Jack Kerouac

ZBUDŹ SIĘ. ŻYWOT BUDDY

Wstęp: Robert A.F. Thurman
Przekład: Maciej Świerkocki

Tytuł oryginału: Wake Up. A Life of the Buddha

Copyright © John Sampas, Literary Representative, the Estate of Stella Kerouac · 2008

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Maciej Świerkocki, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

WSTĘP

Cóż za niespodzianka! Dopiero pisząc ten wstęp, zrozumiałem, że dawno temu, w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku, Jack Kerouac był najważniejszym bodhisattwą wśród wszystkich naszych amerykańskich prekursorów buddyzmu. Prezentując poglądy Kerouaca, który z kolei przedstawia czytelnikowi życie Buddy Śakjamuniego, będę wypowiadać się jednak z pozycji osobistych, nie jestem bowiem badaczem bitników i ich literatury, choć Kerouac od razu ujął mnie swoją interpretacją słowa „beat”, gdy stwierdził, że oznacza ono nie „beat up”, lecz „beatific”¹ (a ja zwykle właśnie tak tłumaczę na angielski słowo „sambhoga”, będące częścią rzeczownika złożonego „sambhogakaja”, oznaczającego „ciało radości” Buddy, czyli jego niebiańską, uniwersalną postać). Określenie „beat up” miałoby podobno odnosić się do ludzi, którzy nie potrafią prowadzić życia industrialnych niewolników i nie są w stanie ścierpieć związanej z nim wytwórczości, banków i wojen. Oczywiście Kerouac zdobył moją sympatię swoją interpretacją już dawno temu, ale przypomniałem sobie o tym dopiero teraz.

Cieszę się, że mam możliwość napisać to wprowadzenie. Niemal pięćdziesiąt lat temu czytałem Włóczęgów Dharmy. Dziś, kiedy moja miłość do Buddadharmy – do „rzeczywistości Oświeconego” albo do „nauki Budziciela” (by użyć za Kerouakiem jego całkiem zgrabnych określeń Buddy) – stała się poniekąd tajemnicą poliszynela, niektórzy ludzie pytają mnie czasami, jak to się stało, że w ogóle zainteresowałem się tym tematem. Zazwyczaj odpowiada im to, co podpowiada mi pamięć – że ziarno zostało zasiane, kiedy czytałem Tako rzecze Zaratustra Friedricha Nietzschego, a także dzieła Arthura Schopenhauera, Immanuela Kanta, Ludwiga Wittgensteina, Henry’ego Millera, Hermana Hessego, Sigmunda Freuda, Carla Gustava Junga, Wilhelma Reicha, Lamy Gowindy, D.T. Suzukiego, Waltera Evansa-Wentza i wielu innych autorów. Kerouaca wśród nich najwyraźniej nie pamiętałem. Dziś jednak wiem, że czytając pod koniec lat pięćdziesiątych, jako młody chłopak, Włóczęgów Dharmy, spotkałem się z być może najtrafniejszym, najbardziej poetyckim i najbardziej ekspansywnym podejściem do istoty buddyzmu, z jakim można było się zetknąć w tamtych czasach. Nie chcę przez to powiedzieć, że było to podejście doskonałe, albo udawać, że miałbym odpowiednie kompetencje, by coś takiego stwierdzić – chodzi mi tylko o to, że do moich rąk trafiła wówczas niesłychanie inspirująca książka, która po prostu musiała znacząco oddziałać na siedemnastolatka. Wydano ją po raz pierwszy w 1958 roku, kiedy porzuciłem naukę w Phillips Exeter Academy i wyruszyłem na poszukiwanie jakiejś rewolucji.

A zatem w 1958, chociaż może i wcześniej, już w 1058 roku, preferowana przez Kerouaca wieloaspektowa, bogata, indyjska orientacja buddyzmu wróciła do nas z Tybetu po tysiącu lat nieobecności poza granicami Azji Centralnej. Uniwersalne Narzędzie Indyjskie, buddyzm mahajana i jego instytucje monastyczno-uniwersyteckie – tętniące życiem społeczności mnichów, kierowane przez uczonych mędrców, wśród których znajdowali się doświadczeni badacze wewnętrznych wszechświatów, kolekcjonerzy oraz właściciele całych Himalajów tekstów, przechowywanych w ogromnych, wielopiętrowych „bibliotekach aleksandryjskich” – zostały zniszczone w najazdach muzułmańskich Persów i Turków oraz wskutek okupacji subkontynentu indyjskiego. Później Wielką Matkę Cywilizacji, czyli Indie, jeszcze głębiej usunęła w cień fala inwazji, okupacji i wyzysku z ręki chrześcijańskich Europejczyków.

Wydaje mi się, że sięgnąłem po W drodze i przeczytałem tę książkę dopiero teraz, czyli przygotowując się do napisania niniejszej przedmowy. Sądzę zresztą, że Dean Moriarty jako krętacz i oszust nie przypadłby mi kiedyś do gustu, choć moje chaotyczne włóczęgi autostopowe między Nowym Jorkiem i Kalifornią, które zaczęły się w 1958 i trwały z przerwami do 1961 roku, były poniekąd podobne do wypraw bohaterów tej powieści. Nigdy jednak nie udało mi się wskoczyć w biegu do pociągu towarowego, podziwiam więc Kerouaca za odwagę i za to, że wiedział, jak należy to zrobić.

Istnieją ponoć pewne wątpliwości co do tego, czy Kerouac naprawdę dobrze rozumiał Dharmę – jak gdyby jego rozumienie oświecenia czy innych tego rodzaju zjawisk albo bytów nie było autentyczne. Podobno Alan Watts powiedział kiedyś, że Kerouac „może i miał trochę ciała zen, brakło mu jednak kośćca”, czyniąc przy tej okazji aluzję do tytułu pewnego dzieła na temat buddyzmu zen pióra innego autora, czcigodnego Paula Repsa. Z kolei Gary Snyder, który spędził wiele lat w klasztorach buddyjskich i jest dzisiaj zarówno kimś w rodzaju roszi, to znaczy mistrza zen, jak i poetą, rzeczywiście uważał chyba, że Kerouac nie w pełni pojmuje buddyzm, do końca pozostał jednak jego kochającym przyjacielem. Nie ma natomiast wątpliwości, że tragiczny w skutkach alkoholizm, który przeciął nić życia i twórczości Kerouaca przedwcześnie, kiedy autor liczył zaledwie czterdzieści siedem lat, stanowi dowód, że bez względu na rodzaj oświecenia, jakiego dostąpił twórca Big Sur, nie zdołał on osiągnąć buddyjskiej doskonałości, Buddowie zwykle bowiem nie zapijają się na śmierć za młodu – nie mogliby w ten sposób nikomu pomóc, a Budda z natury rzeczy po prostu nic więcej nie czyni, tylko pomaga innym. Któż jednak może naprawdę pochwalić się taką transcendentną, substancjalną i umysłową transmutacją kosmiczną? W ogromnej psychologicznej literaturze buddyjskiej znajdziemy liczne analizy rozmaitych etapów oświecenia, dowodzące, że można nawet dostąpić go częściowo, a mimo to ulegać ludzkim słabościom. Ściśle rzecz biorąc, można zostać „bodhisattwą” – czyli „bohaterem umysłu oświecenia” – już składając śluby i szczerze postanawiając, że zostanie się doskonale oświeconym w jednym z przyszłych – bliższych lub dalszych – wcieleń, aby poszerzyć swoją wiedzę i powiększyć zdolność uwalniania wszystkich obdarzonych wrażliwością istot od cierpienia. Co znaczy, że nie wszyscy bodhisattwowie są istotami nadprzyrodzonymi albo boskimi. W większości są oni ludzcy – nazbyt ludzcy.

Recepcji Kerouaca wśród pierwszych kalifornijskich buddystów, do których można zaliczyć Gary’ego Snydera, Alana Wattsa i innych, mogło nieco zaszkodzić to, że nie był on urzeczony przez cz’an/zen jak oni, chociaż uwielbiał pisma Han-szana i Wiersze z Zimnej Góry, właściwie medytacje poetyckie, których zwolennikiem i propagatorem był Snyder. Autora W drodze bardziej poruszała indyjska mahajana, pojawiająca się zarówno w Zbudź się, sentymentalnej opowieści o Buddzie i jego życiu, porównanej przez pisarza do „jeziora światłości”, jak i w książce Some of the Dharma, zawierającej notatki sporządzone dla przyjaciela autora, ukochanego Allena Ginsberga, a obejmujące dzieje buddyjskich studiów Jacka.

Kerouacowi ewidentnie najbardziej przypadła do gustu nauka o współczuciu, coś, co Tybetańczycy nazywają „rodziną wspaniałych uczynków”, a co bierze swój początek od Maitrei i Asangi. Pisarz z wzajemnością kochał także psy. Tradycja tybetańska, wywodząca się może ze słynnej historii spotkania Maitrei – pod postacią psa – z Asangą, głosi, że przyszły Budda Maitreja często pojawia się właśnie jako pies, jak gdyby zapowiadając swoje buddyjskie wcielenie w odległej przyszłości, a opowieść ta zachęca przygnębionych i zatrwożonych ludzi, aby wznosili się ponad swoje lęki i rozwijali w duchu zaufanie oraz miłość do innych czujących istot.

W tym kontekście istotna okazuje się pewna karteczka, którą Kerouac wręczył w prezencie Gary’emu Snyderowi, gdy ten wyjeżdżał do Japonii, aby przez kilka lat praktykować tam zen – karteczka wspomniana w na poły fikcyjnych Włóczęgach Dharmy: „Posłuż się diamentowym ostrzem miłosierdzia”². (Oczywiście ponieważ Włóczędzy Dharmy są powieścią, trudno powiedzieć, czy Jack rzeczywiście udzielił Gary’emu takiej rady, czy tylko chciał jej udzielić, co jednak nie zmienia sensu mojego wywodu). Diamentowe Ostrze albo Sutra diamentowa należy do Sutr prajnaparamita, najważniejszych w mahajanie Sutr transcendentnej mądrości (albo Sutr doskonałości mądrości), a to właśnie litość i współczucie były tymi aspektami mądrości oświecenia, które najbardziej przemawiały do chrześcijańsko-buddyjskiego serca Kerouaca. Jack najwyraźniej nie chciał, żeby Gary, skupiony na „męskiej”, samurajskiej odmianie zen, stracił z oczu wartości mahajany. Bardzo podoba mi się stwierdzenie Kerouaca, które pada dalej we Włóczęgach Dharmy, gdy autor spędza lato jako strażnik przeciwpożarowy w domku na Desolation Peak w Skagit, w Górach Kaskadowych w stanie Waszyngton: „Za każdym razem, gdy w górach przetaczał się grzmot, przychodziło mi na myśl, że oto pęka kolejne ciężkie ogniwo miłości, którą darzyła mnie matka”. Jack nazywał Buddę „Jezusem Azji”, nawet „słodszym od Jezusa”, a w Zbudź się często sięga do antologii Dwighta Goddarda zatytułowanej A Buddhist Bible (Goddard jako chrześcijanin chętnie podkreślał zwłaszcza te cechy buddyzmu, które przypominały mu jego wiarę). Swoje Zbudź się Kerouac opatruje nawet mottem z Goddarda: „Chwała Jezusowi Chrystusowi, Mesjaszowi Świata Chrześcijańskiego; Chwała Gautamie Śakjamuniemu, Ciału Emanacji Buddy. Buddyjska modlitwa z Klasztoru Santa Barbara, napisana przez Dwighta Goddarda”. Jak widać, autor otwarcie dopuszcza tu adorację obu „zbawicieli”.

Tradycja zen rozwijała się w Japonii na tle trwających w tym kraju przez długie stulecia prób poskromienia gwałtowności samurajów, japońskich wojowników, toteż stwierdzenie, że Kerouacowi brakowało „kośćca zen”, wydaje się odnosić właśnie do jego delikatności, pochwały dobroci i łagodności oraz do odwzajemnianej miłości do psów. Jack sprawiał wrażenie także nieco mniej rozwiązłego niż niektórzy inni bitnicy, wydawał się trochę nieśmiały i był chyba bardziej opiekuńczy wobec kobiet, wśród których obracało się jego towarzystwo. Na pewno miał powodzenie, w młodości był bowiem legendarnym sportowcem, naprawdę przystojnym i eleganckim mężczyzną, a potem także pisarzem celebrytą, ważną osobistością w latach pięćdziesiątych i na początku następnej dekady. Dzisiaj miałby niemal dziewięćdziesiąt lat i bardzo by się cieszył „wschodzącym słońcem Dharmy” nad współczesną Ameryką – słońcem, którego wschód przepowiedział mi mój stary duchowy mongolski przyjaciel, Geshe Wangyal, pewnego ranka w 1964 roku, kiedy kończyliśmy montować wielkie mosiężne koła modlitewne – „om mani padme hum” – na ganku Labsum Shedrub Ling (Lamaistycznego Klasztoru Buddyjskiego) we Freewod Acres, w stanie New Jersey.

Kerouac odebrał gruntowne wychowanie katolickie. Jego rodzina była głęboko wierząca i można przypuszczać, że podejrzliwie odnosiła się do romansu Jacka z Buddą i buddyzmem. Wielu krytyków i badaczy twórczości Kerouaca najwyraźniej jest zdania, że końca życia pozostał on katolikiem. Bez wątpienia był bardzo przywiązany do Jezusa i Najświętszej Marii Panny, z pewnością kochał jednak również Buddę. Większość znawców przedmiotu powiada, że Kerouac „w rzeczywistości” był na wskroś chrześcijaninem, buddyzmem zaś interesował się jedynie pobocznie. Jako protestancki apostata widzę, że amerykańscy intelektualiści wciąż czują się nieswojo w obliczu buddyzmu – są nim zakłopotani – i nawet ci artyści, którzy zaciągnęli znaczny dług w buddyzmie albo „na Wschodzie”, niechętnie się do tego przyznają. A jeśli już, to zwykle dopiero w późniejszym okresie swojej kariery.

W świetle powyższych uwag powinniśmy więc zadać pytanie, dlaczego uważa się, że miłość Kerouaca do Jezusa oraz duchowego chrześcijaństwa (chociaż nie w jego kościelnym wydaniu, tak mocno skompromitowanym przez dogmaty) miałaby implikować, że nie rozumiał on i nie doceniał buddyzmu (gdyby lepiej znał jego różne zinstytucjonalizowane formy, na pewno obstawałby przy buddyzmie duchowym, niezdominowanym przez Kościół). Czy nie powinniśmy zatem dokonać w tym miejscu niejakiego przewartościowania związków między buddyzmem i chrześcijaństwem?

Buddyści mahajana skwapliwie akceptują chrześcijaństwo jako w pełni współgrające z ich najgłębszymi intencjami, chrześcijanie natomiast często niechętnie odnoszą się do tego rodzaju ekumenicznych gestów: podkreślają, że są inni i – ma się rozumieć – wyjątkowi. Nie może być wątpliwości, że żaden wykształcony buddysta nie jest w stanie uwierzyć w Absolutnego, Wszechmogącego, a zarazem Miłosiernego Boga Stworzyciela, z drugiej strony jednak bliscy Mu, odpowiednio potężni i obdarzeni mocą kreacyjną inni bogowie są dla buddysty całkowicie do przyjęcia i stanowią bardzo ważny element opowieści o Buddzie, chociaż wcale nie trzeba tych bóstw uważać za bardziej oświecone od większości ludzi. Wszyscy bogowie licznych niebiańskich poziomów i domen występujący w kosmologiach buddyjskich są nadzwyczajnie potężni i mądrzy, lecz pogrążają się przy tym w niesłychanie długotrwałych, niewyobrażalnych aktach ogromnej rozkoszy – dlatego zagraża im niebezpieczna myśl, jakoby w takim egocentrycznym cyklu życiowym nie kryło się nic złego i że to oni w istocie stanowią centrum wszechświata. Takie stanowisko byłoby jednak nieomal definicją kosmicznej ignorancji czy też złej wiedzy bogów, leżącej u podstaw nieustannego cierpienia nieoświeconych form życia.

Nie licząc metafizycznej różnicy poglądów co do statusu Boga albo bogów, buddyzm mahajana i chrześcijaństwo powstały i rozwijały się w tej samej epoce dziejów Eurazji, rozdzielone tylko jednym, a w dodatku często już przemierzanym w obie strony oceanem. Krzepnące wtedy na świecie uniwersalistyczne imperia dawały początek nowym, bardziej opiekuńczym i paternalistycznym formom królewskich rządów, a bóstwa zyskiwały nowe oblicza jako istoty łączące atrybuty przerażające z pełną miłości troską o jednostkę, co tak dobrze widzimy na przykładzie bodhisattwów zbawicieli, jak Awalokiteśwara i Tara, lub na przykładzie zbawicieli mesjanistycznych, takich jak Jezus Chrystus czy Najświętsza Maria Panna.

Życie Jezusa i Jego główne nauki, chociaż zakorzenione w metafizyce i przedstawione w kulturze budzącego strach Wszechmocnego Stworzyciela, mogłyby być udziałem „Wielkiego Mistrza” buddyjskiego, wędrownego mahasiddhy. Jego naczelne przesłanie brzmiało tak jak przesłanie mahajany: że boska miłość i litość to najważniejsza i najpotężniejsza energia we wszechświecie. Mahasiddha rzucał wyzwanie wielu srogim władcom i prowokował ich, aby ze wszystkich sił starali się go uśmiercić, ponieważ właśnie w ten sposób zamierzał wykazać, że im się to nie uda, i dowieść supremacji boskiej miłości. Udowadniał to ku satysfakcji swoich zwolenników przez tysiące lat, demonstrując zdolność przezwyciężania śmierci i przemocy, a także wykazując, że jego „ciało miłości” nawet po najokrutniejszym ukrzyżowaniu zdolne jest powstać z martwych jako fontanna wiecznego żywota, żyjąca w światłości, poza jakimkolwiek konkretnym wcieleniem. Reinkarnacyjne nauczanie o „transmigracji dusz”, powszechne w owych czasach i w tamtej kulturze (a zakazane zaledwie dwieście pięćdziesiąt lat później przez cesarza Konstantyna), czyniło tego rodzaju niezwykłe wyczyny wiarygodnymi w oczach jego wyznawców i ich następców – z nielicznymi wyjątkami.

Istnieje wiele podobnych opowieści o Wielkich Nauczycielach starożytnych Indii. Budda osobiście uspokoił kiedyś samą swoją łagodnością rozwścieczonego, dzikiego słonia, wysłanego, aby go zabić, przez króla Magadhy –nawiasem mówiąc, ojcobójcę. Młody mnich, który nawrócił cesarza Asiokę, najpierw typowego okrutnego satrapę, a potem patrona tak zwanej Szlachetnej Wspólnoty (Sanghy, którą Kerouac nazywał „Kościołem”), zwrócił na siebie uwagę władcy, lewitując w czymś w rodzaju kuli chłodnej energii ponad buchającym spod kotła z wrzącym olejem ogniem. Oświecony alchemik Nagardźuna posiadł ponoć tajemnicę nieśmiertelności i dożył sześciuset lat. Mistrza Naropę i jego małżonkę palono na stosie, ale płomienie nie wyrządziły im żadnej krzywdy. W Indiach krążyło wiele opowieści (współczesny człowiek pomyśli, że chodzi o „legendy”, i pozwólmy mu trwać w tym przekonaniu) o świętych mędrcach, którzy demonstrowali, jak miłość zwycięża śmierć.

Pozostaje jeszcze do rozważenia treść nauk: błogosławieństwa Jezusa i jego nadzwyczajne uwagi o unikaniu przemocy, o tym, że na uderzenie wroga człowiek powinien nadstawić drugi policzek, że trzeba oddać bliźniemu płaszcz, gdy żąda od ciebie koszuli, że należy wyjść poza miłość do przyjaciół oraz rodziny i nauczyć się miłować również wrogów, a także – co było głównym przykazaniem Chrystusowym – miłować bliźniego swego jak siebie samego. Otóż nauki te pozostają w całkowitej zgodzie z buddyjską etyką unikania przemocy i doskonale współgrają z mesjanistycznym naciskiem mahajany na bezinteresowność, heroiczną tolerancję, miłość i współczucie. Jeśli chodzi o mądrość, to stwierdzenie Jezusa, że królestwo Boże znajduje się w każdym człowieku, zgadza się w zupełności z buddyjską wizją Buddy jako natury obecnej we wszystkich organizmach żywych, a także ze słynnym „niedualistycznym” twierdzeniem Nagardźuny, że najgłębsza rzeczywistość to ostateczna pustka, pojęta jako łono wzajemnego współczucia (siunjatakarunagarbham). Z kolei mocne oświadczenie Jezusa, który stojąc przed kapłanami legalistami, powiedział: „Jam jest drogą, prawdą i życiem”, można zrozumieć nie jako wyraz dyktatorskiego ekskluzywizmu religijnego, ograniczonego do pojedynczego Kościoła czy wyznania i oznaczającego wściekłą nietolerancję wobec innych, lecz raczej jako proste wskazanie na autora owych słów, będącego żywym przykładem, że boskość i zbawienie człowieka kryją się w nim samym, nie są natomiast dostępne jedynie przez przynależność do jakiejkolwiek sekty czy organizacji.

Cuda św. Tomasza w indyjskim stanie Kerala do złudzenia przypominają wyczyny wędrownych mnichów i kaznodziejów buddyjskich. Redakcja Nowego Testamentu, dokonana na Soborze Nicejskim, a zwłaszcza usunięcie z kanonu kilku ewangelii, między innymi właśnie autorstwa Tomasza, zakazanie buddyjskiej czy też indyjskiej doktryny o wędrówce dusz, wyznawanej przez Orygenesa, który zyskał niemal status męczennika, a także uczynienie z chrześcijaństwa przez Konstantyna politycznego narzędzia państwa rzymskiego – wszystko to zamazuje związki między Buddą i Chrystusem, które zostały jednak dostrzeżone przez Maniego i innych, jeszcze wcześniejszych myślicieli. Profesor Thomas McEvilley wymienia na przykład kilku „wczesnych pisarzy chrześcijańskich z III i IV wieku, takich jak Hipolit i Epifaniusz” – wspominają oni o pewnym człowieku, zwanym Scytianusem, który około 50 roku n.e. przywiózł z Indii do Aleksandrii tak zwaną doktrynę Dwóch Zasad. Hipolit i Epifaniusz twierdzą, że uczeń Scytianusa, Terebintus, który przedstawiał się jako „Budda”, zawędrował do Palestyny i Judei, gdzie poznał apostołów, którzy najwyraźniej potępili jego poglądy. Potem zamieszkał w Babilonii i tam przekazał swoje nauki Maniemu. Ten z kolei założył religię, którą można nazwać perskim synkretyzmem buddyjsko-chrześcijańskim, znaną jako manicheizm. Była to zresztą religia młodego Augustyna z Hippony, który później odrzucił swoją dawną wiarę.

A zatem chociaż chrześcijanie upierają się, że ich nauki są sui generis, pochodzą wyłącznie od Boga i nie mają najmniejszego związku z jakimkolwiek innym ruchem religijnym na Ziemi, buddyzm mahajana oraz chrześcijaństwo zdradzają bardzo daleko idące „podobieństwo rodzinne”. Możliwe, że Kerouac lepiej rozumiał głębszy, szerszy wymiar buddyzmu mahajana niż jego rówieśnicy – tacy jak ja, którzy mieli silną motywację, aby oderwać się od swoich chrześcijańskich korzeni, bądź tacy, którzy czerpali wiedzę na temat buddyzmu przez pryzmat kultury wschodnioazjatyckiej, chińskiej i japońskiej, a zwłaszcza za pośrednictwem cz’an/zen, w którym kładzie się nacisk na bezwzględny samurajski nakaz „nie myśl”.

Najważniejszą kwestią, jakiej powinniśmy się przyjrzeć, jest specyficzny sposób rozumienia pojęcia „oświecenia” przez Kerouaca, który wydaje się uważać je za bezpośrednie doświadczenie jedności wszystkiego, chociaż dopuszcza też stałe zaangażowanie w świat w inny sposób. Wprawdzie często wspomina ni-cość, a nawet nic, odmawia jednak reifikacji jakiegokolwiek „rozpłynięcia się” i najczęściej mówi o „świętej pustce”, a nie o nicości, podkreślając, że „pustka jest formą” w takim samym stopniu, w jakim „forma jest pustką”. Kiedy wspomniał o „Łonie Tathagaty”, odjechałem kompletnie, bo chyba Kerouac jednak dobrze czuje się na tym wymagającym dogłębnych studiów obszarze, który Nagardźuna nazywa, jak wspomniałem wyżej, „siunjatakarunagarbham”, czyli „pustką łona współczucia”. Pod koniec Some of the Dharma autor przytacza wiele opowieści ze swoich osobistych doświadczeń medytacyjnych (zna wszystkie oryginalne terminy, jak dhjana, samadhi albo samapatti), wolałby pewnie jednak, bym zacytował w tym miejscu następujący fragment z Włóczęgów Dharmy:

Czy znaczył coś jeszcze dla mnie piskliwy skrzek mojego małego ego, które miota się bez celu? Pozwalałem na to, ażeby prowadziło mnie do samozniszczenia, do ucieczki w samotność, zmuszało do gorączkowej pogoni za fantastycznymi okazjami, bo nic dwa razy się nie zdarza, kusiło zbijaniem bąków, uganianiem się za spódniczkami, pożądaniem żony, domowego ogniska zgaszonego ogniwa, nir – trzask! Trzask! – waną – trzask!

„Z pyłu moich myśli sklepił się glob – pomyślałem – w samotni bezczasu”. I naprawdę uśmiechnąłem się, gdyż wreszcie widziałem wszędzie białe światło.

Pewnej nocy, kiedy doświadczyłem samapatti, co w sanskrycie oznacza transcendentalne odwiedziny, usłyszałem rozmowę sosen, którą wywołał ciepły wiatr. Poczułem, że mój umysł zapada jakby w sen, a zarazem fizycznie byłem bardzo rześki, choć usiadłem do medytacji już dość dawno temu. Wtem ujrzałem miriady kwiatów, różowe światy zbudowane z kwiecia barwy łososiowego różu. W cichym poszumie lasu (dostąpić nirwany to tak jakby umiejscowić ciszę) ujrzałem starożytny wizerunek Buddy Dipankary, Buddy, który nigdy nie wyrzekł ani słowa. Oto zjawił się przede mną Dipankara w postaci olbrzymiego śnieżnego Buddy z krzaczastymi czarnymi brwiami, podobne ma John L. Lewis, i wybałuszonymi oczyma, patrzącymi bezmyślnie gdzieś w przestrzeń. Jego posąg wyrzeźbiono w prastarym świętym miejscu, na odwiecznym polu śnieżnym, białym jak ornat („Nowe pole!” – wykrzykiwała stara Murzynka podczas kazania w parku). Wizja ta wywarła na mnie tak ogromne wrażenie, iż włosy stanęły mi dęba. Zapamiętałem dziwny okrzyk, który wydarł mi się z głębi duszy, kiedy widzenie minęło: „Sikorkoral!”. W trakcie wizji nie odczuwałem żadnego przywiązania do swojego „ja”. Odniosłem wrażenie, że uwolniłem się zupełnie od ego i doświadczam stanu pierwotnej, nieziemskiej żywotności, całkowicie pozbawionej jakichkolwiek złych przeczuć… wolnej od wysiłku, wolnej od błędu.

„Wszystko się zgadza – pomyślałem. – Forma jest pustką, a pustka jest formą. Wszystko istnieje w tej czy innej formie, która w rzeczy samej jest pustką. Który zmarły osiągnął ten głęboki spokój, jaki panuje w Czystej Krainie Przebudzenia?”. Czułem się tak, jakbym głosił wszem, ponad lasami i dachami Karoliny Północnej, wspaniałą i prostą prawdę. Potem powiedziałem:

– Nadeszła wiosna, spakowałem plecak, by udać się na południowy zachód, gdzie ziemia jest sucha, do samotnej krainy, która rozciąga się od Teksasu do Chihuahua i Meksyku. Tam, gdzie nocą ulice wypełnia wesoła muzyka, tańczą dziewczęta, wino rozgrzewa krew, a rozbawieni Meksykanie podrzucają kapelusze w górę, viva! Co to znaczy? Podobnie jak mrówki, które przez cały dzień nie mają nic innego do roboty, tylko drążą korytarze w ziemi, tak i ja nie mam nic innego do roboty oprócz jednego. Chcę po prostu robić to, co lubię, i być miły dla ludzi. Chcę być wolny od sądów, które narzuca wyobraźnia, i modlić się do światła.

Siedząc pod swoim drzewem Buddy, zarówno w „sikorkoralowych” światach, zbudowanych z różowego, czerwonego i białego kwiecia, jak i pośród klatek pełnych magicznych, transcendentnych ptaków, rozpoznających przebudzenie mojego umysłu słodkimi, niesamowitymi trelami (skowronek bezdroży), czując nieziemską woń, tajemniczą i odwieczną, błogosławiony zapach buddyjskich pól, zrozumiałem, że moje życie jest promienną i nieobjętą pustą stronicą, którą mogę wypełnić zgodnie z własną wolą.

„Sikorkoral” to z pewnością zagadka – mnie ta nazwa przypomina Kurukullę, imię rubinowookiej bogini bodhisattwy, będącej archetypem żarliwego współczucia. Kurukulla stoi w tanecznej pozie zupełnie naga, jeśli nie liczyć kwietnych girland, trzyma w rękach sporządzony z kwiatów łuk z cięciwą z pszczół i miota z niego kwiaty strzały w serca obdarzonych wrażliwością stworzeń. Nie upieram się jednak, że to zdumiewające słowo, użyte przez Jacka, miało oznaczać właśnie tę boginię. Być może jest to określenie „pola Buddy”, które Jack wytworzy wokół siebie, kiedy pewnego dnia udoskonali swoją „zdolność do przebudzenia się”.

D.T. Suzuki miał poczucie humoru. Podobno kiedy Kerouac zapytał go przy jakiejś okazji, czy może z nim zostać na zawsze, Suzuki odparł: „Czasami”. Słuchając, jak ludzie tłumaczą oświecenie Buddy i jego podstawowe nauki, zawsze można poznać ich poglądy. Jedynym zgrzytem w buddyjskim doświadczeniu Jacka jest jego deklaracja „[…] nie mam nic innego do roboty oprócz jednego. Chcę po prostu robić to, co lubię […]”, w czym kryje się przynajmniej ślad przekonania, że „ostatecznie wszystko jest nieważne”, echo czegoś w rodzaju nihilistycznego, niewłaściwego rozumienia pustki, a może także zasadniczy powód, dla którego pisarz nie potrafił traktować swojego alkoholizmu na tyle poważnie, aby uwolnić się od niego ku pożytkowi nas wszystkich, uratować siebie oraz swój talent i nie umrzeć zbyt młodo już w 1969 roku. Na szczęście Kerouac mówi dalej: „[…] i być miły dla ludzi. Chcę być wolny od sądów, które narzuca wyobraźnia, i modlić się do światła” – co wskazuje, że w głębi duszy jego zdaniem nierozerwalność pustki i formy oraz nirwany i samsary sprawia, że człowiek wolny pozostaje kauzalnie zobowiązany do polepszania warunków życia innych w złudnym, nierealnym i relatywistycznym świecie.

Zbudź się

Lektura Zbudź się, książki przedstawiającej życie Śakjamuniego, najwyższej emanacji Buddy naszych czasów, widziane oczami Jacka Kerouaca, przyprawia o dreszcz wzruszenia. Styl oparty na długich, płynących niczym strumienie zdaniach nadaje książce majestatyczny wymiar i sprawia, że można ogarnąć ją na jeden raz niczym symfonię, której kulminację stanowi poniekąd heroiczny marsz z Sutry Śurangama, wizja świata rozpływającego się w diamentowej samadhi oraz wizja Buddy Tathagaty (Tego, Który Tak Się Pojawia), unoszącego się swobodnie we wszechświecie z płatków kwiatowych, poza ciałem, w układzie złożonym z siedmiu elementów: ziemi, wody, ognia, wiatru, przestrzeni, percepcji i świadomości. W tej części Zbudź się jest z ducha monizmu, powraca jednak później do bardziej konwencjonalnej, dualistycznej buddyjskiej koncepcji, głównie w momencie opisu parinirwany („ostatecznej nirwany”), którą ujmuje jako pozbawiony marzeń sennych sen, wynikający z rozpłynięcia się w rzeczywistości – a to dlatego, że Kerouac nie znał owego wybornego paradoksu objawienia wiecznej obecności Buddy w chwili ostatecznego zniknięcia jego cielesnej postaci, zawartego w Sutrze Lotosu i Sutrze Mahaparinirwany.

Książka powstała w pierwszej połowie 1955 roku. W styczniu tego roku Kerouac przeprowadził się z matką z Richmond Hill w stanie Nowy Jork do swojej siostry Nin, która mieszkała wówczas w Rocky Mount w Karolinie Północnej. Z dala od gorączkowego życia w Nowym Jorku pisarz mógł oddać się idei prowadzenia ascetycznego, zgodnego z tradycją buddyjską żywota, przesiadywał więc całymi godzinami w samotności i medytował pod jasnym, rozgwieżdżonym niebem. Na stronie tytułowej ukończonego rękopisu widzimy nagłówek „Zbudź się. Żywot Buddy opracowany przez Jacka Kerouaca”, ale nie był to jego pierwotny tytuł. Książka nazywała się najpierw Twój Podstawowy Umysł: Historia Buddy, a autor przy różnych okazjach używał także innych tytułów, jak Mój buddyjski podręcznik, Co mówi nam Budda oraz Buddyjskość: istota rzeczywistości.

Kerouac nie usiłuje ukrywać licznych źródeł, z których korzystał, i w nocie „Od autora” pisze: „Rozdzielenie i wymienienie wszystkich niezwykle licznych tekstów źródłowych, które wlały się do tego jeziora światła, nie jest możliwe […]. Jądrem mojego utworu jest upiększone streszczenie potężnej Sutry Śurangama”. (Tu po angielsku należałoby napisać „Shurangama”, aby poprawnie oddać fonetycznie znak diakrytyczny, obecny w oryginale). „Postanowiłem, że moja książka będzie podręcznikiem, który pozwoli człowiekowi Zachodu zrozumieć starożytne Prawo”. (Z kolei w tym miejscu Kerouac, idąc za dawnymi tłumaczami, przekłada słowo „Dharma” jako „prawo”, czego nie należy uważać za błąd, choć w tym kontekście jest to określenie nietrafne; Dharma powinna bowiem zostać tu oddana jako „prawda” lub też „nauczanie”). „Moim celem jest nawracać”. (Tutaj Kerouac z pewnością nie wyraża chęci zapisywania nikogo do żadnej oficjalnej sekty buddyjskiej, chce raczej nawracać ludzi na kierowanie się w życiu sercem, na pełną wielkiej mądrości wizję bóstwa w człowieku, jak również na przyrodzoną miłość i dobroć w naszych wzajemnych stosunkach i relacjach ze światem).

Zbudź się czerpie garściami z tekstów palijskich, traktujących o życiu Buddy, a powstających już w starożytności, chociaż spisanych dopiero w V wieku, jak również z pochodzącego z II wieku biograficznego poematu Buddhacarita pióra wielkiego Aśwagoszy. Kerouac niejednokrotnie miesza pewne szczegóły, pochodzące z różnych wersji życia Buddy, datowanego zazwyczaj na lata 563–482 p.n.e. (chociaż Tybetańczycy uważają, że Budda żył w IX wieku p.n.e., a uczeni europejscy ostatnio przesunęli jego narodziny do czwartego stulecia przed Chrystusem). Nie będę się zajmował takimi szczegółami, podkreślę tylko po prostu kilka ustępów książki Kerouaca, które wydają mi się szczególnie urodziwe.

Na samym początku Zbudź się pisarz powiada: „Budda znaczy przebudzony. Do niedawna większość z nas uważała Buddę za wielkiego, rokokowego, roześmianego, siedzącego grubasa z wystającym brzuchem, jak przedstawiają go niezliczone pamiątki turystyczne i posążki w tanich sklepach u nas, w świecie zachodnim. […] Budda nie był jednak żadnym wesołkowatym brudasem, lecz poważnym i tragicznym prorokiem, Jezusem Chrystusem Indii i prawie całej Azji. Wyznawcy religii, którą założył, buddyzmu, religii Wielkiego Przebudzenia ze snu egzystencji, liczą dziś setki milionów”. Nie jestem pewien, dlaczego Kerouac uważał, że Budda był postacią tragiczną, a nie tryumfującą, skoro taki właśnie jego obraz maluje w przytoczonej przeze mnie wyżej wizji z Włóczęgów Dharmy. Może ze względu na pierwszą szlachetną prawdę Buddy, głoszącą, że „nieoświecone życie musi być daremne, a zatem pełne cierpienia”? Natomiast gdy autor powiada, że Budda był „Jezusem Chrystusem Indii i prawie całej Azji”, powtarza swój akt apostazji od ortodoksyjnego katolicyzmu, stawiając w pewnym sensie znak równości między Jezusem i Buddą.

Kilka stron dalej Kerouac wykazuje się znajomością „czterech bezkształtnych królestw” i tego, że żadne z nich nie jest nirwaną: „Alara Kalama [pierwszy nauczyciel asceta młodego Buddy Siddharthy] głosił naukę o królestwie nicości i praktykował umartwianie, aby wykazać, że uwolnił się od swojego ciała”. Jest to szczególnie istotny fragment, gdyż w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku niemal wszyscy tłumacze i uczeni sądzili, że „pustka” i „nicość” są tym samym, rozpowszechniając w ten sposób mylne przekonanie, jakoby buddyści byli skrajnymi nihilistami. Tymczasem Kerouac wyraźnie pokazuje nam w tym miejscu, że rozróżnia oba wspomniane pojęcia.

Pisarz stoi na stanowisku realistycznym i zapowiada, że w przyszłości osiągnie stan samapatti, trafnie objaśniając sposób, w jaki Siddhartha krytykował bramińską teorię paramatmy („nadduszy”): „Zapytał Aradę Udaramę [innego nauczyciela ascetę z tego okresu]: «W kwestii starości, chorób i śmierci; jak ich uniknąć?». Pustelnik odparł, że kiedy oczyści się «ja», można dostąpić prawdziwego zbawienia. Taka była starodawna nauka, zakładająca Duszę Nieśmiertelną, Puruszę, Atmana, Nadduszę, która z każdym wcieleniem stawała się coraz czystsza, a której ostatecznym celem było osiągnięcie czystej duchowości w niebie. Ale Gautama w swojej świętej mądrości przejrzał, że Purusza nie jest jednak w niczym lepsza od przypadkowo odbijającej się piłki, zarówno w niebie, jak i w piekle, a także na ziemi, i że dopóki człowiek hołduje takim poglądom, nie znajdzie niezawodnego sposobu na ucieczkę przed ponownymi narodzinami oraz na ich zniszczenie. Narodziny oznaczają śmierć narodzonego: a śmierć to gnicie, koszmar, zmiana; to ból”.

Antycypując swoją późniejszą wizję, Kerouac opowiada dalej: „Zbliżając się do chwili […] współczucia, młody Święty zobaczył wszystkie rzeczy, ludzi siedzących w gajach, na drzewach, w niebie, i ujrzał ich rozmaite poglądy na temat duszy oraz różne jaźnie jako jedną, zjednoczoną napowietrzną pustkę, jeden wyimaginowany kwiat, którego istotę stanowiła jedność i niepodzielność, wszystkie były bowiem z tej samej uniwersalnej i tajemnie czystej substancji, z której sny się wyrabia”. W tym miejscu autor wyraża monizm mahajany, chociaż korzysta ciągle ze źródeł therawadyjskich: „Zobaczył, że istnienie jest jak płomień świecy: płomień świecy i jego wygaszenie są tym samym. […] Gautama ujrzał spokój nirwany Buddy. Nirwana znaczy «wygaszony, zdmuchnięty», jak wygaszony czy zdmuchnięty płomień świecy. Ale ponieważ nirwana Buddy jest poza istnieniem i nie zakłada istnienia ani nieistnienia płomienia, duszy nieśmiertelnej ani w ogóle niczego, właściwie nie jest nawet nirwaną, nie jest płomieniem świecy znanym jako samsara (ten świat) ani zdmuchniętym, zgaszonym płomieniem świecy znanym jako nirwana (nie-świat), lecz przebudzeniem poza obojgiem tych arbitralnie ustanowionych pojęć”. Jestem zdumiony i pełen podziwu dla Kerouaca za to, jak objaśnił w tym miejscu fundamentalny monizm mahajany.

Opis oświecenia Buddy w Zbudź się jest szczególnie poruszający, majestatyczny i wnikliwy, ale zbyt rozwlekły, żeby przytaczać go tu w całości. W każdym razie Kerouac przechodzi od cytatów ze źródeł palijskich do własnych „upiększeń”. Poniżej przytaczam kilka najciekawszych z nich.

Błogosławiony pustelnik pojechał do Bodh Gaja. Tam natychmiast zawładnął nim sen o Dawnych Buddach, kiedy wpatrywał się w szlachetne gaje palm, drzew mangowych i figowców z gatunku Ficus religiosa; drżącym od gorąca popołudniem przechodził pod ich gałęziami, samotny i zamyślony, nosząc jednak w sercu poruszające przeczucie, że wkrótce zajdzie tu coś doniosłego. […] Na nowo odkrywał zagubioną, starodawną ścieżkę Tathagaty (Jego Takości); na nowo odsłaniał pierwotną kroplę rosy świata; jak łabędzia litości, lądującego i siadającego na lotosowym stawie, ogarnęła go ogromna radość na widok drzewa, pod którym zdecydował się usiąść jak gdyby w zgodzie ze wszystkimi Buddokrainami i zgromadzonymi tu Buddorzeczami, będącymi Nie-rzeczami w pustce intuicji, skrzącej się wokół niczym roje aniołów i bodhisattwów, promieniujących w adoracji bez końca w jakby ćmiej gęstwie, w kierunku centrum pustki. „Wszędzie jest Tutaj”, domyślił się święty mąż. […] „Nie wstanę z tego miejsca”, postanowił w duchu, „Dopóki mój uwolniony od pragnień umysł nie osiągnie wybawienia od wszelkiego smutku”.

„Wiele napisano na temat tej świętej chwili w słynnym dzisiaj miejscu pod Drzewem Bodhi albo Drzewem Mądrości. Nie była to męka w ogrodzie, lecz szczęście pod drzewem”. (Oto kolejne zestawienie Buddy z Chrystusem, dokonane przez Kerouaca). „Nie było to zmartwychwstanie, lecz całkowite unicestwienie wszystkich rzeczy”. (W tym miejscu pisarz ześlizguje się na teren dualizmu typu względność-absolut, głoszonego w Therawadzie). „W tym czasie Budda zdał sobie sprawę, że wszystkie rzeczy powstają z jakiejś przyczyny, po czym się rozpływają, toteż wszystkie są nietrwałe i nieszczęśliwe – a co za tym idzie i co jest największą tajemnicą, wszystkie są nierealne”. (Tu Kerouac zdołał uchwycić najważniejsze poglądy buddyzmu na przyczynowość, a w dalszej kolejności przeszedł do słynnego wersetu, stanowiącego mantrę kluczową dla całego buddyzmu).

O zmierzchu spoczął, cichy i spokojny. Pogrążył się w głębokiej i łagodnej kontemplacji, a przed jego oczami przesuwały się kolejno wszystkie rodzaje świętej ekstazy. Podczas pierwszego wieczornego czuwania wszedł na poziom „właściwej percepcji” i przypomniał sobie wszystkie swoje poprzednie narodziny. […] Doskonale wiedział, że istotą egzystencji jest „jednatakość”, czy zatem były jakieś narodziny, których Jasna, Tajemnicza, Intuicyjna Istota jego Umysłu nie mogłaby sobie przypomnieć? Stanowił jak gdyby wszystko, a to dlatego, że nie było nigdy prawdziwego „jego”, jedynie wszystkie rzeczy, zatem wszystkie rzeczy to tylko jedna tożsama ze sobą rzecz, istniejąca w zasięgu Uniwersalnego Umysłu – Jedynego przeszłego, teraźniejszego i przyszłego Umysłu. […] Był to długi, lecz już skończony czas, który zawierał starodawny sen o życiu, łzy smutku po wielu matkach, miliony ojców spoczywających w ziemi, wieczność straconych popołudni z siostrami i braćmi, senne pianie koguta, jaskinię pełną owadów, żałosną pożądliwość, straconą w całości na pustkę – i wielkie, wspaniałe Złotowiekowe poczucie, które otworzyło się w jego umyśle, że jego wiedza jest starsza niż ten świat. […] W uszach Buddy – kiedy tak siedział oddany genialnej, skrzącej się sztuce intuicji, aż światło niczym Transcendentne Mleko oślepiało go w niewidocznym półmroku pod zamkniętymi powiekami – rozbrzmiewał monotonny, czysty szum westchnień morza słuchania, przypływu i odpływu, kiedy lepiej lub gorzej przypominał sobie świadomość tego dźwięku, chociaż sam w sobie był to zawsze ten sam jednostajny dźwięk, tylko jego świadomość tego dźwięku różnicowała się i cofała, jak gdyby syczały brzegi po odpływie i słona woda wsiąkała w piasek, a dźwięk ten nie rozlegał się ani na zewnątrz, ani wewnątrz ucha, lecz wszędzie, niczym czyste morze słyszenia, Transcendentalny Odgłos Nirwany, który słyszą dzieci w kołyskach, który słychać na księżycu i w oku wyjącego cyklonu, a w którym młody Budda słyszał teraz nauczanie, nieustające pouczenia wszystkich dawnych Buddów, którzy go poprzedzali, i wszystkich Buddów przyszłych. Spokój jego Słyszenia oprócz dalekich skarg świerszczy od czasu do czasu zakłócało mimowolne ćwierkanie uśpionych, śniących ptaków albo szelest polnych myszek, albo wielki wiatr w gałęziach drzew, ale te odgłosy były tylko przypadkowe. Słyszenie przyjmowało wszystkie dźwięki i przypadki w swoim morzu, pozostawało jednak jak zawsze niewzruszone, naprawdę nieprzebyte, i nie zwiększało ani nie zmniejszało swojej pojemności, tak czyste jak pusta przestrzeń. Król Prawa, spowity w boskim spokoju owego Transcendentalnego Odgłosu Diamentowej Ekstazy, odpoczywał w bezruchu pod płonącymi gwiazdami.

Potem podczas czuwania w środku nocy osiągnął wiedzę czystych Aniołów i ujrzał wszystkie stworzenia niczym w lustrze; wszystkie stworzenia zrodzone i zrodzone raz jeszcze, żeby umrzeć, szlachetne i podłe, ubogie i bogate, zbierające owoce dobrych lub złych uczynków i w konsekwencji dzielące się szczęściem bądź nieszczęściem. […] O trzeciej w nocy wzbiła się z ziemi mgła wraz ze wszystkimi boleściami tego świata. […] Narodziny w cielesnej postaci to bezpośrednia przyczyna śmierci ciała. Tak jak posianie ziarna było przyczyną zwiędnięcia róży.

Potem spojrzał dalej: skąd biorą się narodziny? I ujrzał, że ich przyczyną są uczynki dokonane za życia w innym wcieleniu; później przepatrując te uczynki, zobaczył, że nie zostały ukształtowane przez działającego, że były samoistnymi, nie zaś jednostkowymi ani bezprzyczynowymi bytami; zobaczył, że w dalszym długim łańcuchu przyczyn, w którym jedna przyczyna nakłada się na drugą, przybywa im powiązanych ogniw, łączących okowy, które pętają wszystko, co jest formą – nieszczęsną formą, wyłącznie prochem i bólem.

Następnie jak ktoś, kto łamie bambus na pierwszym węźle łodygi i przekonuje się, że resztę też łatwo jest złamać, Gautama ustalił, że przyczyną śmierci są narodziny, przyczyną zaś narodzin nasze uczynki, i stopniowo ujrzał prawdę; śmierć wynika z narodzin, narodziny z uczynków, uczynki z przywiązania, przywiązanie z pożądania, pożądanie z percepcji, percepcja z wrażeń, wrażenia z narządów sześciu zmysłów, zmysły z jednostkowości, a jednostkowość ze świadomości. […] [Dalej Kerouac omawia dwanaście najważniejszych ogniw w łańcuchu uwarunkowanych wcieleń]. […] Kiedy uwolnił się w ten sposób, pojawiła się w nim wiedza i wolność i wiedział już, że cykl jego wcieleń dobiega końca i że osiągnął cel.

Następnie pisarz opisuje cztery szlachetne prawdy i ośmioraką ścieżkę, po czym przedstawia nam wizję bliższą mahajanie:

A kiedy tak siedział, jaśniejąc swą całą mądrością, doskonałą od darów, zrozumiał, że droga doskonałej wiedzy została mu przekazana przez Niezliczonych Dawnych Buddów, którzy przyszli wcześniej ze wszystkich dziesięciu kierunków i stron świata, gdzie teraz ujrzał ich w potężnej wizji, zebranych w jasności i mocy, siedzących na swoich wewnętrznych tronach w pozycji Świetnego Kwiatu Lotosu, przenikających wszystkie zjawiska i całą przestrzeń i odpowiadających na potrzeby wszelkich form obdarzonego czuciem życia wszędzie, we wszystkich królestwach istnienia, przeszłych, obecnych i przyszłych.

Wraz z poznaniem wielkich prawd i ich realizacją w życiu Riszi doznał oświecenia; w ten sposób osiągnął sambodhi (Doskonałą Mądrość) i stał się Buddą. Słuszna jest nazwa sambodhi, można ją bowiem osiągnąć tylko o własnych siłach, bez zewnętrznej pomocy nauczyciela czy boga. […] Promienie porannego słońca zajaśniały o świcie, przypominająca pył mgła rozwiała się i znikła. Nikłe światło księżyca i gwiazd przygasło, wszystkie nocne przeszkody zostały usunięte. Skończył swoją pierwszą i ostatnią wielką, starodawną lekcję; wchodząc do domu Snu Bez Snów wielkiego Risziego, pogrążony w świętym transie, osiągnął źródło niewyczerpanej prawdy, szczęście, które nigdy się nie kończy i nie ma początku, lecz zawsze znajduje się już w Prawdziwym Umyśle.

Budda odsłonił Prawdziwy Umysł i położył kres cierpieniu nie dzięki temu, że niecierpliwie stosował jakieś środki zewnętrzne, lecz spoczywając cicho w pełnym zadumy milczeniu. Oto, co jest najważniejsze w błogosławionym spoczynku.

Był sihibhuto, wystygły.

Mniej więcej w jednej czwartej książki Kerouac opisuje tryumf Buddy jako nauczyciela świata:

Tak więc Tathagata, Ten, Który Osiągnął Takość Umysłu i już nie widzi różnicy między rozmaitymi stworzeniami i zjawiskami, który nie hołduje więcej żadnym konkretnym koncepcjom własnej jaźni, jaźni innych istot, wielu osobnych jaźni albo jednej niepodzielnej uniwersalnej jaźni, który widzi świat już tylko jako godną pożałowania zjawę, a jednak nie utrzymuje przy tym arbitralnie, że świat ten istnieje albo nie istnieje, tak jak człowiek nie pragnie ocenić miary substancjalności swego snu, lecz by się z niego obudzić – tak więc ten Tathagata, pobożnie opanowany i milczący, promieniejący chwałą, lejący wokół blask, wstał spod swojego Drzewa Oświecenia i z niezrównaną godnością ruszył samotnie przez przypominający sen świat, jak gdyby otoczony tłumem zwolenników, i myślał: „Podejmę swoje niegdysiejsze zobowiązanie, aby dotrzymać starodawnego ślubu i uratować wszystko, co jeszcze nie jest zbawione. Niechaj ci, co mają uszy do słuchania, opanują szlachetną ścieżkę zbawienia”.

Kilka stron dalej otrzymujemy wskazówkę co do pochodzenia tytułu książki Kerouaca:

Albowiem dla tych starożytnych mnichów, którzy widzieli jasno, że przyczyną śmierci są narodziny, a przyczyną narodzin wynikające z pożądliwości uczynki, Budda był jak człowiek, który stoi na brzegu i woła do pewnego sybaryty, dryfującego z prądem: „Hej! Zbudź się! Rzeka w twoim śnie wydaje się może przyjemna, lecz niżej jest jezioro, a także bystrzyny i krokodyle; rzeka to złe pożądanie, jezioro to życie zmysłowe, jego fale to złość, bystrzyny to lubieżność, a krokodyle – to niewiasty”.

Następnie autor dociera do innej kluczowej buddyjskiej mantry, którą tak oto przedstawił uczeń Buddy o imieniu Aśwadżit: „Budda określił przyczynę i rozkład wszystkich rzeczy, wynikających z danej przyczyny. Tego uczy Wielki”. Om ye dharmah hetusvabhavah hetun tesham tathagata hi avadat tesham cha yo nirodho evam vadi mahashramanah.

Kerouac porusza także kwestię ostatecznej szczęśliwości ojca Buddy, Suddhodany. Przypuszczam, że marzył przy tej okazji o pogodzeniu się ze swoim ojcem, Leo, co – jeśli dobrze rozumiem stanowisko historyków literatury w tym względzie – nigdy mu się nie udało:

Usłyszawszy od syna, który łagodnie i z wielką godnością mówił, jak odrzucić strach i uciec przed złem narodzin, także król we własnej osobie opuścił swe królewskie włości i kraj i wszedł w spokojny strumień myśli przez bramę prawdziwego prawa wieczności. Pogrążony w słodkiej medytacji, Suddhodana pił rosę. W nocy, kiedy z dumą przypomniał sobie syna, podniósł wzrok na nieskończone gwiazdy i nagle pomyślał: „Jakże się cieszę, że żyję, by móc oddawać cześć rozgwieżdżonemu wszechświatu!”, a potem: „Lecz nie jest to kwestia życia, a ten rozgwieżdżony wszechświat wcale nie musi być rozgwieżdżonym wszechświatem”, po czym zrozumiał wyjątkową niezwykłość, a zarazem zwyczajność niezrównanej mądrości Buddy.

Mniej więcej w jednej trzeciej Zbudź się Kerouac przestawia Buddę jako najwyższego „włóczęgę Dharmy” w absolutnie genialnym fragmencie, który muszę przytoczyć:

Budda przyjmował dobre i złe pożywienie, takie jakie dostawał od bogatych i biednych, bez różnicy, a kiedy jego miseczka na jałmużnę była pełna, powracał do swojej samotni, gdzie medytował, modląc się o wyzwolenie świata od zwierzęcego smutku i niekończących się krwawych aktów śmierci i narodzin, narodzin i śmierci, od pełnych wrzasków i zgrzytania zębów głupich wojen, od mordowania psów, od historii, od szaleństw, od rodziców bijących dzieci, od dzieci znęcających się nad innymi dziećmi, od niszczących się nawzajem kochanków, od rabusiów napadających na lichwiarzy, od szyderczych, buńczucznych, obłąkanych, dzikich, krwawych prostaków, jęczących o jeszcze więcej krwi, od skończonych, ogłupiałych opojów, którzy biegają tam z powrotem w trupiarniach, będących ich własnym dziełem, idiotycznie wdzięczą się do wszystkich i są jak chodzące nieszczęścia albo sny, jak jedna potworna bestia, zalewająca świat różnymi formami, pochodzącymi z przesytu, pogrążonymi w niezgłębionej ciemności i kraczącymi o różaną nadzieję, którą może być tylko całkowite wygaszenie, fundamentalnie czyste i niepozostawiające żadnych śladów po naturze jaźni; albowiem jeśli przyczyny i warunki pełnego niewiedzy szaleństwa tego świata zostaną usunięte, odsłoni się natura jego nie-szaleństwa i nie-niewiedzy niczym dziecko świtu, wkraczające do nieba poprzez poranek w jeziorze umysłu, Czystego, PrawdziwegoUmysłu, Źródła, Pierwotnej Doskonałej Istoty, próżnej pustki świętego z natury blasku, jedynej rzeczywistości, Niepokalanej, Uniwersalnej, Wiecznej, Całkowicie Umysłowej, w której odciska się cała ta pełna snów ciemność i w której owe nierealne formy cielesne przejawiają się, jak się wydaje, na chwilę, a potem znikają, jak można sądzić, na wieczność.

W połowie książki Kerouac skanduje swój refren: „Wszystko jest puste wszędzie i na zawsze, zbudź się! Umysł jest głupi i ograniczony, skoro traktuje te znaczenia, te nieistotne daremności we śnie jako rzeczywistość; jak gdyby głębię oceanu mógł poruszyć wiatr, marszczący jego powierzchnię. Tym wiatrem jest zaś niewiedza”. I dalej: „Wszystko dzieje się w twoim umyśle, jak sen. Gdy tylko się budzisz i przestajesz śnić, twój umysł powraca do pierwotnej pustki i czystości. Prawdę mówiąc, twój umysł już powrócił do pierwotnej pustki i czystości, a ten świat jest tylko chromym cieniem. Dlaczego ciągle tak łatwo zapominasz o tym naturalnym, cudownym i oświeconym Umyśle doskonałej Czystości – o tajemniczym Umyśle promieniejącej Jasności?”. (Są to zapewne pomieszane cytaty z Sutry Śurangama).

Następnie Kerouac przechodzi do sedna tej sutry:

Patrz uważnie! Przejrzyj zjawiskowość rzeczy, a ujrzysz tylko niewiarygodne Wielkie Serce Współczucia wszystkich Dawnych Buddów. Jest to jathabhutam, prawdziwe widzenie rzeczy […] Jednak ludzie tego świata, jawiący się sobie jako widmowi giganci, nieznający zasady, rządzącej ich własnym istnieniem, gubią się w plątaninie przyczyn, warunków i naturalizmu. Wydaje im się, że ziemia nosi znaki jakiejś przyrodzonej jej naturalnej jaźni, i mówią, że jest „naturalna”, zwą ją „Matką Naturą”, uwzględniając wszystkie jej myślowe rozgałęzienia, niezależne od ich ciał, myślą, że Ziemia istnieje wskutek przyczyntakich jak akt stworzenia, dokonany przez jakiegoś samostwarzającego się i samopamiętającego Stworzyciela, który uczynił ludzi na swoje podobieństwo, i że ich istnienie jest zależne od „czasu”, atomów, pór roku, niebiańskich interwencji i indywidualnego przeznaczenia, choć są to wszystko rozróżnienia ich umysłowej świadomości i jedynie przenośnie, w rzeczywistości niemające znaczenia.

To tyle, jeśli chodzi o rzekomo niezachwianą wiarę Kerouaca w teologiczne dogmaty Stworzenia.

Anando, ty naturalnie nigdy nie wiedziałeś, że w twoim Łonie Tathagaty esencjalna natura Świadomości jest oświecająca i inteligentna, że na przykład nie jest ona świadoma percepcji wzrokowej strumieni i stawów ani jej nieświadoma, jest bowiem świadoma Dharmy Nie-Rzeczy. Anando, czy chcesz powiedzieć, że ta skała i ten staw to dwa różne przedmioty? Byłoby lepiej, gdybyś powiedział, że każde z nich to Budda i że potrzebujemy tylko jednego Buddy, bo wszystkie rzeczy to Nie-Rzeczy i dlatego wszystkie rzeczy to Buddowie. Oto jest Diamentowa Wiedza, a cała reszta to wiedza o zmarszczkach na wodzie i o bańkach mydlanych. Ta oświecona intuicja to twoja prawdziwa Esencja Świadomości, która jest jak wewnętrzna natura przestrzeni.

Potem Ananda i wszyscy zgromadzeni, którzy wysłuchali tych cudownych i głębokich nauk od Pana Tathagaty i osiągnęli stan doskonałej harmonii umysłu oraz jego doskonałego oswobodzenia od wszystkich wspomnień, myśli czy też pragnień, stali się doskonale wolni zarówno cieleśnie, jak i duchowo. Każdy z nich dobrze zrozumiał, że umysł jest w stanie sięgnąć wszystkich dziesięciu zakątków wszechświatów, podobnie jak ich percepcja wzrokowa. Stało się to dla nich tak oczywiste jak źdźbło trawy dla człowieka, który trzyma je w ręce. Zrozumieli, że wszystkie zjawiska tego świata to nic innego jak tylko ich cudowny, inteligentny, pierwotny Umysł Oświecenia, a ich poczęte przez rodziców ciała wydały im się drobinkami piasku, unoszącymi się na wietrze w otwartej przestrzeni dziesięciu zakątków wszechświatów. Kto spostrzegłby ich istnienie? Ich ciała przypominały plamkę piany, unoszącej się na powierzchni ogromnego, niezbadanego oceanu, i nie było w nich nic szczególnego, co mogłoby wskazywać, skąd pochodzą ani dokąd mogłyby się udać, gdyby zniknęły. Zrozumieli bardzo dobrze, że wreszcie uzyskali własny cudowny Umysł, Trwały i Niezniszczalny.

Jeśli następnie porównamy opis oświecenia Anandy w Sutrze Śurangama z jego opisem zawartym we Włóczęgach Dharmy, to zrozumiemy, dlaczego Kerouac stwierdził, że długie cytaty z tej sutry to trzon jego biografii:

Nagle wydało się, że wszystkie drzewa z Parku Dżeta i fale, rozbijające się na brzegach jego jezior, śpiewają pieśń Dharmy, a wszystkie przecinające się promienie jasności były niczym sieć chwały, zdobiona klejnotami i rozciągająca się nad nimi wszystkimi. Tak cudownego widoku święci wyznawcy nigdy sobie nawet nie wyobrażali, pogrążyli się więc w milczeniu i podziwie. Nieświadomie wkroczyli w szczęsny spokój diamentowego samadhi, co znaczy, że każdy z nich natychmiast zaczął słuchać potężnego i tajemniczego ryku ciszy, wszyscy zebrani w wielkiej liczbie tysiąca dwustu trzydziestu trzech, a padał na nich jakby delikatny deszcz miękkich płatków różnobarwnych kwiatów lotosu – niebieskich, karmazynowych, żółtych i białych – i wszystkie mieszały się i odbijały w otwartej przestrzeni niebios we wszelkich odcieniach widma. Co więcej, w ich umysłach góry, morza, rzeki i lasy cierpiącego świata Saha stopiły się ze sobą i zgasły, pozostawiając tylko ozdobioną kwiatami jedność Pierwotnego Kosmosu. W centrum tego wszystkiego ujrzeli Tathagatę, który zasiadał na czystym lotosie, Już-Tak, Perłę i Kolumnę świata.

Bardzo możliwe, że ten fragment sutry, w którym Mandziuśri nakłania Anandę do wewnętrznej kontemplacji, legł u podstaw stosowanej podobno przez Kerouaca pisarskiej metody „strumienia świadomości”, który być może traktował on jako obraz nic nierozróżniającego umysłu, płynącego wraz z monistycznymi formami pustki świata.

Wszyscy Bracia należący do naszego Wielkiego Zgromadzenia, w tym także ty, Anando, powinniście odwrócić swoją zewnętrzną percepcję słuchową i wsłuchać się w siebie w poszukiwaniu doskonale zjednoczonego i wewnętrznego dźwięku waszego Umysłu-Esencji, albowiem kiedy tylko osiągnięcie doskonałą harmonię, dostąpicie Najwyższego Oświecenia.

Jest to jedyna droga do nirwany, którą podążali wszyscy Tathagatowie przeszłości. Co więcej, jest to droga dla wszystkich współczesnych i przyszłych bodhisattwów mahasattwów, jeśli mają mieć oni nadzieję na Doskonałe Oświecenie. Awalokiteśwara uzyskał je na tej Złotej Drodze nie tylko w dawnych czasach, lecz uzyskuje je także dzisiaj, ja także jestem bowiem bodhisattwą. […] Ale dla osób świeckich ta prosta metoda koncentrowania umysłu na zmyśle słuchu i kierowania go do wewnątrz przez Drzwi Dharmy, żeby usłyszeć Transcendentalny Dźwięk Esencjalnego Umysłu, jest wyjątkowo łatwa i mądra.

Kilka stron dalej Kerouac wykłada etykę, którą najwyraźniej starał się sam kierować:

A oto Cztery Przykazania: 1. Zbudź się i powstrzymaj od pożądania seksualnego, albowiem prowadzi ono do rozmnażania, niedoli i cierpienia. 2. Zbudź się i powstrzymaj złe skłonności wobec innych, albowiem nieżyczliwość to morderca życia w mądrości. 3. Zbudź się, powstrzymaj chciwość i nie kradnij; nie powinieneś patrzeć na swoje ciało jak na coś, co należy do ciebie, ale jako na coś, co stanowi jedność z ciałami wszystkich innych czujących istot. 4. Zbudź się, powstrzymaj skrywaną nieszczerość i kłamstwa; w twoim życiu nie powinno być miejsca na fałsz, albowiem niczego nie można ukryć w rozbryzgującej się kropli rosy.

Tutaj autor przeprowadza kolejne interesujące porównanie z Chrystusem:

Do Bractwa dołączało coraz więcej uczniów, uniesionych radością, wierzących, dostrzegających pogodę ducha, moralną szczerość i ciepły rozsądek Mistrza. O swoich Dwunastu Wielkich Uczniach Błogosławiony powiedział – na pięćset lat przed Chrystusem i Jego Dwunastoma Apostołami: „Poza moją religią nie da się znaleźć Dwunastu Wielkich Uczniów, którzy nie tylko sami są dobrzy, lecz budzą świat i wyzwalają go z obojętności”.

Pod koniec książki Kerouac opisuje ostateczną nirwanę, kiedy Budda pociesza przygnębionego Anandę:

Gdyby otaczające nas rzeczy można było zachować na zawsze i nie podlegałyby one przemianie ani rozdziałowi, to byłoby zbawienie! Gdzie można go szukać? Mówiłem ci już, jak możecie wszyscy osiągnąć zbawienie, i będę to powtarzać aż do końca. W centrum wszystkich rzeczy jest miłość, a wszystkie rzeczy są tym samym. Swaha! Jestem zdecydowany i szukam odpoczynku. Jedyne co potrzebne zostało zrobione, i to już dawno temu.

Autor kończy książkę przejmującym opisem opuszczenia powłoki cielesnej przez Buddę, który przechodzi w stan parinirwany – i to, jak zauważa Kerouac, nie z dziewiątego stanu kontemplacji, będącego czymś w rodzaju unicestwienia nad unicestwieniami, ale ze stanu czwartego, leżącego na granicy horyzontu wydarzeń królestwa nieskończonej przestrzeni, granicy, na której masa, pędząca z prędkością światła, staje się nieskończona:

[…] przeszedł kolejno wszystkich dziewięć Dhjan [medytacji lub stanów kontemplacyjnych], po czym przebył je w odwrotnym kierunku, od dziewiątej do pierwszej, a później zaczynając od pierwszej, dźwignął się i wszedł do czwartej Dhjany, Dhjany Ani Radości, Ani Cierpienia, kompletnie czystej i zrównoważonej, zapewniającej pierwotną, odwieczną i doskonałą esencję Umysłu. Kiedy wyszedł ze stanu ekstazy samadhi, a dla jego duszy zabrakło już miejsca spoczynku, natychmiast osiągnął parinirwanę, czyli stan całkowitej zagłady formy po jej śmierci.

[…] Dobrowolnie przechodzi niekończące się próby w niezliczonych epokach i wcieleniach, aby zbawić ludzkość oraz wszystko, co żyje, nierychliwie korzysta z prawa do wejścia w stan nirwany i rzuca się wciąż na nowo w strumień życia i przeznaczenia samsary tylko po to, by nauczać drogi wyzwolenia od smutku i cierpienia; oto Budda, który jest każdym i wszystkim, oto Aremideja, Światło Świata, Tathagata, Maitreya, Nadchodzący Bohater, Wędrowiec na ziemskim tarasie, Siedzący Pod Drzewami, uparty, energiczny, do głębi ludzki, Wielka Mądra Istota Zbudowana z Litości i Czułości.

Cały świat powinien czcić szlachetne i najwyższe prawo Buddy.

Nie mam pojęcia, kim jest „Aremideja” – może to jakaś wersja Amitabhy (po chińsku „Amitofo”, po japońsku „Amida”), czyli Buddy Nieskończonej Światłości i Nieskończonego Życia, który podtrzymuje rajski wszechświat Sukhavati i mieszka w nim, na zachodzie, za tyloma innymi wszechświatami, ile jest ziaren piasku w sześćdziesięciu dwóch korytach Gangesu. W każdym razie jest jasne, że Kerouac sprostał wyzwaniu, które zostało mu rzucone w wizji zesłanej przez Awalokiteśwarę, bodhisattwę powszechnego współczucia o tysiącu rąk, tysiącu oczu i jedenastu głowach, którego opisuje we Włóczęgach Dharmy:

Pewnej nocy miałem podczas medytacji wizję Awalokiteśwary, bóstwa, Które Wysłuchuje Modlitwy i Odpowiada. Rzekło do mnie:

– Jesteś upoważniony, by przypominać ludziom, że są zupełnie wolni!

Położyłem więc dłoń na czole, by przypomnieć sobie pierwszemu o tym, i od razu poczułem się raźno. Krzyknąłem „Ta!”, otworzyłem oczy i ujrzałem spadającą gwiazdę.

Robert A.F. Thurman

Dże Tsongkhapa, profesor Indotybetańskiej Kultury Buddyjskiej na Uniwersytecie Columbia,

Woodstock w stanie Nowy Jork,

18 czerwca 2008 r.

Przekład: Maciej Świerkocki

Redaktor serii: Filip Modrzejewski

Redakcja: Zuzanna Kowalska

Korekta: Justyna Techmańska, Małgorzata Denys

Adiustacja: Ilona Siwak

Projekt okładki: Pracownia Grafiki, pracowniagrafiki.pl

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-357-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.