Alice Munro

ZA KOGO TY SIĘ UWAŻASZ?

Przełożyła Elżbieta Zychowicz

Wydano z pomocą finansową

We acknowledge the support of the Canada Council for the Arts, which last year invested $154 million to bring the arts to Canadians throughout the country.

Nous remercions le Conseil des arts du Canada de son soutien. L’an dernier, le Conseil a investi 154 millions de dollars pour mettre de l’art dans la vie des Canadiennes et des Canadiens de tout le pays.

Tytuł oryginału: Who Do You Think You Are?

Copyright © Alice Munro 1978

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2012

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2012

Wydanie I

Warszawa 2012

Dla G.Fn.

Królewskie lanie

Królewskie lanie. Taka była obietnica Flo. Dostaniesz królewskie lanie.

Słowo „królewskie” zawisało na języku Flo, nabierało dostojeństwa. Rose odczuwała potrzebę wyobrażania sobie różnych sytuacji, tropienia niedorzeczności, silniejszą niż potrzeba trzymania się z dala od kłopotów, i zamiast wziąć sobie tę groźbę do serca, zastanawiała się, jak wygląda królewskie lanie. Wyobrażała sobie aleję wysadzaną drzewami, tłum oficjalnych widzów, białe konie i czarnych niewolników. Ktoś klęczał, krew jak czerwona flaga. Wydarzenie tyleż okrutne, co wspaniałe. W realnym życiu było pozbawione owej godności i tylko Flo próbowała nadać mu szlachetną aurę wyższej konieczności i żalu. Ale na to, co się działo między Rose a ojcem, nie dało się patrzeć.

Ojciec był mistrzem królewskiego lania. To, które dostawała od Flo, nigdy mu nie dorównywało. Były to jedynie szybkie trzepnięcia i klapsy, które macocha wymierzała, mając głowę zajętą czymś innym. Zejdź mi z drogi, mawiała. Pilnuj swoich spraw. Przestań robić miny.

Mieszkali we czwórkę na zapleczu sklepu w Hanratty, w Ontario: Rose, jej ojciec, Flo i młodszy, przyrodni brat Rose, Brian. Właściwie sklep był częścią domu, który kupili po ślubie rodzice Rose i w którym założyli mały warsztat zajmujący się naprawą mebli i tapicerstwem. Rose powinna była odziedziczyć po obojgu zręczne palce, wyczucie materiału i dobre oko do wyboru najlepszego sposobu reperacji, lecz tak się nie stało. Była niezdarna, a gdy coś się potłukło, nie mogła się doczekać, by wszystko jak najprędzej posprzątać i wyrzucić.

Jej matka od dawna już nie żyła. Pewnego popołudnia powiedziała do ojca Rose:

– Czuję się jakoś dziwnie, nie bardzo potrafię to opisać. Zupełnie jakbym miała w piersi ugotowane na twardo jajko, z którego nie zdjęto skorupki.

Umarła przed zapadnięciem zmroku z powodu zatoru płucnego. Rose była wtedy niemowlęciem, więc oczywiście nie mogła niczego pamiętać. Usłyszała całą historię od Flo, która z kolei słyszała ją zapewne od ojca Rose. Flo pojawiła się wkrótce potem, zajęła się malutką Rose, poślubiła jej ojca i otworzyła sklepik spożywczy w pokoju od ulicy. Rose, która znała dom tylko w obecnej postaci, ze sklepem, i Flo jako matkę, wyobrażała sobie tych szesnaście miesięcy, które spędzili tutaj rodzice, jak na spokojny, znacznie milszy i bardziej uroczysty czas, przeżyty nawet w pewnym dostatku. Nie zostało jej po matce nic poza kilkoma kieliszkami do jajek z delikatnym wzorkiem w ptaszki i pędy winorośli, jak gdyby namalowanym delikatną kreską czerwonym atramentem, który to wzorek zaczynał się już coraz bardziej zacierać. Żadnych książek, ubrań ani zdjęć. Ojciec musiał pozbyć się wszystkiego, a może zrobiła to Flo. Jedyna opowieść Flo o matce Rose, ta o jej śmierci, była dziwnie oględna, mimo że Flo lubiła dokładne relacje o umieraniu – co ludzie wtedy mówili, jak protestowali, próbowali wstać z łóżka albo przeklinali, czasami się śmiali (niektórzy tak właśnie się zachowywali). Kiedy jednak opowiadała, jak matka Rose wspomniała o ugotowanym na twardo jajku w piersi, w jej ustach to porównanie brzmiało niezbyt mądrze, jak gdyby jej poprzedniczka faktycznie była osobą, która myślała, że można połknąć jajko w całości.

Ojciec miał za sklepem szopę, w której pracował nad naprawą i renowacją mebli. Wyplatał siedzenia i oparcia krzeseł, reperował wyroby z wikliny, wypełniał pęknięcia, wstawiał z powrotem nogi, a wszystko to w sposób godny podziwu, zręcznie i tanio. To była jego duma – zaskakiwać ludzi tak misterną robotą, tak umiarkowanymi, wręcz śmiesznymi cenami. W czasach Wielkiego Kryzysu ludzi być może nie było stać na to, by płacić więcej, ale on postępował tak samo podczas wojny, a następnie w latach dobrobytu po wojnie, aż do samej śmierci. Nigdy nie rozmawiał z Flo o tym, ile komuś policzył czy ile mu się jeszcze należy. Po śmierci męża Flo weszła do szopy i pozdejmowała z dużych, groźnie wyglądających haków, które służyły mu za kartotekę, rozmaite skrawki papieru i podarte koperty. Znalazła wśród nich wiele karteluszków, które nie były rachunkami ani pokwitowaniami, lecz luźnymi notatkami o pogodzie, zapiskami dotyczącymi ogrodu, spraw, które poruszyły go na tyle, że postanowił je utrwalić na papierze.

Jadłem młode ziemniaki 25 czerwca. Rekord.

Czarny Dzień w 1880 roku, nic nadprzyrodzonego.

Chmury popiołu z pożarów lasów.

16 sierpnia 1938 roku. Gwałtowna burza.

Piorun uderzył w kościół prezbiteriański

w gminie Turberry. Wola Boska?

Sparzyłem truskawki, by usunąć kwas.

Wszystkie rzeczy są żywe. Spinoza.

Flo myślała, że Spinoza to pewnie jakieś nowe warzywo, które jej mąż zamierzał hodować, w rodzaju brokułu czy bakłażana. Często eksperymentował. Pokazała karteczkę Rose i spytała ją, czy wie, co to takiego Spinoza. Rose wiedziała, a przynajmniej miała pojęcie – była wtedy nastolatką – lecz odparła, że nie wie. Osiągnęła wiek, gdy wydawało się jej, że nie zniesie żadnych więcej wiadomości o ojcu albo o Flo. Odpychała od siebie wszelkie odkrycia z zakłopotaniem i lękiem.

W szopie znajdował się piec i mnóstwo półek z surowego drewna, zapełnionych puszkami farby i politury, bezbarwnego lakieru i terpentyny, słoików, w których moczyły się pędzle. Stało tam również kilka ciemnych, lepkich butelek syropu przeciwkaszlowego. Dlaczego człowiek, którego dręczył uporczywy kaszel i który nawąchał się gazu podczas wojny (za czasów najwcześniejszego dzieciństwa Rose nazywanej nie pierwszą, lecz ostatnią), spędzał całe dni, wdychając opary farby i terpentyny? Wtedy takich pytań nie zadawano tak często jak obecnie. Na ławce przed sklepem Flo siadywało paru starszych mężczyzn z pobliskich domów. Plotkowali, od czasu do czasu przysypiając w słońcu, niektórzy z nich również bez przerwy kasłali. Faktem jest, że powoli i niepostrzeżenie umierali na schorzenie nazywane bez szczególnego poczucia krzywdy „chorobą odlewników”. Przez całe swoje życie pracowali w odlewni w miasteczku, a teraz siedzieli bez ruchu, z pożółkłymi, wymizerowanymi twarzami, kaszląc, chichocząc, bezsensownie wymieniając sprośne uwagi na temat przechodzących kobiet lub młodych dziewczyn na rowerze.

Z szopy dobiegał nie tylko kaszel, lecz również męski głos, nieustanne mamrotanie, pełne wyrzutu lub pokrzepiające, zwykle nie dawało się rozróżnić słów. Wolniejsze, gdy ojciec miał do wykonania jakąś szczególnie trudną pracę, coraz szybsze, gdy praca nie wymagała specjalnego wysiłku, jak na przykład szlifowanie papierem ściernym czy malowanie. Momentami przebijały się pojedyncze słowa, wyraźne i bezsensowne, zawisając w powietrzu. Gdy sobie uprzytamniał, że mu się wyrwały, szybko pokrywał je kaszlem, po czym zapadała czujna, niezwykła cisza.

– Makaron, pepperoni, Botticelli, fasola...

Co to mogło znaczyć? Rose powtarzała sobie te słowa, ale nie mogła go zapytać. Człowiek, który je wypowiadał, nie był tą samą osobą co jej ojciec, chociaż zdawali się zajmować tę samą przestrzeń. Byłoby w absolutnie złym tonie zauważyć kogoś, kogo nie powinno tam być; wprost niewybaczalne. Kręciła się więc w pobliżu i słuchała.

Pewnego razu słyszała, jak mówi: „Tonące w chmurach wieże”.

– Tonące w chmurach wieże, wspaniałe pałace.

Rose miała wrażenie, jak gdyby czyjaś dłoń klepnęła ją po piersi, nie po to, by sprawić jej ból, lecz by ją zaskoczyć, pozbawić na chwilę tchu. Wtedy musiała uciekać stamtąd jak najdalej. Wiedziała, że dość już usłyszała, a poza tym, gdyby tak ją przyłapał? To byłoby straszne.

Podobnie miała się sprawa z odgłosami dobiegającymi z łazienki. Flo odłożyła trochę pieniędzy i postanowiła urządzić w domu łazienkę, ale nigdzie nie było na nią miejsca, poza jedynym kątem w kuchni. Drzwi się nie domykały, ściany były z płyty pilśniowej. W rezultacie ci, którzy coś robili w kuchni, rozmawiali czy jedli, słyszeli nawet szelest oddzieranego kawałka papieru toaletowego lub szuranie pośladków po desce sedesowej. Wszyscy znali nawzajem swoje odgłosy, nie tylko w najbardziej wybuchowych momentach, lecz nawet intymne westchnienia, pomruki, skargi i przemowy. A że wszyscy byli ogromnie pruderyjni, udawali, że nic nie słyszą albo nie słuchają, i nie robili żadnych uwag. Nie łączyli wychodzącej z łazienki osoby z kimś wydającym tamte dźwięki.

Mieszkali w ubogiej dzielnicy miasta. Było Hanratty i West Hanratty, przedzielone rzeką. Oni mieli dom w West Hanratty. Społeczność Hanratty była bardzo zróżnicowana, począwszy od lekarzy różnych specjalności i prawników, a skończywszy na odlewnikach, robotnikach i wozakach, powożących platformami transportowymi. W West Hanratty ta rozpiętość była dużo mniejsza – od robotników i odlewników do dużych utracjuszowskich rodzin sezonowych przemytników alkoholu, prostytutek i nieudolnych złodziei. W pojęciu Rose jej rodzina stała okrakiem nad rzeką i nie należała ani tu, ani tu, ale nie była to prawda. Ich sklep znajdował się jednak na terenie West Hanratty, na samym końcu głównej ulicy. Naprzeciwko była kuźnia, zabita deskami od początku wojny, oraz dom, w którym kiedyś mieścił się inny sklep. Z frontowej wystawy do tej pory nie zdjęto szyldu „Salada Tea”. Pozostał wyłącznie jako dumna i interesująca dekoracja, w środku bowiem nie sprzedawano już herbaty Salada. Był tam również kawałek chodnika, zbyt popękany i pochyły, żeby dało się po nim jeździć na wrotkach. Mimo to Rose marzyła o wrotkach i często wyobrażała sobie, jak śmiga na nich w spódniczce w szkocką kratę, zwinna i modna. Na ulicy stała jedyna latarnia, blaszany kwiat; tutaj udogodnienia się kończyły, dalej były już tylko grząskie gruntowe drogi, podwórka przypominające śmietniska i dziwnie wyglądające domy. Ów dziwny wygląd powodowały próby zabezpieczenia ich przed całkowitym popadnięciem w ruinę. Przy niektórych nikt się o to nie starał. Te były szare, zbutwiałe i pochylone, wtopione w krajobraz pełen dołów porośniętych krzakami, stawów z kumkającymi żabami wśród szuwarów i pokrzyw. Jednakże większość dachów była załatana papą, kilkoma nowymi gontami, arkuszami blachy, wyklepanymi rurami od pieców, a nawet tekturą. Tak było oczywiście w czasach przed wojną, czasach, które później obrosły legendą ogromnej biedy i z których Rose zapamiętała przede wszystkim to, co było nisko – wielkie mrowiska, drewniane schody i ten zamglony, niepewny, ale ciekawy świat.

Na początku między Flo a Rose przez dłuższy czas panował pokój. Charakter Rose rozwijał się jak kolczasty ananas, lecz powoli i skrycie surowa duma i sceptycyzm nakładały się na siebie, tworząc coś zaskakującego nawet dla niej samej. Zanim osiągnęła wiek szkolny, gdy Brian był jeszcze niemowlęciem w wózku, Rose spędzała czas w sklepie z nim i macochą – Flo siedziała na wysokim stołku za ladą, Brian spał przy oknie, a ona klęczała lub leżała na skrzypiącej podłodze, rysując coś kredkami na kawałkach papieru pakowego, zbyt podartych lub zbyt nieregularnego kształtu, by można było ich użyć zgodnie z przeznaczeniem.

Zakupy w ich sklepie robili głównie ludzie, którzy mieszkali w pobliskich domach. Zaglądali tu również rolnicy, po drodze z miasteczka do domu, oraz czasami mieszkańcy Hanratty, którzy przechodzili przez most. Zdarzali się i tacy, którzy zawsze kręcili się po głównej ulicy, wchodzili do sklepów i wychodzili z nich, jak gdyby mieli obowiązek zawsze być na widoku i uważali, że powinni być wszędzie mile widziani. Na przykład Becky Tyde.

Becky Tyde wdrapała się na ladę Flo i zrobiła sobie miejsce obok otwartej puszki kruchych ciasteczek z marmoladowym nadzieniem.

– Smaczne są? – spytała, bezczelnie częstując się jednym. – Kiedy dasz nam pracę, Flo?

– Możesz się zatrudnić u rzeźnika – niewinnie odrzekła macocha Rose. – U swojego brata.

– U Roberty? – prychnęła Becky z teatralną pogardą. – Myślisz, że pracowałabym u niego? – Jej brat, który był właścicielem sklepu mięsnego, miał na imię Robert, lecz nazywano go często Robertą, ponieważ był nerwowy i łagodny jak baranek. Becky Tyde wybuchnęła śmiechem, donośnym i ogłuszającym, przypominającym warkot silnika.

Była karlicą o dużej głowie, gromkim głosie i ruchach jakiejś bezpłciowej istoty. Na tej głowie tkwił czerwony aksamitny szkocki beret z pomponem. Z powodu kręczu karku twarz miała odwróconą w bok, zawsze patrzyła w górę lub z ukosa. Nosiła małe eleganckie pantofelki na wysokich obcasach, jak prawdziwa dama. Rose wpatrywała się w te buciki, bojąc się całej reszty, jej śmiechu i wykręconej szyi. Wiedziała od Flo, że w dzieciństwie Becky Tyde zachorowała na polio i to z tego powodu cierpiała na kręcz karku i nie urosła. Trudno było uwierzyć, że początek jej życia wyglądał zupełnie inaczej, że kiedyś była zupełnie normalna. Flo twierdziła, że Becky nie jest stuknięta, ma tyle samo rozumu co inni, ale wie, że wszystko uchodzi jej na sucho.

– Wiesz, że mieszkałam tu niedaleko? – spytała Becky, zauważając Rose. – Hej, jak masz na imię? Prawda, że tutaj mieszkałam, Flo?

– Jeśli tak, to jeszcze przede mną – odparła Flo, jak gdyby nic jej o tym nie było wiadomo.

– To było, zanim jeszcze ta dzielnica podupadła. Przepraszam za moje słowa. Mój ojciec zbudował dom i rzeźnię, mieliśmy też sad o powierzchni ćwierć hektara.

– Doprawdy? – spytała Flo niemiłym tonem, pełnym fałszywej łagodności, a nawet pokory. – Dlaczego więc się wyprowadziliście?

– Mówiłam ci już, że dzielnica zeszła na psy – odrzekła Becky. Włożyła do ust całe ciasteczko, policzki wydęły się jej jak u żaby. Więcej się nie odezwała.

Ale Flo i tak wiedziała swoje, podobnie jak wszyscy inni. Każdy znał dom z czerwonej cegły z werandą i sad, a raczej to, co z niego zostało, kompletny śmietnik – walały się tam fotele samochodowe, pralki, sprężyny łóżek i inne rupiecie. Mimo tego, co się w nim zdarzyło, dom nigdy nie wyglądał złowieszczo, tak bardzo był zrujnowany i zaniedbany.

Jeśli wierzyć słowom Flo, stary ojciec Becky był zupełnie innym typem rzeźnika niż jej brat. Anglik o wybuchowym charakterze. Nie był też gadatliwy jak jego córka ani otwarty. Dusigrosz, rodzinny tyran. Nie pozwolił Becky wrócić po chorobie do szkoły. Rzadko wychodziła z domu, nigdy nie przekraczała granicy podwórka. Ojciec nie chciał, żeby sąsiedzi mieli satysfakcję z powodu czyjegoś nieszczęścia. Tak zeznała Becky na procesie. W tym czasie jej matka już nie żyła, a siostry powychodziły za mąż. W domu zostali tylko Becky i Robert. Ludzie zatrzymywali Roberta na ulicy i pytali:

– Co słychać u twojej siostry, Robert? Czy czuje się już lepiej?

– Tak.

– Zajmuje się domem? Szykuje ci kolację?

– Tak.

– Czy wasz ojciec dobrze ją traktuje?

Fama głosiła, że ojciec ich bije, że bił wszystkie swoje dzieci i żonę, a teraz Becky obrywa jeszcze mocniej z powodu swej ułomności. Niektórzy uważali, że to właśnie ojciec doprowadził ją do tego stanu (nie wiedzieli zbyt wiele o chorobie Heinego i Medina). Do krążących plotek wciąż dodawano nowe pikantne szczegóły. Teraz powodem trzymania Becky w ukryciu była jej rzekoma ciąża, a ojcem dziecka podobno miał być jej ojciec. Potem ludzie gadali, że dziecko się urodziło i pozbyto się go.

– Jak to?

– No, uśmiercono je – wyjaśniła Flo. – Mówiono: idź do Tyde’a po kotlety jagnięce, będą delikatne i kruche! Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa były to sensacje wyssane z palca – dodała z wyraźnym żalem.

Rose odwróciła wzrok od starej podartej markizy, którą szarpał wiatr, przenikając przez rozdarcie, zaskoczona tonem żalu, przestrogi w głosie Flo. Opowiadając tę historię – a nie była to jedyna ani nawet najbardziej drastyczna, jaką znała – skłoniła głowę, przybierając łagodną, zamyśloną, kuszącą, ostrzegawczą minę.

– Nie powinnam w ogóle ci o tym opowiadać.

Po czym mówiła dalej.

Trzej młodzieńcy, którzy wałęsali się bez celu wokół stajni, zebrali się – a może zostali zebrani przez bardziej wpływowych i szacownych mężczyzn w miasteczku – i w interesie społecznej moralności przygotowali się, by spuścić lanie staremu Tyde’owi. Usmolili sobie twarze. Każdy z nich dostał bat i kwartę whisky dla kurażu. Byli to: Jelly Smith, stajenny i pijak, Bob Temple, baseballista i siłacz, oraz Hat¹ Nettleton, dawny woźnica platformy konnej. Jego przezwisko wzięło się od melonika, który nosił, tyleż z próżności, co dla komicznego efektu. (Właściwie nadal pracował jako wozak; zachował przezwisko, choć nie nosił już melonika, i często widywano go – niemal tak często jak Becky Tyde – gdy woził worki węgla, z usmoloną twarzą i rękami. To powinno przypominać jego historię, ale tak się nie działo. Teraźniejszość i przeszłość, ciemna, melodramatyczna przeszłość w opowiadaniach Flo, były absolutnie odrębne, przynajmniej dla Rose. Współcześni ludzie nie pasowali do przeszłości. Sama Becky, miasteczkowe dziwadło i ulubienica wszystkich, nieszkodliwa i złośliwa, zupełnie nie pasowała do opisu uwięzionej kalekiej córki rzeźnika, białego cienia w oknie: niemego, pobitego, brzemiennego. Podobnie było z domem, który w ogóle nie przypominał tego z opowieści Flo.)

Młodzieńcy, którzy mieli wymierzyć chłostę, późnym wieczorem, gdy już wszyscy położyli się spać, zjawili się przed domem Tyde’a. Mieli ze sobą broń, ale wystrzelali całą amunicję na podwórku. Wrzeszczeli na rzeźnika i walili w drzwi, wreszcie wdarli się do środka. Tyde pomyślał, że chodzi im o pieniądze, zawinął więc w chusteczkę kilka banknotów i posłał na dół Becky, być może spodziewając się, że mężczyźni się wzruszą lub przestraszą na widok małej dziewczynki z kręczem karku, karliczki. Ale to ich nie zadowoliło. Weszli na górę i wyciągnęli rzeźnika spod łóżka, w koszuli nocnej, po czym wywlekli go na dwór i postawili na śniegu. Było zimno, temperatura spadła cztery stopnie poniżej zera, fakt odnotowany później w sądzie. Zamierzali przeprowadzić fikcyjny proces, ale nie pamiętali, jak się to robi, zaczęli więc go bić i tłukli, dopóki nie upadł. Katowali go dalej, krzycząc: „Mięso od rzeźnika!”, dopóki jego koszula nocna i śnieg, na którym leżał, nie zabarwiły się na czerwono. Jego syn Robert zeznał w sądzie, że nie był świadkiem pobicia, jednakże Becky powiedziała, że Robert najpierw się przyglądał, ale potem uciekł i gdzieś się ukrył. Ona sama patrzyła przez cały czas. Widziała, jak mężczyźni w końcu odeszli, jak ojciec brnął przez śnieg, zostawiając na nim ślady krwi, jak gramolił się po stopniach werandy. Nie wyszła na dwór, żeby mu pomóc, ani nie przytrzymała drzwi, żeby go wpuścić do środka. Gdy zapytano ją w sądzie, dlaczego tak postąpiła, odparła, że miała na sobie tylko nocną koszulę i nie otworzyła drzwi, ponieważ nie chciała wyziębić domu.

Wyglądało na to, że stary Tyde odzyskał siły. Kazał Robertowi zaprząc konia, a Becky nagrzać wody. Umył się, ubrał, wziął wszystkie pieniądze i bez słowa wyjaśnienia wsiadł do sań i pojechał do Belgrave, gdzie zostawił konia na mrozie i wyruszył rannym pociągiem do Toronto. W pociągu zachowywał się dziwnie, jęczał i przeklinał, jakby był pijany. Nazajutrz zatrzymano go na ulicach Toronto, nieprzytomnego wskutek wysokiej gorączki, i zabrano do szpitala, gdzie zmarł. Wciąż miał przy sobie pieniądze. Jako przyczynę śmierci podano zapalenie płuc.

Ale władze coś podejrzewały, opowiadała Flo, i sprawa trafiła do sądu. Trzej sprawcy dostali długie wyroki więzienia. Farsa, parsknęła Flo. Nie minął rok, a wszyscy byli na wolności, ułaskawiono ich, na wszystkich czekała praca. A dlaczego? A dlatego, że było w to zamieszanych zbyt wielu ważniaków. I najwyraźniej ani Becky, ani Robertowi nie zależało na tym, by sprawiedliwości stało się zadość. Stali się zamożnymi ludźmi. Kupili dom w Hanratty. Robert zajął się sklepem, a Becky po długim okresie życia w odosobnieniu zaczęła się pokazywać i udzielać towarzysko.

To było wszystko. Flo stanowczo zakończyła swoją opowieść, jak gdyby ją znudziła. Może dlatego, że stawiała wszystkich w złym świetle.

– Tak to było – powiedziała.

Flo musiała być wtedy tuż po trzydziestce. Młoda kobieta, a ubierała się, jakby miała pięćdziesiąt, sześćdziesiąt czy nawet siedemdziesiąt lat: nosiła luźne suknie z drukowanego perkalu oraz fartuchy z karczkiem, również perkalowe, które zdejmowała, gdy przechodziła z kuchni do sklepu. W tamtych czasach tak wyglądał zwykły strój niezamożnych, choć nie całkiem ubogich kobiet; w pewnym sensie był to celowy, pogardliwy wybór. Flo gardziła spodniami, gardziła strojami ludzi starających się nadążać za modą, gardziła szminką i trwałą ondulacją. Czarne włosy miała prosto obcięte w taki sposób, by móc je zakładać za uszy. Była wysoka, lecz drobnej kości, miała szczupłe nadgarstki i wąskie ramiona, małą głowę i bladą, piegowatą, ruchliwą, małpią twarz. Gdyby uważała, że jest to warte zachodu i gdyby miała środki finansowe, mogłaby podkreślić swoją chmurną bladą urodę, swoją wiotkość, i byłaby nawet w pewien sposób ładna; Rose uświadomiła to sobie później. Ale musiałaby stać się zupełnie inną osobą, musiałaby przestać stroić miny do siebie i do innych.

Najwcześniejszym wspomnieniem Rose związanym z Flo była niezwykła miękkość i jednocześnie niezwykła twardość. Miękkie włosy, długa twarz, miękkie blade policzki, niemal niewidoczny meszek nad górną wargą i przy uszach. Sterczące twarde kolana, płaskie piersi.

Kiedy Flo śpiewała: „Ach, brzęczenie pszczół w konopiach, szum źródełka z lemoniadą...”, Rose rozmyślała o życiu macochy, zanim ta jeszcze poślubiła jej ojca, gdy pracowała jako kelnerka w barze kawowym, jeździła z przyjaciółkami, Mavis i Irene, na Centre Island, była zaczepiana przez mężczyzn w ciemnych uliczkach i wiedziała, jak działają automaty telefoniczne i windy. Gdy żując gumę, odpowiadała ostro na pytania, Rose słyszała w jej głosie ostrzeżenie przed niebezpieczeństwami życia w wielkim mieście.

A gdy śpiewała:

Wtedy powoli, powoli wstała,

Podeszła doń nieśpiesznie

I rzekła ledwie kilka słów:

Zaiste, ty konasz, młodzieńcze!

Rose myślała o życiu, jakie Flo prowadziła wcześniej, owianym legendą i bogatym, gdzie mieszały się różne rzeczy: ballada Barbara Allen, ojciec Becky Tyde i wszelkie smutki i akty przemocy.

Królewskie lanie. Od czego się zaczęło?

Chyba od pewnej wiosennej soboty. Liście jeszcze się nie rozwinęły na drzewach i krzewach, ale drzwi były wszędzie pootwierane, by wpuścić promienie słońca. Wrony. Rowy wypełnione rwącą wodą. Optymistyczna pogoda. Często w soboty Flo powierzała sklep Rose – było to jakiś czas temu, dziewczynka miała wtedy dziewięć, dziesięć, jedenaście, dwanaście lat – a sama wybierała się do Hanratty (nazywali to chodzeniem „na miasto”), żeby zrobić zakupy, spotkać się ze znajomymi i posłuchać, co mają do powiedzenia. Wśród tych osób znajdowała się pani mecenas Davies, pani anglikański proboszcz Henley-Smith oraz pani weterynarz McKay. Po powrocie do domu parodiowała je przy kolacji: ich górnolotny sposób wyrażania się, ich niepohamowaną gadatliwość. Przedstawiała te kobiety jako potwory – głupie, pretensjonalne i zadufane w sobie.

Po zrobieniu zakupów wstępowała na deser lodowy do baru kawowego w hotelu Queen’s. Rose i Brian zawsze chcieli koniecznie wiedzieć, jakie to były lody, i byli rozczarowani, jeśli tylko ananasowe lub karmelowe. Cieszyli się, kiedy jadła karmelowo-czekoladowe z orzechami lub waniliowo-czekoladowe. Następnie wypalała papierosa. Zawsze nosiła przy sobie kilka gotowych skrętów, tak że nie musiała ich zwijać w miejscu publicznym. Palenie było jedynym jej nawykiem, który nazwałaby popisywaniem się przed innymi. Był to nałóg, który pozostał jej z czasów, kiedy pracowała w Toronto. Wiedziała, że prosi się w ten sposób o kłopoty. Pewnego razu podszedł do niej w hotelu Queen’s katolicki ksiądz i pstryknął jej przed nosem zapalniczką, zanim zdążyła wyjąć zapałki. Podziękowała mu, lecz nie nawiązała rozmowy w obawie, żeby nie próbował jej nawrócić.

Kiedy indziej, w drodze do domu, dostrzegła na końcu mostu od strony miasta chłopaka w niebieskiej kurtce, najwyraźniej gapiącego się w nurt rzeki. Miał jakieś osiemnaście, dziewiętnaście lat. Nie znała go. Wychudzony, cherlawy, od razu zorientowała się, że coś z nim jest nie tak. Czyżby zamierzał skoczyć? Gdy się do niego zbliżyła, odwrócił się, rozchylając poły kurtki, miał też rozpięte spodnie. Musiał nieźle marznąć tego zimnego dnia, gdy Flo szczelnie otulała szyję podniesionym kołnierzem płaszcza.

Kiedy zobaczyła, co trzyma w ręku, pierwszą rzeczą, jaka jej przyszła na myśl, było: co też on robi tutaj z bolońską kiełbasą?

I powiedziała to na głos, nie w formie żartu, ale zadając pytanie. Utrzymywała, że gardzi sprośnymi żartami. Często wychodziła przed sklep i krzyczała na siedzących tam starszych mężczyzn:

– Jeśli nie chcecie, żebym was stąd pogoniła, lepiej się nie wyrażajcie!

A więc jest sobota. Z jakiegoś powodu Flo nie wybiera się „na miasto”, lecz postanawia zostać w domu i wyszorować podłogę w kuchni. Niewykluczone, że to właśnie wprawia ją w zły humor. Ale mogła być już wcześniej w złym nastroju, ponieważ ludzie nie płacili rachunków, a może zawiniły budzące się wiosną uczucia. Zatargi z Rose już się rozpoczęły i odtąd ciągnęły się nieustająco, niczym sen, który wciąż powraca, wkrada się w inne sny, wciska się drzwiami i oknami, irytująco mglisty, ludny, znajomy i ulotny. We trójkę wynoszą z kuchni wszystkie krzesła, żeby przygotować ją do szorowania. Muszą zabrać stamtąd trochę zapasów przeznaczonych dla sklepu, kilka kartonów rozmaitych konserw, słoików syropu klonowego, puszek nafty, butelek octu. Przenoszą je do drewutni. Brian, wówczas pięcio- lub sześcioletni, pomaga nosić puszki.

– Tak – mówi Flo, zaczynając od punktu, w którym przerwała. – I uczycie tych świństw Briana.

– Jakich świństw?

– Nie udawaj, że nie wiesz.

Z kuchni do drewutni jest zaledwie jeden stopień, kawałek dywanu na nim tak wytarty, że Rose nie pamięta nawet, jaki miał wzór. Brian odrywa go niechcący, ciągnąc puszkę.

– Dwaj vancouverczycy – cicho szepcze dziewczynka.

Flo jest z powrotem w kuchni. Brian wodzi wzrokiem od matki do siostry i Rose śpiewnie powtarza nieco głośniej:

– Dwaj vancouverczycy...

– ...smażą się w smarkach! – kończy Brian, dłużej nie potrafiąc się opanować.

– Dwa kiszone dupki...

– ...wiszą za jajka!

To jest właśnie to. Świństwo.

Dwaj vancouverczycy smażą się w smarkach!

Dwa kiszone dupki wiszą za jajka!

Rose zna ten wierszyk od lat, nauczyła się go, gdy po raz pierwszy poszła do szkoły. Po powrocie do domu spytała Flo, co to jest vancouverczyk.

– To mieszkaniec wielkiego miasta. Daleko stąd.

– I co poza tym?

Flo spytała, o co jej chodzi. Rose wyjaśniła, że o to smażenie, zbliżając się do niebezpiecznej chwili, rozkosznej chwili, kiedy będzie musiała zadeklamować całość.

– Dwaj vancouverczycy smażą się w smarkach! Dwa kiszone dupki wiszą za jajka!

– Zaraz oberwiesz! – krzyknęła Flo z wściekłością, którą łatwo było przewidzieć. – Powiedz to jeszcze raz, a ci przyłożę.

Rose nie potrafiła się powstrzymać. Mruczała pod nosem, wymawiając głośniej niewinne słowa i ściszając głos przy innych. Nie tylko słowa „smarki” i „dupki” sprawiały jej frajdę, choć oczywiście one również. Najbardziej jednak delektowała się kiszeniem i wieszaniem tajemniczych vancouverczyków. Wyobrażała ich sobie jako coś w rodzaju ośmiornic skwierczących na patelni. Poplątanie z pomieszaniem; przebłysk szaleństwa.

Później znowu przypominała sobie wierszyk i uczyła go Briana, żeby sprawdzić, czy wywoła taki sam efekt. Rzecz jasna, wywoływał.

– Słyszałam! – mówi Flo. – Wszystko słyszałam! I ostrzegam was!

Brian nie lekceważy groźby. Wybiega z drewutni, żeby się bawić; on może robić, co mu się żywnie podoba. Fakt, że jest chłopcem, pozwala mu pomagać lub nie, angażować się lub nie. Unika domowych kłótni. One zresztą go nie potrzebują, z wyjątkiem sytuacji, kiedy go wykorzystują jedna przeciwko drugiej; prawie nie zauważają, że wyszedł. Działają sobie wzajemnie na nerwy, ale nie potrafią z tym skończyć. Gdy wydaje się, że się poddały, tak naprawdę czekają, zbierając siły.

Flo wyciąga szczotkę do szorowania, wiadro, szmatę oraz podkładkę pod kolana, brudną czerwoną gumową podkładkę, i zabiera się do pracy. Rose siedzi na kuchennym stole, jedynym wolnym miejscu do siedzenia, dyndając nogami. Czuje chłód ceraty, ponieważ ma na sobie szorty, ciasne, spłowiałe ubiegłoroczne szorty, które znalazła w worku, gdzie przechowywane są letnie ubrania. Po zimie czuć je trochę stęchlizną.

Flo pełza na czworakach po podłodze, szorując ją szczotką, wycierając ścierką. Nogi ma długie, białe i muskularne, wszędzie poznaczone niebieskimi żyłami, jak gdyby ktoś namalował na nich rzeki kopiowym ołówkiem. Niezwykła energia i gwałtowna odraza znajdują wyraz w szuraniu szczotką i szmatą po linoleum.

Co mają sobie do powiedzenia? To właściwie nieważne. Flo zarzuca Rose, że jest przemądrzała, niegrzeczna, nieporządna i zarozumiała. Że chętnie pracuje u innych, że cechuje ją kompletny brak wdzięczności. Podkreśla niewinność Briana i zepsucie Rose. „Och, niech ci się nie wydaje, że jesteś kimś nadzwyczajnym”, mówi Flo, i chwilę później: „Za kogo ty się uważasz?”. Rose zaprzecza i protestuje z taką jadowitą racjonalnością i łagodnością, teatralnie manifestując beztroskę, że Flo wychodzi z siebie i z większą niż zwykle pogardą i przytomnością umysłu sama staje się niesłychanie teatralna, kiedy wypomina Rose, że poświęciła dla niej życie. Spotkała jej ojca obarczonego maleńkim dzieckiem i pomyślała: „Co też ten mężczyzna ma począć?”. Poślubiła go więc i oto jest tutaj, na kolanach.

W tym momencie brzęczy dzwonek, oznajmiając wejście klienta do sklepu. Ponieważ kłótnia jest w toku, Flo nie pozwala Rose pójść tam i obsłużyć go. Wstaje sama, zrzuca z jękiem fartuch – lecz nie jest to jęk dopuszczający Rose do wspólnego dzielenia irytacji – i przechodzi do sklepu. Rose słyszy, jak macocha mówi swoim normalnym głosem:

– W samą porę!

Wraca, wiąże fartuch i jest gotowa znowu podjąć wątek.

– Nigdy nie przejmujesz się nikim poza sobą! Nigdy nie obchodzi cię to, co robię!

– A ja nigdy cię o nic nie prosiłam. Wolałabym, żebyś nic nie robiła. Byłoby mi znacznie lepiej.

Rose mówi to z uśmiechem, patrząc Flo prosto w oczy. Macocha, która nie uklękła jeszcze z powrotem, dostrzega ten uśmiech, łapie szmatę przewieszoną przez wiadro i ciska nią w dziewczynkę. Mierzy chyba w twarz, ale szmata opada na nogę Rose na wysokości kostki. Rose podnosi stopę i macha nią nonszalancko.

– Dobra – mówi Flo. – Tym razem przeciągnęłaś strunę.

Rose obserwuje macochę idącą w stronę drewutni, słyszy, jak stąpa ciężko po podłodze i zatrzymuje się przy wyjściu, gdzie jeszcze nie zamontowano drzwi siatkowych, a dodatkowe drzwi, zabezpieczające przed wichurą, są otwarte i podparte cegłą. Woła ojca Rose ostrzegawczym, stanowczym tonem, jak gdyby wbrew swej woli przygotowywała go na złe wiadomości. On zaraz dowie się, o co chodzi.

Kuchenna podłoga jest pokryta sześcioma różnymi wzorami linoleum. To dzieło Flo, która nakupowała za grosze resztek i pomysłowo przycięła je i dopasowała, wykańczając paskami i pinezkami. Rose siedzi na stole, wpatrując się w podłogę, w tę satysfakcjonującą kompozycję prostokątów, trójkątów i innych kształtów, których nazwy usiłuje sobie przypomnieć. Słyszy, że Flo wraca przez drewutnię po skrzypiących deskach ułożonych na brudnej podłodze. Ona też marudzi, czeka. Nie mogą dłużej ciągnąć tego same.

Rose słyszy kroki ojca. Sztywnieje, dreszcz przebiega jej po nogach, czuje, jak dygoczą na ceratowym obrusie. Odwołany od jakiegoś spokojnego, absorbującego zajęcia, od słów kłębiących mu się w głowie, odwołany od samego siebie, ojciec musi coś powiedzieć. Pyta:

– Tak? Co się stało?

Teraz słychać zupełnie inny głos Flo. Wzbogacony, zraniony, pokorny, sfabrykowany na poczekaniu. Przykro jej, że oderwała go od pracy.

Nigdy by tego nie uczyniła, gdyby Rose nie doprowadziła jej do szału. Czym? Swoim pyskowaniem, bezczelnością i okropnym językiem. To, co Rose powiedziała Flo, jest takie straszne, że gdyby odezwała się w ten sposób do swojej rodzonej matki, ojciec sprałby ją na kwaśne jabłko.

Rose próbuje wtrącić, że to nieprawda.

Co nie jest prawdą?

Ojciec podnosi dłoń, nie patrząc na nią, i mówi:

– Cicho bądź!

Zaprzeczając, Rose chce wyjaśnić, że nie zaczęła tej sprzeczki, że tylko odpowiadała, prowokowana przez Flo, która teraz kłamie jak z nut, przekręcając wszystko tak, jak jej wygodnie. Nie wspomina o tym, że cokolwiek Flo zrobiła lub powiedziała, cokolwiek ona, Rose, zrobiła lub powiedziała, tak naprawdę nie ma znaczenia. Liczy się sama walka i nie da się jej przerwać, nigdy nie da się jej przerwać, z wyjątkiem tej chwili, do której teraz doprowadziła.

Kolana Flo są brudne, mimo że używała podkładki. Szmata, którą zmywała podłogę, wciąż zwisa ze stopy Rose.

Ojciec wyciera ręce, słuchając Flo. Nie śpieszy się. Potrzebuje dużo czasu, by wczuć się w sytuację, z góry zmęczony, bliski odrzucenia roli, do której zagrania został zmuszony. Nie patrzy na Rose, ale ilekroć słyszy, że dziewczynka próbuje coś mówić lub się porusza, podnosi do góry dłoń.

– Bez wątpienia nie potrzebujemy tutaj gapiów – oznajmia Flo i idzie zamknąć drzwi sklepu. Umieszcza na wystawie sklepowej tabliczkę „Zaraz wracam”, którą z wielką fantazją wykonała dla niej Rose, zaokrąglając i cieniując litery czarną i czerwoną kredką. Potem wraca i zamyka drzwi do sklepu, drzwi prowadzące na schody i na końcu drzwi do drewutni.

Jej buty zostawiają ślady na czystej mokrej części podłogi.

– Och, nie wiem – mówi głosem pozbawionym teraz gwałtownych emocji. – Po prostu nie wiem, co mam z nią zrobić. – Idąc za spojrzeniem Rose, spuszcza wzrok i spostrzega swoje brudne kolana. Wyciera je ze złością gołymi rękami, rozmazując brud.

– Ona mnie poniża – mówi, prostując się. To jest właśnie to, wyjaśnienie. – Poniża mnie – powtarza z satysfakcją. – Nie okazuje mi szacunku.

– Wcale nie!

– Siedź cicho! – sztorcuje ją ojciec.

– Gdybym nie zawołała ojca, nadal siedziałabyś tam z tym swoim uśmieszkiem na twarzy! Jak miałabym inaczej sobie z tobą poradzić?

Rose wyczuwa u ojca pewne obiekcje co do retoryki Flo, lekkie zakłopotanie i niechęć, i popełnia błąd. Powinna zdawać sobie sprawę, że go popełnia, myśląc, że może na to liczyć. Ta świadomość, jak również fakt, że on wie, iż ona wie, niczego nie ułatwia. Ojciec zaczyna się rozkręcać. Spogląda na nią. Początkowo to spojrzenie jest zimne i wyzywające. Informuje Rose o wyroku, jaki na nią wydał, o jej beznadziejnym położeniu. Następnie staje się klarowne, zaczyna nabierać innego wyrazu, tak jak budząca się wiosna wybucha z całą siłą, gdy uprzątnie się suche liście. To nienawiść i zadowolenie. Rose dostrzega te uczucia i zna je. Czy to gniew, czy powinna zobaczyć w jego oczach wzbierający gniew? Nie. To z pewnością nienawiść. Z pewnością zadowolenie. Jego twarz łagodnieje, zmienia się, młodnieje. Ojciec podnosi do góry dłoń, tym razem, by uciszyć Flo.

– Dobrze – mówi, co ma oznaczać: dość tego, absolutnie dość, tę część mamy za sobą, można przejść do dalszego działania. Zaczyna odpinać pas.

Flo i tak przestała. Podobnie jak Rose, trudno jej uwierzyć w to, że naprawdę stanie się to, co wiedziała, że musi się stać, że nadchodzi czas, kiedy nie można się już wycofać.

– Och, nie wiem, nie bądź dla niej zbyt surowy. – Krąży nerwowo po kuchni, jak gdyby przyszedł jej do głowy pomysł utorowania sobie drogi ucieczki. – Och, nie musisz przecież bić jej pasem. Musisz użyć pasa?

Ojciec nie odpowiada, nieśpiesznie zdejmując pas. Ujmuje go w odpowiednim miejscu. „No dobra”. Podchodzi do Rose i spycha ją ze stołu. Jego twarz, podobnie jak głos, są bez wyrazu. Przypomina kiepskiego aktora grającego w grotesce. Jak gdyby musiał delektować się czymś żenującym i okropnym i trwać przy tym. To nie znaczy, że udaje, iż gra i nie mówi serio. On gra i mówi serio. Rose o tym wie, zna go dobrze.

Kiedyś zastanawiała się nad morderstwami i mordercami. Czy takiej rzeczy nie dokonuje się częściowo dla efektu, by udowodnić jednoosobowej widowni – która nie będzie mogła nikogo powiadomić, lecz wyłącznie zarejestrować fakt – że coś takiego może się zdarzyć, że nie istnieje nic, co nie może się wydarzyć, że usprawiedliwiony jest nawet najbardziej przerażający wybryk, że można znaleźć uczucia, które do tego pasują?

Rose próbuje znowu wpatrywać się w kuchenną podłogę, pomysłową i krzepiącą geometryczną kompozycję, żeby tylko nie patrzeć na ojca lub jego pas. Jak coś takiego może się dziać w obecności takich codziennych świadków – linoleum, kalendarza z młynem, rzeczką i jesiennymi drzewami, starych, usłużnych garnków i patelni?

„Wyciągnij rękę!”.

Ci świadkowie jej nie pomogą, żaden z nich nie może jej uratować. Te przedmioty stają się obojętne, bezużyteczne, nawet nieprzyjazne. Garnki potrafią okazać nienawiść, wzory na linoleum łypią na ciebie, zdrada jest drugim obliczem codzienności.

Przy pierwszym, a może drugim bolesnym razie Rose się cofa. Nie pogodzi się z tym. Okrąża kuchnię, próbuje dostać się do drzwi. Ojciec zastępuje jej drogę. W dziewczynce nie ma ani odrobiny odwagi, stoicyzmu. Ucieka, krzyczy, błaga. Ojciec biegnie za nią, waląc ją pasem, gdy tylko mu się uda, w końcu porzuca go i używa rąk. Uderza ją w ucho z jednej strony, potem z drugiej. Głowa jej odskakuje, w uszach brzęczy. Teraz ojciec wymierza jej cios pięścią w twarz. Ciska nią o ścianę i policzkuje z całej siły. Potrząsa dziewczynką i znów ciska nią o ścianę, kopie po nogach. Rose woła coś bez ładu i składu, jak oszalała, krzyczy. „Już nie będę! Och, błagam, przebacz mi!”.

Flo także wrzeszczy. „Przestań, przestań!”.

Jeszcze nie. Ojciec obala Rose na podłogę, a może ona sama się na nią rzuca. Znów kopie ją po nogach. Rose nic już nie mówi, tylko wydaje z siebie nieartykułowane dźwięki. Flo wykrzykuje: „Och, a jeśli ludzie ją usłyszą?”. Z ust Rose wyrywa się ostatni okrzyk poniżenia i obrony, wygląda bowiem na to, że musi odegrać swoją rolę z taką samą jaskrawością i przesadą jak jej ojciec. Gra ofiarę z brakiem umiaru, który wywołuje i być może ma wywołać końcową, pełną obrzydzenia pogardę ojca.

Mogłoby się wydawać, że dadzą z siebie wszystko, posuną się do ostateczności.

Niezupełnie. Ojcu nigdy nie udało się poważnie zranić Rose, chociaż zdarza się oczywiście, że dziewczynka modli się, by to zrobił. Uderza ją otwartą dłonią, zachowuje pewną powściągliwość w kopaniu.

Teraz przerywa egzekucję, nie mogąc złapać tchu. Pozwala podejść Flo, podnosi Rose z podłogi i popycha ją w stronę macochy z prychnięciem obrzydzenia. Flo łapie ją, otwiera drzwi na schody i popycha na górę.

– Idź teraz do swojego pokoju! Biegiem!

Rose wchodzi po schodach, potyka się, potem specjalnie potyka się jeszcze raz i upada na stopnie. Nie bębni w drzwi, ponieważ takie zachowanie mogłoby go sprowokować do przyjścia za nią, a ona już i tak jest słaba. Kładzie się na łóżku. Słyszy przez przewód kominowy, jak Flo pociąga nosem i głośno protestuje, jak ojciec odpowiada ze złością, że powinna się zamknąć, bo skoro nie chciała kary dla Rose, nie powinna była do niej zachęcać. Flo broni się, że nigdy nie zachęcała do takiego lania.

Kłócą się o to przez dłuższy czas. Przestraszony głos Flo nabiera siły, wraca jej pewność siebie. Kłótnia sprawia, że znów zaczynają się w sobie zamykać. Wkrótce mówi tylko Flo. Ojciec się już nie odzywa. Rose musi powstrzymywać głośny szloch, żeby ich słyszeć, a gdy już traci zainteresowanie podsłuchiwaniem i chce sobie jeszcze popłakać, okazuje się, że już nie może pobudzić się do łez. Osiągnęła stan spokoju, w którym akt przemocy jest postrzegany jako pełny i ostateczny. W tym stanie zdarzenia i możliwości nabierają cudownej prostoty. Wybory są na szczęście jasne. Zdania, które przychodzą na myśl, nie są spieraniem się o szczegóły, rzadko bywają w trybie warunkowym. Słowem, dla którego nagle zostało ustanowione prawo, jest „nigdy”. Nigdy się do nich nie odezwie, nigdy nie spojrzy na nich inaczej niż z odrazą, nigdy im nie wybaczy. Ukarze ich, wykończy ich. Unieruchomiona przez te nieodwołalności i ból przenikający ciało, pławi się w dziwnym psychicznym komforcie, poza sobą, poza odpowiedzialnością.

A gdyby tak teraz umarła? Gdyby popełniła samobójstwo? Albo uciekła? Każda z tych ewentualności byłaby właściwa. To jedynie kwestia wyboru. Pławi się w swojej wyższości, jak gdyby była lekko odurzona.

Jest taki moment w stanie odurzenia, gdy człowiek czuje się absolutnie bezpieczny, pewny, nieuchwytny, a potem, niemal natychmiast, bez ostrzeżenia, nadchodzi chwila, gdy cała ochrona fatalnie pęka, mimo że wciąż wydaje się trzymać w całości, nietknięta. Tak dzieje się właśnie teraz, gdy Rose słyszy na schodach kroki Flo, czuje spokój i wolność, a jednocześnie zdaje sobie sprawę ze spiralnie opadającego biegu wydarzeń.

Flo wchodzi do pokoju bez pukania, lecz z wahaniem, świadczącym, że mogło jej to przyjść do głowy. Niesie słoik tłustego kremu. Rose wykorzystuje sytuację, dopóki może, leżąc z twarzą ukrytą w poduszce, nie zauważając macochy i nie odpowiadając jej.

– Ach, daj spokój – mówi Flo niespokojnie. – Nie czujesz się aż tak źle, prawda? Posmaruj się tym, a od razu poczujesz się lepiej.

Blefuje. Nie wie na pewno, jakich urazów doznała Rose. Zdejmuje wieczko pudełka z kremem. Rose czuje jego zapach. Intymny, dziecinny, upokarzający. Nie pozwoli, żeby się do niej zbliżył. Ale by uniknąć dużej grudy na palcu Flo, musi się ruszyć. Szamocze się, opiera, traci godność i pozwala, by Flo zorientowała się, że nie ma się czym przejmować.

– Dobrze – mówi Flo. – Wygrałaś. Zostawiam to tutaj, możesz się posmarować, kiedy będziesz miała ochotę.

Później pojawia się jeszcze taca. Flo stawia ją bez słowa i wychodzi. Są na niej: duża szklanka napoju mleczno-czekoladowego, na dnie gęste smugi vita-maltu, przyniesionego ze sklepu; małe kanapeczki, zgrabne i apetyczne; łosoś z puszki, czerwony, najwyższej jakości, mnóstwo majonezu; kilka maślanych ciasteczek z piekarni, czekoladowe herbatniki z miętowym nadzieniem. To najulubieńszy przysmak Rose. Odwraca wzrok, nie chce patrzeć, lecz gdy zostaje sama, odczuwa żałosną pokusę, jest poruszona, wzburzona, myśli o samobójstwie gdzieś zniknęły. Zapach łososia pobudza jej apetyt, korci ją, by spróbować chrupiących czekoladowych herbatników, wyciąga palec, by przesunąć nim po brzegu jednej z kanapek (okrojonej ze skórki!), by zebrać nadmiar majonezu, posmakować. Potem decyduje się zjeść jedną, by mieć siłę na odmówienie sobie reszty. Jednej nikt nie zauważy. Po chwili, oddając się kompletnej rozpuście, pochłania wszystkie. Wypija napój mleczno-czekoladowy, zjada maślane ciasteczka i herbatniki. Pociągając nosem ze wstydu, wybiera palcem z dna szklanki syrop słodowy. Za późno.

Flo wróci na górę po tacę. Być może powie: „Widzę, że apetyt wciąż ci dopisuje” lub „Smakował ci napój? Dość w nim było syropu?”, zależnie od tego, jak skarcona sama się czuje. W każdym razie Rose straci całą przewagę. Zrozumie, że życie znowu się zaczyna, że wszyscy będą siedzieli przy stole, jedząc, słuchając wiadomości w radiu. Jutro rano, może nawet dzisiaj wieczorem. Choć wydaje się to niestosowne i nieprawdopodobne. Będą zakłopotani, ale raczej mniej niż można byłoby się spodziewać, zważywszy na to, jak się zachowywali. Będą odczuwali dziwne znużenie, ozdrowieńczą ociężałość, niezbyt odległą od zadowolenia.

Pewnego wieczoru po podobnej awanturze siedzieli w kuchni. Zapewne było lato, a przynajmniej ciepła pogoda, ponieważ ojciec wspomniał o staruchach siedzących na ławce przed sklepem.

– Wiesz, o czym oni teraz rozmawiają? – spytał, skinąwszy głową w stronę sklepu, by wskazać, o kogo mu chodzi, mimo że oczywiście już ich tam nie było, o zmierzchu wrócili do domów.

– Te głupie dziady? – powiedziała Flo. – No o czym?

Dawało się wyczuć między nimi życzliwość, nie tyle fałszywą, co trochę bardziej emfatyczną niż zazwyczaj, gdy byli sami.

Ojciec Rose powiedział im wtedy, że ci starcy uważają, iż pierwsza gwiazda, która wschodzi po zachodzie słońca, gwiazda wieczorna, w rzeczywistości jest sterowcem, unoszącym się nad Bay City w stanie Michigan, po drugiej stronie jeziora Huron. Amerykański wynalazek, wysłany, by konkurował z ciałami niebieskimi. Wszyscy byli co do tego zgodni, podobał im się ten pomysł. Wierzyli, że w sterowcu pali się dziesięć tysięcy żarówek. Ojciec kategorycznie się z nimi nie zgadzał, utrzymując, że obiekt, który widzą, to planeta Wenus, która pojawiła się na niebie dużo wcześniej, nim wynaleziono żarówkę. Ale oni nigdy nie słyszeli o planecie Wenus.

– Ignoranci – podsumowała Flo, choć Rose dobrze wiedziała, podobnie jak jej ojciec, że Flo też nigdy nie słyszała o planecie Wenus. By odwrócić ich uwagę, lub nawet w ramach przeprosin, Flo odstawiła filiżankę z herbatą i wyciągnęła się jak długa, opierając głowę na krześle, na którym siedziała, a stopy na drugim (jakimś sposobem udało jej się jednocześnie skromnie wsunąć suknię między nogi). Leżała sztywno jak deska, czekając, by Brian zawołał:

– Zrób to! Zrób to!

Flo była giętka i bardzo silna. W uroczystych lub wyjątkowych chwilach popisywała się sztuczkami.

Patrzyli w milczeniu, a ona się okręciła, nie używając w ogóle rąk, jedynie silnych nóg i stóp. Wtedy wszyscy wydali triumfalny okrzyk, mimo że już to widzieli.

Gdy Flo obracała się w ten sposób, Rose wyobraziła sobie sterowiec, owalny przezroczysty kształt z warkoczem diamentowych światełek, szybujący po wspaniałym amerykańskim niebie.

– Planeta Wenus! – powiedział ojciec, bijąc brawo Flo. – Dziesięć tysięcy świecących żarówek.

W pomieszczeniu zapanowało ogólne uczucie przyzwolenia, rozluźnienia, nawet szczęścia.

Po latach, po wielu latach, w niedzielny poranek Rose włączyła radio. Było to w czasach, gdy mieszkała sama w Toronto.

– Tak, proszę pana.

Za moich czasów to było zupełnie inne miejsce. Tak, tak.

Były tam wtedy konie. Konie i amerykany. W sobotnie wieczory odbywały się wyścigi amerykanów na głównej ulicy.

– To tak jak wyścigi rydwanów – wtrąca łagodnie, zachęcająco, prezenter czy dziennikarz przeprowadzający wywiad.

– Nigdy czegoś takiego nie widziałem.

– Nic dziwnego, proszę pana, ja miałem na myśli starorzymskie wyścigi rydwanów. To było jeszcze na długo przed panem.

– Musiało być przede mną. Ja mam sto dwa lata.

– Piękny wiek, proszę pana.

– A i owszem.

Zostawiła radio włączone i przeszła do kuchni, żeby zaparzyć sobie kawę. Doszła do wniosku, że prawdopodobnie jest to zaaranżowany wywiad, scena z jakiejś sztuki, i chciała się dowiedzieć z jakiej. Głos starca był taki próżny i wojowniczy, dziennikarz natomiast pod pozorami wyćwiczonej uprzejmości i swobody był wyraźnie bezradny i zaniepokojony. Bez wątpienia słuchacz miał sobie wyobrazić, jak przeprowadzający wywiad podsuwa mikrofon jakiemuś bezzębnemu, zuchwałemu, przechwalającemu się stulatkowi, i zachodzić w głowę, co też on, na miłość boską, tam robi i co zaraz powie?

– Pewnie to było dość niebezpieczne.

– Co było niebezpieczne?

– No, te wyścigi amerykanów.

– Były. Niebezpieczne. Czasami konie ponosiły. Zdarzało się dużo wypadków. Powożący, których konie ciągnęły po żwirze, mieli okaleczone twarze. Co nie miało wielkiego znaczenia, jeśli już nie żyli. Hi, hi.

Niektóre z tych koni były nauczone, by wysoko wyrzucać nogi przy stępie i przy kłusie. Niektórym trzeba było wsadzać musztardę pod ogon, a innych nie musieliśmy poganiać. Tak to jest z końmi. Niektóre współpracują i ciągną, dopóki nie padną trupem ze zmęczenia, a inne nie wyciągnęłyby twojego kutasa z wiadra smalcu. Hi, hi.

To jednak bez wątpienia był prawdziwy wywiad. W przeciwnym razie nie puściliby czegoś takiego, nie zaryzykowaliby. Zgoda, taki wiekowy facet może tak powiedzieć. Wszystko wydaje się nieszkodliwe i zachwycające przy jego stu latach.

– Wtedy wypadki zdarzały się bez przerwy. W młynie. W odlewni. Nie było zabezpieczeń.

– Nie mieliście wtedy tylu strajków, prawda? Nie było tak wielu związków zawodowych?

– Wszyscy mówią, że teraz jest łatwiej. Pracowaliśmy i cieszyliśmy się, że mamy pracę. Tak, pracowaliśmy i cieszyliśmy się, że mamy pracę.

– Nie było też telewizji.

– Nie było telewizji, nie było radia, nie było kina.

– Sami wymyślaliście sobie rozrywki.

– Tak właśnie robiliśmy.

– Przeżył pan wiele rzeczy, o jakich młodzi mężczyźni w dzisiejszych czasach nie mają pojęcia.

– Prawda, prawda.

– Może nam pan przybliżyć niektóre swoje doświadczenia?

– Jednej zimy jadłem mięso świstaka. Nie smakowałoby wam. Hi, hi.

Nastąpiła przerwa, chyba należytego uznania, po czym dziennikarz oznajmił, że był to wywiad z panem Wilfredem Nettletonem z Hanratty w stanie Ontario, który skończył właśnie sto dwa lata, przeprowadzony ostatniej wiosny na dwa tygodnie przed jego śmiercią. Z panem Nettletonem, żywym ogniwem łączącym nas z przeszłością, rozmawiano w domu starców w hrabstwie Wawanash.

Hat Nettleton.

Woźnica dożył ponad stu lat. Sfotografowany w dniu swoich urodzin, siedzi dumnie wśród krzątających się przy nim pielęgniarek, zapewne reporterka całuje go w policzek. Błyskają flesze. Magnetofon chłonie dźwięk jego głosu. Najstarszy pensjonariusz. Najstarszy woźnica. Żywe ogniwo łączące teraźniejszość z przeszłością.

Patrząc przez kuchenne okno na zamarznięte jezioro, Rose marzyła, by komuś o tym powiedzieć. Flo chętnie wysłuchałaby tej opowieści. Rose przypomniała sobie, jak macocha mówiła: „Coś takiego!”, jak gdyby cudownie sprawdziły się jej najgorsze przewidywania. Ale Flo przebywała w tym samym miejscu, w którym zmarł Hat Nettleton, i Rose nie miała możliwości do niej dotrzeć. Przebywała tam nawet wtedy, gdy nagrywano ten wywiad, chociaż go nie słyszała, nie miała o nim pojęcia. Gdy dwa lata temu Rose umieściła ją w tym domu opieki, Flo przestała mówić. Zamknęła się w sobie i przez większość czasu siedziała w rogu łóżka. Sprawiała wrażenie osoby sprytnej i nieprzyjemnej, nie odpowiadała nikomu, chociaż od czasu do czasu okazywała emocje, gryząc pielęgniarkę.

Przekład: Elżbieta Zychowicz

Redaktor serii: Karolina Iwaszkiewicz

Redakcja: Ewa Rojewska-Olejarczuk

Korekta: Katarzyna Pawłowska, Małgorzata Kuśnierz

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Monika Klimowska

na podstawie koncepcji graficznej Zuzanny Lewandowskiej

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki:

© Stockbyte / Getty Images / Flash Press Media

Fotografia autorki: © Derek Shapton

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Piaseczno ul. Żółkiewskiego 7a

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-461-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.