Copyright © Maria Ulatowska, Jacek Skowroński, 2016

Projekt okładki

Agata Wawryniuk

Zdjęcie na okładce

© Ivan Bastien/iStockphoto.com

Redaktor prowadzący

Anna Derengowska

Redakcja

Ewa Witan

Korekta

Mirosława Kostrzyńska

Agnieszka Ujma

ISBN 978-83-8097-785-3

Warszawa 2016

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Wojtkowi,

bez pomocy którego nigdy nie zdołalibyśmy

osobiście dotrzeć do niezwykłych miejsc,

opisanych w tej książce

W S T Ę P

Ponoć pisarze na ogół kłamią. A raczej – zmyślają.

Nie zaprzeczamy tej tezie. Jednak zawsze istnieją wyjątki. Książka, którą trzymają Państwo w rękach, jest takim wyjątkiem.

Zapewniamy, że Historia spisana atramentem jest opowieścią autentyczną. Tak bliską prawdy, jak to tylko było możliwe.

Zainspirował nas pewien stary brulion. Opasły, w tekturowych sztywnych okładkach. Przetrwał ponad sto lat, pierwsze kartki zostały zapisane atramentem w tysiąc dziewięćset trzecim roku.

Gdy trafił w nasze ręce, przejrzeliśmy go pobieżnie, jednak nie od razu podjęliśmy decyzję o wspólnym opracowaniu zawartej w nim treści. Od czasu do czasu któreś z nas mówiło: „Trzeba zajrzeć do tego pamiętnika”. Tak, gdyż ten brulion jest pamiętnikiem. Bardzo szczególnym, głównie z uwagi na osobę autora, ponieważ był nim ksiądz, a pamiętnik to w istocie historia wielkiej miłości.

Dla współautorki tej książki, Marii Ulatowskiej, ów ksiądz jest osobą szczególnie ważną, ponieważ gdyby nie on, nie pojawiłaby się na świecie. Autor pamiętnika to dziadek Marii. Jego żona była jej babcią, a ich syn – ojcem. „Żona księdza?! – zawołają państwo – niemożliwe!”.

Jednak się wydarzyło, i sam napisał o tym w pamiętniku.

Jak do tego doszło, niedługo się państwo przekonają.

Stary pamiętnik nie był gotową powieścią. Miał się nią stać dopiero potem, gdy współautor, Jacek Skowroński, zaczął kartkować brulion, a po chwili wpadł po uszy w całą historię i czytał, czytał, czytał…

– Popatrz, jaki wspaniały materiał na książkę – powiedział, skończywszy lekturę.

I tak to się zaczęło.

Ten pamiętnik wciągnął nas jeszcze bardziej, gdy się okazało, że zawiera nie tylko zapis rozterek, wahań, zmagań, walki. To nie tylko opowieść o miłości. Znaleźliśmy tam jeszcze pewną tajemnicę, którą postanowiliśmy wyjaśnić. Aby to zrobić i aby jak najpełniej oddać realia opisywanych miejsc, ruszyliśmy śladami autora. W Paryżu udało nam się nawet odnaleźć hotelik, w którym mieszkali bohaterowie tej historii. Potem wyruszyliśmy na Ukrainę, rozpoczynając podróż od zwiedzenia zamku Radziwiłłów w Ołyce, byliśmy też w Żytomierzu i we wspaniałym warownym klasztorze Karmelitów w Berdyczowie. Każdy nasz krok dokładnie opisaliśmy w książce. Finał całej wyprawy rozegrał się w pałacyku myśliwskim Radziwiłłów w Antoninie. Czy rozwikłaliśmy zagadkę? Nie uprzedzajmy faktów…

Mieliśmy nadzieję, że na Ukrainie uda nam się dotrzeć do starych dokumentów – choćby do ksiąg parafialnych kościoła, w którym został zawarty ów ślub – „w świątyni obcego chrześcijańskiego wyznania”, jako że udało nam się odnaleźć ten kościół. Albo w Żytomierzu, gdzie autor pamiętnika ukończył seminarium duchowne. Kościół seminaryjny stoi do dziś i do dziś jest tam seminarium. Czy też w Berdyczowie, gdzie w pięknym warownym klasztorze ksiądz Czesław przez dwa lata był wikarym. Bądź w Ołyce, gdzie nasz bohater rozpoczął posługę kapłańską, pełniąc tam przez pewien czas obowiązki proboszcza.

Niestety, nigdzie nie udało nam się odnaleźć najmniejszego skrawka jakiegokolwiek dokumentu. Dwie rewolucje, dwie wojny światowe, białogwardziści, czerwonoarmiści… Przetaczająca się lawina dziejów zmiotła po drodze wszystko, co istniało. Tak więc pisząc tę książkę, opieraliśmy się głównie na treści pamiętnika, dysponując dodatkowo własnymi doświadczeniami z podróży oraz autorską wyobraźnią.

Postacie występujące w powieści są prawdziwe. Jednemu tylko bohaterowi epizodów współczesnych zmieniliśmy personalia. Wprawdzie okazało się, że woli swoje prawdziwe imię, niemniej jednak w rzeczywistości nie jest aż takim czarnym charakterem, jakim go uczyniliśmy w naszej opowieści.

Olku, dziękujemy za relacje, anegdoty i gawędy, pobudzające naszą wyobraźnię! Twój udział w naszych książkach jeszcze się nie zakończył…

Zapraszamy do lektury opowieści, której inspiracją stała się... prawdziwa historia spisana atramentem.

Część pierwsza

Preludjum

W Królestwie

Rozdział I

W gimnazjum.

Zawiązek losów w Puszczy Augustowskiej.

Moja indywidualność w latach młodzieńczych.

Żonę moją, która stała się bohaterką całej tej księżej epopei, która życiu memu nadała taki osobliwy kierunek, poznałem, mając 10 lat. A zawiodły mnie do niej takie drogi:

Dziesięcioletniego chłopca oddano mnie do 1-ej klasy Gimnazjum w S. w Królestwie Polskiem. Uczyłem się źle. Nie, żebym źle był przygotowany, lub niezdolny, ale już wówczas zdradzałem swój nazbyt ruchliwy temperament, bardziej skory do nieokiełznanej swobody, niż do zsystematyzowanej roboty. Były to czasy „słynnej” kurateli nad oświatą u nas w Królestwie „obrusiciela” Apuchtina1, więc i samo gimnazjum nie mogło zaszczepić miłości do systemu wychowania.

Przy dwu takich czynnikach nie robiłem, oczywiście, dużych postępów w gimnazjalnych moich studjach. Skutkiem czego było, że w moim „dzienniku” figurowały nazbyt często „pałki” jak z konduity, tak i z nauk. W końcu upomniano moją matkę, aby wpłynęła na mnie, gdyż grozi mi wydalenie z zakładu. Ostrzeżona o tem matka gorliwie wzięła się do dzieła.

U dostawcy wiktuałów mlecznych, chłopa podmiejskiego, zamówiła pęk łóz wierzbowych. Gdy te były dostarczone, moczono je dni kilka w wodzie (na co wszystko oczy moje patrzyły), by były bardziej giętkie i oto – miała odbyć się egzekucja, jedna z tych, które już dobrze znałem, tym razem okropniejsza, zważając na przyczynę, co ją wywołała, i na doniosłość celu, ku któremu miano mnie katować.

Dzisiaj takie boba kończą w podobnych razach samobójstwem, ja, że sobie zawsze wysoko ceniłem życie, o samobójstwie nie pomyślałem, ale potajemnie uciekłem z domu, aby już doń nigdy nie powrócić.

Uciekłem w marcu, ku wieczorowi. Zima jeszcze trwała, pokrywając ziemię grubą oponą śniegu i lodów. A ja wędrowałem po nieznanych sobie drogach, hen, kędyś w świat, byle dalej od świstu mokrych łóz. Lasami szedłem, bez grosza w kieszeni i bez okruchu chleba, po nocy, nie bojąc się ni wilka, ni złego człowieka, ni ciemności, nikogo i niczego na świecie…

Zmierzchało powoli, jeszcze nie trzeba było zapalać lampy naftowej, ale literki w podręczniku do historii coraz trudniej dawały się ułożyć w słowa. Zresztą nie zależało mu, chłopiec tylko udawał, że pilnie ślęczy nad tekstem napisanym rosyjskimi „bukwami”, w rzeczywistości zaś nasłuchiwał odgłosów z głębi domu, wyobrażając sobie jednocześnie, że za moment otworzą się drzwi i srogi głos brata wezwie go do salonu. A może usłyszy głos matki wołającej go na kolację? Gdyby tak jeszcze nazwała go tym swoim zdrobniałym: „Cześ”, którego tak często wstydził się przed kolegami, teraz jednak dawałoby to wątłą iskierkę nadziei, że serce matczyne zmiękło…

Dostawał już w skórę za jakieś drobniejsze przewinienia, ale dziś miało być dużo gorzej i straszniej. Wiedział o tym od pierwszej chwili, gdy matka wróciła ze szkoły, wezwana tam przez dyrektora, opasłego typa w niedopinającym się na brzuchu surducie. Przysłano go do suwalskiego gimnazjum z głębi Rosji, aby zaprowadził porządek w gimnazjum i ostatecznie wyplenił najdrobniejsze przejawy polskości wśród uczniów i nauczycieli. Matka chłopca, kobieta prosta, bogobojna i zapracowana, miała w życiu wystarczająco wiele kłopotów związanych z wyprowadzeniem na ludzi czwórki dzieci, by poświęcać każdemu z osobna dosyć uwagi. Mąż nigdy nie zabiegał specjalnie o zapewnienie im bytu, aż wreszcie opuścił ich na dobre, toteż choć poświęciła wszystkie siły potomstwu, ledwie udawało się jej wiązać koniec z końcem. A dyrektor gimnazjum, w którym nauka kosztowała przecież spore pieniądze, wyraził się bardzo jasno. Albo zadba o to, by jej syn, Czesław, poprawił oceny, a zwłaszcza zachowanie i stosunek do rusofilskiej władzy szkolnej, albo zostanie relegowany! I to z wilczym biletem, zamykającym drogę do uzyskania porządnego wykształcenia.

Chłopiec jak przez mgłę pamiętał wydarzenia tamtego wieczoru. Matka zdjęła pelerynę i buty w sieni i poszła do kuchni, zachowując się tak, jakby w ogóle go tam nie było. Do powrotu starszego brata z pracy nie dostał nawet kromki chleba z masłem, nie usłyszał ani słowa, co było gorsze od najsroższych wymówek. Czuł, że zanosi się na coś okropnego. Potem nastąpiła rodzinna narada, której musiał wysłuchać, stojąc w kącie obok rozgrzanego pieca.

– Już mi sił nie starcza, a on tak się odpłaca. – Matka załamywała ręce. – Ty mnie do grobu chcesz wpędzić!

– Słyszałeś, i co się tak durnowato uśmiechasz?! – Brat uczynił ruch, jakby chciał podnieść się, złapać chłopca i nim potrząsnąć, pozostał jednak na miejscu.

Cześ wcale się nie uśmiechał, skrzywił tylko usta na granicy płaczu.

– No już, mama, nie płacz, szkoda łez na takie ladaco… – Starszy brat pogładził plecy rodzicielki. Od pewnego już czasu, z braku ojca, pełnił w domu funkcję męskiej głowy rodziny. I teraz zamierzał się wywiązać ze swojej roli. – Jak nie skutkują słowa, to poskutkuje co innego. Czesław dostanie moczonymi rózgami w goliznę, tak że nie siądzie przez tydzień! Przy siostrze, bo jak mu nie wstyd rodzonej matki nie słuchać, to niech takiego wstydu choć zazna. I będą rózgi w robocie do skutku! Aż rozumu nabierze. Oj, popamiętasz ty mnie, bracie, i jeszcze podziękujesz mi kiedyś – ciągnął srogim, nieznoszącym sprzeciwu tonem.

Już nazajutrz długie wierzbowe łozy moczyły się w misce w sieni, żeby winowajca widział je, idąc i wracając ze szkoły i ani przez chwilę nie zapomniał, co go czeka. A wyobraźnia robiła więcej niż groźby brata; wystarczyło, by wieczorem przymknął oczy, a już przed oczyma miał obrazy kaźni, spotęgowane strachem i panującą w domu złowrogą atmosferą.

Pochylony nad książką usłyszał trzaśnięcie drzwiami i stanowcze męskie kroki. Deski podłogi skrzypiały coraz głośniej, chłopiec skulił się na krześle, pragnąc stać się malutkim, maleńkim pyłkiem, zupełnie niewidocznym, takim błahym, by mógł go zdmuchnąć byle powiew ze szpary w oknie. Kroki zwolniły, ale się nie zatrzymały. Po dłuższej chwili dało się słyszeć odgłosy przestawianych na kuchni garnków. Wiedział, że to niewiele znaczy, brat musiał coś zjeść po całym dniu pracy. Jak matka już go nakarmi, dopiero wtedy zawołają winowajcę do siebie. Na środku pokoju brat postawi prosty drewniany taboret. I nie zważając na łzy płynące po twarzy Czesława i prośby, szeptane rwącym się głosem, jeszcze każe mu samemu pójść po rózgi…

Chłopiec zsunął się z krzesła i cichutko, na palcach zbliżył się do drzwi. Kiedy otwierał je ostrożnie, zawiasy nawet nie jęknęły. Brat dbał, aby w domu wszystko działało jak należy. Czesław był już w połowie drogi do sieni, gdy zegar w salonie zaczął wybijać godzinę. Struchlał na moment, jakby te dotąd swojsko brzmiące kuranty były alarmem, mającym postawić wszystkich domowników na nogi. Nie cofnął się jednak, nie porzucił planu powziętego tego dnia w szkole.

Może by tak i postąpił, licząc na zmiłowanie matki i brata, gdyby właśnie tego dnia nie wylądowała w jego dzienniku kolejna pałka z najważniejszego gimnazjalnego przedmiotu, czyli historii Rosji. Od paru dni każdego wieczora po kolacji matka skrupulatnie i bez słowa kazała sobie pokazywać ów dziennik, a potem przeglądała jeszcze zeszyty. Biedak nie widział dla siebie ratunku.

W sieni panował półmrok, lecz zupełnie mu to nie przeszkadzało, przynajmniej nie widział moczących się narzędzi tortur. Wsunął stopy w zimowe buty, nałożył czapkę i chwycił paltot z wieszaka. Nasłuchując odgłosów z głębi mieszkania, powoli nacisnął klamkę. Na schodach było ciemniej niż w środku. Licząc stopnie, zszedł dwa piętra i dopiero tam ubrał się do końca, pewien, że zdąży wyprysnąć na dwór, gdyby dobiegły go odgłosy, świadczące o wykryciu jego ucieczki. Na szczęście szalik i rękawice o jednym palcu nie wypadły z rękawa, bo za nic na świecie nie wróciłby ich szukać.

Przemykając pod ścianami dobrze znanych kamienic, cieszył się, że na ich ulicy nie zainstalowano jeszcze latarń gazowych. Po prawdzie nie miało to teraz znaczenia, bo i tak nieliczni przechodnie nie zwracali uwagi na truchtającego chodnikiem chłopca. Był porządnie ubrany, więc zapewne wysłano go po drobne sprawunki lub coś w tym guście. Cześ obrał kierunek przeciwny do znienawidzonego gimnazjum, któremu zawdzięczał wszystkie nieszczęścia. Dozorcy poodgarniali śnieg na bok i szło się zupełnie dobrze.

Po niedługim czasie przestał poznawać mijane domostwa, potem coraz niższa zabudowa przeszła w jakieś drewniane baraki. Wdrapał się na niewysoki nasyp kolejowy i szedł jeszcze kawałek torami, wzdłuż ściany lasu, a gdy w dogasającym świetle dnia ujrzał drogę między drzewami, skręcił w nią, nie zastanawiając się wiele, dokąd go zaprowadzi. Byle dalej od domu, od tego całego nieszczęścia, od ludzi, co umyślili sobie uczynić mu krzywdę. Nie kochali go przecież, więc nawet nie będzie im go szkoda. Ucieszą się pewnie, że nie muszą już karmić niewdzięcznika.

Cześ po dziecięcemu nie umiał patrzeć daleko w przyszłość, teraz, póki było mu ciepło i nie czuł głodu, nie zastanawiał się, skąd weźmie jedzenie oraz picie i gdzie znajdzie schronienie. Gdzieś na świecie muszą być dobrzy ludzie. A jemu wystarczy tyle co nic, mniej nawet. Zbuduje sobie szałas, rozpali ognisko i będzie polował jak ten rozbitek, o którym czytano mu wieczorami rok albo dwa temu, kiedy był jeszcze bardzo mały. Teraz już nie jest mały. Niepotrzebna mu szkoła ani dorośli, którzy tylko by wszystkiego zakazywali. I bili go za to, że nie ślęczy od rana do wieczora nad książkami, które są tak strasznie trudne, że niepodobna niczego z nich zrozumieć i zapamiętać. Nigdy nie wróci! Będzie szedł dalej i dalej, gdzie oczy poniosą.

Albo umrze. Tego też się nie bał, bo w jego dziesięcioletniej głowie nie zdążył się zalęgnąć strach przed śmiercią. Prowadzali go do kościoła, toteż wiedział, że i umarli mają swoje miejsce, w którym im lepiej niż na ziemi. Dużo lepiej, bo tam nikogo nie karzą chłostą mokrymi rózgami.

Cześ brnął uparcie przed siebie po zaśnieżonych leśnych duktach, czasem wychodził na otwarty teren i z powrotem krył się w lesie. Wiedział tylko, że teraz będzie już wszystko dobrze. Choćby chciał, nie mógł zawrócić, bo i tak nie odnalazłby drogi powrotnej. Jednak noc zdawała się nie mieć końca, a zmęczenie coraz mocniej dawało się we znaki. Chłód wsączał się powoli w szczupłe ciało, owiewając z początku nos i policzki, potem palce u rąk i nóg. Mróz niewiadomym sposobem przenikał głębiej, wciskając się pod zimowy paltot, aż chłopcu zdawało się, że rosną tam lodowate sople. Od czasu do czasu chłopiec spoglądał tęsknie ponad korony drzew w spłachetki rozgwieżdżonego nieba, szukając oznak nadciągającego świtu. Bolały go nogi i był bardzo głodny.

Sam nie wiedział, kiedy na dobre wyszedł z lasu. Maszerował uparcie, trzymając się głębokiej polnej bruzdy niczym zagubiony podróżnik strumyka, mającego go doprowadzić ku rzece, a ta do jakichś ludzkich siedlisk. Pośród niewysokich domostw zaszczekał pies i zaraz dołączył do niego następny, wreszcie rozszczekała się cała okolica, ale sunący noga za nogą chłopiec był zbyt zmęczony, aby choć pomyśleć o schowaniu się gdzieś albo ucieczce. Nagle poczuł, że ktoś chwyta go mocno za kołnierz palta.

– A ty kto, gadajże! Czego tu szukasz po ciemnicy?! – Szorstki głos zdawał się wydobywać z głębi studni.

– Ja nic… – Cześ szarpnął się odruchowo jak schwytany za uszy zając, ale silne ręce trzymały mocno. Ujrzawszy nad sobą pobrużdżoną twarz mężczyzny, wyszeptał cicho: – Zgubiłem drogę do domu.

– A to ja i widzę. – Chłop w rozpiętym kożuchu, widać zarzuconym naprędce, kiedy natarczywe szczekanie rozniosło się po okolicy, potrząsnął schwytanym intruzem. – Może i się zgubiłeś, a może co innego… Niejeden tu kraść chodzi, dobrze, że psy czujne. Obcyś ty, nie stąd. Kto cię przysłał na przeszpiegi, gadaj mi tu!

– Pan puści, ja nic nie wiem, ja już sobie pójdę, w domu czekają… – Mimo zmarzniętej twarzy Cześ poczuł napływające do oczu łzy. – Ja nie znam nikogo, jestem głodny…

– Głodny, hę? No, nie wyglądasz na zbója, ale kto cię tam wie.

Ciągle nie puszczał malca, lecz wyraźnie nie wiedział, co ma z nim uczynić. Tymczasem psy przycichły i pochowały się w budach, z rzadka tylko przypominając głuchym szczeknięciem, że nie straciły czujności. Chłop zawołał coś głośno w stronę obejścia, a po chwili z mroku wyłonił się młodszy mężczyzna.

– Czego ojciec nawołujeta?

Stary, po krótkiej naradzie z synem, z której Cześ rozumiał jedynie, że umyślili oddać go jakiejś władzy, zapiął kożuch i ścisnął go mocno rzemiennym paskiem. Wzięli chłopca między siebie i poprowadzili dokądś, nie gadając więcej do siebie. Droga wiodła między jakimiś zabudowaniami; z początku była żwirowa, niedługo zamieniła się w brukowaną ulicę, jedną z takich, których pełno było w Suwałkach. Cześ począł się obawiać, iż jakimś cudem ci obcy zaprowadzą go do domu, gdzie czekają z rózgami rozsierdzona matka i brat. Rozglądał się ukradkiem, nie dostrzegł jednak w otoczeniu niczego znajomego, przypominającego rodzinne miasteczko. Nie miał już sił, by się tym cieszyć lub smucić, pragnął jedynie, żeby wszystko się skończyło.

Zatrzymali się przed parterowym budynkiem z gołej cegły, z kratami w oknach i tablicą nad wejściem. Chłop nacisnął żeliwną klamkę, a gdy drzwi nie ustąpiły, załomotał w nie pięścią. Dopiero po minucie lub dwu rozległy się wewnątrz szurania, odsunęła się klapka i męski głos zapytał:

– Czego tam chcecie?

– Panie naczelniku, przyprowadzilim chłopaka. Obcy on. Po wsi myszkował, mało go psy nie rozszarpały. Gonilim go wiorstę z synem…

– Naczelnika nie ma, przyjdźcie rano! – Funkcjonariusza więzienia gminnego nie przejęła ubarwiona mocno przez chłopa historia.

– A gdzie tam rano, panie. Co z nim zrobim? Może on złodziej jaki, pójdzie do swoich i chałupę nam z dymem puszczą?

Drzwi odemknęły się z niejakim oporem, przynajmniej tak się wydawało chłopcu, po czym ukazała się postać w zapiętym tylko do połowy granatowym uniformie z błyszczącymi srebrem guzikami. Strażnik obejrzał przybyszów w świetle trzymanej lampy naftowej.

– To wy, Wojtachu? No to wchodźcie, skoro już pobudkę mi zrobiliście. Ale ten wasz złodziejaszek mizerny jakiś, było o co tyle rabanu robić? Nie lepiej było dać mu gorącego mleka i na zapiecku usadowić, a rankiem wypytać dobrze?

– A bo to wiadomo, kto on? Nic powiedzieć nie chce.

– Bo wystraszony. Sam bym się wystraszył, jakbym waszą gębę po nocy ujrzał.

– Tego mi, panie, nie gadajcie, ja uczciwy człowiek.

Strażnik wprowadził wszystkich do sporej izby z kontuarem, za którym na ścianie wisiały pęki kluczy. Obok znajdowało się zagrodzone solidną kratą wejście do jakiegoś korytarza. Od stojącego w kącie kaflowego pieca biło przyjemne ciepło. Mężczyzna usadził chłopca na szerokiej ławie i jął przyglądać mu się z uwagą, podkręcając palcami koniec bujnych wąsów. Nie wyglądał już tak groźnie, przypominał Czesiowi woźnego z poprzedniej szkoły, który zawsze miał w kieszeni trochę czekoladowych cukierków i dawał je dzieciom z biedniejszych domów. Chłopiec nigdy nie dostał cukierka, więc czasem nawet żałował, że jest tak dobrze ubrany.

– Głodnyś pewnie, co? No, mały, powiesz nam, jak się nazywasz?

Cześ zapragnął wyznać wszystko, o tym, jak źle mu szło w nowej szkole i jak strasznie go chcieli ukarać, jak uciekł, jak mu było zimno i głodno, kiedy wędrował przez puszczę wśród wycia wilków i… sam już nie wiedział, czy zaraz nie umrze. Ale nim zdążył otworzyć usta, strażnik odwrócił się w stronę stojących w progu mężczyzn.

– A wy czego tu jeszcze?! Idźcie z Bogiem, jak będzie trzeba waszego zeznania, to się tam kogo po was pośle.

Odprowadził przybyłych do wyjścia, podzwaniając trzymanym w ręku pękiem kluczy. Kiedy wrócił, kazał chłopcu zdjąć paltot i nie zadając na razie dalszych pytań, zajął się parzeniem herbaty w wielkim mosiężnym samowarze. Potem przyniósł skądś parę koców oraz zawiniętą w papier grubą pajdę razowego chleba z masłem. Cześ zajął się jedzeniem, zadowolony, że nie musi nic mówić, mężczyzna z bujnymi wąsami usiadł zaś za kontuarem, otworzył jakiś brulion w twardej oprawie i zaczął coś zapisywać piórem, co rusz maczając stalówkę w kałamarzu. Zdawał się nie zwracać większej uwagi na swego małego podopiecznego. Cześ dopił herbatę z blaszanego kubka i oparł się o bieloną wapnem ceglaną ścianę. Mrok za oknem wciąż nie chciał zrzednąć. Było mu wreszcie wygodnie i ciepło, powieki ciążyły coraz bardziej, obok siebie słyszał jedynie skrzypienie sunącej po papierze stalówki…

Obudziły go jakieś głosy i trzeszczenie desek uginających się pod wysokimi oficerskimi butami. Poczuł, że leży na ławie, starannie opatulony szarymi wojskowymi kocami, choć nie pamiętał, aby się kładł i przykrywał. Opodal drzwi ustawiło się trzech czy czterech mężczyzn w granatowych mundurach. Jego znajomy strażnik, w starannie zapiętym uniformie, stał wyprostowany przed jakimś jegomościem w surducie i wojskowej czapce. Z wypowiadanych po rosyjsku słów Cześ się zorientował, że tamten jest pewnie owym naczelnikiem, który miał przyjść rankiem. Strażnik wyjaśniał, skąd wziął się chłopiec, co chyba niezbyt interesowało zwierzchnika, gdyż przerwał tamtemu machnięciem ręki, zdjął z kontuaru brulion w twardej oprawie i wsadził sobie pod pachę. Z małej kieszonki wyciągnął zegarek z dewizką, sprawdził godzinę i warknął:

– O dziewiątej odprawa na dziedzińcu! Potem przyślecie mi do gabinetu tego bradiagę Kuźmicza. A małego odprowadzić na posterunek, to sprawa policji.

Nie oglądając się, wymaszerował z izby. Strażnik w zamyśleniu przygładził wąsy, wreszcie spojrzał w kierunku chłopca i wzruszył ramionami, jakby pokazując, że on tu już nic nie może poradzić. Ponieważ nadal o nic go nie pytano, Cześ usiadł na ławie i przyglądał się chwilowemu zamieszaniu. Jego znajomy przekręcił klucz w zamku kraty zagradzającej wejście do jakiegoś korytarza. Dwóch mężczyzn w mundurach weszło tam natychmiast, inny zaś otworzył drzwiczki pieca i począł w nim szurać pogrzebaczem.

Cześ odprowadził wzrokiem „swojego” strażnika, który wyszedł z izby, podzwaniając pękiem kluczy. Chłopiec ciągle miał na nogach buty, nałożył więc czapkę, wziął paltot i ostrożnie zsunął się z ławy. Nikomu nie przyszło do głowy zatrzymać go, czy choćby za nim zawołać, kiedy zapamiętaną w nocy drogą zmierzał ku wyjściu z budynku. Z wysiłkiem otworzył ciężkie drzwi, zbiegł po paru stopniach i puścił się pędem przed siebie. Mijany woźnica strzelił batem w powietrzu, co jeszcze dodało uciekinierowi skrzydeł. Zatrzymał się dopiero, gdy wokół nie było już zabudowań i nie dochodziło szczekanie psów.

Do następnego miasta dotarł około południa. Tak przynajmniej mu się wydawało, ponieważ akurat rozległo się dalekie bicie dzwonów. Na jakiejś tabliczce przeczytał, że jest w Augustowie. Słyszał o tej miejscowości niewiele, ale wyobrażał sobie, iż musi być bardzo daleko od domu. Przynajmniej na tyle, by nikt go tu nie odnalazł.

Szedł w ślad za mijającymi go wozami konnymi. Niskie domy, często drewniane, z nierównymi dachami, stojące w zaniedbanych i brudnych obejściach, sprawiały przygnębiające wrażenie. Lecz błotnista, pełna kolein droga prędko zamieniła się w szerszą ulicę z kamiennej kostki. Jeszcze jeden zakręt i Cześ znalazł się na ogromnym rynku. Jeszcze nigdy nie widział tak szerokiego chodnika, po którym mogłaby iść kolumna wojska, nie tracąc szyku. Piętrowe kamienice o pięknie zdobionych fasadach wydawały się przedsmakiem jakiegoś wielkiego świata, pełnego zbytku i szczęścia. Mijali go dystyngowani panowie i eleganckie damy, witryny sklepów przyciągały wzrok, a to kosztownym strojem, to znów pełnymi bakalii i lukru smakołykami. Na placu stało kilka dorożek, kopyta końskie wystukiwały na równo ułożonym bruku jednostajny rytm, podobny do wojskowego werbla. Czesiowi wszystko wydawało się większe, ładniejsze i świeższe, niż było w rzeczywistości.

Obszedł kilka razy cały rynek, nie zatrzymując się ani na chwilę, żeby nikt nie zwrócił na niego uwagi. Zapachy z piekarni sprawiały, że kręciło mu się w głowie, jednak nie miał w kieszeni ani kopiejki. Wreszcie przysiadł na schodkach przed domem, gdzie nie było żadnej wystawy. Mijał czas, minuty zamieniały się w godziny, powałęsał się trochę bocznymi uliczkami, lecz i tam nie zdarzyło się nic, co by zmieniło jego położenie. Nikt nie zatrzymał się na jego widok, nie zapytał, kim jest, co tutaj robi sam jeden i dlaczego na przybrudzonych policzkach ma ślady łez.

Zrozumiał wreszcie, że nie da sobie rady, że nikogo na całym świecie nie obchodzi mały zagubiony chłopiec. Zapragnął wrócić do domu, do jego ciepła i kawałka chleba, choćby miała go tam czekać kara jeszcze okrutniejsza niż obiecana. Głodny i wyczerpany zdecydował się wracać. Wiedział dobrze, jak zostanie tam powitany, ale i tak szedł noga za nogą, tyle że coraz wolniej, z trudem stawiając kolejne kroki. Błoto na rozmokłej za dnia drodze kleiło mu się do butów, jakby próbowało go powstrzymać, utrudniając marsz.

Powoli zapadał zmierzch. Niedaleko za miastem uwagę chłopca zwróciły jakieś światła. Gdy podszedł bliżej, dojrzał odsunięty kawałek od drogi dworek z łukowatymi oknami i czerwoną dachówką. Nie pamiętał, by go widział, zdążając tędy rano, było to jednak za dnia i w domach nie palono wtedy lamp, a Cześ za bardzo się nie rozglądał.

Zbliżył się powoli, ostrożnie niby jelonek, który odłączył się od stada, nie wiedział, czy nie naraża się na jeszcze większe niebezpieczeństwo. Może już spuścili psy na noc? Ale nie miał już siły, by wędrować dalej po nocy, bo przekonał się już, co to oznacza. Oświetlone okna na piętrze kusiły obietnicą ciepłego kąta i czegoś do zjedzenia. Cześ wszedł na szeroki zadaszony ganek, zdjął rękawiczkę i zapukał do drzwi. Odpowiedziała mu cisza. Na wysokości twarzy miał kołatkę w kształcie głowy jakiegoś baśniowego zwierza, trzymającego w pysku żelazną obręcz. Odczekał jeszcze chwilę i głośno zastukał kołatką. Teraz na pewno ktoś go usłyszy i przyjdzie zobaczyć, cóż to za wieczorny gość tak się dobija…

Miał rację, wewnątrz rozległo się stukanie, jakby pantofli, coraz głośniejsze, a po niedługiej chwili coś zaszurało i drzwi uchyliły się nieco.

– Kogo tu po nocy przyniosło…? – Kobiecy głos nie brzmiał groźnie, tylko gderliwie, a trochę też ciekawie. – Państwo do snu sposobić się będą, nie pora ich nachodzić.

– Ja się zgubiłem – Cześ przybliżył głowę do szpary w drzwiach – bardzo proszę mnie wpuścić. Na noc chociaż, rano sobie pójdę.

– A cóż to za licho? – zawołała jakaś kobieta, rozpoznawszy chłopięcy głosik. Skrzypnęły zawiasy; na widok stojącej na ganku mizeroty kobieta aż się przeżegnała. – Wszelki duch Pana Boga chwali! Jakżeś ty tutaj, dziecino, zabłądził? Sam jesteś?

– Sam. Zgubiłem drogę. I… bardzo chce mi się jeść.

– A właźże mi tu prędko, bo ziąb z dworu leci.

Przepuściła go obok siebie i wyjrzała na ganek, jakby sądziła, że więcej tam takich znajd się skrywa. Potem prędko zamknęła drzwi na solidny skobel. Popychając chłopca przed sobą, poprowadziła go przez sień, obok szerokich schodów na górę, do pomieszczenia, które okazało się kuchnią.

– Zgubiłeś się, tak? A kto cię puścił z domu samego, toż tu jeno lasy dookoła i pustkowie! – Nie czekając na odpowiedź, pomogła mu zdjąć okrycie i usadziła go na krześle obok prostego stołu. – Trzeba państwu dać znać. Ale to zaraz, najpierw zjesz, co tam zostało z kolacji i ogrzejesz się porządnie. Potem się zobaczy.

– Proszę nie mówić o mnie nikomu. – Cześ przestraszył się raptem, że ci jacyś „państwo” gotowi zaraz wyrzucić go z domu. Albo także odprowadzić do więzienia. A wreszcie było mu ciepło i ta kobieta obiecała go nakarmić. Byle nie wędrować po nocy, prześpi się tutaj, choćby w komórce. – Pani nie powie im, dobrze? Schowam się gdzieś i rano sobie pójdę. Nikt nie musi wiedzieć…

– A to by dopiero było, jakbym niczego nie powiedziała! – obruszyła się niewiasta w ciemnej sukni i zawiązanym w pasie lnianym fartuchu. Nalała do kubka gorącego mleka i podreptała w kąt do komórki. Po chwili na stole pojawił się półmisek zimnego mięsa i deska z okrągłym bochnem chleba. Kobieta odkroiła słuszną pajdę i obłożyła ją grubo soczystymi plastrami. – Nie bój się, mały, nikt ci tu nie da zrobić krzywdy. Państwo to dobrzy ludzie, złego słowa nikt na nich nie powie. Wierz mi, służyłam u różnych, ale gdzie indziej to tylko pomiatają człowiekiem i patrzą, czy nie wynosi czego ze sreber. Mój mąż, Antoni, zaraz przyjdzie, jak obejście sprawdzi przed nocą, to wtedy pójdziem do państwa. No jedz, jedz, nie zabraknie, mleka ci zaraz doleję. Umyć cię trzeba, widzę, i spać położyć. – Usiadła z boku stołu i popatrzyła uważnie na chłopca. – Jak się nazywasz, skąd jesteś?

– Czesław – odpowiedział między jednym a drugim kęsem. W czasie, gdy kobieta mówiła, zdążył trochę ułożyć sobie w głowie, co może powiedzieć. – Ja nie mam domu…

– Jak to nie? Każdy ma jakiś dom. – Przyszykowała mu drugą pajdę chleba z plastrami pieczeni, nie mniejszą od poprzedniej. – Sierotaś, czy co?

– Tak.

– No a gdzie mieszkasz? Rodzice pomarli czy zostawili…

Kawał chleba urósł mu w ustach, oczy zaszkliły się od napływających łez, bo słowa niewiasty sprawiły, że wyobraził sobie rozpacz mamy, czekającej tam w domu… Ale gdy tylko znów go zobaczy, będzie jeszcze gorzej. Prędko przypomni sobie o łozach wierzbowych naszykowanych na jego skórę.

Tymczasem skrzypnęły drzwi i w kuchni pojawił się starszy mężczyzna w kufajce. Ogarnął zdumionym spojrzeniem całą scenę, wysoko unosząc krzaczaste brwi. Kobieta wyjaśniła mu prędko, kim jest ich mały gość, i poszła powiadomić o wszystkim właścicieli domu. Antoni nie przeszkadzał chłopcu, usiadł sobie na zydlu obok kuchni i zaczął nabijać fajkę. Przypalił ją od wyjętego szczypcami kuchennego węgielka i jął pykać z namaszczeniem, jakby to była jedyna rzecz na świecie godna rzetelnej uwagi.

Jego żona wróciła niebawem, a widząc, że Cześ mozoli się jeszcze z posiłkiem, zajęła się kuchennymi porządkami. Chłopiec przeżuwał powolutku każdy kęs, czując, że ta sielanka może prysnąć jak bańka mydlana, kiedy zostanie zaprowadzony do owych „państwa”. Bał się ich pytań, bo kojarzyli mu się z władzą i srogością. Wolałby zostać tutaj, w cieple i oparach fajczanego dymu. Położyć paltot, choćby pod ścianą, obok kredensu, i zasnąć na nim błogo, nie przeszkadzając nikomu…

– Zjadłeś? Chcesz jeszcze mleka? – Kobieta przerwała mu rozmyślania. Zmiotła okruchy ze stołu. – To chodź, pora przedstawić cię państwu, już czekają w salonie. I nie bój się, mówię, kazali posłać ci łóżko w gościnnym. Znakiem tego, schronienie dostaniesz i pomoc, jakiej będzie trzeba. A co potem umyślą, nie moja już głowa.

Poprowadziła go schodami na górę, gdzie w obszernym pokoju z trzaskającym na kominku ogniem czekali właściciele dworku. Pan domu, w aksamitnej bonżurce, siedział w fotelu, popijając coś z kryształowej szklanki. Jego małżonka przycupnęła na sofie i właśnie odstawiała porcelanową filiżankę na okrągły stolik. Ale największą uwagę Czesia zwrócił stojący pod ścianą fortepian, spod którego spoglądały ciekawie dwie pary dziecięcych oczu. Chłopiec i dziewczynka, bawiący się kolorowymi klockami w tak osobliwym miejscu, wyglądali na nieco młodszych od niego. Natychmiast zrobiło mu się odrobinę raźniej, gdy panienka o jasnych loczkach pomachała doń wesoło rączką. Coś w atmosferze wokół mówiło, że naprawdę mieszkają tutaj dobrzy ludzie.

– Dziwna pora na wizyty, nie sądzisz, młodzieńcze? – zagadnął łagodnym tonem pan domu. – Chodźże bliżej i opowiedz, co cię spotkało.

Cześ postąpił parę kroków, czując wypływające na policzki rumieńce. Pani domu poklepała dłonią miejsce na sofie, dając mu znać, by usiadł obok.

– Najpierw powiedz, skąd jesteś.

– Z Suwałk – odparł, nim zdążył się zastanowić, czy dobrze robi. Pani uśmiechnęła się i zachęcająco kiwnęła głową. Nie patrząc jej w oczy, zaczął opowiadać zmyśloną naprędce w kuchni historię: – Ja nie mam nikogo, mieszkałem z babcią, ale ona… odeszła. Zabrali ją do szpitala, a potem przyszli jacyś panowie i powiedzieli, że już nie wróci. Pytali, czy mam jakąś rodzinę, która się mną zaopiekuje. Skłamałem, że mam, bo się bałem, że mnie zabiorą… Potem poszedłem do Augustowa, żeby znaleźć kogoś… Babcia mówiła, że tam mieszkają… mieszka wujek. Ale go nie znalazłem, znaczy, nie wiem, czy dobrze zapamiętałem, bo mówiła, że to na ulicy Karmelickiej. Ale tam nie ma takiej ulicy. Potem… potem, jak wracałem, jacyś ludzie we wsi mnie złapali i zaprowadzili do więzienia, myśleli, że chciałem coś ukraść…

– Ho, ho! – zawołał tubalnym głosem pan domu. – A to ci dopiero, już nie mają kogo brać do kozy? I co, młodzieńcze, wypuścili cię jednak?

– Nie… Ja im uciekłem.

– Zuch chłopak!

– Ależ, Eugeniuszu, to trzeba wyjaśnić. – Pani domu najwyraźniej nie podzielała zachwytu małżonka. – Jeszcze gotowa nas tu nachodzić policja.

Siedzący dotąd cicho pod fortepianem chłopczyk poderwał się na równe nogi.

– Ukryjemy go, schowamy, nie oddamy nikomu! Będzie u nas mieszkał i bawił się z nami! – wykrzyczał.

– Włodziu, uspokój się, tak nie wolno. – Pani mówiła na pozór surowym tonem, lecz jej spojrzenie promieniało matczyną miłością. – Nie można kogoś ukrywać, na pewno jest gdzieś ktoś bliski, kto by się o niego martwił i za nim tęsknił. Chłopiec musi mieć dokumenty, chodzić do szkoły i uczyć się…

– Mamuś, on może się uczyć z nami. – Jasnowłosa dziewczynka podbiegła do sofy i włączyła się do rozmowy. Teraz zwróciła się bezpośrednio do Czesia: – My się uczymy w domu, przychodzi do nas pani Sudre i uczy francuskiego, a muzyki pan Konstanty. Mam bardzo dużo książek z obrazkami, chcesz, to ci pokażę.

– A ja mam ołowiane żołnierzyki i bębenek! – Włodzio starał się przebić ofertę siostry.

– A ja mam lalki i domek.

– On woli żołnierzyki!

– Właśnie że nie, skąd wiesz?

– I mam jeszcze konia na biegunach…

– Koń jest mój!

– Był. Zapomniałaś, że mi go odstąpiłaś, żebym nie mówił nikomu, że stłukłaś figurkę Arlekina?

– Skarżypyta. A ty stłukłeś Pierrota!

– Kot go stłukł.

– Akurat – dziewczynka pokazała bratu figę – a kto rzucił w niego piłką? Wszystko widziałam.

Dziecięce przekomarzanki nie robiły wrażenia na wpatrzonych w pociechy rodzicach, którzy zapewne byli przyzwyczajeni do podobnych scen. Za to Czesiowi naraz zrobiło się jakoś przeogromnie smutno. Nie umiałby nazwać tego, czego był świadkiem, ale nie pamiętał, by kiedykolwiek zaznał tyle uczucia ze strony wiecznie zapracowanej matki czy brata, z taką powagą traktującego swą rolę męskiej głowy rodziny. Jeśli ci ludzie odprawią go na poniewierkę, nigdy nie będzie mu dane zaznać szczęścia, jakie zobaczył w tym domu. Łzy zakręciły mu się w oczach.

Nagła zmiana wyrazu twarzy przybyłego nie uszła uwagi pani domu.

– Jak się nazywasz? – spytała, uśmiechając się miło.

– Czesław.

– A dalej?

– Makowski. – Z ledwie dostrzegalnym wahaniem podał nazwisko kolegi z klasy, czując przez skórę, że przyznanie się do prawdziwego mogłoby napytać mu kłopotów.

– To on zostanie u nas, mamuś, zostanie? – ucieszył się Włodzio. – Może spać ze mną.

– Na razie zostanie. – Pan domu przypomniał o swojej obecności. – A co dalej, to się zobaczy. Zuch chłopak, że nie przepadł w puszczy i wilcy go nie rozszarpali, ale trzeba się nim zająć. Spać będzie w pokoju gościnnym, już posłane i napalone. Umyć go trzeba.

Gospodyni, która cały czas stała w progu, kiwnęła na Czesia, żeby szedł za nią. Wychodząc, usłyszał jeszcze kobiecy głos, który wydał mu się tak miły:

– Dzieci, pożegnajcie się ładnie i idźcie do siebie. A my, Eugeniuszu, musimy jeszcze porozmawiać.

– Nie możemy odłożyć tego do jutra?

– Ach, wy, mężczyźni, wszystko byście odkładali do nie wiadomo kiedy…

Cześ został zaprowadzony do łazienki, gdzie Antoniowa nalała gorącej wody do wielkiej misy. Stała tam jeszcze żeliwna wanna na przypominających smocze łapy nóżkach, ale kobieta wyjaśniła, że już za późno, aby grzać tyle wody. Dostał ręcznik i piżamę, obawiał się, że gospodyni będzie chciała go umyć, lecz na szczęście zostawiła go samego. Miał przecież całe dziesięć lat, okropnie wstydziłby się rozbierać przy zupełnie obcej, bądź co bądź, osobie.

Zdjął ubranie i prędko umył ręce oraz przepłukał twarz. Na większe ablucje nie miał ochoty, był zbyt wyczerpany, no i ta służąca mogła tu zajrzeć w każdej chwili. Nie spieszyła się jednak, kiedy wreszcie przyszła, już niemal zasypiał, siedząc na taborecie w o wiele na niego za obszernej piżamie. Został zaprowadzony do pokoju, któremu ledwie się przyjrzał przy świetle naftowej lampy. Zasypiając, pomyślał, że puchowa pierzyna jest zupełnie taka sama, jak u nich w domu. Za to poduszka była o wiele większa.

Budził się powolutku, niechętnie, obawiając się podnieść powieki i zobaczyć, że wczorajszy wieczór jedynie mu się przyśnił. Bo przecież to nie mogło wydarzyć się naprawdę, byłoby to zbyt wiele szczęścia, na jakie nie zasłużył. Usłyszał kroki, które zatrzymały się nieopodal. To chyba pantofelki… Udawał pogrążonego we śnie, aż kroki zaczęły się oddalać i ucichły zupełnie. Wtedy otworzył oczy, przesunął wzrokiem po solidnych dębowych meblach, piecu z białymi kaflami i ozdobnym gzymsem, wysokim oknie, za którym chwiały się korony drzew, a wreszcie zatrzymał spojrzenie na obrazie w złoconych ramach. Przedstawiał kogoś bardzo podobnego do pana domu, choć znacznie starszego. Ów ktoś siedział na koniu ciemnej maści. Czesiowi wydawało się, że mężczyzna z obrazu utkwił w nim wyniosłe spojrzenie, jakby chciał spytać, kto on zacz i czym sobie zasłużył na zaszczyt goszczenia pod owym dachem.

Znów usłyszał kroki, więc prędko zamknął oczy, lecz tym razem ten ktoś podszedł bliżej i Cześ poczuł, że czyjaś dłoń zwichrzyła mu włosy.

– A panicz to co, zamiaruje spać do południa? Śniadanie czeka w stołowym. – Przez uchylone powieki widział, jak służąca podchodzi do okna i spogląda przez szybę, nie przestając mówić: – A młodzi państwo kazali zapytać, czy ich kolega ulepi z nimi bałwana? Po prawdzie to już śniegu mało i szkoda na dwór wychodzić, ale może gdzie pod drzewami jeszcze się dość ostało.

Piękny sen trwał nadal.

Po śniadaniu dzieciaki pokazały mu dom, objaśniając, gdzie wolno wchodzić, a gdzie jest to absolutnie zakazane. Czyli na strych, do piwnic, stajni i gabinetu ojca. Z miny Włodzia dało się wywnioskować, że niewiele sobie robił z takich zakazów i znał sposoby, by dostać się wszędzie.

Jego siostra, Mania, nie chciała być gorsza i wyznała w sekrecie, którego Cześ zobowiązał się dochować na wieki, że wie doskonale, gdzie chowają przed nimi klucz od kredensu, kryjącego w swym wnętrzu czekoladę i cukierki z marcepanem. Podsłuchała kiedyś, jak dorośli debatują nad zdumiewającym faktem sukcesywnego i tajemniczego ubywania owych smakołyków, posądzając to pomoc kuchenną, to guwernantkę, a nawet… kota! Ale nie odkryli prawdziwej przyczyny. Dorośli w ogóle niewiele wiedzą, choć wydaje się im, że jest zupełnie inaczej.

Pod wieczór Cześ znał już wszystkie zakamarki, zapoznał się z zabawkami i książkami swych młodszych przyjaciół, a nawet wiedział, jak się dostać do ich pokoju, kiedy zostaną ułożeni do snu i w domu pogasną światła. Tylko wtedy trzeba być bardzo, bardzo cicho, opowiadać sobie różne rzeczy wyłącznie szeptem, nie wyciągać zabawek, a w ogóle to najlepiej schować się w namiocie wykonanym z przewieszonej na krzesłach kołdry. Bo dorośli, nie wiedząc czemu, uważają, że noc służy wyłącznie do spania. Dzieci mają inne zdanie i wiedzą swoje, tak było i będzie zawsze.

Kolejne dni mijały Czesiowi na zabawach z Włodziem i Manią, szczęśliwymi z obecności nowego towarzysza, który zjawił się tak niespodzianie, jakby za sprawą czarów. Początkowo Cześ witał z obawą każde kołatanie do drzwi, niosące się po domu niczym zwiastun nieszczęścia. Ale to była tylko guwernantka albo dostawca jedzenia czy też sąsiad, który zajechał konno w porze podwieczorku. Pani domu wypytywała go jeszcze parę razy o krewnych, szkołę i pochodzenie, lecz bez natarczywości mogącej sprawić, że zamknąłby się w sobie. Jeśli wyczuwała, że w opowieści chłopca nie wszystko jest zgodne z prawdą, nie dawała tego po sobie poznać. Był traktowany jak swój i z wolna jął się czuć członkiem rodziny.

Postanowił prosić tych dobrych ludzi, by pozwolili mu zostać na zawsze. Pokochał ich od pierwszego wejrzenia, więc sądził, że oni muszą czuć to samo. Sam się litował nad każdym cierpiącym stworzeniem, szkoda mu było nawet złapanej przez kota myszy, wróbla z przetrąconym skrzydełkiem, głodnego, zabiedzonego psa na ulicy. A przecież był większy od myszy i kota. Od psa również.

Pewnego wieczoru po kolacji, gdy Włodzia i Manię sposobiono do snu, zmobilizował się wreszcie i udał na poszukiwanie właścicieli, aby im wszystko o sobie opowiedzieć i prosić o przyjęcie pod swój dach. Już na zawsze. Idąc korytarzem, usłyszał dobiegającą z salonu rozmowę. Zbliżył się na palcach, chcąc sprawdzić, czy państwo nie są zajęci czymś ważnym, w czym by im przeszkadzał. Ostrożnie wychylił kawałek głowy zza framugi.

Pan domu siedział w ulubionym fotelu, jego małżonka stała przy oknie, spoglądając w mrok. Żadne z nich nie zauważyło Czesia.

– …simy go sprzedać, moja droga. Rozmawiałem już z Symchą Mendlem, sam po niego przyjedzie. To Żyd, ale cóż począć, dla niego interes to interes i przynajmniej niczego mu nie trzeba tłumaczyć. Postanowione.

Chłopiec poczuł w atmosferze pokoju coś, czego tu jeszcze nie doświadczył. Dopiero po dłuższej chwili matka jego małych przyjaciół odezwała się przygnębionym głosem:

– To naprawdę konieczne, Eugeniuszu? Wiesz, jak się do niego przywiązałam. I dzieciom niepodobna będzie wyjaśnić, dlaczego tak postąpiliśmy.

Serce Czesia zatrzepotało niczym schwytana w sidła przepiórka. Na chwilę przestał oddychać, po plecach przemknęły mu lodowate ciarki. Oni chcą się go pozbyć, sprzedać jakiemuś Żydowi! Słyszał nieraz opowieści, jak to Żydzi porywają dzieci, żeby ich krwi dodać do macy. Wprawdzie brat, który pracował z kilkoma, twierdził, iż to wierutne bzdury i proste oszczerstwa, ale coś w tym musiało być… Inaczej mama nie przestrzegałaby go, żeby broń Boże nie dał zaprosić się przez jakiegoś szkolnego kolegę do semickiego domu.

Cofnął głowę i słuchał toczącej się rozmowy, a z każdym dobiegającym do jego uszu słowem ubywało tlącej się jeszcze nadziei.

– Dzieciom się powie, że uciekł w puszczę.

– To niegodziwe.

– Wiem, moja droga, ale nie mamy wyboru. Karmić go trzeba, a pożytku żadnego.

– Naprawdę nasza sytuacja jest tak tragiczna? Nie mówiłeś mi chyba wszystkiego…?

– Czasy takie niespokojne, na majątku car łapę położył, ledwie dach nad głową się ostał i trochę tych pamiątek po dawnym splendorze. A i to pewno przyjdzie wyprzedawać po trochu, żeby dzieciom byt zabezpieczyć i wykształcenie.

– Żyd dużo chyba nie da? Co innego, gdyby on był młodszy.

– Ma, ile ma, ale zdrowy, to i wart zgodzonych pieniędzy.

– Kiedy ma go zabrać? Trzeba nam go dobrze przedtem nakarmić, bo stary Mendel będzie mu skąpił, żeby przypadkiem nie dołożyć do interesu.

– Przyjedzie za dzień czy dwa, po zmroku, żeby ludzie nie widzieli. Po cóż mają nas na języki brać.

– Ale żeby Żydowi? Toż on go…

Chłopiec szarpnął się i pobiegł do swojego pokoju, aby nie słuchać, co też ten Mendel może z nim uczynić. W obawie, iż słyszeli, jak uciekał korytarzem, i odgadli, że poznał ich plany, wczołgał się pod łóżko i przywarł do podłogi, bojąc się nawet głośniej odetchnąć. Mijały długie jak wieczność minuty, nikt jednak nie przychodził, więc Cześ uznał, że chyba ci straszni ludzie się nie zorientowali, iż wszystko słyszał. Wreszcie przypomniał sobie, jak pan domu mówił, że Żyd ma przyjechać najwcześniej jutro po zmroku. Więc ucieknie jeszcze tej nocy, kiedy wszyscy pójdą spać. Wyczołgał się spod łóżka i schował w ubraniu pod kołdrę. Jemu, na szczęście, nie pomagano w wieczornym myciu i rozbieraniu się do snu, więc raczej nikt nie powinien już do niego zaglądać.

Co teraz z nim będzie? Straszny żal nad utraconym schronieniem, a najbardziej nad sobą samym, ściskał serduszko chłopca. Ale nic nie mógł poradzić. Mógł jedynie pokornie przystać na to, co zgotowali mu ci ludzie, albo chyłkiem opuścić ich dom. Na dalszą poniewierkę albo pożarcie wilkom.

Leżał długo, nasłuchując, czy jednak nie idą po niego, wyobrażając sobie, jak niosą wielki worek i gruby sznur do krępowania. Z salonu rozległy się uderzenia zegara. Naliczył zaledwie jedenaście, było jeszcze zdecydowanie za wcześnie, by wymknąć się z domu, ktoś mógłby go zauważyć. Tym bardziej że palto i buty były na dole, w pomieszczeniu, gdzie przechowywano grubsze odzienie domowników. Czekał więc uparcie, wsłuchany w nocne odgłosy starego domostwa, kojarzące się z pojawieniem duchów, które, nie zaznawszy w zaświatach spokoju, odwiedzały zamieszkiwane za życia zakątki. Nie wiedział już, czy bardziej powinien bać się żywych, czy umarłych…

Zegar w salonie wybił dwanaście razy, ale Cześ tego nie słyszał. Sen nadszedł nie wiadomo kiedy.

Dniało już, gdy się przebudził. W pierwszej chwili nie potrafił zrozumieć, dlaczego leży w ubraniu, a piżama wisi obok na oparciu krzesła. Nie trwało jednak długo, by przypomniał sobie podsłuchaną wieczorem rozmowę. Nie wiedział, która jest godzina, nie zamierzał jednak czekać na bicie starego zegara. Cichutko otworzył drzwi na korytarz i jął nasłuchiwać. W domu panowała cisza, zszedł więc na dół szerokimi schodami. W pomieszczeniu na garderobę panował półmrok, ale i tak prędko znalazł w szafie swój paltot. Buty stały w rządku razem z obuwiem reszty domowników. Dopiero wtedy uświadomił sobie, że drzwi wejściowe na pewno są zamknięte na klucz. To był wieczorny obowiązek Antoniego. Gdzie zostawiał klucze, może w kuchni? Cześ poszedł tam, starając się nie czynić hałasu grubymi podeszwami. Na parapecie kuchennego okna przysiadła kawka, ciekawie obserwując przez szybę jego poczynania. Rozejrzał się po ścianach i półkach, potem zaczął wysuwać kolejno szuflady kredensu, grzebiąc w sztućcach i innych przedmiotach niewiadomego przeznaczenia. Robiło mu się gorąco, krople potu spływały spod czapki na czoło i twarz. Wreszcie błysnęła mu myśl, że przecież może wyjść oknem! Tak będzie nawet bezpieczniej, przemknie się z tyłu posesji do lasu i szukaj wiatru w polu.

Żeby dosięgnąć klamki okiennej, wlazł na zydel Antoniego, płosząc wścibską kawkę.

– A cóż to panicz tutaj wyczynia?! – Pełen zdumienia okrzyk sprawił, że omal nie spadł ze stołka. – Złazi prędko, bo sobie krzywdę zrobi!

Cześ próbował jeszcze otworzyć okno, ale ze strachu poruszał klamką w niewłaściwą stronę, gospodyni zaś nie zamierzała czekać bezczynnie na rozwój wypadków. Podbiegła prędko, objęła szarpiącego się rozpaczliwie chłopca i postawiła na ziemi. Nie wypuszczając go z uścisku, zawołała:

– Antoni, Antoni, a chodźże mi tu!

Kiedy jej mąż zjawił się w progu, Cześ już się nie wyrywał, pojmując swą porażkę. Na myśl, że teraz już nic go nie uratuje, z oczu pociekły mu łzy. Antoniowa przyglądała mu się z bezradnym wyrazem twarzy.

– Dziecino, no powiedz, skrzywdził cię kto? Cóż ci się stało?

– Ja… – łkał coraz mocniej – słyszałem wszystko. Ja chcę do domu…

– Jakiego domu, sieroto? – zapytała ze współczuciem. – Cóżeś słyszał takiego strasznego?

Słuchając nieskładnej, przerywanej łkaniem opowieści chłopca, aż chwyciła się za głowę. Antoni, który tymczasem wszedł do kuchni i począł nabijać fajkę, jedynie kręcił głową.

– Toż oni nie ciebie chcą sprzedać Żydowi! – Gospodyni się przeżegnała. – Słyszał to kto takie bajędy? Dzieci się nie sprzedaje.

– A kogo? – Cześ wciąż nie dowierzał jej słowom.

– Konia – powiedział krótko Antoni, splunął do wiadra z opałem i powrócił do nabijania fajki.

– Oczywiście, że konia. Jeden się jeszcze ostał, najlepszy, co to na nim pan lubił do proboszcza albo sąsiadów jeździć. Kiedyś było kilka, ale pan sprzedawał po jednym, wreszcie wypowiedział stajennemu i kazał Antoniemu oporządzać stajnię. Teraz przyszła pora na ostatniego.

Fala niewysłowionej ulgi zalała serce chłopca. I wstydu, że choć przez chwilę mógł tak niewdzięcznymi myślami odpłacić za gościnę.

– Pani nie powie państwu, że chciałem uciekać?

– Ja tam od gadania nie jestem. – Antoniowa zabrała paltot i pogładziła chłopca po włosach. – Leć migiem do siebie i umyj oczy, coby nic nie było widać. Ręka boska, żem przyszła w porę, bo jeszcze by cię w puszczy wilcy pożarli. Albo zbóje jacyś schwytali.

Cześ obawiał się trochę, czy gospodyni dochowa tajemnicy. Ale przy śniadaniu wszyscy zachowywali się zupełnie zwyczajnie, nikt nie czynił mu uwag ani wymówek. Tym bardziej było mu wstyd przed samym sobą, i obiecał sobie, że jeszcze tego samego dnia wieczorem pójdzie do państwa i poprosi, żeby mu pozwolili zostać na zawsze. Będzie najgrzeczniejszy na świecie i nigdy nie sprawi najmniejszych kłopotów. Uspokoił się całkiem. Nawet gdy po obiedzie bawił się z Włodkiem i Manią w chowanego, stukanie kołatki o drzwi nie zaniepokoiło go już ani odrobinę.

Akurat rola poszukiwacza przypadła Włodkowi. Cześ z Manią pobiegli do komórki służącej jako magazyn rupieci i przycupnęli za skrzynią z mosiężnymi okuciami. Mijały minuty, dziewczynka poczuła się trochę nieswojo w mrocznym składowisku dziwnych sprzętów. Kiedy Cześ chciał wyjrzeć zza skrzyni, poprosiła szeptem:

– Nie zostawiaj mnie samej.

– Nie bój się.

– Nie pójdziesz sobie?

– Jasne że nie, poczekam z tobą na Włodka.

– Ja pytałam o później...

– Dobrze, po kolacji przyjdę się z wami pobawić.

– Jeszcze później…

– Jutro?

– Nie, zawsze.

Chłopcu zrobiło się jakoś dziwnie ciepło w środku. Nie umiałby nazwać uczucia, które nim owładnęło po szczerych słowach małej przyjaciółki, ale nie chciałby jej teraz opuścić za żadne skarby świata. Pragnął troszczyć się o nią, zabawiać ją wieczorami, aby nie bała się nocnych ciemności. I obronić przed każdym niebezpieczeństwem, gdyby zaszła taka potrzeba!

– Zostanę – powiedział tak cichutko, jakby się obawiał, że ktoś podsłucha. – Jeśli twoja mamusia pozwoli.

– Pozwoli, jak ją poproszę.

Cześ już otwierał usta, lecz w tej samej chwili rozległy się kroki. Były o wiele za ciężkie jak na Włodka.

– Dzieci, gdzie jesteście? – usłyszeli wołanie pani domu.

Mania pobiegła pierwsza. Na widok Czesia jej mama powiedziała, marszcząc nieco brwi:

– Chodź do salonu, mój drogi chłopcze. Musimy… porozmawiać.

Zamarł i na sztywnych nogach powędrował we wskazanym kierunku. A więc wydał się jego zamiar ucieczki. Wprawdzie pani nie wyglądała na mocno zagniewaną, ale i tak przypuszczał, że czekają go jakieś przykrości. W najlepszym razie wymówki. Może im wszystko powiedzieć o sobie… Nie! Wszystkiego nie wolno, bo jeszcze gotowi odesłać go, skąd przyszedł. A tam nie usłyszy dobrego słowa, od progu będą w robocie wierzbowe łozy. Teraz będą go bili jeszcze srożej za postępek, którego się dopuścił. I za to, ile wstydu im narobił przed obcymi ludźmi. Dopiero co Mania obiecała poprosić matkę, aby pozwoliła mu tu zamieszkać na zawsze. Więc on sam też poprosi. To najlepszy moment.

Pani domu przepuściła go przodem. Cześ wszedł do salonu. Oprócz jej męża były tam jeszcze dwie osoby. Na sofie siedzieli matka i brat Czesia.

Nie mógł się cofnąć i uciec, zresztą na widok bliskich odeszła mu cała odwaga. Ale nie stało się nic złego. W zapadłej nagle ciszy matka odsunęła od oczu chustkę, zerwała się i podbiegła do chłopca, żeby utulić go w ramionach. Czuł znów jej uściski i ciepło, jakiego nie spodziewał się więcej doznać. Brat tylko kiwał głową, ale też wyglądał na przejętego.

Kiedy po paru minutach czułości pomieszanych z połajankami dorośli zaczęli rozmawiać, z ich słów Cześ zrozumiał, co zaszło. Otóż gościnni gospodarze wcale nie uwierzyli w to, czym ich uraczył, pragnąc zasłużyć na odrobinę litości i opiekę. Owszem, przejęli się losem małego znajdy, lecz zaraz dali znać, gdzie trzeba i rozpoczęto poszukiwania jego rodziny.

Prędko trafiono na ślad, gdyż powiadomiona przez matkę policja w Suwałkach również szukała zbiega. Jego ucieczka i tak nie mogła się udać. Cześ sądził naiwnie, iż wystarczy podać się za sierotę, ale nie zdawał sobie sprawy, w jak wielu dokumentach i aktach urzędowych figuruje nawet tak mały obywatel Królestwa Polskiego. Nie miał szans długo się ukrywać, a tym bardziej zniknąć na zawsze.

Godzinę później siedział już z matką i bratem w bryczce podążającej do jego rodzinnego miasta. W domu okazało się, że ucieczka spowodowana strachem przed rózgami miała jakieś dobre skutki, gdyż w rezultacie ocaliła mu skórę. Bliscy obawiali się, iż wymierzenie tak srogiej kary mogłoby skłonić chłopca do ponownego opuszczenia domu, a kto wie, czy tym razem skończyłoby się to tak dobrze.

Wieczorem Cześ zasnął we własnym łóżku, ściskając w dłoni podarowanego przez Włodka ołowianego żołnierzyka. Od Mani zaś dostał pajacyka w czapce z pomponem.

Bardzo żałował, że nie miał czym im się odwdzięczyć…

1 Aleksandr Lwowicz Apuchtin (4.11.1822 – 2.11.1903) – rosyjski kurator warszawskiego okręgu szkolnego w latach 1879–1897, od 1896 tajny radca dworu, od 1897 senator. Twórca zrusyfikowanego systemu szkolnictwa w Królestwie Polskim, opartego na reformie programów szkolnych, wprowadzeniu nowych podręczników (m.in. osławiony podręcznik do historii Dmitrija Iłowajskiego), systemu donosów i szpiegowania uczniów, będącego podstawą systemu policyjnego w szkołach (wszystkie przypisy autorów).

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI