Tytuł oryginału

THE MADONNA OF THE MOUNTAINS

Copyright © Elise Valmorbida, 2018

All rights reserved.

Projekt okładki

Zdjęcia na okładce

© Raymond Kleboe Collection/Getty Images;

asife/Shutterstock.com; Ortis/Shutterstock.com

Zdjęcie autorki

© Geza Singer

Redaktor prowadzący

Joanna Maciuk

Magdalena Gołdanowska

Redakcja

Małgorzata Grudnik-Zwolińska

Korekta

Sylwia Kozak-Śmiech

Bożena Hulewicz

ISBN 978-83-8169-673-9

Warszawa 2019

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Mamie i siostrze

1923

Odwilż

Ojciec poszedł szukać kandydata na męża dla niej. Zabrał ze sobą muła, fotografię oraz pakunek z prowiantem: domowym suszonym salami, zimną polentą i małym bukłakiem wina – nie trzeba nosić przy sobie wody, świat jest jej pełen. Tej wiosny może dojść do zaślubin, nagłych jak polne cyklameny zakwitające w szczelinach skalnych, słodkich jak drobne fiołki karmione topniejącym górskim śniegiem.

Maria Vittoria haftuje prześcieradło do kufra z posagiem.

Wszyscy ciężko pracują, korzystając z dziennego światła. Skupisko dwunastu gospodarstw tętni życiem i pracą: trwa rąbanie drewna, naprawy, stukanie młotków, gotowanie, pranie, pielenie grządek, zastawianie pułapek na szkodniki, przycinanie winogron, ścinanie witek białej wierzby i jej wyplatanie, wysiewanie nasion, owsa, tytoniu, kapusty, cebuli, grochu. Zwierzęta robią harmider jak zwykle – a jednak brak ojca jest dojmujący. Dom bez niego przypomina bezgłowe ciało.

W kieszeni koszuli ojciec wiezie jedyną fotografię córki, zrobioną, gdy miała siedemnaście lat. Pozowali do niej całą rodziną: siostry, bracia, rodzice i dziadkowie. W wieku dwudziestu pięciu lat Maria jest już starą panną z marnymi widokami na zamążpójście, ale wciąż dopisują jej zdrowie i siły, a jej młodsza siostra Egidia utrzymuje, iż nie brakuje jej również urody. Zwyczajnie miała pecha albo Bóg tak chciał czy przeznaczenie, że ani w tej, ani w sąsiedniej dolinie nie ma porządnych kawalerów, zostały chorowite ofiary chowu wsobnego, garbaci i kaleki wojenne. Dodatkowo sytuację utrudnia położenie wioski: na odludziu, z dala od jakiegokolwiek miasta. Ojciec nie może sobie pozwolić na przyjęcie do rodziny byle kogo – musi mieć na uwadze swoje dobre imię i pozycję. Jest właścicielem ziemskim, człowiekiem interesu, posiadaczem papeterii z własnym nazwiskiem.

Przed ewakuacją, zanim zrobiono jej jedyne zdjęcie, ktoś się Marii oświadczył. Adorator przybył aż z Villafranki, miał przy sobie dokumenty poświadczające zwolnienie z dalszej służby wojskowej oraz przyznanie specjalnych przywilejów, w tym całkiem niezłej renty. Ale stracił na wojnie palec i oko. „Kto wie, co jeszcze?”, stwierdził ojciec, odrzucając kandydata na męża. „Znajdziemy ci kogoś lepszego”.

Mama powiedziała to samo co wszystkie kobiety w rodzinie: No se rifiuta nessun, gnanca se l’e gobo e storto. Nie odmawiaj nikomu, nawet krzywemu i garbatemu. Papa kazał jej zamilknąć, przestać powtarzać jakieś durne przysłowia.

Maria szepcze sama do siebie, wyobrażając sobie łąkę pełną stokrotek. Obrywa płatek po płatku:

El me ama Kocha

El me abrama Pragnie

El me abracia Przytula

El me vol bien Troszczy się

El me mantien Wspiera

El me ama Kocha

El me abrama Pragnie

Nol me vole Nie chce

El me dise su. Krytykuje.

Odmawia modlitwy z Bożej Oblubienicy. Ta książka, jedyna, jaką posiada, jest droga jej sercu. Mała, oprawiona w niebieską skórę, ze stronicami o złotych brzegach, zawiera więcej modlitw, niż Maria potrafi zmówić, i więcej psalmów, niż zdoła spamiętać, ale to dedykacja na pierwszej stronie – mojej kochanej córce – najbardziej podnosi na duchu, najlepiej wskazuje drogę. Dobrze jest zadać ciału lekki ból w czasie modlitwy. Jako rodzaj ofiary i oczyszczenia ducha z banalnych niedogodności życia codziennego.

Maria nakłuwa igłą opuszki palców. Obserwuje krople krwi. Wyszywanie musi zaczekać. Ociera czerwone kropki chustką do nosa.

– Panie Boże, obdarz mnie pokorą, abym przyjęła święty sakrament małżeństwa – szepcze, choć nikt jej nie słyszy. – Święta Mario, Matko Boża, wstaw się za mną u Niego, aby mnie pobłogosławił mężem, który mnie ochroni i obdarzy chrześcijańską rodziną…

W skrytości ducha zaś myśli o tym, jak też będzie wyglądał jej oblubieniec: przystojny, z dobrotliwą twarzą Jezusa, wyprostowany jak ksiądz, wysoki jak ojciec i pachnący słodko jak kobieta. Może będzie miał wąs jak papa: gęsty i sumiasty? Może brodę jak dziadek, przesyconą zapachem starego tytoniu, zasłaniającą twarz i szyję? Czy też będzie miał wąsik jak jej brat: dwie cienkie kreski zakręcone u góry? Wyobraża sobie zarost na przystojnej twarzy, który łaskocze ją w policzek. Serce trzepocze jej niczym ptasie skrzydła. Porzuca frywolne myśli i kłuje się igłą w każdy palec po kolei, równe kropki przypominają paciorki różańca. Na weselu w Kanie Galilejskiej, gdzie Chrystus przemienił wodę w wino, młoda para daleka była od podszeptów ślepej żądzy – oboje wiedzieli, że odpowiedzą za wszystko przed Panem Bogiem w dniu Sądu Ostatecznego.

Przebiwszy wszystkie opuszki palców, Maria wbija igłę w nadgarstki, po czym ponownie ociera krew chusteczką. Ślubne prześcieradło musi pozostać czyste i śnieżnobiałe jak jej dusza i jak ciało – nieskalane i niedoświadczone. Jest już stara. Dwadzieścia pięć lat i wciąż nietknięta przez męża. Patrzy na swoje dłonie bez naparstków, wystarczająco silne, aby skręcić kark zwierzęciu czy mieszać polentę w wielkim kotle. Stanowi dobrą inwestycję dla każdego mężczyzny, jeżeli tylko ów przymknie oko na zaawansowany wiek.

Wygląda przez okno. Świat za nim jakby topniał, woda spływa z okapów i parapetów. Niektóre drzewa wciąż stoją pochylone pod śniegowymi czapami. Rozlega się narzekanie muła, a potem bicie kościelnych dzwonów, głośne i czyste pomimo odległości. Dzwony rozbrzmiewają całą minutę, jedno uderzenie po drugim, bez przerwy. To melancholijne dźwięki, inne od radosnej kakofonii z okazji chrzcin. Zapada cisza. Ktoś umarł. Po chwili przerwy dzwony biją przez kolejną minutę. Jeżeli teraz ucichną, to znaczy, że zmarła jakaś kobieta, być może ta stara obłąkana czarownica, która wciąż chodzi w koszuli nocnej. Dzwony cichną, ale tylko na kilka sekund, po czym rozbrzmiewają ponownie na kolejną minutę. Zmarły był zatem mężczyzną. Kolejny martwy mężczyzna na tym świecie. Mężczyzna dostaje trzy minuty, kobieta dwie, ponieważ jest mniej ważna: pierwszy człowiek był mężczyzną, Pan Bóg i Syn Boży, i apostołowie, i księża, i papież.

Ojciec Marii przemierza górskie szlaki, strome ścieżki pokryte topniejącym śniegiem, na których zagrażają mu lawiny, wilki i kto wie, co jeszcze.

Ludzie wędrują, a góry trwają nieruchomo. Tak się tylko mówi, ale góry bywają zdradliwe – stopa znienacka natrafia na szczelinę, myśliwy daje się zwabić jak dziecko słonecznemu niebu, idzie za daleko, lodowata mgła oślepia go w kilka sekund, powietrze wdziera się w płuca, wywołując chorobę.

Maria pracowicie ozdabia brzegi prześcieradła szlaczkiem z białych kwiatów. Bawełna nie należy do tych najdroższych, ale jest wystarczająco dobrej jakości i wytrzymała – latami nie będzie wymagała cerowania. Oblubieniec popatrzy z podziwem na haft wykonany rękoma małżonki. Pogładzi dłonią wyszywane kwiaty, a potem muśnie dłonią policzek Marii, jakby jej twarz też była kwiatem. Przylgną do siebie mocno jak dwie połówki orzecha i – z Bożą pomocą – na świat przyjdą dzieci, albowiem dzieci i kwiaty napełniają dom życiem i ciepłem.

Fioi e fiori i fà la casa.

Prześcieradło już prawie gotowe. To jakiś znak. Jeszcze tylko trzy kwiaty z zawiniętymi łodygami i maleńkimi pąkami pomiędzy. Haft wypukły, ścieg łańcuszkowy i stębnówka. Wszystkie białe. Przepełnia ją uczucie pewności, że gdy dokończy dzieła, powróci ojciec, prowadząc ukochanego. Nie ma go już ponad dwa dni. Maria ukryje się za drzwiami, skąd zerknie na słodką twarz swego pachnącego oblubieńca, a on rozpozna ją ze starej fotografii.

Odkłada robótkę i szczypie się w policzki, wiedzie palcami wzdłuż linii szczęki, dotyka pełnych ust. Jakie to uczucie całować mężczyznę? Kiedyś prawie pozwoliła się pocałować kuzynowi Duiliemu, zanim poszedł do seminarium, zanim został żołnierzem. Całuje opuszki palców i przypomina sobie o umartwianiu ciała.

Wciąż ma swoją ciemnobrązową odświętną suknię z wysokim kołnierzem, dopasowaną w talii – bardzo o nią dba. Mąż ją rozpozna od razu, chociaż na fotografii suknia jest całkiem nowa, świeża i niecerowana. Czy doceni kunsztowne cerowania i łaty świadczące o gospodarności i umiejętnościach żony? Nie, pomyśli, że przez osiem długich lat nosiła tę samą suknię, ojca nie stać bowiem na nową. Maria nienawidzi biedy. Nienawidzi. Przynajmniej nie wydają jej za mąż w listopadzie, kiedy skrajna biedota pozbywa się z domów dodatkowej osoby do wykarmienia przez zimę po ciężkiej pracy w lecie i na jesieni. Na boca in più. Ślub na Wielkanoc to co innego, wzbudza szacunek. Ile ojciec może zapłacić komuś za jej poślubienie? Nie wystarczy, że jest silna i urodziwa. Nienawidzi wojny, morderczej hiszpanki, ewakuacji i mieszkania na odludziu, przez które straciła swoje najlepsze lata, przegapiła odpowiedni czas na zamążpójście.

Wędrowny fotograf ustawił ich w szkolnej klasie w Albarelli, dwanaście ciał na tle wielkiej kotary z niewyraźnymi kolumnami i kwiatowym wzorem na brzegach. To był tragiczny dzień. Pierwsza fotografia w życiu Marii i być może ostatni raz, kiedy byli wszyscy ze sobą, cali i zdrowi. Każdy wystroił się jak na wesele, ale żołądki ściskał im strach. Dziewczęta miały jechać do Piedmontu – gdyby zostały w domu, padłyby ofiarą bezwzględnych austriackich żołnierzy.

„Na każdego włoskiego mężczyznę lub karabin czerech Austriaków i cztery austriackie karabiny”, powtarzano posępnie.

Pomiędzy stopami ojca ustawiono do zdjęcia jakąś roślinę w donicy. Była jeszcze druga, wysoka i dziwna: „Palma – powiedział fotograf. – Z Ziemi Świętej”. Symbol męczeństwa. Czyżby fotograf uznał ich za męczenników? Litował się nad nimi? Maria utkwiła hardy wzrok w obiektywie, poprzysięgając w duchu, że już nigdy więcej nikt nie będzie się nad nią litował.

Mniejsza o palmę: wybranek dostrzeże jej wyprostowaną sylwetkę i skromność, błyszczący medalik z Matką Boską dumnie wyeksponowany na kołnierzyku sukni, regularne rysy i otwarte spojrzenie. Żadnego mrużenia oczu, zeza, ślepoty. Z pewnością to właśnie zobaczy.

Dziś, pomimo zaawansowanego wieku, wciąż dopisuje jej zdrowie, ma jędrne ciało pokryte zdrową warstwą tłuszczu, proste kości i silne ręce. Zwróci na to uwagę, planując długie życie razem i wspólne dzieci. Będzie szukał kobiety, która podoła pracy.

„Maria wszystko zrobi”, mówią o niej we wsi.

Jak długo służyła w domu państwa w Piedmoncie? Oddała tym bogaczom najlepsze lata swego życia. Nauczyła się gotować, sprzątać i uprawiać ogródek. Szyć potrafiła już wcześniej. Dzięki panu domu nauczyła się pilnować cnoty. Właśnie tam nauczyła się łaknąć dobrobytu. Kiedy wróciła z siostrami do domu po wojnie, nie było zwierząt, szyb w oknach, wokół panowała martwa cisza. Nic, tylko zniszczenie. Dziękowali Bogu za amerykańskich żołnierzy, którzy dali im zwierzęta, żeby mogli zacząć wszystko od nowa. Dziękowali też Bogu za to, że cała rodzina przeżyła, mężczyźni szczęśliwie powrócili z pól bitewnych.

Lecz gdzie jest on, ten ktoś dla niej, kto przeżył walki z Austriakami? Góry zostały oficjalnie uznane za pomnik ofiar wojennych, na jednym ze szczytów budują mauzoleum podobne do latarni morskiej. Zginęła połowa mężczyzn, gdyby nie to, zabrakłoby kości, żeby je wypełnić.

Musi wyjść za mąż w tym roku albo nigdy tego nie doczeka.

„Musisz wyjść za mąż. Bo skończysz jak ta wiedźma w koszuli nocnej”, straszy ją matka, ilekroć Maria okaże wzburzenie lub niewdzięczność.

La Delfina krąży od wsi do wsi, nie ma stałego miejsca, niczym dziki pies wyje do księżyca, kiedy ten świeci tak jasno, że zamienia noc w chłodny dzień, wyostrzając cienie i połyskując na skałach. Czasami w ciągu dnia kręci się przy wychodku, mrucząc bluźnierstwa i wulgaryzmy. Mała Egidia nie skorzysta z ustępu, gdy w pobliżu jest La Delfina, lecz Maria nie okazuje strachu. Niekiedy daje jej coś do jedzenia, bo tak postępują przyzwoici ludzie. Kładzie strawę w bezpiecznej odległości albo rzuca. W skrytości ducha jest bowiem śmiertelnie przerażona, obawia się klątwy szalonej kobiety. A co, jeżeli posiada ona jakieś cygańskie moce? Bezpieczniej, żeby śpiewała, więc Maria przeważnie woła do niej przez drewnianą ścianę, kucając nad oczkiem, i prosi o piosenkę.

Zdarza się, że La Delfina spełnia prośbę.

L’uselin de la comare Mały ptaszek matki chrzestnej

L’è volà su le tete. Wleciał między jej piersi.

L’uselin sbatea le alete. Mały ptaszek zatrzepotał skrzydełkami,

E un po’più giù volea volare!1 Chciał dolecieć trochę niżej!

Maria wyszywa i wyszywa. Musi wyjść za mąż w tym roku albo będzie jak te matrony widywane w kościele, których bezdzietność znaczy twarze pustką i smutkiem, których piersi zwisają bezużytecznie, które pryskają śliną, kiedy mówią, i mówią zbyt wiele, zawracają głowę, narzekają, nic im się nie podoba. La dona senza fioi come ‘na vegna morta. Kobieta bez dzieci jest bezużyteczna jak martwa winorośl.

Ojciec ją uratuje. Znajdzie dla niej bohatera bez ran – ostatecznie z jedną romantyczną blizną na policzku lub ramieniu. Wyobraża sobie owo męskie ramię.

Teraz musi przerwać wyszywanie i ukłuć się z całej siły w opuszki palców. Świeża krew ma barwę rubinów. Dwa rubiny, trzy rubiny, cztery.

Prześcieradło, które ozdabia, zostanie naznaczone takimi rubinami po ślubie, ponieważ dziewica musi krwawić, chociaż Maria nie wie, jak ani dlaczego. Musi zapytać Madonnę z Gór. Zerwie dla niej kwiaty, ustawi przed figurką w kopule ze szkła i pomodli się o odpowiedzi na nurtujące ją pytania.

Maria Vittoria wie, że krew oznacza ból, jak krew Chrystusa pokrywająca całe jego umęczone ciało, gładkie, delikatne i białe niczym ciało kobiety. Być może krew nocy poślubnej dorównuje intensywnością bólowi towarzyszącemu narodzinom dziecka, który jest karą Pana Boga dla Ewy. W Bożej Oblubienicy nie znajduje niczego na temat krwawego łoża.

Ma jeszcze tylko jeden kwiat do wyhaftowania.

Muł za oknem nie przestaje zawodzić, ale do jego głosu dołącza ryk innego zwierzęcia nadchodzącego od strony Albarelli. To muł ojca. Maria rozpoznaje te dźwięki. Kury wpadają w popłoch, z dachu spada z głośnym hukiem ostatnia czapa śniegu, powietrze mieni się jak diamenty, gdy wygląda przez okno, ale nie widzi nikogo.

– Mario! – woła z dołu matka, głośno i nerwowo. – Nadjeżdża!

W ciele dziewczyny szaleje burza, drżą jej kolana. Kiedy się ostatnio myła? Wczoraj. Nie – przedwczoraj. Nie ma czasu na mycie. Nie zdąży przynieść wody. Może on być już przy studni. W kuchni stoi wiadro, jeszcze jedno przy kominku. Nie ma czasu. Obmywa twarz wodą z misy na toaletce i cętkowanym brązowym mydłem, które zrobiła po zeszłorocznym świniobiciu: wymieszała łój z oliwą i sodą kaustyczną ze sklepu w Monastero. Wyciera twarz. Smaruje pokłute nadgarstki matczynymi perfumami zarezerwowanymi na święta i specjalne okazje. Nie zapytała o pozwolenie, żegna się. Wdycha zapach. Ile fiołków trzeba było zerwać? Setki. Zdejmuje fartuch i codzienną suknię, uderza w nią fala zimna. Wyjmuje z szafy ciemnobrązowy odświętny strój, próbuje przełożyć nogi, ale są całkiem bezużyteczne, potyka się jak nowo narodzone cielę. Próbuje raz jeszcze, uważnie, żeby nie porwać materiału. Przypina nowy, czysty kołnierzyk, zapina guziki, wygładza halki i spódnice. Eksponuje złoty medalik z Matką Boską, tak samo jak na zdjęciu. Mały ptaszek matki chrzestnej wleciał między jej piersi. Maria wygania z głowy piosenkę La Delfiny. Na pewno przynosi pecha. Spogląda w lustro, chociaż jest ono dziełem szatana. Poprawia włosy. Szczypie się w policzki, aby nabrać rumieńców. Jakaś mysz buszuje w spichlerzu na górze, głośna jak świnia. Nieważne. Niech sobie zje tyle kukurydzy, ile chce. Żegna się, po czym schodzi po schodach na spotkanie nieznajomego, który – daj Boże – zostanie jej mężem.

Na dole nie ma nikogo. Młodsze siostry wyjechały do pracy, zarabiają jako pomoce domowe. Ale gdzie się podziała mała Egidia? Starsze siostry mieszkają już ze swoimi mężami i rodzinami wiele kilometrów stąd – za dolinami i równinami. Severo mieszka z żoną w Padwie, drugi zaś brat, Vito, pracuje w polu. A gdzie jest mama?

Właśnie woła ją z podwórza.

Maria chwyta szal. W jasnym świetle dnia widzi sztywno wyprostowane plecy matki na ścieżce za orzechem.

Unosi spódnice i biegnie, by do niej dołączyć, stąpając pewnie obutymi stopami po kamieniach, które w ubiegłym tygodniu jeszcze pokrywał śnieg.

– Prowadzi ci męża – oznajmia matka, nie spuszczając wzroku ze ścieżki. Jej głos jest spokojny, pobrzmiewa w nim ulga. Niemal się uśmiecha, choć kąciki wąskich ust jak zwykle są zwrócone ku dołowi. – Jeszcze tylko trzy! – Tupie trzy razy, po jednym tupnięciu dla każdej będącej ciężarem córki.

Maria wcale nie myśli o swoich młodszych siostrach. Kieruje wzrok ku dolinie. Oto i on: ojciec i jego muł wspinają się w górę zbocza, obok jakiś mężczyzna.

A jeśli okaże się złym człowiekiem? Albo będzie brzydki?

„Nie ufaj nikomu”, powtarzają rodzice, powtarzają dziadkowie.

Wygląda dziwnie, niczym jakaś zjawa, nierealna postać z ciałem mężczyzny i ogromną głową. Ma na głowie coś przypominającego olbrzymi kapelusz, głęboki jak studnia i szeroki jak koło młyńskie. Ojciec kroczy w jego cieniu. To gavegnà. Wiklinowy kosz napakowany czymś po brzegi. Czyżby nieznajomy przybywał z prezentami?

Maria czuje suchość w ustach, jej uwięzione serce nie może zaznać spokoju.

– Panie Boże, spraw, żeby był dobry i przystojny – mówi bez zastanowienia.

– Głupia dziewczyno – upomina ją matka. – Głodne dzieci nie będą wołały papà belo, będą wołać papà pan!

Tak, dzieci będą chciały chleba, uroda taty będzie im doskonale obojętna, ale Maria nie potrafi nad sobą zapanować. Tyle czasu czekała.

Jest wysoki, wyższy od ojca. Szczupły. Nie kuleje. Z tej odległości wydaje się przystojny. Czoło zasłania mu niesiony na głowie kosz – szeroki co najmniej na metr i wyładowany liśćmi. Musi ważyć ponad trzydzieści kilogramów, ale mężczyzna nie ugina się pod jego ciężarem. Idzie wyprostowany, lekkim spacerowym krokiem.

Mężczyźni powoli pokonują górską ścieżkę, zbliżając się ku nim. Ojciec wygląda na zadowolonego – tak jej się wydaje, nawet z daleka. Dzięki Bogu za czyste powietrze bez mgły.

Przybysz ma gładkie policzki. Nie jest stary. Nie ma wojennych okaleczeń. Taksuje ją wzrokiem z góry na dół, podszedł już wystarczająco blisko, choć wciąż dzieli ich dwadzieścia metrów. Chyba się lekko uśmiecha? Czyżby podobało mu się to, co widzi? Ojciec coś do niego mówi, ale Maria tego nie słyszy. Co będzie, jeżeli mu się nie spodoba?

Chowa się za plecami matki, bliska omdlenia.

– Zobaczyłaś go – mówi ona, przeganiając córkę. – Wracaj do chałupy.

Dziewczyna posłusznie spełnia polecenie. Przebiega koło orzecha, mija stosy drewna opałowego, klatki z królikami, cielaki, świnię w zagrodzie i krowę. Później chatę sąsiadów, swoich kuzynów, połowę wioski. Przebiega obok studni. Za daleko. Z powrotem do domu. Wpada jak burza do kuchni, przystaje zdyszana koło ognia. Klatka piersiowa wznosi się i opada. Nie jest kaleką. Jest przystojny. Przyniósł prezent. Suszone liście tytoniu. Mnóstwo. Ojciec z pewnością to doceni. Coś za nic. Będzie je mógł wypalić albo sprzedać, albo wymienić. Jednak będzie. Mężatką.

1 Teksty piosenek i przysłów autorka podaje w wersji regionalnej.

Dwa zalesione pola

– Pokaż mu swoje zęby – rozkazuje tata.

Maria nie jest pewna, jak na to zareagować. Stoi na progu kuchni.

Mama obserwuje wszystko jak jastrząb ze swego miejsca przy kominku. Papa zasiadł z gościem przy stole.

Nieznajomy jest przystojny. Ma gęste czarne włosy, które nieco oklapły pod czapką i koszem, kasztanowe oczy, gładką skórę, kształtne usta. Jego wąsy różnią się od tych, które noszą bracia, dziadek i ojciec – to równiutko wygolony kwadrat pod zgrabnym nosem. Czuje jego zapach w pomieszczeniu. Męski pot. Jak może mu pokazać swoje zęby?

– Uśmiechnij się, pokaż zęby! – powtarza matka.

Maria uśmiecha się, wciąż stojąc w progu. Nie jest to uśmiech radosny. Nie wie, jak długo ma go prezentować.

Kąciki matczynych ust pozostają zwrócone ku dołowi.

– Jest wolna od chorób. Ma czystą krew.

Maria nie pamięta, kiedy ostatnio widziała uśmiech na twarzy matki.

– Widzisz, jakie ma porządne zęby? – dodaje ojciec. Wstaje od stołu i podchodzi do córki. Ściska jej ramię, jakby oceniał cielaka. – Dobre silne ramiona.

Wraca do stołu, nalewa gościowi do szklanki najlepszego wina domowej roboty, po czym pije z własnej. Szkło jest stare, nieprzejrzyste Podsuwa mężczyźnie półmisek z serem i salami.

Nieznajomy je i pije.

– Jest silniejsza i sprawniejsza od innych, pomimo wieku. W tej rodzinie próżno szukać pokrzywionych kości czy innych wynaturzeń, jesteśmy z dobrej gliny. Poczekaj, aż zobaczysz resztę, uwierzysz mi, kiedy ujrzysz na własne oczy. Potrafi gotować i sprzątać, nie wychowaliśmy jej na jedną z tych bezużytecznych księżniczek. Podczas wojny służyła w pańskim domu w Piedmoncie, więc wie, jak poprowadzić dom, i nie jest beksą. Na dodatek chodziła trzy lata do szkoły i umie pisać.

– A mówić umie? – pyta gość.

– Oczywiście, że umiem mówić! – odpowiada spontanicznie Maria.

– Zamilcz, głupia! – strofuje ją matka. – Albo Pan Bóg nie pobłogosławi cię ani jednym dzieckiem. – Tasi ti o el Signore nol te dà gnanca on fiolo.

– A ty trzymaj gębę na kłódkę, głupia kobieto. To poważna sprawa. Achille pokonał szmat drogi.

Ma na imię Achille. Jego głos jest głęboki i miękki, nie burkliwy jak u nieokrzesanego chłopa. Jak matka może jej wymyślać w jego obecności?

– Ma własne pole, które zamierza sprzedać, żeby się przenieść na równinę i otworzyć sklep. Zgadza się przyjąć twój kufer z posagiem oraz dwa zalesione pola ode mnie. Zatrzymam ziemię, ale drzewo będzie jego. – Papa patrzy mężczyźnie prosto w oczy. – Sprzedasz je za dobrą cenę – potrzebują dużo drewna do budowy kolei i statków. Tyle w nie inwestują. Zobaczymy, gdzie dojedziemy.

– Może do Ameryki – podsuwa Achille.

– Ja zostaję tutaj i stawiam na różnorodność – oświadcza tata. – Ziemia daje mi złoża minerałów, plony i pozwala wykarmić zwierzęta, jakie tylko chcę.

Achille bierze jeszcze kawałek sera. Nie spieszy się. Wszyscy troje zamierają, słuchając uważnie każdego jego słowa.

– Tak sobie myślę, że prawdziwe pieniądze są do zarobienia w Ameryce. Być może pewnego dnia się tam wybiorę i spróbuję.

– La Mèrica? – zachłystuje się mama z przerażeniem.

Natomiast papa wygląda na zadowolonego.

– Można tam zarobić fortunę.

Serce Marii podskakuje na myśl o przygodzie, a jednocześnie ściska się, przewidując ból rozstania. Czy Achille zostanie jej mężem? Czy pewnego dnia wyruszy z nim do La Mèriki? Będzie bogata. On jest zbyt piękny, żeby mógł być prawdziwy. Co z nim nie tak? „Nie ufaj nikomu” – tak każdy powtarza. „Nie ufaj nikomu, nawet swoim”.

– Wycinka zajmie jakieś dwa tygodnie w zależności od pogody. Pomożemy ci. Przez ten czas możecie się spotykać i lepiej poznać, oczywiście nie sami, tylko w towarzystwie jej braci albo moim. Jej reputacja jest bez zarzutu i taka ma pozostać. I jak – nadal jesteś zainteresowany? Mam spisywać umowę w sprawie posagu?

Achille wypija resztę wina i odstawia szklankę na stół.

Cały świat zamiera w ciszy. Nawet zwierzęta w zagrodzie.

– Jest idealna. Możemy się pobrać na Wielkanoc.

Na Wielkanoc. Jak bogata panna.

Maria powstrzymuje uśmiech, teraz ma ochotę śmiać się w głos z radości. Dziewki z biednych rodzin wychodzą za mąż na Świętego Marcina. Wielkanoc. Wszyscy się dowiedzą. Che bela figura.

– Gdy będziemy oczyszczać pola – mówi dalej Achille – możecie przygotować zaślubiny…

– Zna katechizm – oświadcza z dumą matka.

– To dobrze. – Achille się uśmiecha. – I złoto, i welon. Potem, po ślubie, może zamieszkać ze mną w domu moich rodziców. – Zwraca się bezpośrednio do Marii: – Zdążysz sobie uszyć nową suknię? Wiesz, że teraz się nosi krótsze.

Maria płonie ze wstydu. Widziała krótsze suknie w Monastero i modne obrazki z nową, bardziej odsłaniającą garderobą. Ten mężczyzna nie dostrzega w jej starej brązowej sukni skromności ani zaradności właścicielki, lecz zacofanie i brzydotę.

Mama bawi się rąbkiem własnej długiej sukni. Na nogach ma niezgrabne, stare, poprzecierane buty.

– Nauczona oszczędności. Będzie błogosławieństwem dla przyszłego męża – zapewnia. – Naturalnie, że uszyjemy nową piękną szatę na zaślubiny. Mam już przyszykowany materiał. Będzie piękną, skromną chrześcijańską panną młodą. A kufer z posagiem pełen jest dobrej pościeli, obrusów, pończoch i koszul. Cała ślubna wyprawa własnoręcznie przez nią wyhaftowana. Bo haftować też potrafi. Posługuje się igłą jeszcze lepiej ode mnie…

Maria obraca w palcach swój medalik z Matką Boską, podczas gdy z ust matki wylewa się nerwowy potok słów.

Ale Achille go przerywa. Uśmiecha się szeroko.

– Będziemy mieli piękny ślub. I piękną chrześcijańską rodzinę.

Dwaj mężczyźni nie podają sobie rąk. Przypieczętowują umowę słowami.

Maria jest w siódmym niebie.

O zmierzchu idzie tam, gdzie rosną zimowe kwiaty. Strumienie lodowato zimnej wody opływają zielone pnącza i kamienie wzdłuż ścieżki. Zrywa maleńkie cyklameny z ich skalistych grządek, ostrożnie, żeby nie uszkodzić delikatnych korzeni. Układa je w bukiet i wraca do domu.

Kładzie wiązankę przed Madonną z Gór w sypialni rodziców. Złoty posążek na komodzie obok matczynego łoża wygląda jak piękna lalka na cokole, na wieki bezpieczna w szklanym słoju, z oczami wzniesionymi ku niebu, okrągłolica i doskonała. Mali plebejusze, bosonodzy i nędzni, kulą się w połach jej błękitno-złotego płaszcza, patrzą na nią nabożnie, przechylając do tyłu głowy. Przypominają małe dzieci.

Maria staje przed ołtarzykiem, spuszcza głowę i modli się dotąd, aż Madonna do niej przemawia.

Jesteś mą imienniczką. Tak jak i twoja matka. Twoja córka także otrzyma imię na moją cześć. Gdyby każda kobieta na świecie mogła mieć na imię Maria, takie imię by nosiła.

Moja mała owieczka Maria, moja gąska, moje dziecko, uwielbiasz spoglądać na koronę ze złota na mojej głowie. Wyobraź sobie, ile musi być warta – wiem, że o tym myślisz. Podziwiasz perły zdobiące niewidzialne płatki mych uszu – liczysz je.

Dobrze liczysz, Mario.

Nigdy nie widziałaś niczego podobnego do złota na sukni, która mnie spowija – poza szatami papieża albo biskupa. Ale tutaj, na wsi, z której pochodzisz, nie widujesz ich przecież z bliska. Twoja własna suknia, nawet ta najbardziej odświętna, do ślubu, jest ze zwykłej niebieskiej wełny. Jednak wzniesiesz się ponad tę zwyczajność, pożegnasz proste wełniane stroje, zniszczone buty, parszywe czasy, jeżeli tylko będziesz pracować dość ciężko, modlić się rano i wieczorem, uczestniczyć w mszach i nabożeństwach różańcowych, spowiadać się księdzu tak często, jak tylko praca pozwoli.

Powijesz chrześcijańskie potomstwo, lecz Niepokalane Poczęcie było możliwe tylko dla mnie. Poznasz mężczyznę, a mężczyzna pozna ciebie. Nie pytaj matki, co to znaczy. Przeklnie cię za ciekawość. Pozostaw wszystko czasowi, Bogu i mnie.

Achille będzie wiedział, co robić, ponieważ mężczyźni wiedzą takie rzeczy. Znają świat, podróżują, trudnią się handlem i wznoszą miasta. Musisz mu pokazać, na co cię stać. On jest ambitny. Niech widzi twoją pracowitość. Niech podziwia krople potu na twym czole.

Tak, jesteście po słowie, lecz to, co myśli o tobie teraz, pozostanie w jego sercu po wsze czasy.

Polenta e bacalà2

Dziś jest dzień pierwszego wiosennego prania. Nie ma znaczenia, że Maria dopiero co się zaręczyła. Rzeka odmarzła, woda płynie szybkim mocnym nurtem.

Dziś odłoży na bok zwykłe cotygodniowe pranie – brudne kołnierzyki i chusteczki, przepocone podkoszulki i koszule, halki i fartuszki, ubrania robocze, delikatną bieliznę, stertę skarpet i pończoch. Dzisiejszy dzień jest zarezerwowany dla dużych rzeczy. Pościeli, narzut, ręczników, obrusów. Sterta zaplamionych i brudnych płacht materiału rosła w schowku od ubiegłego lata.

Najpierw rozpala ogień w palenisku, wznieca go za pomocą nawoskowanej zapałki i wysuszonych gałązek. Dmucha i osłania dłońmi cenne płomienie, buduje stosik z drewna stopniowo, kontroluje siłę ognia, aż zacznie żyć swoim życiem.

Następnie zakłada na plecy drążek z dwoma wiadrami i podchodzi do studni, pokonując jeden kamienny stopień po drugim. Pora jeszcze wczesna, ciemno jak w środku nocy, ale dobrze zna drogę. Zwierzęta hałasują w swoich przegrodach. Mama doi krowę.

Maria niesie wiadro po wiadrze twardą górską wodę do domu. Kursuje w tę i z powrotem między studnią a domem. Nalewa każdy zimny litr do olbrzymiego sagana do prania zawieszonego nad paleniskiem. Powoli woda zaczyna się nagrzewać.

Wkrótce kuchnia tętni życiem. Mama podgrzewa z boku nad ogniem mleko prosto od krowy. Papa i Vito pakują narzędzia. Wyruszają na pola, są umówieni z Achillem. Mała Egidia zawija ser, chleb i salami w nawoskowane ścierki, robiąc trzy paczki z prowiantem dla mężczyzn. Posilą się przed południem. Claudia i Edda są już ubrane do pracy, gotowe do drogi spadzistymi górskimi ścieżkami do położonego w dolinie Monastero, gdzie pracują w willi bogatych państwa. Wszyscy pochylają głowy nad polentą i gorącym mlekiem, w milczeniu ogrzewają dłonie o miski.

Maria zjada swoją porcję błyskawicznie.

– W tym roku Egidia może ci już pomóc przy płukaniu – stwierdza mama. Zabiera wiadro z odpadami – obierkami, skórkami, okruchami, łupinami, łuskami, flakami, pazurami, kośćmi – Egidia zaś przynosi ze spichrza kosz suszonych kolb kukurydzy. Idą we dwie oporządzić zwierzęta.

Maria drepcze do studni i od studni z wiadrami przewieszonymi przez pałąk założony na ramiona.

Claudia zatrzymuje ją przy drzwiach, chwytając za przedramię, i szepcze jej do ucha:

– Mama mówi, że wychodzisz za mąż, droga siostro! To prawda? Kiedy go poznamy?

Edda słucha z ciekawością i zazdrością.

Maria zagląda do wiader i wzrusza ramionami.

– Nieprawda, dopóki nie było ślubu. – Nie potrafi jednak powstrzymać uśmiechu.

Claudia ściska ją i całuje.

– Najładniejsze dojrzałe owoce najtrudniej dosięgnąć. Gratuluję, siostrzyczko! Zasłużyłaś na wszystko, co najlepsze, najbardziej z nas wszystkich.

– Gratulacje! – Edda obejmuje siostrę i dołącza się do życzeń. – Ja będę następna!

– Ja nigdy nie wyjdę za mąż – oświadcza Claudia. – Czuję to w kościach.

– Nie mów tak, bo jeszcze się spełni – ostrzega Edda. – Chodź, bo się spóźnimy.

Dom pustoszeje, Maria znów zostaje sama.

Wychodzi na podwórze, stawia drewnianą balię na specjalnym stojaku. Sprawdza otwór u podstawy, upewniając się, że nie jest zapchany. Kładzie na górze tarę, u dołu podstawia miskę.

Zdejmuje buty przed wejściem na piętro. Otwiera schowek na brudną bieliznę, uwalniając brzydki zapach, który mama usiłowała zamaskować paczuszkami lawendy i pigwy. Zabiera tyle, ile może, sporą stertę. Później wraca po kolejną. Nawet suche pranie jest ciężkie.

Na zewnątrz, na świeżym rześkim powietrzu, w półmroku pomiędzy nocą a wstającym dniem szoruje najbrudniejsze rzeczy miękkim kremowym mydłem przygotowanym specjalnie na pierwsze wielkie wiosenne pranie. Wdycha zapach przetworzonego zwierzęcego tłuszczu, starego ludzkiego potu i zwietrzałej lawendy. Tak pachnie dla niej wiosna. Znak, że się zaczyna. Ma dwadzieścia pięć lat i w tym roku zostanie zamężną kobietą. Szczotka do prania dobrze układa się w jej dłoni. Ręce ma mokre od mydlin aż po łokcie. Przepełnia ją radosna wdzięczność.

Odkłada tarę i umieszcza rzeczy do prania, poczynając od najmniejszych sztuk, warstwa na warstwie, w pustej balii, a gdy ta jest już zapchana po brzegi nieświeżą zawartością, Maria wchodzi do środka i ugniata brudną pościel nogami niczym winogrona, by zrobić więcej miejsca. Następnie przynosi ze schowka gazę, którą zarzuca na balię, lekko ją zanurzając. Podnosi beczułkę z popiołem, po czym ostrożnie, uważając, żeby zbyt dużo nie wzbiło się w powietrze, którym oddycha, wsypuje grubą warstwę popiołu na gazę i czeka, aż osiądzie. Własnoręcznie przygotowała popiół, paliła drewno w najgorętszym ogniu, aby uzyskać bialutki proszek.

Zdejmuje sagan z paleniska za pomocą wyżłobionego drąga. Zalewa popiół wrzątkiem, uważając, żeby nie rozlewać na boki i nie chlapać. Patrzy przez chmurę pary na wsiąkającą wodę. Na górze zbiera się ciemna zawiesina. Później podleje ogród warzywny wodą z popiołem. Nakarmi ziemię karmiącą rośliny, które karmią rodzinę.

Czas dolać więcej wody. Niebo przybiera o ton jaśniejszy odcień, chociaż słońce jeszcze nie wzeszło. Wszystko – balia, tara do prania, dom, ziemia, ścieżka – ma wyraźniejsze zarysy, jest lepiej widoczne.

Powraca do studni, nabiera wody. Przypomina sobie zdechłą mysz, przez którą wszyscy się rozchorowali, a w wiosce nie było świeżej wody – dzięki Bogu za rzekę płynącą przez dolinę. Zagląda do środka, lecz niczego nie dostrzega. Wnętrze studni przypomina życie, myśli, czarną otchłań tajemnic, która nie wiadomo co przyniesie. Tylko Bóg jeden wie.

Dwie kuzynki idą ścieżką pod górę z pustymi wiadrami. Pozdrawiają ją skinieniem. Jest zbyt wcześnie na rozmowy, chociaż musiały słyszeć o wizycie nieznajomego, jej narzeczonego.

Maria stopniowo napełnia sagan nad paleniskiem, kursując między nim a studnią. Rozlane krople wpadają z sykiem do ognia. W kuchni zbiera się para, Maria odczuwa gorąco, pomimo chłodu na zewnątrz.

Wlewa więcej wrzącej wody do namaczanego prania i obserwuje, jak wsiąka. Balia skrzypi na trójnogim stojaku.

Chodzi do studni i z powrotem, napełnia wiadro za wiadrem. Liczy kroki. Zna te kamienie, spomiędzy których wyrastają jaskrawozielone kępki świeżej trawy. Zna tutaj każdy kamień. Każde drzewo. Gdzieś daleko odzywa się kukułka. Już nigdy nie usłyszy jej wołania panieńskimi uszami. Powietrze pachnie słodko i zielono.

– Pozdrowienia – mówi żona Duilia, mijając ją na ścieżce. – Wszystko dobrze?

– Tak, wszystko dobrze – odpowiada, ledwie panując nad radością. – Wkrótce będę miała wieści.

– Ja także, jeśli Bóg pozwoli.

Idzie dalej ścieżką ku studni, zastanawia się, co też Duilio powiedział na jej temat swej żonie. Całe lata chodził śmiertelnie obrażony po tym, jak nie dała mu się pocałować. Nie wiedziała, co zrobić: odwróciła twarz, odepchnęła go. Trochę ze strachu, a trochę ze skromności. Zatrwożyła się jeszcze bardziej, gdy w cieniu sosen za jego plecami ujrzała ruchomy cień. Ktoś ich obserwował.

– KUZYNKO! – rozlega się czyjś piskliwy okrzyk u dołu zbocza.

Prawie jakby przywołała szaloną kobietę myślami.

Żona Duilia już poszła.

Na ścieżce przed Marią, w półmroku, stoi La Delfina. Wydziela nieprzyjemny zapach. Nigdy nie podeszła tak blisko. Dyszy. Na wpół rozebrana. Brudna.

Maria czuje się jak w potrzasku. Nie może wydobyć głosu.

Wariatka uśmiecha się szeroko.

– Mam wieści. Ja też.

Maria wzdryga się na te słowa, swoje własne, podsłuchane i powtórzone, pusto brzmiące i zniekształcone jak echo.

– Pozdrowienia, kuzynko.

– Nie jestem twoją kuzynką – odpowiada Maria, usiłując nadać głosowi stanowczy mocny ton.

La Delfina tylko się z niej śmieje.

– Kto przestaje z wilkami, ten uczy się wyć jak one. Wszyscy jesteśmy rodziną. Bękartami jesteśmy. Uściskajmy się! – Rozkłada ramiona.

Maria odsuwa się z obrzydzeniem, gotowa do ucieczki, a nawet do rękoczynów, jeżeli zajdzie taka konieczność. Traci grunt pod nogami.

– Nie jestem twoją kuzynką – powtarza idiotycznie.

Wariatka wydaje z siebie cichy skowyt przypominający wycie wiatru w kominie, drażni się z nią. Dumnie prostuje plecy. Jest wysoka, zbyt wysoka. Zagradza przejście. Kopie nogą w wielki jasny głaz.

– Jestem wszechwidząca, wszechwiedząca, jak Bóg w niebie – wiem, że bluźnię. Nie masz przede mną sekretów.

– Mam robotę – mówi Maria, nie panując nad drżeniem głosu. – Muszę przynieść wody ze studni.

– Jestem twoim odbiciem w studni – oświadcza Delfina, po czym spluwa na ziemię i patrzy przenikliwie na Marię. – Umrzesz, jeżeli wyjdziesz za mąż. Powtarzam to wszystkim dziewczętom. Ale co tam może wiedzieć wariatka?

Co może wiedzieć? Co zobaczyła?

Delfina przeskakuje z nogi na nogę. Zaczyna śpiewać.

– Zabij stare kobiety, ale młodych nie. – Po chwili już jej nie ma, znika szybciej od uciekającej świni, biegnie w dół zbocza, za kotarę z mgły.

Roztrzęsiona Maria otupuje buty z błota, poprawia koromysło na ramionach i rusza w dalszą drogę ku studni, przepełniona ulgą, że nie została przeklęta przez wiedźmę, która prawie przeklęła jej małżeństwo.

Podczas nabierania wody postanawia wypełnić serce litością. Wygłodniała, bredząca, błądząca bez celu Delfina ma szczęście, że żyje. Jest jedną z pomyłek Pana Boga. Kto wie, czy w ogóle ma duszę.

– JESTEM OSĄ! – krzyczy dziko, jej szalony głos dobiega z dołu, z dość dużej już odległości.

Osy nie mają dusz, myśli Maria.

Odmawia szeptem modlitwę za swoje własne życie – oraz za swego zdrowego przystojnego męża – przed powrotem do domu.

Dolewa wrzątku do balii z praniem. Pościelowy sos wycieka z otworu, gęsty i ciemny jak kawa. Jej zadaniem jest sprawić, żeby stał się kryształowo czysty.

Zaczyna od początku. Więcej wody, więcej gotowania.

Z oddali słychać głośny huk i odgłosy rąbania. Nie wolno jej marzyć o dniu zaślubin. Achille wycina drzewa na dwóch polach położonych wyżej na stoku, gdzie wciąż jeszcze leży śnieg. Odbiera swoje wynagrodzenie za poślubienie Marii, nie ma nic przeciwko dodatkowemu wysiłkowi. Pola zostaną oczyszczone, a ona wyjdzie za mąż.

„Umrzesz, jeżeli wyjdziesz za mąż”. Coś się wariatce pokręciło. Umrzesz, jeżeli nie wyjdziesz za mąż, powinna była powiedzieć.

Maria wędruje do studni i z powrotem. Rozwidniło się, zwierzęta są spokojniejsze. Nigdzie ani śladu La Delfiny. Mama z Egidią karmią młodą tłustą świnię, oporządzają krowę, króliki, gołębie, przepiórki i kury. Zebrały mnóstwo ptasich odchodów, z których będzie nawóz. Wszystko kręci się wokół jedzenia i karmienia. Nic nie idzie na marne.

Woda wylatująca z balii jest już mętna, mydlana, tłusta. Przywodzi Marii na myśl zupę. Marny rosół dla złodziei i Cyganów – albo jakiejś czarownicy. Zostawi pranie namoczone do popołudnia, Egidia pomoże jej później, zamiast mamy, zanieść mokry ładunek nad rzekę, do bicia i płukania. Będą wspólnymi siłami wyżymać każdy ciężki zwój materiału, kręcić się jak tancerki i rozwieszać wilgotną pościel na krzakach, czystą, prawie śnieżnobiałą.

Tymczasem napełnia czarny garnek na polentę świeżą zimną wodą. Dźwiga go ku palenisku, woda wewnątrz wiruje tak samo jak zawsze, ale dziś Maria wyobraża sobie uczucia ślimaka podniesionego z ziemi czyjąś dłonią, jego mięśnie skręcają się pod skorupą. Nienawidzi ślimaków. „Popatrz na to”, drażnił ją pewnego razu brat Severo. Trzymał w dłoni dwa ślimaki sczepione ze sobą niczym bliźnięta. „Tak wygląda spółkowanie. Spróbuj je teraz rozdzielić”. Wzięła od niego ślimaki, przywarte jeden do drugiego całym ciężarem, i rozdzieliła palcami, przerażona siłą, jakiej musiała użyć, oraz powolnym uwolnieniem oślizgłego ślimaka, jednego siedzącego głęboko w drugim.

Tak wygląda spółkowanie? Wzdryga się. Wie, że każde zwierzę jest inne, człowiek zaś stoi wyżej ponad całą fauną. Ludzie posiadają dusze, ubrania, Boga i małżeństwo. Ale kim lub czym jest wobec tego La Delfina?

Nie jest lepsza od zwierzęcia, dochodzi do wniosku.

Rzuciła o ścianę tamtymi ślimakami. Drobna kropla śluzu prysnęła jej na czoło i już do końca dnia czuła się brudna w tym miejscu. Severo tylko się śmiał. Uwielbia szydzić z jej naiwności.

Podczas gdy woda na polentę się grzeje, Maria napełnia misę na ławce i beczkę pod nią. Zapasowa woda do emaliowanej miski do mycia na górze.

Co zrobię z butami?, myśli z niepokojem. Wszak jeżeli ma wystąpić na ślubie w sukni odsłaniającej kostki, potrzebuje trzewików na obcasie, nie może włożyć tych ciężkich buciorów, w których nosi wodę ze studni. I potrzebuje też pończoch. Ładnych nowych pończoch zamiast tych grubych i pocerowanych. I fikuśnej torebki. I eleganckiego płaszcza podszytego futrem i satyną. I jeszcze kapelusza, też eleganckiego, najlepiej z kokardą albo piórem. I porządnej grawerowanej obrączki, złotej i ciężkiej, dla siebie i może dla niego. Ojciec nie będzie zadowolony z tylu wydatków, ale na tym polega przekleństwo posiadania córek, wiedział o tym całe życie. Ona także.

Czuje gorąco, pot skraplający się na czole. Szkoda, że Achille jej teraz nie widzi. To nic, zobaczy już wkrótce. Mężczyźni przyjdą do domu na obiad. Poda im świeżą polentę i suszonego solonego dorsza z wczoraj, dziś jeszcze smaczniejszego.

Achille posmakuje jej kuchni i się zachwyci.

– Dobre – mówi, z olejem na podbródku i kawałkami ryby między zębami. Ma zdrowe zęby. Zjada wszystko z apetytem. Wyciera sos z talerza polentą, nie chcąc niczego zmarnować.

Ma palce pokryte odciskami i czarne paznokcie jak jej ojciec, jak bracia. Wszyscy trzej mężczyźni pochylają się nad talerzami w podobny zachłanny sposób, pachną żywicą, tytoniem i ciężką pracą.

Maria stoi obok paleniska z mamą i Egidią. Próbuje oddzielić zapach Achilla od pozostałych, lecz ogień za jej plecami zdaje się topić wszystko w jedną woń.

– Maria potrafi gotować – chwali ojciec, z wąsami tłustymi od oleju. – Nie jak ten dzieciak, za którym ty się uganiasz – zwraca się do Vita. – Nie dostanie cię, dopóki nie nauczy się gotować. Teraz byłaby tylko ciężarem. – Obgryza rybi szkielet i patrzy na Egidię. – Ty już umiesz więcej od tej jego elegantki.

Vito milczy.

Mama kręci głową. Nienawidzi żony Severa i krytykuje każdą dziewczynę, na którą zwróci uwagę Vito. Żadna nie jest wystarczająco dobra dla jej synów.

Papa oblizuje zęby, po czym zwraca się ponownie do gościa:

– Nie będziesz chodził głodny.

Vito podnosi wzrok znad talerza.

– Nie tak jak na wojnie.

– Jedliśmy psy i ropuchy – wspomina papa.

Achille kręci głową.

– Przeklęci Austriacy.

– Dziękujmy Bogu, że nam zesłał Amerykanów. – Mama kreśli znak krzyża.

– Dziewczętom powodziło się trochę lepiej u państwa w Piedmoncie, tak? – mówi papa. To prawda.

Maria ociera czoło chustką, ale już nie ma na nim potu, mimo że stoi tak blisko ognia. Umyła twarz i podmyła się resztą ciepłej wody. Utkwiła w Achillu szeroko otwarte oczy, milczy. Chciałaby coś powiedzieć, lecz nie może.

– Dwie z jej sióstr są w Monastero. Znasz tamtejszą posiadłość? – pyta papa. – Całkiem nieźle zarabiają. Oczywiście najstarsze mieszkają już z mężami. Je także niedługo poznasz. Pan Bóg dał mi sześć córek. Sześć. Severo powinien tu być, ale jego żona znów zachorowała, więc zabrał ją do sanatorium pod Padwą.

Maria zaczyna się martwić spotkaniem Achilla z niezamężnymi siostrami. Pozna je jeszcze przed ślubem, nim miną ustalone dwa tygodnie. Są młode. Co będzie, jeśli zakocha się w którejś z nich, zamiast w niej?

Claudia ma dwadzieścia lat i jest bardzo ładna – chociaż ma skłonność do melancholii, ale ile czasu potrzeba, żeby to dostrzec? W każdym razie jest głupia. Po dwóch latach w szkole ledwie potrafi pisać.

Egidia to trzynastoletnia dziewczynka, za młoda dla niego, lecz nie za młoda na zaręczyny. Nie, jest jeszcze dzieckiem. Wystarczy na nią spojrzeć: buja w obłokach i nuci pod nosem jakąś dziecinną rymowankę.

Natomiast Edda ma już szesnaście lat, prawie siedemnaście. Zna wartość pieniądza, jest ambitna, dobrze rozwinięta, w kwiecie wieku. Za młoda? Trzy lata nauki – nie, prawie cztery. „Trzeba zdobywać wiedzę, żeby nie dać się nikomu oszukać”, powtarza zawsze. Odkładała pracę do dwunastego roku życia. Mądra siostra.

Edda marzy o tym, żeby się zakochać. Maria słyszała jej wieczorne modlitwy.

Może Edda przyjdzie i zawróci mu w głowie? Ukradnie siostrze ukochanego? Nie, ojciec by tego nie zaakceptował. Zawarł umowę jak mężczyzna z mężczyzną. Ponadto starsze siostry muszą pierwsze wyjść za mąż, w przeciwnym razie… No właśnie – co? Nie jest powiedziane. A jeżeli Claudia istotnie nikogo nie poślubi, czy skaże tym samym na wieczne staropanieństwo także najmłodsze dziewczynki?

Maria czuje na plecach żar z paleniska, który przypomina jej o ogniu piekielnym, karze za zazdrość. Będzie się musiała wyspowiadać ze swojej zazdrości i lęku.

Co się stanie, kiedy Edda wróci do domu dziś wieczorem?

Zimą wszyscy siedzą w dużej stajni ze zwierzętami, bo tam jest najcieplej, cerują przy świetle lampy, naprawiają narzędzia i kosze, rozplątują węzły, śpiewają piosenki, opowiadają różne historie. Mężczyźni i kobiety – razem. Jednak dni są już coraz dłuższe i cieplejsze, pozwalają dłużej pracować. Dziewczęta pójdą do łóżek razem z matką, wszystkie o tej samej porze. Mężczyźni zostaną sami, będą palić, rozmawiać i pić grappę. Nie ma mowy, aby Achille został sam na sam z Eddą lub jakąkolwiek inną kobietą. Z Marią także nie, ani nawet z mamą. Przez dwa tygodnie będzie nocował po drugiej stronie wsi, w domu wuja. Przygotowali dla niego siennik w najcieplejszym miejscu, przy zwierzętach.

Maria wznosi modły dziękczynne do Boga za to, że jej pozostałe siostry na wydaniu pracują poza domem codziennie przez całe dnie oprócz niedziel…

– A ty nie jesteś głodna? – pyta Achille, patrząc na nią serdecznie.

– W tym domu najpierw jedzą mężczyźni – informuje papa.

– Zjemy to, co zostanie – mówi mama.

– Odmawiałam modlitwę – odpowiada Maria. Jej głos brzmi obco nawet dla niej samej. Musi się później wyspowiadać z kłamstwa. Z zazdrości i kłamstwa. – Dziękowałam Panu Bogu za ocalenie nas wszystkich. Myślałam o was, o wszystkich tych biednych mężczyznach na polach bitew i w koszarach, bez jedzenia. I dziękowałam Bogu, że uratowaliście nas wszystkich. Co by teraz z nami było, gdyby nie wy? – Oblewa się rumieńcem.

– Widzisz, jaka potrafi być wdzięczna. – Papa kiwa głową. Będzie wychwalał jej zalety, dopóki jeszcze istnieje ryzyko, że Achille zmieni zdanie albo ucieknie. Papa to człowiek interesu, zna się na negocjacjach.

– Wie, jakie ma szczęście – dodaje mama.

– Opowiedzieć ci coś? – pyta Achille.

Maria kiwa głową. Czuje się wyróżniona i adorowana. Nie zdoła już niczego zjeść, tak ją coś łaskocze w żołądku.

– To historia o ośle i wojnie. – Ociera usta wierzchem dłoni i odsuwa talerz.

Maria odstawia brudne naczynie na ławę, Egidia pozmywa.

– Powołali mnie do wojska siedem lat temu, wiosną, mniej więcej o tej porze co teraz. W papierach miałem wpisany zawód contadino, chłop – ni mniej, ni więcej. Ale zostałem żołnierzem. Górskim artylerzystą. Wiesz cokolwiek o tych tunelach i jaskiniach?

Kręci przecząco głową. Skąd dziewczyna mogłaby wiedzieć cokolwiek o wojnie?

– Od wysokości tysiąca dwustu metrów do prawie dwóch tysięcy, po same szczyty, są tunele i jaskinie: wykopane albo wysadzone, zbudowane rękami włoskich mężczyzn. Jesteśmy narodem inżynierów. Jeden z tych tuneli prowadzi na górę, jak korkociąg z granitu albo spiralne schody w wieży. Mamy swój rozum. Przechytrzyliśmy Austriaków, chociaż mieli więcej pieniędzy i sprzętu. Dzięki tym tunelom mogliśmy się przemieszczać w ukryciu, transportować broń, ludzi i prowiant wiele kilometrów bez wiedzy wroga. Austriacy widzieli tylko nieruchome skały.

Papa prycha.

– Nie ma nic bardziej niegodziwego od Austriaka – oświadcza i odsuwa swój talerz.

Egidia sprząta ze stołu najdyskretniej jak potrafi, zbiera talerze, widelce i noże.

Maria rusza jej z pomocą.

Achille ciągnie dalej swoją opowieść. Zwraca się do wszystkich. Do Marii.

– Jednak od czasu do czasu trzeba przeciąć jakąś dolinę, w której nie ma się jak schować. Nie można wykopać tunelu. Zostaje ścieżka pod gołym niebem, wystawiona na wzrok nieprzyjaciela, jasno oświetlona w księżycowe noce. Widzisz bezkresne niebo nad głową, pod nogami stromy i niebezpieczny szlak skalny.

Kobiety siadają zasłuchane, nie sięgają jednak po jedzenie.

Achille wygląda teraz niczym głowa rodziny, lecz tata nie zgłasza zastrzeżeń.

– Dowódca kazał mi wziąć osła i przejść na drugą stronę najbardziej zdradliwej doliny. Miałem zanieść wodę dla towarzyszy z linii frontu. Cała wyprawa była najeżona niebezpieczeństwami, ale wiedziałem, że ta dolina to pewna śmierć, rozniosą mnie kulami na strzępy w kilka sekund. Za wielką skałą przypominającą pomnik rozciąga się otwarta przestrzeń, na której człowiek staje się ruchomym celem. Nie miałbym szans. Więc zaprotestowałem. Wówczas dowódca przystawił mi pistolet do skroni i powiedział, że za niewykonanie rozkazu grozi rozstrzelanie. Jaki miałem wybór? Umrzeć od razu albo później. Posłusznie zabrałem osła objuczonego beczkami z wodą. Osioł jest wart więcej od człowieka.

– Więcej od człowieka? – powtarza wstrząśnięta Maria.

– Tak, bo może więcej udźwignąć.

Maria zastanawia się, ile waży pranie.

– Ja jestem wyjątkiem – dodaje Achille. – Mogę przenieść moździerz na plecach.

Vito sapie z niedowierzaniem.

– Osiemdziesiąt kilo albo i więcej.

Papa zwraca się do całej rodziny:

– W Sassone gadali o jakimś chudym młodziaku, który powalił chłopa na ziemię jednym ciosem. Chciałem go koniecznie poznać. Musi być silny jak wół, myślałem. – Papa wygląda na wielce z siebie zadowolonego. – Oto i on.

– Nie mów, że przeniosłeś osła na plecach? – mówi Vito, po czym wybucha śmiechem, aby dać do zrozumienia, że żartował.

Śmiech papy przypomina dmuchanie w miechy, powietrze wędruje w tę i z powrotem.

Maria nie posiada się ze zdumienia. Nigdy nie słyszała śmiechu ojca.

Egidia otwiera szeroko buzię.

Achille czeka z uśmiechem, aż zapadnie cisza.

– No to zabrałem tego osła i wyruszyłem w drogę. Nie umiem powiedzieć, ile pokonaliśmy ścieżek i tuneli. Uchylaliśmy się przed ogniem, uciekaliśmy. Aż wreszcie dotarliśmy do owej ostatniej skały, zobaczyłem ją z bezpiecznego wnętrza ostatniego tunelu. Przywarliśmy do ściany, ten biedny osioł i ja, beczki szorowały o kamienie, ale wciąż jeszcze mieliśmy osłonę. Kiedy dotarliśmy do wylotu tunelu, moje serce biło jak u świni prowadzonej na rzeź. Nie ukrywam, że byłem przerażony, ale postanowiłem pójść po rozum do głowy. Popędziłem osła, oczywiście zastrzelili go zaraz za zakrętem, gdy tylko wyłonił się zza skał. Z beczek tryskała woda, z ciała tryskała krew. Nieszczęsne stworzenie poleciało na dół jak sterta szmat, spadło ze ścieżki w dół stromego zbocza, takiego stromego. Odbijało się od skał, aż wreszcie utknęło na jednym z drzew. Wokół było głośno od wystrzałów. Nie wiem, kto do kogo strzelał, co powielało echo, a co było biciem mojego serca. Bum-bum.

Maria patrzy na chmurne czoło ukochanego i cieszy się, że to osioł zginął, a nie on.

– Mogła spaść lawina – zauważa Vito.

– Nie wiedziałem, co robić. Gdybym zawrócił, dowódca od razu by mnie zastrzelił za niewykonanie rozkazu. I co ze zwierzęciem? Nie mogłem wrócić z niczym. Ukryłem się w jakichś krzakach. Zaczekałem do wieczora. Noc była mroźna, ale bezksiężycowa – ciemna i mglista – za co dziękowałem Bogu. Zmusiłem przemarznięte ciało do wspinaczki i zszedłem po niewyobrażalnie stromej ścianie do tego drzewa. Osioł był twardy jak kamień. Po omacku odszukałem kopyto z wyrytym numerem identyfikacyjnym, wyjąłem nóż i je oderżnąłem. Brzmi prosto, ale nic bardziej mylnego. Męczyłem się z tym co najmniej godzinę, może dłużej. Musiałem być cicho, bo w tej dolinie echo potęguje każdy odgłos, a trzeba było złamać kość. Co chwilę robiłem przerwę i nasłuchiwałem. Później włożyłem kopyto do kieszeni kaftana pod kamizelą, napiłem się wody z jednej z beczek. Czułem posmak krwi. Może z moich rąk, może z wody. Wdrapałem się z powrotem na górę niczym ślepe zwierzę, szukałem szczelin palcami i stopami, czegokolwiek, żeby się utrzymać. Kopyto pod mundurem bardzo przeszkadzało. Pokaleczyłem się na całym ciele.

Maria przygląda się badawczo Achillowi, szuka śladów blizn. Oto mężczyzna, który powrócił z wojny z samymi bliznami, nie kuleje i nie doznał trwałych okaleczeń. Jej ciało ożywa od środka.

Papa patrzy na nią karcąco, jakby obiecywał lanie.

Usilnie próbuje myśleć o czymś smutnym, na przykład o pogrzebie. Wyobraża sobie swoją siostrę Eddę złożoną chorobą, oszpeconą przez ospę.

Twarz Marii nabiera cnotliwszego wyrazu. Może spokojnie delektować się zakończeniem opowieści ukochanego. W głębi serca jest zakochana do szaleństwa, do szaleństwa, w tym przystojnym, odważnym, silnym mężczyźnie.

– Nad ranem wróciłem do obozu cały pocięty i zakrwawiony, w poszarpanym mundurze, i od razu pokazałem dowódcy kopyto jego osła. Nie było mnie cały dzień i całą noc. Powiedziałem mu, że do mnie strzelali i cudem przeżyłem. Akurat miał dobry nastrój. Nie zastrzelił mnie. Przeklinał osła. Żołnierze na froncie nie dostali wody. Nigdy mnie tam już nie posłali.

Achille przerywa tylko na chwilę, ma jeszcze coś do powiedzenia. Wyjmuje z kieszeni skórzaną sakiewkę, rozsupłuje ją i prezentuje wszystkim mosiężną łuskę.

– Patrzcie.

Przekręca łuskę, odsłaniając okienko, za którym jest ukryta miniaturowa złota figurka Matki Boskiej. Nie, to święty Antoni z Padwy ze swoją tonsurą, w szacie z kapturem – trzyma w zgięciu łokcia maleńkiego Jezuska.

– Po wojnie, kiedy wszyscy już zginęli – mówi Achille – dowódca przesłał mi to na pamiątkę. Patron rzeczy zagubionych. – Uśmiecha się szeroko. – Żebym już nie zgubił żadnego osła.

Vito wali ręką w stół.

– Co za historia!

Egidia parska śmiechem.

– Co za historia! – wtóruje bratu.

Papa znów wygląda na wielce zadowolonego.

– Witamy w rodzinie bohatera, nie głupca.

Kąciki ust matki pozostają jak zwykle zwrócone do dołu, wpatruje się we własne dłonie złożone do modlitwy.

Maria wie, że musi trzymać język na wodzy.

2 Zapis bacalà przez „c” lub „cc” wynika z tego, że autorka niekiedy posługuje się dialektem weneckim.

Słodkie migdały

To porządne łóżko: z zagłówkiem i wełnianym siennikiem. Maria staje przy nim. Na nocnym stoliku płonie łojowa świeca, pełgający płomień rzuca żółte refleksy i cienie na surową ścianę.

Achille zatrzymał się przy drzwiach.

Po raz pierwszy zostali sami, we dwoje.

Jego ojciec, matka, bracia, bratowa, niezamężne siostry oraz cieplutkie zwierzęta – wół, może dwa, świnia i muł – są w innych pomieszczeniach. Rodzina odstąpiła sypialnię nowożeńcom. Pokój jest dziwny, skąpo umeblowany, skromniejszy, niż sobie wyobrażała. Popękane ściany, zapach pleśni. Jego matka i siostry wyglądały w kościele biedniej od jej własnej rodziny. W sfatygowanych sukniach i kapeluszach. Dlaczego skrytykował jej brązową odświętną sukienkę jako niemodną? Wszyscy jego bliscy wyglądają prościej, aniżeli mogła przypuszczać. Sassone to nędzna wioska, niewiele z niej się ostało, w całkowitej ruinie.

Niemniej jednak wreszcie wyszła za mąż, w dodatku za przystojnego i silnego mężczyznę. Dzisiaj – wiosną, jak zamożna kobieta. Pobłogosławił ich ksiądz. Pożegnała ją rodzina. Tyle łez. Stoi teraz koło łóżka, albowiem wie, że dobra katolicka żona musi dzielić łoże z mężem. Położyła na nim nową, małżeńską, własnoręcznie – kwiat po kwiecie – haftowaną pościel.

Postawiła na nocnym stoliku Madonnę z Gór – prezent pożegnalny od matki. „Będzie cię pilnować”, rzekła. „Pamiętaj, aby oddawać jej cześć każdego dnia”. Przed figurką wazonik ze świeżymi cyklamenami o zwieszonych jak w modlitwie główkach.

Achille opiera się o zamknięte drzwi i patrzy na Marię.

Ona chce mu pokazać haft na pościeli, pochwalić się swoją pracą. Ale nie wie, co powiedzieć. Słowa nie przechodzą przez ściśnięte ze strachu gardło, utknęły tam na dobre. Nie może wydobyć z siebie żadnego dźwięku, choć przecież już dziś mówiła – przysięgę małżeńską, powitania, a wcześniej trochę rozmawiali w obecności mamy, papy, Severa. Nie, nie da rady się teraz odezwać. Z jej ust wydobywają się tylko jakieś nieartykułowane dźwięki.

Achille uśmiecha się, choć jednocześnie wygląda bardzo poważnie.

Uderzył jej do głowy dzisiejszy dzień – wino i przepiórki, zapach kwiatów w kościele, tort, lukrowane migdały, ciężkie złote obrączki, tańce, odsłonięte kostki i wysokie obcasy dodające wzrostu i przenoszące ciężar ciała na palce. Bolą ją od nich stopy, ale w ogóle się tym nie przejmuje. Chce być dla niego smukła, wyprostowana i elegancka, choćby musiała stać na palcach. Suknia z niebieskiej wełny zaczyna za mocno grzać i drapie. Maria dotyka obrączki na palcu, przyjemnie ciężkiej, pięknie połyskującej złotem. Przygotowała sobie do spania nocną koszulę z najdelikatniejszego białego batystu – kiedy i jak ma ją na siebie włożyć? Musi go poprosić, żeby się odwrócił. Ale chce mu pokazać zdobienia. Haftowane drobne ptaszki.

Dostaje czkawki i oblewa się rumieńcem.

Achille przykłada palec do ust i wskazuje sąsiednie pomieszczenie, w którym przebywa cała jego rodzina. Maria czuje ich oddechy za ścianą, wyobraża sobie, jak nasłuchują. Noc jest dziwnie cicha. Sassone brzmi zupełnie inaczej. Dźwięki wydają się przytłumione, jak gdyby ten samotny zakątek na kamienistym wzgórzu był przyduszony chmurami lub przykryty kocem, nawet zwierzęta nie mają tu głosu. Wreszcie rozpoznaje niski pomruk dobiegający z izby obok: chrapanie. Oczywiście, że jego rodzina ich nie podsłuchuje. Ojciec już chrapie.

Achille podchodzi bliżej, wolno niczym myśliwy, ale lekko rozkołysanym krokiem, i uśmiecha się zamkniętymi ustami.

Maria wciąż nie może wydobyć głosu. Co się z nią dzieje? Ma wrażenie, że jej mocno bijące serce jest odsłonięte jak Najświętsze Serce Jezusa. Co powinna zrobić? Co on zamierza zrobić? On będzie wiedział, gdyż jest mężczyzną, contadino i żołnierzem, nigdy nie chciał być księdzem, jak słyszała. Wielokrotnie próbowała sobie wyobrazić tę chwilę i nigdy nie zdołała. Wychwytywała strzępki informacji – z podsłuchanych historii, żartów, znaczących aluzji. Z przyśpiewek wariatki. Tęskni za jego pocałunkiem. Nigdy nie całowała mężczyzny, nawet kuzyna Duilia wówczas przed laty. To byłby grzech. Czuje łaskotanie w całym ciele. Pragnie, żeby Achille ją uspokoił, pogłaskał.

Achille zerka na Madonnę, marszczy czoło i znów się uśmiecha, po czym odwraca figurkę przodem do ściany.

Maria jest zaskoczona. Czego nie można pokazać Matce Boskiej?

– Usiądź na łóżku – mówi Achille, całkiem już z bliska. Zatem wie, co trzeba teraz zrobić. Jego głos przechodzi w szept. Pachnie wodą kolońską, tytoniem i grappą.

Maria posłusznie siada. W głowie rozbrzmiewa jej tamta piosenka.

Mały ptaszek zatrzepotał skrzydełkami…

On rozpina koszulę. Patrzy na nią łagodnie.

– Jesteś gotowa?

Kiwa głową, jakby doskonale rozumiała pytanie. Mimowolnie szuka wzrokiem blizn na jego odsłoniętej klatce piersiowej. Wciąż nie umie uwolnić głosu. Głośno przełyka ślinę. I znowu czka. Nagle wybucha głośnym śmiechem, który wydobywa się gdzieś z głębi. Brzmi szokująco. Niczym chichot szalonej La Delfiny.

Achille zakrywa jej usta ręką. Patrzy ze złością, popycha ją na pierzynę, wciąż trzyma dłoń na jej twarzy, przykrywa też nos.

Maria oddycha z wielkim wysiłkiem. Przygniata ją swoim nieznośnym ciężarem, mimo że przecież jest szczupły.

Patrzy jej prosto w oczy. Trzyma ją tak unieruchomioną i patrzy, patrzy, miażdży ją swoim ciężarem.

Maria nareszcie dostrzega bliznę: przypomina tunel wyżłobiony przez mrówki w jego włosach, jest jasna i wypukła.

Wtem wsuwa rękę pod jej spódnice, na co ona uderza go z całej siły pięścią w brzuch.

– Nie! – krzyczy, odzyskując w końcu głos, tak samo jak wtedy w Piedmoncie, kiedy signore usiłował ją tam dotknąć.

Achille robi zamach, jakby chciał ją uderzyć, lecz zatrzymuje się w pół gestu. Jest wściekły. Jednak już po chwili łagodnieje.

– Już, już – szepcze. – Jesteś delikatnym kwiatem. Będę cię kochał, Bóg mi świadkiem, że będę. – Gładzi ją po policzku, łaskocze szorstkimi palcami. Głaszcze jej włosy, potem szyję, ramiona, dłonie, całuje ją w kark.

– Zamknij oczy – mówi. – Nie opieraj się. – Rozpina suknię Marii, ciągnie za halkę, pantalony, pończochy. Jest cała zaplątana w poskręcane ubrania. Jeden but spada na podłogę. Rozkłada jej nogi, tak po prostu. Kładzie rękę na jej ustach, tłumiąc krzyk, kiedy ją sobą przeszywa, raz po raz, aż wreszcie przestaje, drży cały, wydaje westchnienie, po czym zsuwa się z niej i kładzie obok.

Maria otwiera oczy, patrzy w sufit. Czoło ma teraz zroszone potem. Prawie spada z łóżka, jest na wpół ubrana, zimna i wilgotna w odsłoniętych miejscach.

Jeszcze nie potrafi na niego spojrzeć. Wstaje i zdejmuje drugi pantofel, po chwili znika w cieniu poza zasięgiem świecy, zdejmuje wierzchnie warstwy ubrania oraz bieliznę, składa wszystko porządnie. Coś cieknie jej po nogach, patrzy na dół i widzi biało-czerwoną strużkę na udzie, krople krwi na podłodze. Wkłada idealnie odprasowaną ślubną koszulę. Robią się na niej plamy. Będzie miała więcej prania. Czuje się bardzo dziwnie, całe ciało jest jakby naładowane, boli i pulsuje.

Ktoś kaszle za ścianą. Maria nasłuchuje kolejnych dźwięków.

Wciąż stojąc, przenosi wzrok na Achilla.

Przygląda się jej wsparty na łokciach niczym człowiek wystawiający twarz ku słońcu. Ależ jest zimno. Z ich ust unoszą się obłoczki pary.

Nie wie, czy powinna zachowywać się przy nim skromnie, teraz lub kiedykolwiek.

Płomień świecy muska owal jego twarzy. Wygląda na wyczerpanego. Jego twarz nie wyraża żadnych uczuć. Ma rozpięte ubranie i genitalia na wierzchu: wilgotne, monstrualne leżą pośród czarnych włosów łonowych jak w gnieździe.

Maria nigdy w życiu nie widziała niczego podobnego. Nie wiedziała, jak wygląda nago ojciec ani bracia. Ale pamięta spółkujące ślimaki. Kaczora przyszpilającego kaczkę swoim sterczącym kolcem. Króliki, które patroszyła. Osły, maciory, knury. A przecież Pan Bóg stworzył człowieka lepszego od bestii, innego od nich. Zwierzęta nie noszą odzienia, nie gotują, nie modlą się.

Ciało dziewczyny trawi na przemian gorączka i zimno, jest pełne niepokoju.

Obserwuje wiotczejącą męskość Achilla.

A więc tak się uprawia miłość. Tak wyglądają obowiązki małżeńskie. Jak często będą to robić? Czy jej zamężne siostry to robią? Matka? Czy Severo to robi ze swoją chorowitą żoną? Czy Achille robił to już wcześniej? Kim była ta dziewczyna?

Achille siada na łóżku, okrywa się pierzyną.

– Chodź. – Ziewa, poklepując poduszkę. – Czas spać. Żono.

Maria kładzie się na łóżku. Wyciąga rękę i odwraca przodem figurkę Madonny. Mały stolik drży. Maria zdmuchuje świecę. Achille obejmuje ją w ciemnościach, oplata ramionami w pasie. Czuje się bezpieczna i chroniona, mokra i cieknąca, dzika i zdezorientowana do głębi.

Mały ptaszek zatrzepotał małymi skrzydełkami,

Chciał dolecieć trochę niżej!

Noc jest cicha, zdaje się oddychać w rytm oddechów jej męża, tego nieznajomego mężczyzny, który będzie z nią spał, ciało przy ciele, każdej nocy do końca życia, na wieki wieków.

Maria budzi się następnego dnia już po świtaniu. Później niż zwykle, wie o tym mimo zamkniętych okiennic. Achilla nie ma obok niej. Prześcieradło po jego stronie wystygło. Jej koszula i pościel są poplamione krwią. Będzie musiała wszystko wyprać. Kogut pieje. Jest zimno.

Patrzy na spokojną twarz Madonny.

Wstaje z łóżka i klęka przed nią, drżąc z zimna, składa ręce w błagalnej modlitwie o radę.

Madonna nie spieszy się z odpowiedzią.

Zatem, mój mały wiosenny kwiatuszku, moja łupinko orzecha, moje dziecko, modliłaś się do mnie o radę w noc poślubną. Wzniosłaś mi ołtarzyk tuż obok łoża, przy małżeńskiej poduszce. Zdejmuję koronę przed twoim pięknym haftem, chociaż on nawet na niego nie spojrzał. Mężczyźni nie doceniają takich subtelności jak szycie albo jedwabiście miękkie włosy nawilżone najlepszą oliwą z oliwek. Być może zauważył twój kark. Ty próbujesz go obejrzeć, lecz lustra są wynalazkiem szatana – ile razy trzeba ci to powtarzać?

Mogę przynieść ulgę twym uwięzionym uczuciom, wilgotnym i stęsknionym.

Modlitwa je oddali.

Mogę przynieść ulgę w bólu. I ja go doznałam. Uciekałam do Egiptu niczym podła Cyganka, łkałam pod krzyżem i tuliłam zakrwawione ciało mego syna… Przebiło mnie na wskroś siedem mieczy boleści, Mario, ale nie szukam litości.

Kobieta rodzi się nieświadoma i w nieświadomości umiera, w pewnym sensie pozostaje czysta. Jednak jeśli któraś z nas ma szczęście, może też umrzeć mądra. Bądź mądra, moja droga dziewczyno, wiem, że potrafisz. Zdobyłaś dobrego męża – choć mógłby być lepiej sytuowany – teraz musicie wspólnie zadbać o pieniądze i spłodzić chrześcijańskie dzieci. Taka jest wasza rola, taki macie złożyć dar Ojczyźnie i Kościołowi rzymskokatolickiemu.

Cokolwiek się stanie, masz brać przykład ze mnie, Mario. Bądź skałą, solidną i odporną na wszystko. Ale jednocześnie płyń z prądem, unoś się na wodzie lekka jak obłok. Kiedy trzeba – znikaj niczym para. Okrywająca i kojąca. Emanująca od środka bożym blaskiem. Musisz być tym wszystkim, moja kochana przekłuta żono, musisz być tym wszystkim.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

1923

Odwilż

Dwa zalesione pola

Polenta e bacalà

Słodkie migdały

1928. VI rok ery faszystowskiej

Równiny

Święcenie

Słodkie migdały

Po zmroku

1936. XIV rok ery faszystowskiej

Tłusty wtorek

Delfina

1942. XX rok ery faszystowskiej

Wojenne ziarno

Letnie ocalenie

Potrawka z królika

Grappa z marzanką

Święcenie

Olejek fiołkowy

Zanim spadły bomby

Zimowa odsiecz

Wywar mięsny

Kozak

Obiecana uczta

1944. XXII rok ery faszystowskiej

Fasola, ser, grappa

Jedzenie to siła

Ciastka kukurydziane z ptaszkami z czekolady

Jaszczurki i ślimaki

Namaszczenie chorych

Ryż z groszkiem

Ostatnia świnka morska

Pipo i Baltazar

1948

Świetliki

Wielki Post

Poniedziałek wielkanocny

Wielki Tydzień

Porządki na poddaszu

Cenne jajeczka

Amelia

Świętego Marka

Między jednym a drugim świętym

Dojrzałe kokony

Przędzalnia jedwabiu

Dawać świadectwo

Vendetta

Świętego Piotra

Amelia

Najlepszy groszek

1950

Koniec zimy

Wielki Post

Bilans zysków i strat

Prawdziwa kawa

Krew i woda

Grazia znaczy łaska

Równonoc wiosenna

Pasażerka na gapę

Żadnych kurczaków

La Madona de la Montagna

Maleńkie polne cyklameny

Czas na szycie

Czas oceanu

Koda. Jedzenie, rodzina, historia

Podziękowania