Laurens van der Post

Wyprawa w głąb interioru

przełożyła Dorota Kozińska

Przedmowa © Dorota Kozińska

Tytuł oryginału: Venture to the Interior

Copyright © Laurens van der Post 1952

First published in Great Britain by Chatto & Windus 1986.

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Dorota Kozińska, MMXIV

Wydanie I 

Warszawa 2014

Słowo od tłumaczki

Marzy mi się seria, która zapełniłaby dotkliwą lukę na naszym rynku wydawniczym: cykl arcydzieł klasycznej prozy podróżniczej, opisujących świat, jakiego już nie ma, a w pewnym sensie nigdy nie było. Odmalowujących pejzaże i portrety ludzkie językiem, który znikł bezpowrotnie, ustępując miejsca ujednoliconej, twardej mowie literackiego reportażu. Przedstawiających Innego w starożytnych kategoriach geografii mitycznej – opisu krain wiecznej szczęśliwości, pełnych dziwów i tajemnic, napędzanych przemożną, nieokiełznaną wolą życia. Takie książki nigdy się nie dezaktualizują: pozostają znakiem czasu i minionego sposobu myślenia, odsłaniając prawdę niejako między wierszami. Taką książką jest Wyprawa w głąb interioru.

Van der Post fałszował własną biografię i mistyfikował większość zdarzeń przedstawionych w swoich tekstach. Afrykaner z pochodzenia, wierny sługa Imperium Brytyjskiego z wyboru, doradca prominentnych polityków, przyjaciel Karola, księcia Walii, i ojciec chrzestny jego syna Williama – był postacią co najmniej dwuznaczną. Niewykluczone, że nie powinien rościć sobie prawa do miana bohatera wojennego, bo w świetle relacji świadków jego wspomnienia z obozu jenieckiego na Jawie są niezbyt wiarygodne. Okrył się złą sławą niepoprawnego kobieciarza, być może nawet pedofila. Zaniedbywał własne dzieci. Rzekomy zwolennik ruchu przeciwko apartheidowi, z całej duszy nienawidził Nelsona Mandeli. Wbrew temu, co pisze, pochodził z rodziny o stosunkowo niewielkich zasługach i niskim statusie społecznym. Nie odebrał systematycznego wykształcenia. Wiele przesłanek wskazuje, że opowieść o jego przyjaźni z Carlem Gustavem Jungiem też jest wyssana z palca.

A mimo to pisze wybornie. Kiedy w pierwszych dwóch rozdziałach Wyprawy w głąb interioru odsłania historię swojej rodziny, robi to jakby rozmyślnie z przymrużeniem oka. Tylko wyjątkowo naiwny i nieobyty z konwencją czytelnik uwierzy w bajkę o przodku, który w 1572 roku odegrał decydującą rolę w oblężeniu Lejdy przez Hiszpanów. Tylko niedoświadczona pensjonarka zachwyci się portretem matki, „szczupłej, pięknej, prostej jak struna, pełnej wdzięku starszej pani, której cera wygląda, jakby zaznała wyłącznie europejskiego słońca”. Van der Post wie jednak, że inaczej nie zdołałby nam uzmysłowić, po kim odziedziczył to swoje rozdarcie między Afryką a Europą. Czerpie z zasobów prawdy wyobraźni. Z kłamstw i półprawd buduje niesłychanie przekonujący portret własny – wciela się w jungowski archetyp Starego Mędrca, obdarzonego dwojaką, w najlepszym razie niejasną naturą. Przestrzega czytelnika: w tej opowieści okażę się szlachetny, a zarazem podły, będę wzbudzał podziw, ale czasem też strach.

Dopiero w drugiej części książki rozpoczyna się właściwy opis podróży w głąb afrykańskiego kontynentu: samolotem i pieszo, z misją rządową w imieniu brytyjskiej Korporacji Rozwoju Kolonialnego. Van der Post miał dotrzeć w dwa miejsca, które w 1949 roku wciąż stanowiły białą plamę na mapie świata: na płaskowyż Nyika i do masywu górskiego Mlandżi w ówczesnym protektoracie Niasy, wchodzącym w skład brytyjskiej Federacji Rodezji i Niasy (obecnie Malawi). Celem misji było oszacowanie terenów pod kątem możliwości przekształcenia ich w pastwiska dla bydła. Podobno dotarł do celu. Ale nie o tym jest ta książka.

Wyraźny sygnał, że van der Post zamieni dziennik podróży w jungowską metaforę i zrezygnuje z wszelkich pozorów rzetelności dziennikarskiej, otrzymujemy już w szóstym z dwudziestu czterech rozdziałów, kiedy autor pozwala sobie na szyderczą refleksję, że żaden z antropologów, ubolewających nad katastrofalnym wpływem Europejczyków na afrykańską ludność miejscową, nie pokusił się o zbadanie relacji przeciwnej: oddziaływań wielkiej masy pierwotnych czarnoskórych na garstkę białych najeźdźców. Od tej pory czytelnik ma nieodparte wrażenie, że obcuje z odrobinę uwspółcześnioną wersją Jądra ciemności Conrada. Znajduje opis wędrówki z Londynu w mroczne, nieprzeniknione serce Afryki. Metaforę zejścia do piekieł własnego „ja”, podświadomości zbiorowej towarzyszy podróży – kolonistów i czarnych tragarzy. Dojmujące obrazy trudów wyprawy oraz tragicznej śmierci współtowarzysza, który osunął się z urwiska i utonął w rwącej powodzi wód wezbranych po pięciodniowej ulewie w górach. Alegorię Afryki jako kwintesencji obcości – z całym pięknem jej krajobrazu i zawartą w tym pięknie groźbą. W zakończeniu Jądra ciemności Marlow kłamie, by nie zniszczyć fałszywego obrazu Kurtza. W zakończeniu Wyprawy w głąb interioru kłamie van der Post, wysyłając depeszę o treści: „Wszystko zrobione, pędzę do domu”.

Język van der Posta jest barwny, plastyczny, z odcieniem typowo brytyjskiej wzniosłości. A zarazem jak najdalszy od tego, co zwykliśmy dziś nazywać poprawnością polityczną. Kto jednak nie dostrzeże czułości w sformułowaniu o Hotentotach, którzy mieli „skórę czarną jak nowiutkie kable telefoniczne”, kto nie da się uwieść opowieściom o pewnym Mulacie, „zbyt starym na cnotę i grzech”, ten nigdy nie pojmie, że w okrutnej rzeczywistości kolonialnej Afryki Południowej van der Post był naprawdę pionierem walki z apartheidem. Tym bardziej wiarygodnym, że łgał jak najęty.

Dorota Kozińska

Dla Ingaret Giffard – żeby osłodzić gorycz ostatniego z wielu rozstań

Jestem winien podziękowania
Frances Cornford, Robertowi Chapmanowi
i mojej żonie Ingaret Giffard
za pomoc w przygotowaniu rękopisu
tej książki do druku.

Punkt wyjścia

Rankiem 10 maja 1949 roku siedziałem sfrustrowany w terminalu lotniska w Londynie. Z dwudziestką innych pasażerów czekałem na autobus, który miał nas zawieźć na pas startowy przy dawnej osadzie Heath Row. Byłem boleśnie świadom, że koleje mego losu znów przestają toczyć się zgodnie z planem. Ogarniające mnie rozgoryczenie, choć trudne do usprawiedliwienia, było jednak w pełni zrozumiałe. Tęskniłem za Anglią i planowałem powrót od 1940 roku, kiedy wyjechałem stąd jako żołnierz, ale wszystko, co dotychczas działo się w moim życiu, nijak się miało do moich tęsknot i planów. Nie dane mi było zobaczyć Anglii aż do 1945.

Moja własna wojna oddalała mnie nieustannie od kraju, kierując w coraz odleglejsze i bardziej niespodziewane miejsca i stale zmniejszając moje widoki na powrót do domu. Prowadziła mnie z nieomylnym wyczuciem czasu i z góry powziętą stanowczością od tyłów linii wroga w Abisynii, od Pustyni Zachodniej, Syrii i granicy z Transjordanią, przez dżunglę Holenderskich Indii Wschodnich, aż do japońskich obozów jenieckich, w których spędziłem kilka lat. W sierpniu 1945 roku, kiedy wojny innych żołnierzy zmierzały wreszcie ku końcowi, moja odżyła na nowo i rzuciła mnie w sam środek powstania na Jawie oraz walk o suwerenność Indonezji na Sumatrze, przedłużając mi pobyt na scenie działań zbrojnych aż do końca 1947.

Jeśli pominąć dwa z dawna wyczekiwane tygodnie października 1945 roku, kiedy lord Mountbatten wysłał mnie do Londynu, żebym zdał raport premierowi i członkom gabinetu do spraw wojny, nie widziałem Anglii od roku 1940 do sierpnia 1947.

Przybyłem więc ochoczo. Moje jenieckie sumienie wreszcie zaznało spokoju. Miałem poczucie, że dołożyłem wszelkich starań, by postawić dobro wspólne nad własne, przynajmniej dopóki byłem niezbędny bądź użyteczny; rozpatrując rzecz z egoistycznego punktu widzenia, być może nawet dłużej, niż nakazywały mądrość i rozsądek.

Z własnej nieprzymuszonej woli, bez żadnych nacisków z zewnątrz, uczyniłem wszystko, by odkupić ponure, niewysłowione lata w niewoli. Po raz pierwszy od niemal pięciu lat, kiedy wpadłem w pułapkę Japończyków na Jawie, w dolinie Lebaksembada – co z sundajskiego tłumaczy się jakże trafnie „doskonale zrobione” – zdołałem się uwolnić od poczucia upokorzenia. Przez te długie, pozbawione pór roku, spędzone jak w letargu lata w Indonezji prześladowały mnie myśli o druhach i rodakach, którzy szli co dzień do boju, podczas gdy ja gniłem w więzieniu.

Przysiągłem sobie, że jeśli przetrwam, co wówczas zdawało się prawie niemożliwe, nigdy już nie powrócę do życia w imię własnych interesów i korzyści. Już nigdy nie powiem „nie” życiu w pełnym, głębokim tego słowa znaczeniu, choćby zdawało się nie wiem jak podłe i zagmatwane.

Ze środka tego, w czym się znalazłem, wojna zdawała się przede wszystkim wytworem całkowitej negacji; przerażającym, trudnym dzieckiem rodziców nastawionych na „nie”; spadkobiercą tylu pokoleń wyznawców planowanego, uargumentowanego, wyrozumowanego nie-izmu, że zaprzeczanie wszelkim przejawom życia w ich najgłębszym, instynktownym wymiarze stało się jego strasznym, podświadomym nawykiem. Przez ten rozmyślny, uporczywy nie-izm przekształciliśmy połowę tego, co żyje – potencjalnie silnego i możnego sojusznika – w czynnego, zajadłego wroga drugiej połowy…

Pewnego popołudnia 1949 roku otrzymałem list z wezwaniem do Whitehall. Powiedziano mi, że w Niasie – zawsze myślałem o tej kolonii jako o dawnej Brytyjskiej Afryce Środkowej – znajdują się dwa obszary, o których rząd w Londynie nie może zasięgnąć istotnych informacji. Jeden to potężny, urwisty masyw górski na samym południu protektoratu; drugi – rozległy płaskowyż, wypiętrzony na wysokość ośmiu do dziewięciu tysięcy stóp, wznoszący się stromo nad jeziorami i równinami w północnej części terytorium. Oczywiście żaden nie był całkiem dziewiczy. Obydwa zostały częściowo zbadane przez przygodnych wędrowców, którzy zapuszczali się w te rejony w przeszłości. Botanicy amatorzy, wszelkiej maści poszukiwacze i myśliwi, co obrotniejsi komisarze kolonii, urzędnicy służb leśnych oraz inni pracownicy rządowi – wszyscy od czasu do czasu bywali w tych stronach. Nanieśli je nawet na mapy, z precyzją świadczącą o dużej pewności siebie. Obserwacje dokonywane z samolotów dostarczały jednak coraz więcej dowodów, że mapy są zwodnicze, czasem wręcz fałszywe, a w każdym razie żałośnie niedokładne.

Kiedy zebrano wszystkie te informacje w Londynie, okazały się dość wyrywkowe i z praktycznego punktu widzenia całkowicie bezużyteczne.

Rząd potrzebował konkretniejszych i bardziej aktualnych danych na temat obydwu rejonów. Spytano mnie więc, czy podjąłbym się pieszej wyprawy, przyjrzał tym obszarom z bliska, a po powrocie opowiedział, jak wyglądają teraz, nie w czasach Livingstone’a, ani tym bardziej sułtana Tipu, tylko w beznadziejnym roku 1949. A gdybym był gotów na taką podróż, czy byłbym tak łaskaw wyruszyć natychmiast?

Sprawa była pilna. Produkcja żywności na świecie, a zwłaszcza w Zjednoczonym Królestwie, zaczęła spadać w postępie geometrycznym, odwrotnie proporcjonalnie do wzrostu liczby ludności. Co więcej, wobec zaostrzenia konfliktu z Argentyną należało dołożyć wszelkich starań, by uniezależnić Wielką Brytanię od importu żywności, i to jak najszybciej. Istniała nadzieja, że wspomniane obszary pomogą zażegnać kryzys.

Z tego, co już powiedziałem, wynika dość jasno, że bez względu na własne chęci, wygodę i zapał do sprawy po prostu nie mogłem odmówić bez sprzeniewierzenia się swoim świadomym przekonaniom.

A mimo to, gdybym znów musiał podjąć podobną decyzję, miałbym kłopot z rozstrzygnięciem pewnych kwestii związanych z tym paradoksem. Jedną z najbardziej zdumiewających cech naszej rozpaczliwej epoki jest nadzwyczajna umiejętność wynajdywania usprawiedliwień dla złych uczynków. Jesteśmy jej dziećmi i nie zdołamy się całkiem od niej uwolnić. Świadomie bądź podświadomie żyjemy nie tylko własnym życiem, ale też, niezależnie od tego, czy nam się to podoba, życiem naszych czasów. Sami dla siebie jesteśmy czarnymi końmi. Bezustannie odwołujemy się do celów i motywacji, które dziwnie nie przystają do naszych poczynań. Coraz chętniej na przykład mówimy o rozsądku – można odnieść wrażenie, że przez ostatnie półtora stulecia miłowaliśmy rozsądek, szanowaliśmy go bardziej i podporządkowywaliśmy się jego nakazom częściej niż w przeszłości – a tymczasem zgodnie i pospołu, w przytłaczającej sumie naszych indywidualnych żywotów, podjęliśmy więcej bezrozumnych działań, toczyliśmy wojny zajadlejsze i na szerszą skalę niż kiedykolwiek w dziejach.

Temat nie wymaga rozwinięcia. Mogę tylko powiedzieć, że tropienie nadrzędnych motywów, szerszych celów i głębszych zamiarów działań, i to raczej w kontekście osiągniętych wyników, nie zaś szumnych obietnic składanych sobie i innym – stało się dla mnie niemal oczywistością. Dążenia zewnętrzne wynikają ze wzorców wewnętrznych. Kierujemy się impulsami i motywami zawartymi w nas samych, których istnienia jesteśmy zadziwiająco nieświadomi: głęboko wierzę, że do celu prowadzi motyw najsilniejszy, nawet jeśli nie zdajemy sobie z tego sprawy.

Nie twierdzę, że wpływy zewnętrzne, bezsporne fakty i okoliczności nie mają tu nic do rzeczy, niemniej ten punkt widzenia przeważa od tak dawna i cieszy się poparciem tylu wybitnych i szanowanych umysłów, że nie muszę stawać w jego obronie. Tym, co wymaga troski i zrozumienia w obecnych czasach, jest właśnie druga strona życia, tak brutalnie odcięta od świadomości, że może przyciągnąć naszą uwagę jedynie pośrednio, w tajemnicy i niepostrzeżenie, wśród niewesołych rezultatów otaczających nas przemian. W epoce zmierzchu ducha wystarczy spojrzeć przez ramię, żeby dostrzec tę drugą stronę, która rysuje się nad horyzontem naszej świadomości niczym mroczna łódź homerycka, żeglująca z wiatrem od najdalszych krańców czasu.

Mówiąc wprost, nie tylko świadome przekonanie odegrało rolę w moim przypadku. Gdyby tak było, nie spędziłbym jednej połowy życia, wyjeżdżając z Afryki do Europy, a drugiej – wracając z Europy do Afryki.

Złożyłbym to raczej na karb nierozwiązywalnego konfliktu między dwiema fundamentalnymi cechami mojej natury; świadomością i podświadomością, męskością i żeńskością, męskim i żeńskim pierwiastkiem; kontynuacją genów ojca i wewnętrzną obecnością matki. Po jednej stronie, pod nazwą AFRYKA, umieściłbym podświadomość, żeńskość, pierwiastek żeński, matkę; po drugiej, jako EUROPĘ – świadomość, męskość, pierwiastek męski, ojca.

Część I
Podróż w czasie

Dziwy, których szukamy na zewnątrz, nosimy w sobie: jest w nas cała Afryka i wszystkie jej cuda.

sir Thomas Browne

Rozdział pierwszy

Afryka jest ziemią rodzinną mojej matki. Nie wiem dokładnie, jak długo jej bliscy tam mieszkali; wiem jednak, że Afryka tkwiła w niej zawsze, podobnie jak we mnie. Jej matka, a moja babcia, wychowała się, a może nawet urodziła, w wozie zaprzężonym w woły, który w latach trzydziestych XIX wieku ciągnął coraz dalej w głąb nieznanego interioru południowoafrykańskiego. Wóz jechał w skromnym i pechowym Treku Liebenberga. Wyprawie przewodził dziadek mojej matki. Niewielka karawana, złożona najwyżej z ośmiu wozów oraz czterdziestu, góra pięćdziesięciu ludzi, była odległą forpocztą potężnego exodusu. Wchodziła w skład Wielkiego Treku rolników holenderskich, uciekających z Kraju Przylądkowego przed rządami Brytyjczyków.

Przejechali bezpiecznie krainę Karru; przeciągnęli z mozołem swoje wozy przez rwący, kamienisty nurt rzeki Oranje; przemierzyli szerokie, melancholijne równiny Wolnego Państwa i pokonali w bród głęboką, żółtą rzekę Vaal. Przebyli szczęśliwie Wysoki Weld Transwalu, wciąż spustoszony i wypalony po zajazdach Zulusów i Matabele, i kierowali się właśnie w stronę Niskiego Weldu, w pobliże istniejącego do dziś miasta Louis Trichardt, kiedy zostali zaatakowani. Nigdy się nie dowiemy, co naprawdę zaszło.

Babcia była jeszcze malutka. Potrafiła tylko biegać i paplać po swojemu. Wszystko, co wiadomo o ataku, pochodzi z późniejszej niespójnej relacji, zdanej łamanym językiem afrikaans przez Mulatkę, która była piastunką mojej babci i jej młodszej siostrzyczki.

Według piastunki, po długiej, wyczerpującej podróży kolumna wozów zatrzymała się poprzedniego wieczoru nad brzegiem dość dużego strumienia. W nocy obydwie dziewczynki były bardzo niespokojne i ciągle płakały, nie pozwalając rodzicom zasnąć. W rezultacie tuż przed świtem piastunka dostała polecenie, żeby je ubrać i zabrać w jakieś miejsce, z którego nie będzie ich słychać. Wynika stąd jasno, że mieszkańcy obozowiska nie spodziewali się, co ich czeka. Piastunka wzięła dzieci nad strumień, żeby przy okazji zrobić pranie.

Nie minęło wiele czasu, kiedy ciszę – tę cudownie dźwięczną, rytmiczną ciszę Niskiego Weldu o świcie – przerwały wrzaski i okrzyki wojenne nadciągających Kaffirów. Dziewczyna musiała przejść przez lukę w impi¹, zanim napastnicy zdążyli zacieśnić krąg wokół śpiących w wozach wędrowców. Chwyciła dzieci pod pachę i pobiegła skulona wzdłuż strumienia, aż dotarła do niskiego, szerokiego wodospadu. Widywałem takie często w Afryce: woda przelewa się w nich przez rozległy występ skalny. Piastunka znalazła schronienie w suchym wgłębieniu za ścianą wodospadu. Wystraszona, przesiedziała cały dzień za wodną zasłoną, tuląc do siebie struchlałe z przerażenia, nieświadome, co się wokół nich dzieje, podopieczne. Wyczołgała się z kryjówki późną nocą. Zastała spalone wozy i rozwleczone po buszu zwłoki wszystkich wędrowców, sponiewierane i zmasakrowane.

Ukrywając się pod wodospadem za dnia i szukając jedzenia pod osłoną nocy, jakimś cudem zdołała utrzymać przy życiu siebie i obie dziewczynki. Niemal tydzień później wypatrzyła je grupka jeźdźców, którzy czujnie patrolowali niespokojne ziemie, spodziewając się napływu znacznie większej liczby uciekinierów, ciągnących w ślad za karawaną Liebenberga.

Nie zamierzam opisywać rodzinnej historii, musiałem jednak przytoczyć ten epizod, bo najdobitniej uświadamia, jak mocna więź łączy moją matkę z Afryką. Babcia powtarzała jej tę opowieść, odkąd matka pamięta; ja z kolei słyszałem ją od niej. Słyszałem ją wielokrotnie od ciotek, które odrobinę podkolorowywały swoje wersje; niestety, nigdy nie usłyszałem jej od babci, która zmarła przed moim narodzeniem. Słyszałem ją za to od dziadka, który dożył niemal setki.

A w gruncie rzeczy i on, bez względu na pochodzenie, był częścią tej samej Afryki. Jako młody chłopak też uczestniczył w Wielkim Treku na północ. Miał czternaście i pół roku, kiedy nosił na ramieniu prawdziwą strzelbę; w 1848, podczas bitwy pod Boomplaas, dostał się do niewoli u budzącego postrach sir Harry’ego Smitha. Walczył w wojnach kafirskich i w wojnie z Basuto, pomagał przegnać ostatnich buszmeńskich maruderów ze wzgórz Wolnego Państwa.

Jego farma nazywała się Boesmanfontein, Źródło Buszmena. Cóż to była za farma! Pamiętam z dzieciństwa, jak pewnego niedzielnego poranka, kiedy siedzieliśmy razem na wzgórzu, dziadek pokazał mi swoją ziemię, rozpościerającą się we wszystkie strony jak okiem sięgnąć. Na odcinku dwunastu mil płynęła przez nią woda, której nazwa kryła w sobie obietnicę kolejnej wyjątkowej historii: Chlebakowa Rzeka. Czego tam nie było: długie łańcuchy wzniesień w środkowej części; rozległe, ukwiecone mokradła; równiny pełne owiec, dzikich koni, bydła i skocznych springboków.

Matka opowiadała nam z dumą, w tonie rozkosznej tajemnicy, że dziadek kupił to wszystko od Grikwów, za kilka baryłek brandy z Kraju Przylądkowego – Grikwowie nazywali ją czerwoną lawendą – oraz ze dwa tuziny fraków i cylindrów.

Dziadek zebrał w swoim gospodarstwie przedziwną, różnobarwną kolekcję łagodnych reliktów antropologicznych i innych nieszkodliwych łachmytów z bogatej, odchodzącej w przeszłość historii Wolnego Państwa. Kiedy dziadkowa ostrożność wzięła górę nad wielkodusznością, uciekli do mojej matki, którą znali od urodzenia. Żeby dać odpór chłodnej konwencji, upowszechnionej przez tchórzliwych współplemieńców z Kraju Przylądkowego, którzy nie zaryzykowaliby nawet palca na wojnie lub treku, nigdy nie używali wobec matki grzecznościowego zwrotu „pani”, ani nawet odrobinę cieplejszego „nonna”. Uparli się, żeby zwracać się do niej tak, jak nazywała ją reszta rodziny, czyli „owieczko”.

Na przykład dwóch małych Buszmenów dziadek przywiózł z akcji likwidowania band Jacoba Jaera i Pietera Windvoela, ostatnich buszmeńskich maruderów w Wolnym Państwie. Ci drobniutcy, wyjątkowo nerwowi mężczyźni mimo sześćdziesiątki na karku bezwstydnie bali się ciemności. Znali jednak mnóstwo fascynujących opowieści o zwierzętach, owadach i robakach, o pająkach, modliszkach i księżycu, które zastępowały im religię.

Przedstawiciele ostatnich wymierających szczepów Hotentotów, o skórze czarnej jak nowiutkie kable telefoniczne i zapadających w pamięć nilotyckich twarzach, też snuli niekończące się historie o zwierzętach, o wilkach, szakalach, jeleniach i żółwiach, o słoniach, ptakach i pawianach, ale też o pół ludziach, pół zwierzętach, o czarach i uprawianych pod księżycem praktykach magicznych.

Basutosi o wyglądzie poważnych przedsiębiorców ponosili pod twardą ręką dziadka całkowitą odpowiedzialność za obrabianie jego rozległych włości. Byli tam też starzy, niecni Grikwowie, którym intuicja podpowiadała, że choćby nie wiadomo jak się upili i nie wiadomo ile razy wylądowali w areszcie za drobną kradzież, i tak mogą liczyć na dziadkowe wyrzuty sumienia, a więc na jego łaskę i utrzymanie. Poza tym wiedzieli, że kocha ich moja matka i cała rodzina.

Pamiętam zwłaszcza jednego Grikwę, Jana Koka, zbyt już starego na cnotę i grzech. Był tak sędziwy, że jego wiek szacowano na sto, sto dwadzieścia lat. Nikt jednak nie miał co do tego pewności, włącznie z nim samym. Jan był bratankiem Adama Koka, najpotężniejszego władcy Grikwów, który w swoim czasie wszedł w układy z rządem brytyjskim. Spędzał całe dnie na kuchennym podwórzu, wygrzewając się w słońcu. Mówił niewyraźnie, ale usłyszałem od niego najdziwniejsze historie o Afryce. Opowiadał mi na przykład, że część ludu Grikwa – oczywiście ta rdzenna, która nie przemieszała się z Europejczykami – pochodzi z dalekiej północy interioru afrykańskiego i mieszka po drugiej stronie gór, które dudnią i trzęsą się w posadach, śląc w niebo ogień i kłęby dymu.

Kiedy w jego starczych, zamglonych oczach pojawiała się troska, śpiewał pod nosem hymn, którego nauczył się prawie sto lat wcześniej od doktora Philipa, słynnego misjonarza, tak znienawidzonego przez wielu moich rodaków, jakby żył po dziś dzień. Hymn zaczynał się słowami: „Panie, jakże Twa światłość zstępuje na morze”, a kiedy Jan śpiewał, myślałem sobie: „Biedny staruszek, nigdy nie widział morza i nigdy już nie zobaczy”.

Wieczorem, po kolacji, wszyscy domownicy i służba zbierali się u dziadka w salonie, żeby posłuchać, jak czyta z KSIĘGI. W takich chwilach, przy świetle lamp, można było popatrzyć, jak nadstawiają ucha, żeby nie uronić przerażających słów Starego Testamentu, zobaczyć stare, pomarszczone twarze ludzi wszelkich ras i odcieni skóry, którzy przyczynili się do historii tej krainy. Wciąż pamiętam oczy tych wszystkich Buszmenów i Hotentotów, choć minęło już ponad czterdzieści lat. Ciemne oczy, które błyszczały uroczyście u zarania dziejów ludzkości; ciepłe i rade, że znają tajemnicę początków człowieka. Niektóre z tych ras zanikły na dobre, a na ich ziemiach, niczym duchy, grasują teraz ludzie o białej skórze. Mógłbym jeszcze długo snuć tę opowieść, niech jednak wystarczą te strzępy wspomnień, żeby uświadomić czytelnikowi, jak było kiedyś.

Na koniec jeszcze słowo o mojej matce. Kiedy miała siedemdziesiąt lat, przysporzyła niespodziewanych zmartwień swoim dzieciom, wnukom oraz licznym krewnym i przyjaciołom, stanowczo i kategorycznie odmawiając cichego, spokojnego i wygodnego życia w cywilizowanych warunkach. Przeniosła się wraz z europejską gosposią na jedną ze swych największych farm, która podupadła pod nieudolnym nadzorem wynajętego zarządcy. Gosposia nie zniosła trudów życia na odludziu i wkrótce wymówiła służbę. Matka przez kilka lat radziła sobie sama z pomocą kilku Basutosów, aż majątek wrócił do dawnej świetności i znów mógł cieszyć jej wybredne oko. Dzieci miały nadzieję, że matka na tym poprzestanie, i próbowały ją namówić na powrót do wygód, żeby móc ją częściej odwiedzać. Odmówiła, bo właśnie udało jej się zakończyć pierwszy etapnowego życia.

Przeprowadziła się na jeszcze odleglejszą i bardziej zaniedbaną farmę. We właściwym czasie przywróciła ją do stanu używalności i natychmiast przekazała synowi, który akurat wrócił z wojny we Włoszech. Zanim dzieci znów zaczęły zawracać jej głowę, wyjechała jeszcze dalej.

Wiele lat temu mój ojciec kupił spory płat ziemi na skraju pustyni Kalahari. Przez pięćdziesiąt lat nikt nie próbował o niego zadbać i setki akrów leżały odłogiem, niechciane i wypalone pustynnym słońcem. Matka wybrała się tam w wieku lat osiemdziesięciu. Tylko dipisi chcieli dotrzymać jej towarzystwa: niemiecki geolog internowany w czasie wojny, wątły misjonarz z Bawarii oraz pewien Włoch, stolarz i murarz, były jeniec wojenny, który został jej brygadzistą.

Rozbili namioty w odległości setek mil od najbliższej wioski i zaczęli szukać wody, bez której nie było mowy o osiedleniu się tam na stałe. Wpierw wynajęli sprzęt do wiercenia studni od prywatnych przedsiębiorców. Połączywszy wiedzę niemieckiego geologa z intuicją matki, ustalili, gdzie należy rozpocząć odwiert. Pierwszy wykonawca dowiercił się na głębokość 150 stóp, trafił na litą skałę – w każdym razie tak powiedział – i odmówił dalszej współpracy.

Na pustyni doszło do straszliwej kłótni między zdeterminowaną starszą panią, która sprzeciwiła się próbom przeniesienia sprzętu w inne miejsce, przekonana, że wie, gdzie jest woda, a cynicznym technikiem, którego zyski – o ile w ogóle wchodziły w grę – malały wprost proporcjonalnie do głębokości odwiertu. Wykonawca zlecenia w końcu zrezygnował.

Drugi fachowiec, który zaczął wiercić kawałek dalej, osiągnął głębokość 147 stóp, stracił cały osprzęt w szybie i, zdegustowany, opuścił stanowisko pracy. Trzeci, operując wciąż w tym samym rejonie, dotarł 153 stopy w głąb, odkrył, że prowadzi świder pod kątem, i musiał przerwać wiercenie. Też sobie poszedł, rozgoryczony i spłukany do cna. Od tamtej pory żaden wykonawca nie zamierzał próbować szczęścia w tym przeklętym miejscu. Matce nie pozostało nic innego, jak kupić własny sprzęt wiertniczy. Sędziwy geolog przez kilka miesięcy terminował u jednego z niewielu jeszcze niezrażonych fachowców w okolicy, żeby nauczyć się nowego rzemiosła; potem wiercenie rozpoczęło się na dobre.

Spędzili na pustyni Kalahari niemal trzy lata, w palącym słońcu w porze suchej i na przenikliwie chłodnym wietrze w zimie. Spadła na nich jedna z największych susz w dziejach, przynosząc potężne tumany piasku i pyłu. Oni tymczasem w najlepsze kontynuowali swoje dzieło.

Codziennie o szóstej rano matka dzwoniła na pobudkę i rozdawała pracownikom parujące kubki z własnoręcznie zaparzoną kawą. „Tacy są mężczyźni – mawiała – jak dzieci, które wyjdą z pościeli pod warunkiem, że dostaną coś dobrego na śniadanie”.

Wywabiwszy robotników z łóżek, słała ich do wiercenia. Na głębokości 157 stóp, zaledwie cztery stopy poniżej miejsca, do którego udało się dotrzeć jednemu z fachowców, trafili na wodę.

„To było niesamowite – wspominała matka. – Akurat przypadkiem spojrzałam na maszynę – rzecz jasna, ani na chwilę nie spuszczała z niej wzroku – i nagle spostrzegłam, że się odrobinę przechyla. Lina gwałtownie się naprężyła. Przewierciliśmy się przez skałę i dotarliśmy do żyły. Woda trysnęła z szybu”.

Matka była pewna, że w końcu trafią na źródło, więc pompy czekały w nieustannej gotowości; czekały przez trzy lata na tę doniosłą chwilę.

Jest taka do dziś: szczupła, piękna, prosta jak struna, pełna wdzięku starsza pani, której cera wygląda, jakby zaznała wyłącznie europejskiego słońca. Wciąż jest aktywna, energiczna, młoda duchem i przekonana, że dożyje stu dwudziestu lat². Buduje, sadzi drzewa, zakłada ogrody, uprawia zboże na pustyni, gdzie wcześniej nie rosła nawet trawa.

Nasi przyjaciele i życzliwi krewni zawsze nas potępiali, że pozwalaliśmy jej żyć w ten sposób. Osobiście nie mam nic na swoje usprawiedliwienie, bo w przeciwieństwie do reszty rodzeństwa, które dokładało wszelkich starań, żeby ją zniechęcić, z całego serca wspierałem jej działania. Mam wrażenie, że teraz jest szczęśliwsza niż kiedykolwiek, mimo trudów, zgryzot i skrajnych niewygód, jakie rozmyślnie wybrała.

Przychodziło mi nieraz na myśl, że ciężki znój rodzenia i wychowania dzieci – a matka miała ich trzynaścioro – był pod pewnymi względami drugorzędny wobec najistotniejszych, najbardziej doniosłych celów w jej życiu. Nigdy nie dałem się przekonać, że rola kobiety ogranicza się do opieki nad dziećmi. Uważam za to, że nieodłączną cechą mojej matki i coraz większej liczby nowoczesnych kobiet jest potrzeba kreatywności, zakorzeniona głęboko i niezależna od instynktu posiadania potomstwa. Takie kobiety zawarły z życiem umowę, która wymaga od nich czegoś więcej niż tylko zachowania gatunku. Mężczyźni wywiązują się z takiej samej umowy, którą wobec siebie uznają za rzecz oczywistą. Ich wkład w życie rozbrzmiewa zajadłym buntem przeciw wąsko pojętej idei, ograniczającej ich rolę do karmicieli i obrońców kobiet oraz dzieci. Uznanie i respektowanie podobnej zasady w odniesieniu do kobiet przychodzi im z dużo większym trudem. Dopóki to się nie zmieni, nie będzie na świecie w pełni twórczych związków, jakie powinny łączyć mężczyzn i kobiety.

Wracając do mojej matki: jej nagły rozwój w tak późnym wieku nie tylko mnie wzruszył, ale też rozwiał moje wątpliwości. Jest dla mnie źródłem niezachwianej wiary w przyszłość. Po tylu latach świadomego wyparcia potrzeby tworzenia – przesłoniętej tysiącami trosk w chwilach narodzin i śmierci, wojny i pokoju, potrzeby, która zgodnie z wszelkimi zasadami zdrowego rozsądku powinna wygasnąć na dobre – moja matka, już jako sędziwa dama, zdołała odwrócić bieg życia i odkryć w sobie ten sam impuls, który zapamiętała jeszcze z dzieciństwa, rozświetlający coraz gęstsze ciemności u jej stóp jasnym, znajomym blaskiem. To właśnie jej się udało i chciałem o tym opowiedzieć na jej pamiątkę. Po sześćdziesięciu latach nieprzerwanego bycia żoną i matką zwróciła się bez wahania ku prawdziwej, pierwotnej wizji losu, żeby wreszcie ziścić swój sen: marzenie afrykańskiej dziewczyny.

Przekład: Dorota Kozińska

Redakcja: Maria Konopka-Wichrowska

Korekta: Donata Lam, Katarzyna Pawłowska

Opracowanie map: Zbigniew Gręziak

Projekt okładki na podstawie koncepcji graficznej Przemka Dębowskiego: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © by John Karol, www.apertura.org

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1647-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Artur Wiktorowicz / Virtualo Sp. z o.o.

Sir Laurens van der Post urodził się w 1906 r. w Afryce jako trzynaste z piętnaściorga dzieci w rodzinie potomków holenderskich i francuskich osadników. Większość dorosłego życia spędził, podróżując między Afryką i Anglią. Przez dziesięć lat jako żołnierz Armii Brytyjskiej służył na Pustyni Libijskiej, w Abisynii, Birmie i na Dalekim Wschodzie. Wzięty do niewoli przez Japończyków trzy lata spędził w więzieniu, po czym wrócił do służby wojskowej jako członek korpusu lorda Mountbattena w Indonezji, a następnie jako attaché wojskowy brytyjskiego ministra na Jawie.

Po 1949 r. odbył kilka oficjalnych wypraw eksploracyjnych w głąb mało poznanych części Afryki. Na podstawie własnych doświadczeń z podróży w poszukiwaniu Buszmenów w 1957 r. nakręcił słynny film dokumentalny The Lost World of the Kalahari. Autor wielu książek, m.in. In a Province (1934), The Heart of the Hunter (1961), A Walk with a White Bushman (1986).

W 1947 r. został komandorem Orderu Imperium Brytyjskiego, a w 1981 r. otrzymał szlachectwo. Blisko przyjaźnił się z brytyjską rodziną królewską, był ojcem chrzestnym księcia Williama. Zmarł w 1996 r.