Tytuł oryginału: ЖД

Copyright © Dmitry Bykov, 2016

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Copyright © for the Polish translation by

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Redaktor prowadzący: Filip Karpow

Redakcja: Magdalena Wójcik

Korekta: Hanna Trubicka

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Skład i łamanie: Justyna Nowaczyk

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2016

eISBN 978-83-7976-533-1

CZWARTA STRONA

Grupa Wydawnictwa Poznańskiego sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@czwartastrona.pl

www.czwartastrona.pl

Spis treści

Przedmowa

KSIĘGA PIERWSZA

WYJŚCIE

Część pierwsza

W obozie rosyjskich wojowników

Część druga

Kaganat

Część trzecia

Na mój ład

Część czwarta

Waśka

KSIĘGA DRUGA

PRZYJŚCIE

Rozdział 1. Bella ciao

Rozdział 2. Łaźnia na czarno

Rozdział 3. Miasto Błatsk

Rozdział 4. Biała siła

Rozdział 5. Pentameron

Rozdział 6. Klasztor

Rozdział 7. Brama

Rozdział 8. Zespół Wasilenki

Rozdział 9. Wypominki

Rozdział 10. Zdrada

Rozdział 11. Generalne starcie

Rozdział 12. Wieś Diegunino

Rozdział 13. Opowieść o trzech miastach

Rozdział 14. Wieś Żadrunowo

Rozdział 15. Na urlopie

Epilog

Polecamy również

KSIĘGA PIERWSZA

WYJŚCIE

Część pierwsza

W OBOZIE ROSYJSKICH WOJOWNIKÓW[1]

ROZDZIAŁ PIERWSZY

1

Pod wieczór Gromow ze swoją kompanią zajął Diegunino. Należało się śpieszyć: na nocny atak nie mieli sił, ludzie byli zmęczeni, a gdyby zwlekali ze szturmem do następnego dnia, to na urlop mogliby pogwizdać. Musieli za wszelką cenę wkroczyć do wsi wieczorem siedemnastego lipca, i Gromow wkroczył, w dodatku prawie bez strat. Na gliniastym podejściu pod górę, na słynnym wzgórzu szesnaście, architekt Krasnow skręcił sobie nogę i poczołgał się do medyka, który założył opatrunek i odesłał go do szeregu. Pozostali byli cali i teraz rozchodzili się na postój do wybranych kwater: Diegunino zajmowali dwunasty raz, każdy od dawna miał tam babę.

Deszcz jak zaczął padać trzy dni temu, tak nie ustawał – czasem tylko słabł na kwadrans, zbierając siły, po czym znów zaczynało lać jak z cebra – skąd się tego tyle brało? Spieniony osad denny wystąpił z brzegów, nieprzyjemnie było włazić do żółtego mętnego strumienia; w normalnych warunkach Gromow po prostu przeskoczyłby tę cholerną rzeczkę, w której nawet w upał nie dało się wykąpać; teraz było to prawdziwe forsowanie przeszkody wodnej. Warto podkreślić to w raporcie. Przy forsowaniu wyróżnił się starszy strzelec Gannuszkin, który nagle zaczął śpiewać, czym podniósł morale żołnierzy. „Ech, odjechał w dal w rozkwicie maja!” – rozdarł się wniebogłosy, poślizgnąwszy się na dnie, i dalej zaśpiewał sprośny wariant o jajach.

– Z czego tak się cieszysz, Gannuszkin? – zapytał zgryźliwie Gromow. Nastrój miał paskudny.

– No jak tu się nie cieszyć, towarzyszu starszy lejtnancie? – wyszczerzył się żołnierz. – Zaraz Maszkę cap za kuper i pod pierzynę!

– Uważaj, żeby ciebie samego nie capnęli za... kuper – sarknął Gromow. – Kompania, nie rozciągać się!

Ostatni raz wyparto ich z Diegunina tydzień temu, kiedy nagle pojawił się kozacki ataman Batuga ze swoimi orłami – spasionymi, krzepkimi chłopami, wiecznie zionącymi samogonem, mięsem i marychą. Kozacy przycwałowali rankiem, bezszelestnie zdjęli wartowników i nahajkami przepędzili zaspanych wojaków z przytulnych gniazdek. Większość żołnierzy Gromowa nie zdążyła nawet chwycić za broń – batuginowcy wyważali drzwi, wpadali do domów i za kark ściągali ich z przypiecków i ław. To była hańba. Gromow nie spał – już drugi miesiąc nie mógł spać w oczekiwaniu na urlop, który w każdej chwili mogli odwołać – i zachował się w tej walce bohatersko, w innych okolicznościach z pewnością otrzymałby przynajmniej rozkaz pochwalny, ale cały incydent wyglądał zbyt idiotycznie. Wprawdzie udało mu się załatwić dwóch Kozaków, ale i tak jego ludzie musieli się wycofać. Kozacy ich nie ścigali. Gromow okopał się o trzy kilometry od Diegunina, na równym polu słoneczników, i zaczął się szykować do szturmu odwetowego. Nie miał pojęcia, jakie siły ma Batuga. Dowództwo nie przysyłało rezerw. W kompanii zostało pięćdziesięciu ludzi – w zasadzie wystarczająco, by próbować wybić Kozaków, ale kto wie, ilu ochotników zwerbował ostatnio ataman w okolicznych wsiach. Siedemnastego zwiad doniósł, że we wsi panuje cisza – skończyła się pięciodniowa hulanka ze strzelaniną. „Odsypiają, cap – familiarnie, na prawach bliskiego druha zameldował Riedkin. – Teraz, na kacu, weźmiemy ich gołymi rękami”. Ale Gromow zwlekał. Nie podobała mu się ta cisza. Na wojnie nigdy nie należy działać na podstawie wyliczeń – zawsze na wyczucie. Zdawał sobie sprawę, że ludzie mają dość siedzenia na deszczu w okopach, że wieś trzeba zaatakować, dopóki Kozacy nie wytrzeźwieli, że za trzy dni ma urlop – ale jeszcze jeden dzień przesiedział w pałatce, grając w durnia z ordynansem Papatią, i dopiero o dwudziestej zero zero dał sygnał do ataku. W liliowym zmroku, w grubych, ciepłych strugach szumiącej ulewy wczołgali się na wzgórze szesnaście, rozciągniętą tyralierą zbliżyli się do wsi i nie znaleźli w niej ani jednego batuginowca. Nie było kogo wypierać – Kozacy pohulali i wynieśli się. Gromow był zadowolony, że obyło się bez walki, ale zdawał sobie również sprawę, że Batuga nie odszedłby bez powodu – jego chłopcy na pewno zjedli i wypili wszystko, co było w Dieguninie mięsnego i ognistego, aż zabrakło. Teraz pewnie grabili w Chabarowie albo Perejasłowie, a ludziom Gromowa pozostaje chyba wbić zęby w ścianę. Po przejściu Kozaków, jak po szarańczy, niewiele zostawało.

– Co to ma znaczyć, Riedkin? – nieskończenie zmęczonym głosem zapytał Gromow nieszczęsnego zwiadowcę, który z grymasem bólu i rozkoszy ściągał oblepione gliną buty. Siedział na ławie w świetlicy, pod portretem grubego wąsatego chłopa, który przypominał Budionnego.

– Było cicho, towarzyszu kapitanie! – usprawiedliwiał się młody, ze wstydu i strachu przechodząc na formę oficjalną.

– Ci-i-cho... – powtórzył szyderczo Gromow. – Taka twoja w te i nazad... Kiedy nauczysz się wojować, sierżancie? Całe życie chcesz być moskwaczem?

Moskwaczami przezywano moskwian. Zresztą pozostali walczyli jeszcze gorzej. W trzecim roku wojny gwardia narodowa była w opłakanym stanie – potrafiła pogonić jej kota byle banda.

– Pieczeniarze, taka wasza mać... Zwiad zameldował jak należy... Co ja mam teraz zaraportować górze? Że wieś zajęto bez walki z powodu braku nieprzyjaciela?

– No to... towarzyszu kapitanie... Zameldujmy, że nieprzyjaciel rzucił się do ucieczki!

– To lepiej od razu zameldujmy, że rzucił się z dachu stodoły. Prędzej uwierzą. Tfu, cholera... Zejdź mi z oczu.

Riedkin zniknął. Miał w Dieguninie ładną, krzepką dziewuchę ze słomianoblond warkoczem – głupawą śmieszkę. Najbardziej się bał, że za taki zwiad Gromow wypchnie go na nocną wartę i przepadnie mu czuła schadzka, ale Gromow wypchnął na wartę Gannuszkina, którego nie znosił. Oczywiście było to niesprawiedliwe, więc zrekompensował mu to, umieszczając go w raporcie. Gannuszkin też zamierzał spędzić noc u swojej pani imieniem Trawka – jej rodzicielka, nasłuchawszy się przez radio oper w sowieckich czasach, nazwała córkę Traviata. Nikt jej nie wytłumaczył, że traviata to nie imię bohaterki, lecz profesja; Trawka potwierdzała swoje imię, nie odmawiała nikomu, mimo że była szpetna i niechlujna. Mieszkała w pobliżu diegunińskiej świątyni – dziwacznego architektonicznego tworu – Gromow nigdzie nie widział niczego podobnego: chyba najbardziej przypominało to pień porośnięty grzybami. Chociaż ktoś już nazwał tak sobór Wasilija Błażennego – ale na tamtym było znacznie mniej grzybów. W żadnej innej wsi – a Gromow w czasie wojny widział ich wiele – nie było takiej śmiesznej i brzydkiej cerkwi. Trawka miała z nią jakieś powiązania – sprzątała tam, czy, jak gadano, nawet odprawiała nabożeństwa w zastępstwie powołanego do armii popa.

– Jest rozmowa, towarzyszu starszy lejtnancie! – Papatia podał mu komórkę.

– Zorza, Zorza! Ja Ziemia, jak mnie słyszysz? – spytała słuchawka ochrypłym głosem pułkownika Zdroka.

– Ziemia, słyszę was dobrze. Jestem w Dieguninie, towarzyszu pułkowniku.

– Po kiego chuja tam siedzisz, Napoleonie pieprzony? Zachciało ci się pobawić w wojenkę? Zajęliśmy miejscowość i czekamy na order? Dostaniesz order świętego Hemoroida, w dupę go sobie wsadzisz i wepchniesz jak najgłębiej, i cztery razy obrócisz... – Zdroka poniosło i mogło ponosić jeszcze długo, a komórka Gromowa padała, i kart nie dowozili już od tygodnia. – W Dieguninie siedzi, coś takiego! Powiedziano ci wyraźnie po rosyjsku, że masz się wysunąć do Baskakowa i połączyć w Wołchowem, żeby połączonymi siłami zająć miejscowość Bobry, a on sobie siedzi w Dieguninie i czeka na order! – (W gniewie Zdrok z lubością plątał liczby i osoby).

– Nie otrzymałem takiego rozkazu, towarzyszu pułkowniku...

– Nie otrzymał... – Zdrok powoli wypuszczał parę. – Nie otrzymałeś, to otrzymasz, po to do ciebie dzwonię, łajzo krasnoarmiejska... Macie na-tych-miast, na-tych-miast ruszać do miejscowości Baskakowo! Ukrytym marszem, pod osłoną nocy... miegiem barsz... Jak zrozumiałeś, kapitanie?

– Towarzyszu pułkowniku, noc na dworze, ludzie są zmęczeni – zaoponował bez cienia nadziei Gromow.

– Coo?! – wrzasnął szef sztabu. – Będziesz mi tu kwestionować rozkazy? Burr-del! Regularna armia... Masz mi w dwadzieścia cztery godziny! Sąd wojskowy! Zdechlak moskiewski! Ludzi ma zmęczonych! Po kiego grzyba przed nocą po deszczu gnałeś ich do Diegunina, żółtodziobie kurewski?

– Miałem rozkaz odbicia miejscowości Diegunino.

– Miał rozkaz! Mieć to se możesz babę... – Zdrok znów oklapł; ostatnio szybko osiągał szczyt przyjemności, uspokajał się i równie szybko nakręcał się znowu. – Ludzie przeszli trzy metry i już się zmęczyli... Niedługo będą zmęczeni po podtarciu dupy... Daję twoim mięczakom półtorej godziny na odpoczynek! Za pięć godzin mam otrzymać meldunek, że oddział starszego lejtnanta Gromowa osiągnął Baskakowo i pod osłoną nocy połączył się z siłami Wołochowa!

– Tak jest – powiedział apatycznie Gromow.

– Jest w dupie szelest! – Zdrok zaczął się znów nakręcać, ale w słuchawce zatrzeszczało i zaczęły się zakłócenia, które wybawiły Gromowa od kolejnej porcji żołnierskiego folkloru.

Nienawidził Zdroka. Właśnie przez takich ludzi jak szef sztabu trzydziestej szóstej dywizji gwardyjskiej, w armii panował burdel, który od początku wojny narastał w postępie geometrycznym i nie było cienia nadziei, że działania bojowe coś tu zmienią. Takich jak Zdrok nigdy nie zabijano. Człowiek ten z idiotycznym uporem podejmował najbardziej bezsensowne decyzje – i gdybyż tylko ograniczało się to do ich strategicznej absurdalności; szefowi sztabu za każdym razem udawało się zrobić tak, żeby na jego ludziach odbijało się to jak najpaskudniej. No bo jak tu pędzić teraz kompanię przez piętnaście kilometrów, w nocy, po błocie, na połączenie z mitycznym Wołochowem? Dobrze chociaż, że deszcz ustał – niebo zaczęło się oczyszczać, jakby wystarczyło zająć Diegunino, żeby przywrócić w naturze spokój i harmonię. Drogi jednak zdążyły się zamienić w gliniastą breję; Gromow zaklął przez zęby.

– Konyszew, dajcie Baskakowo – polecił łącznościowcowi. Łącznościowiec, jeden z nielicznych porządnych żołnierzy w kompanii, wszystkie kody miał w głowie i szybko wystukał dwadzieścia cyfr.

– Dyżurny pułku, słucham – powiedział zmęczony głos.

– Dajcie mi Sieliwanowa.

Dyżurny szczęknął przełącznikiem.

– Kapitan Sieliwanow – przedstawił się ponuro kolega Gromowa z kursów kałasznikowowskich.

– Kostia, to ja. Słuchaj, czy jest u was Wołochow?

– Czekamy na niego od przedwczoraj – odrzekł kapitan, tłumiąc ziewnięcie. – Ma się z kimś połączyć i gdzieś uderzyć. On i te jego orły już wszystkich wkurzyli – nigdy nie przybywa na czas. Wszyscy tylko powtarzają: Wołochow, Wołochow... Kiedy i w ogóle czego dokonał ten Wołochow? W życiu nigdzie się nie zjawił na czas, elita, kurde... Teraz ma się tu z kimś połączyć, kurde... Dupek.

– To ze mną ma się połączyć. Zaraz do was przyjdę.

– Gdzie jesteś?

– W Dieguninie. Dopiero co odbiłem wieś i taki pasztet.

– A... no to chociaż sobie podeżresz. Od kogo odbiłeś? – Było słychać, jak tam, w baskakowskim sztabie, Sieliwanow dłubie w zębach.

– Od Batugi. Wiesz, tego Kozaka.

– Nie wciskaj mi kitu! – roześmiał się Sieliwanow. – Batuga od rana stoi w Litmanowie, to następna stacja od nas! Baluje, że aż tutaj słychać! Nie, Gromow, słuchaj, musisz o tym napisać w raporcie! Tak go wyparłeś, że uciekał z prędkością światła? Tyś go wyparł wieczorem, a on od rana hula z dziewuchami w Litmanowie! Bohaterski Gromow, zwycięzca czasu i przestrzeni! Pogonił Batugę tak, że ten wyprzedził własny wizg! – Sieliwanow długo jeszcze rozwodził się na ten temat, ostatnio w armii w ogóle wszyscy bardzo dużo gadali.

– Dobra, dobra – przerwał mu Gromow. Sieliwanow już nie dowcipkował, tylko wstrętnie chichotał, wyobrażając sobie pewnie, jak Batuga ucieka z Diegunina z prędkością światła, a Gromow ściga go na taczance. – Zostawił tu swoich ludzi, nie twierdzę przecież, że przegnałem jego samego... tak czy owak, o świcie ruszam.

– Ruszaj, ruszaj. Szkoda, że nie mamy czym tego uczcić, wszystko wyżarli.

– Nie szkodzi, bez odbioru.

Gromow wyobraził sobie z przygnębieniem, jak będzie zawiadamiał ludzi o czekającym ich marszu. Kompania już się rozlokowała na wypoczynek, wygrzewała się na diegunińskich przypieckach, relaksowała z rutynowo chętnymi, przywykłymi do wszystkiego diegunińskimi babami, które z jednakową potulnością wpuszczały na kwaterę i do łóżka wszystkie walczące strony po kolei; pewnie wyciągały już z piwniczek ostatnie zapasy, jakie udało im się wyskrobać po hulance batuginowców... Na myśl o czekającym ich marszu i powszechnym szemraniu Gromowa aż zemdliło. Postanowił wieczorem nic nikomu nie mówić, a o trzeciej zrobić pobudkę. On sam postanowił się nie kłaść – wiedział, że wstać o trzeciej byłoby mu trudniej, niż nie spać jeszcze przez parę godzin.

– No dobra – odprawił łącznościowca. – Połóżcie się w drugim pokoju i jakby było coś pilnego, obudźcie mnie. Papatia, powiedz Gali, żeby dała mi szybko coś przekąsić...

Zawsze kwaterował w tej obszernej, niskiej i rozłożystej chacie, u niemłodej, równie rozłożystej i przysadzistej Gali. Najbardziej zdumiewało go, jak niewyczerpane są jej zapasy: nieważne, ile armii, band i hord przetaczało się przez Diegunino, dla wszystkich kobieta wyciągała z piwniczki ogórki, kiszoną kapustę, rozmaite solone zioła, jakich moskwianin Gromow nigdy nie próbował – macierzankę, tymianek, jakąś tajemniczą miksturę – i gęstą diegunińską śmietanę, i lodowate mleko, i w piecu zawsze znalazł się saganek ziemniaków, a niekiedy nawet pieróg – „Śniadajcie, wyzwoliciele, całkiem jakbym wiedziała, akurat wstawiłam”. Było to zdumiewające zwłaszcza we wsi, w której jedna czwarta domów spłonęła, a dobra połowa została uszkodzona w czasie walk: tu powybijane okna, tam rozwalony cały bok; Gromow miał nawet hipotezę, dlaczego wszystkie walczące strony tak lubią zajmować Diegunino. Mimo wszystkich prelekcji moskiewskiego agitatora Ploskoryłowa o wielkim znaczeniu strategicznym rejonu diegunińskiego, mimo wszystkich jego geopolitycznych teorii o klinie, którym męska Północ wbijała się w kobiece Południe właśnie w tym miejscu, do którego Hitlerowi w czterdziestym drugim nie udało się dotrzeć, bo gdyby nie to, wojna mogłaby się zakończyć zupełnie inaczej – Gromow podejrzewał, że niezliczonym wyzwolicielom Diegunina po prostu chciało się żreć. Na wojnie jest to sprawa niemałej wagi, a żadna z okolicznych wsi nie stwarzała takiej okazji, by się najeść, wyspać i pobaraszkować na leżance z wieśniaczką. W ciągu trzech lat wojny Gromow zajmował co najmniej pół setki miejscowości, ocalał pod Orłem, cztery razy poddawał i odbijał z powrotem Trosno, ale nigdzie nie napotkał niczego podobnego. Przez ostatnie pół roku, obijając się w diegunińskim kotle, kompania Gromowa błogosławiła swój los. W jednych wsiach ludność ich przeklinała, w innych powściągliwie się cieszyła, zdążywszy się nacierpieć pod władzą kozacką, a tu i ówdzie również ŻDowską – ale nigdzie Gromow nie zaobserwował tak spokojnego, łagodnego zadowolenia, z jakim Diegunino, niczym potulna kochanka, witało wciąż nowych i nowych wyzwolicieli. Wszystkich bez wyjątku tu karmiono, pojono miejscowym miętowym samogonem i układano lulu – i chociaż Płoskoryłow wychodził z siebie, żądając, by ujawnić i publicznie rozstrzelać tych, którzy współpracują z władzami okupacyjnymi, jego apele pozostawały bez odzewu; nawet Zdrok patrzył na te zaniedbania przez palce. Gromow podejrzewał (zaczynał go już morzyć sen, po podanych przez Galę ziemniakach z wędzoną słoniną czuł w żołądku przyjemny ciężar i ciepło), że gdyby nawet zrealizowano bestialski plan Płoskoryłowa i rozstrzelano wszystkie diegunińskie baby, ale jakaś jedna schowałaby się w warzywniku i cudem ocalała, to i tak po kolejnym zajęciu wsi u tej jednej znalazłaby się i wódka, i słonina, i kartofelki dla szczęśliwego zwycięzcy, i przyhołubiłaby na przypiecku wszystkich tych wojaków, brudnych, cuchnących mułem, stęsknionych za pieszczotą...

Gromow nie powinien był spać, ale spał, z głową opartą na czysto wyskrobanym, solidnym stole – te ogromne stoły, jakby obliczone na uczty witeziów, były nieodłącznym elementem umeblowania każdej diegunińskiej chaty, nigdzie więcej takich nie widział – i przez sen dobiegała do niego dziwna rozmowa.

Czuł, że to Gala rozmawia z Panią, sąsiadką, której pełnego imienia nikt nie znał – Pania i już, perkatonosa, wesoła baba bez wieku – mogła mieć i trzydziestkę, i czterdziestkę, i być po czterdziestce – ale we śnie Pania była inna, smutniejsza i poważniejsza niż w rzeczywistości. We śnie również Gala wydawała się młodsza, szczuplejsza, jakby sam na sam z przyjaciółką, z dala od cudzych oczu, zrzucała tęgie, przysadziste ciało i stawała się wiotka, niemal jak dziewczynka. Rozmawiały w pokoju Gali, gdzie Gala żyła kiedyś z mężem, obecnie, jak twierdziła, powołanym do armii (Gannuszkin twierdził, że wszyscy chłopi z Diegunina są w partyzantce w okolicznych lasach i baby ich dokarmiają). Teraz sypiała tam sama i Gromow jej nie tykał – co miałby robić z grubą czterdziestoletnią babą, milkliwą, posępnie życzliwą, która w życiu nie powiedziała do niego ani słowa oprócz „Powieczerzać” i „Poprzypiecać” (tak określała pospanie na przypiecku)? Słyszał przez sen, jak Gala i Pania równymi, wysokimi dziewczęcymi głosami (równie zgrabne i wysokie wydały mu się teraz ich w czarodziejski sposób odmienione ciała) łagodnie nad czymś ubolewają i czule pocieszają się nawzajem. Mówiły niewątpliwie po rosyjsku, ale chwytał tylko najogólniejszy sens rozmowy – chociaż słyszał wszystko tak wyraźnie, jakby nie dzieliło ich przepierzenie z desek. Nie potrafił się połapać we śnie, na czym polega osobliwość tej mowy – niezwykle jasnej i silnej. Mowa, którą teraz słyszał, była niemożliwa na jawie – majaczyło mu się własne spełnione marzenie, prosty i precyzyjny język bez zdyszanego wielosłowia i wodolejstwa Płoskoryłowa, bez plugawego żołdackiego żargonu i kancelaryjnej nowomowy raportów; diegunińskie wieśniaczki we śnie mówiły tak, jakby język rosyjski był dla nich bardziej ojczysty – i jakby od urodzenia władały nim z doskonałością pozwalającą każdą rzecz nazywać jej prawdziwym imieniem. Niektórych słów nie rozumiał, sensu innych się domyślał – tak precyzyjny był dźwiękowy obraz przedmiotu: nazwanie uchwytu do garnków dzierżadłem, a kury kokoszką było czymś tak oczywistym i naturalnym, że sam nie rozumiał, jak mógł nie wpaść na to wcześniej. Uchwyt tracił nieprzyjemną chwytność, na jej miejsce zaś pojawiała się radosna gotowość podania na stół ciężkiego saganka, odbijającego promień księżyca. Kokoszka też miała sobie jakąś pieszczotliwość. Niektóre słowa były mu znane, ale tu użyte w dziwnym, niezwyczajnym dla nich znaczeniu; Gromow uśmiechnął się przez sen, słysząc, że szyk wojska kobiety nazywają „zadnica”... Zarazem jednak nie potrafił się połapać, czego dotyczy rozmowa: jasne było tylko, że i Gali, i Pani nie jest słodko, i teraz otwierając przed sobą dusze, jak gdyby nabierają sił przed dalszym przechodzeniem Diegunina z rak do rąk. Gromowowi zdawało się, że mowa jest także o tym, że ziemia może sobie rodzić i rodzić, kiedy jej nikt nie przeszkadza: nie ma komu pracować, a ona, o dziwo, rodzi lepiej niż przy intensywnej uprawie, lepiej niż za wszystkich władz, które okaleczały ją orką, męczyły chemią, a nieustannymi sporami i zaleceniami odbierały jej wszelką chęć, by przynosić plony. We śnie Gromowowi wydało się to takie proste – oczywiście, że nie trzeba nic robić, i będzie rodzić sama, wręcz cierpiąc na nadmiar, jak piec z bajki, jak jabłoń – zjedz moje pierożki, zerwij moje jabłuszko – i rozmowa o tej nieumęczenie rodzącej ziemi w naturalny sposób zamieniła się w pieśń, której sensu Gromow już w ogóle nie rozumiał. Wyczuwał tylko nastrój radosnego smutku, jak przed długą rozłąką, po której nastąpi spotkanie – na pewno nastąpi, ale wcale nie to, na które czekasz. Melodię prowadziła Gala, a Pania splatała i rozplatała wokół niej inny temat, i wychodził z tego warkocz. Dusza Gromowa, uszczęśliwiona swoją powinnością i nienawidząca jej, obracała się za melodią jak słonecznik za słońcem. Można było rozróżnić oddzielne słowa, wszystkie trzysylabowe, z akcentem na przedostatnią sylabę – tęsknica, kalina, pokrzywa – i na wzmiankę o kalinie i pokrzywie wszystko przed oczyma Gromowa zrobiło się zielone, cała pieśń była jak napierający na ogrodzenie, zapuszczony, zarośnięty cerkiewny sad, jak gęsty park, taki, jakie często widywał w wyzwolonych miastach środkowej Rosji. Smętnie radosne, intensywnie zielone światło bijące z pieśni otulało Gromowa, koiło, leczyło znużone, chore oczy – i chciał tylko jednego: żeby kalina, pokrzywa i tęsknica wciąż splatały się w warkocz, wciąż się nie kończyły; ale już potrząsał go za ramię ordynans Papatia, i z każdym kolejnym potrząśnięciem piękne, jedynie właściwe rosyjskie słowa wylatywały Gromowowi z głowy. Obudził się, pamiętając tylko, że Papatia to przecież właściwa nazwa macierzanki... potem ostatecznie otrząsnął się ze snu i spojrzał na zegarek. Była za dziesięć trzecia.

– Ogłoście alarm – polecił łącznikowi i poszedł do sieni opłukać twarz lodowatą wodą z beczki.

– Alarm! – wrzasnął radośnie łącznik, z góry ciesząc się na zajmujące widowisko.

Papatia zgodnie z regulaminem biegał po głównej ulicy Diegunina i chaotycznie strzelał w powietrze. Wpadał do chat z ogłuszającym wrzaskiem: „Pobudkaaa!”.

Kompania Gromowa, dobrze pamiętając niedawną kompromitację z napaścią Batugi, zrywała się z pieców i ław – nie nakładając onuc, wskakiwała w buty, nie chcąc po raz drugi rzucać się do ucieczki pod nahajkami. Gromow czekał przed sklepem, gdzie wojsko zawsze ustawiało się w szyku. Po pięciu minutach – no, mówiąc dokładnie, po sześciu, ale dla jego orłów dwukrotne przekroczenie trzyminutowego terminu i tak było wielkim sukcesem – zaspana, na chybcika oporządzona kompania stała przed nim w dwuszeregu. Niebo się oczyściło i nad dachami wisiało tylko kilka zagubionych kłaczków rozwianej chmury. Pachniało ziemią, trawą, dymem – można by całą wieczność stąd nie odchodzić. Gromow przypomniał sobie letnisko, dzieciństwo i pomyślał ze zdumieniem, jaką władzę nad pamięcią mają zapachy. Tyle przeżył, samej wojny trzy lata – a i tak przypomniało mu się letnisko, błogi, radosny smutek na widok gwiazd w oknie; oto on, pięcioletni, z dopiero co umytymi bosymi nogami, wysmaganymi pokrzywą i pokąsanymi przez podmoskiewskie komary, klęczy na starym wiedeńskim krześle przy otwartym oknie, i te same gwiazdy, i tak samo pachnie, i zaraz matka poczyta mu przed snem – aż wręcz poczuł pod stopami zimne linoleum, po którym śmignie do łóżka, żeby nie przyłapano go, że tak późno sterczy przy oknie, a już dawno powinien być pod kołdrą... Nie, nie wolno mu o tym myśleć. Gromow warknął:

– Koom-pania!

Wszyscy wyprężyli się na baczność.

– Bur-r-del... – powiedział Gromow z wyćwiczonym pogardliwym znużeniem, żeby nie rozpaskudzać ludzi. – Worobjow, jak stoicie? Zapnijcie kołnierz... Barannikow, was komenda nie obowiązuje? Oguriejew, nie znaleźliście czasu, żeby doprowadzić buty do porządku? Dwa dni służby! – („Tak jest, dwa dni służby!” – odpowiedział ochryple niezgrabny dryblas Oguriejew i odkaszlnął.) – Zadanie jest następujące. Za dwie godziny w rejonie wsi Baskakowo mamy się połączyć z kompanią kapitana Wołochowa i połączonymi siłami zaatakować nieprzyjaciela na wskazanym kierunku, który nam wskażą, i we wskazanym czasie. Tfu, kurwa... Pewnie zapytacie, jakiemu nieprzyjacielowi? A chuj go wie, jakiemu! Odpowiedni ludzie powiedzą wam w odpowiednim momencie! – odbębnił szyderczo regulaminowe sformułowanie. – Do Baskakowa mamy piętnaście kilometrów, droga chujowa, jak kisiel, iść szparko, bez szemrania, w razie nieprzewidzianej śliskości pilnować upadania... w sensie na zadek, żeby nie wypaćkać fasady! Wszystko jasne, wy orzełki domowego chowu?

Kompania śmiała się dobrodusznie. Lubili Gromowa – był naprawdę ostry, ale nie bestia.

– W leeewo zwrot... – przeciągnął z satysfakcją i dźwięcznie wypalił: – Naprzód marsz!

Kompania wykonała zwrot i podwójną kolumną ruszyła w stronę Baskakowa pod osłoną nocy.

– R-raz! R-raz! R-raz-dwa-trzy! – komenderował Gromow. Z zadowoleniem odnotował, że torby na maski przeciwgazowe orzełki mają wypchane – gospodynie naładowały tam swoim lokatorom słoninki, chlebka i jabłek, wszystkiego, czym bogata rodząca bez uprawy ziemia. Początkowo szli raźnie. Daleko na wschodzie gęsta noc zaczęła się mętnie rozwidniać – jak oczyszcza się powoli zatkany nos, kiedy człowiek przewróci się na drugi bok.

2

– Pania! Pania! – zawołał chrypliwie znajomy głos. Pania, która właśnie wróciła od Gali i położyła się na ławie, zerwała się i podbiegła do okna.

– Misza! – wykrzyknęła.

– Wpuść mnie, Panieczka.

Rzuciła się do drzwi i z pośpiechem otworzyła zasuwę. Mąż porwał ją w ramiona, uścisnął i aż stęknął z nadmiaru uczuć.

– Ach, Misza! A ja nawet nie paliłam w bani...

– Co tam bania... – szeptał mąż. – Ciebie chciałem chociaż zobaczyć, moja doniu... Tamci odeszli?

– Odeszli, wszyscy odeszli! – zapewniała radośnie Pania. – Kozacy już wcześniej, a ci dzisiaj w nocy...

– Chciałem przyjść już wczoraj – mówił Misza, nie wypuszczając żony z objęć. – Ale nie chcieliśmy ryzykować. Poczekaj, maleńka, tylko dam sygnał.

Wyskoczył na ulicę i palnął trzy razy z ogromnej rakietnicy, którą miał za pasem. Po chwili z pobliskiego lasu, otaczającego podkową Diegunino, zaczęli się powoli wyłaniać brodacze w waciakach. Była to męska ludność Diegunina, która teraz szybko rozeszła się po chatach.

Partyzantka diegunińskich chłopów polegała na konsekwentnym uchylaniu się od wojska. Każdy oddział wyzwolicieli, które przetaczały się przez wieś, usiłował zmobilizować miejscową ludność, ale baby wszystkim mówiły, że chłopów dawno zmobilizowano. Jeśli ktoś się zainteresował, czemu młódki chodzą z brzuchami – te wyjaśniały wstydliwie, że wyzwolicieli jest wielu, a są wśród nich ładni chłopcy i trudno takim odmawiać. Werbownicy pluli i machali na to ręką.

– Przywykliśmy już, Panieczka – mówił mąż, siorbiąc zupę z makaronem. – Jakbym się urodził w lesie. Żeby tak z tobą, to w ogóle byłby raj.

– Tęsknię za tobą, Miszeńka – uśmiechała się Pania.

– Oj, moja doniu – wzdychał Misza. – No dobra, teraz na przypiecek i lulu. Sen nad ranem najlepszy...

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Nawiązanie do tytułu ody Wasilija Żukowskiego Piewiec wo stanie russkich woinow (Pieśniarz w obozie rosyjskich wojowników).

POLECAMY RÓWNIEŻ:

Dmitrij Bykow

Uniewinnienie

Wciągająca jest ta wizja. I mocna, jak sam Bykow, kipiący energią, genialny poeta, płodny niesamowicie pisarz, wszędzie obecny publicysta, opozycjonista, satyryk.

Wacław Radziwinowicz

Związek Radziecki, koniec lat 40. ubiegłego wieku. Ofiary Wielkiej Czystki, skazańcy, którzy od lat uznawani są za zmarłych, znów pojawiają się w życiu swoich bliskich. Spotkania zawsze są przelotne, a dziwne zachowanie i przerażający wygląd byłych więźniów sprawiają, że świadkowie starają się jak najszybciej o nich zapomnieć.

Po latach, gdy Związek Radziecki upada, wnuk jednego z represjonowanych podejmuje własne śledztwo, starając się wyjaśnić tajemnicę zagadkowych powrotów. Trop prowadzi go do pilnie strzeżonego obozu, gdzie trafili najwytrwalsi „ulubieńcy” Wodza, którzy mimo tortur nigdy nie przyznali się do winy. Poszukiwanie ukrytego „drugiego dna Imperium” obraca się w odrealnioną wędrówkę po obłąkanych syberyjskich wioskach, w których rzeczywistość miesza się z koszmarem, a przeszłość – z teraźniejszością.

Uniewinnienie to mistrzowska próba zrozumienia irracjonalnej tęsknoty za radziecką przeszłością ubrana w formę literackiej prowokacji.

W dalszej części znajdziecie Państwo fragment książki.

1

Docenta Moskiewskiej Akademii Rolniczej Iwana Antonowicza Skałdina wzięli w grudniu trzydziestego ósmego roku w związku ze słynną „sprawą Michajłowa”. Sam Michajłow zdążył umrzeć tydzień wcześniej, zanim zaczęto aresztować całą jego szkołę. Życie – a raczej śmierć – ocalił mu właśnie Skałdin: olbrzymiego wzrostu, silny, rzadko kiedy mający w jakichkolwiek kwestiach wątpliwości, przyszedł do swego mentora i zastał go w strasznym stanie. Rodzina, nie śmiejąc mu się sprzeciwić, kryła się po kątach: starzec był groźny. Lekarz z pogotowia nalegał na hospitalizację, ale siedemdziesięcioletni akademik go przepędził. Nie chciał nawet słyszeć o szpitalu. Jego ojciec, dziad, pradziad – wszyscy zmarli w domu, nie zniżając się do tego, by oszukiwać los. Skałdin, niewiele myśląc, wezwał karetkę pogotowia, wziął szamoczącego się słabo profesora na ręce (gdyby nie szacunek dla założyciela szkoły, w ogóle przerzuciłby go sobie przez ramię) i zaniósł do ambulansu. Pod koniec starzec, poddawszy się cudzej i życzliwej woli, poczuł nawet ulgę i uwierzył, że się jakoś wymiga spod łopaty. Ale lekarze pogotowia nie wiedzieli, gdzie jest lecznica Akademii Nauk, i zawieźli pacjenta tam, gdzie było najbliżej. Skałdin dzwonił do osobistego lekarza profesora, kiedy chorego przenoszono z karetki na korytarz, z korytarza z powrotem do karetki, i zanim dowieziono do separatki, przewiał go lodowaty listopadowy wiatr i dwa dni później pod wieczór Michajłow po krótkiej agonii zmarł. Jego córka przeklinała Skałdina, krzycząc, że w domu, we własnych czterech ścianach, pewnie by przeżył, że nie przetrzymał wstrząsu – i sam Skałdin robił sobie gorzkie wyrzuty, chociaż na uroczystości żałobnej w Akademii właśnie jego nazwano kontynuatorem dzieła Michajłowa. Ale „dzieło Michajłowa” stało się już „sprawą Michajłowa” i w pierwszych dniach grudnia po niego przyszli. Zapuchnięta od płaczu żona i śmiertelnie wystraszona córka wyjaśniły przybyłym, że Michajłowa już wzięli, i cała trójka – jeden rutynowo uprzejmy, dwaj pyskaci – wyniosła się szybko, jakby z pewnym rozczarowaniem, a może i w strachu. Po raz pierwszy na ich oczach niekontrolowana siła wmieszała się tak wyraźnie w los ofiary.

A Skałdina wzięli piątego grudnia, w dniu nowej konstytucji, jako że teraz NKWD nie miało ani świąt, ani wolnych dni. Nie wystraszył się i ani przez chwilę nie miał wątpliwości, że go wypuszczą. Tak jak Michajłow, pozostawiał na wolności żonę i córkę, i podczas rewizji uspokajał je, jak mógł. W to, że jego sprawa się wyjaśni, wierzył, dopóki jeszcze trzeźwo myślał, ponieważ jako dowody winy przedstawiano mu nader dziwne rzeczy i śledczy bardzo słabo orientował się w tym, nad czym pracowano w Akademii. Podczas rewizji znaleziono u niego nasiona doświadczalne i uznano je za dowód kradzieży własności państwowej. Kiedy zaś Skałdin, nie przestając się szeroko uśmiechać, powiedział śledczemu, że pracował również w domu, badając i hodując próbki, że tak robili wszyscy, by móc na rocznicę konstytucji zameldować o nowym gatunku, śledczy uznał, że docent brał nasiona po to, by je przekazać agentom obcych państw. Skałdin roześmiał się wesoło i powiedział, że nigdy na oczy nie widział żadnego agenta, prace są dopiero w stadium końcowym i zapiąć je na ostatni guzik mógł tylko Michajłow, a po Michajłowie tylko on. Śledczy doszedł do wniosku, że Skałdin wie coś o zagranicy, wpadł we wściekłość i po raz pierwszy wyrżnął go pięścią w zęby.

Iwana Antonowicza nikt nigdy nie bił, chyba że w dzieciństwie, kiedy sam bił się bardzo często. Z racji swej atletycznej budowy, a zwłaszcza dobrodusznego charakteru, wrogów nie miał i był wobec innych tak życzliwy i bezpośredni, że nie dorobił się nawet zawistników. Wierzył, że trudzi się dla dobra ojczyzny, że nie ma na świecie wspanialszego kraju i że tutaj znęcać się nad ludźmi nie będzie nikt i nigdy. Pogłoski o tym, co robiono z kolegami i sąsiadami, którzy nagle zniknęli, uważał za wyssane z palca. Nie sposób było zachwiać Iwana Antonowicza w jego wierze. Śledczy nie spotkał jeszcze kogoś takiego, toteż zupełnie się nie spodziewał, że Skałdin w odpowiedzi rzuci się na niego i zacznie go okładać ze wszystkich swoich chłopskich sił. Wprawdzie chłopem był tylko jego dziad, a ojciec już wyszedł na ludzi i wykształcił się na agronoma, jednak siłę i upór mieli we krwi, i za to właśnie Michajłow, sam z rodu nadwołżańskich chłopów, szczególnie Skałdina wyróżniał.

Za coś takiego Iwana Antonowicza od razu by zabito, ale był potrzebny w wielkim rolniczym procesie,

na którym wyjaśniono by wszystkie nieurodzaje i głód, poczynając niemal od dwudziestego drugiego roku. Były już podobne procesy, ale teraz planowano główny spektakl, toteż liczył się każdy specjalista ze znanym nazwiskiem. Śledczy zdążył nacisnąć guzik. Od tego przesłuchania Skałdina trzymali w kajdankach, nie pozwalali mu spać, wsadzali do klatki z gwoździami i w ogóle poddawali tak ciężkim torturom, że sami się dziwili, jakim cudem jeszcze się trzyma. Trzymał go przy życiu jego chłopski charakter, dobroduszność i szczera wiara w to, że wszystko się wyjaśni. Dopóki nie złamano mu prawej ręki, pisał sążniste listy, w których przystępnie i rzetelnie przedstawiał istotę przeprowadzanych z Michajłowem doświadczeń. W wyniku potwornego nieporozumienia cenny pracownik został wykluczony z ważnych badań i cała praca mogła teraz – nie, nie pójść na marne, nie ma ludzi niezastąpionych, i do tych samych rezultatów z pewnością dotrą również inni, ale nastąpi to później, a przecież liczy się każdy dzień. Ich pszenica rokowała ojczyźnie plony co najmniej półtora raza większe, przy czym była przystosowana do surowych warunków klimatycznych rosyjskiej północy – jego listy przypominały popularne broszury, były równie jasne i optymistyczne, i śledczy czytał je z zainteresowaniem, nie przestając się wszakże zdumiewać: co jest, czyż on naprawdę niczego nie zrozumiał? Śledczy także nie rozumiał najważniejszego, nie domyślał się celu, a zresztą zabronił sobie o nim myśleć, ale pewne szczegóły generalnego planu już pojął – i przede wszystkim uświadomił sobie (chociaż nie od razu), że jeśli ktoś do nich trafi ł, to już nie ma odwrotu. A Skałdin wciąż nie rozumiał, i to właśnie dawało mu siły do pisania listów, które strasznie drażniły śledczego. Tylko dlatego złamano mu prawą rękę. Zazwyczaj prawą rękę oszczędzano, by aresztowany miał się przynajmniej czym podpisać, ale Skałdin za bardzo działał na nerwy organom śledczym swoim życzliwym nastawieniem i uporem, by wszystko wyjaśnić. Nie jest mimozą, w razie czego nabazgrze podpis lewą ręką. Nikt nie wymaga pięknej kaligrafii.

A jednak nawet potem, ze złamaną ręką i odbitymi nerkami, nie chciał współpracować, to jest oskarżać samego siebie. I kiedy zagrozili, że aresztują jego żonę, znowu nic nie zrozumiał, ponieważ żona miała dwadzieścia dwa lata, a córka o dwadzieścia lat mniej, i nie wyobrażał sobie, że w jego kraju mogą być stosowane tak faszystowskie metody śledcze. Z tym, że coś takiego wyprawiają z nim samym, jakoś się pogodził – być może ktoś wprowadził władze w błąd. Ale on był zdrowym trzydziestoletnim mężczyzną, a z kobietami, nawet będąc w błędzie, tak postępować nie wolno. W jego kraju nie było ludzi, którzy mogliby robić coś takiego kobietom. I roześmiał się.

Śmiał się także wtedy, kiedy dano mu do przeczytania zeznania jego najbliższego przyjaciela, również ucznia Michajłowa (w ich grupie nie było zawiści, starych i młodych łączyło posłannictwo, i wszyscy uznawali Skałdina za pierwszego między równymi). Pokazali mu również owego przyjaciela. Miał krwawy siniec na pół twarzy i ledwie dosłyszalnie powtórzył, że Skałdin w rozmowach wiecznie narzekał, że muszą pracować dla władzy radzieckiej, a w takich na przykład Niemczech ich pracę oceniono by całkiem inaczej. I Skałdin się śmiał, i śmiał się później, kiedy znów nie dawali mu spać, i po tygodniu śledczy zrozumiał, że więzień będzie się śmiał już zawsze. Zapomniał własnego nazwiska, zapomniał wszystko. Śledczy wiedział z doświadczenia, że tacy bardzo długo są nieugięci, a potem w jednej chwili się załamują, ale wtedy nie ma już z nich żadnego pożytku. O tym, żeby Skałdin wziął udział w procesie, nie było nawet mowy. Można było spróbować przyprowadzić do niego żonę – a nuż idiota się ocknie, przestraszy – ale na to nie otrzymano sankcji, i w ogóle zainteresowanie „sprawą Michajłowa” od kwietnia jakoś ucichło. Takie rzeczy były nieprzewidywalne. Uwagę skupiono na wojskowych, i agronomowie poszli w kąt – po obróbce postawiono ich przed trybunałem bez publicznego procesu.

Gdyby sprawy potoczyły się inaczej, żonę Skałdina, Marinę, najprawdopodobniej rzeczywiście by aresztowano, tym bardziej, że jej pochodzenie było dwuznaczne, inteligenckie – była córką nauczyciela gimnazjalnego, którego wzięto jako zakładnika po zabójstwie Urickiego[1] w osiemnastym roku i po dwóch tygodniach rozstrzelano. Miała wtedy dwa i pół roku i niczego nie pamiętała, ale na zawsze przesiąkła panującą od tej pory w domu atmosferą beznadziei. Dlatego również aresztowania męża Marina spodziewała się od samego początku, jeszcze kiedy w jej biurze (pisała na maszynie na tej samej uczelni i tam zakochał się w niej Skałdin) aresztowano starszą maszynistkę. Była to oschła, surowa kobieta, która zawsze strofowała dziewczęta, kiedy te w pogoni za normą robiły zbyt szerokie marginesy albo zbyt wcześnie wykręcały z maszyny kartkę, na której z powodzeniem starczyłoby miejsca jeszcze na dwie linijki, a przecież w kraju do tej pory brakowało dobrego papieru (Marinie z powodu jej sumienności dostawało się za co innego: zapisywała kartkę do samego brzeżku). Marina znała ten typ kobiet – nie mogły być zamieszane w nic nielegalnego. Przebąkiwano, że starsza maszynistka przekazywała wrogom jakieś dane, do których miała dostęp w pracy, i dziewczęta szeptały, że dobrze tak tej zołzie, ale Marina pamiętała, jak szefowa zwolniła ją do domu, kiedy w drugim miesiącu ciąży zrobiło jej się słabo, i jak szanowała Skałdina, a przede wszystkim – nawet na torturach nigdy i niczego nie przekazałaby wrogom. I od momentu aresztowania Natalii Siemionowny niczego dobrego już się nie spodziewała.

Nawiasem mówiąc, wtedy też się okazało, że „stara” wcale nie jest stara, że ma czterdzieści osiem lat i że mieszka z nią siostrzeniec, syn zmarłej na raka siostry. Siostrzeniec miał szesnaście lat, ciotka nigdy nie przyprowadzała go do biura i nie zająknęła się o nim ani słowem, najwyraźniej nie chcąc zdradzać szczegółów swego życia prywatnego przed podwładnymi, i objawił się dopiero miesiąc po jej aresztowaniu. Było to w trzydziestym siódmym, kiedy kilka osób nagle wypuścili, a kobieta, która siedziała z nią w jednej celi, wyszła na wolność i na prośbę Natalii Siemionowny tego siostrzeńca odszukała. Przekazała mu, że jego ciotkę fałszywie obmówiono, że jeśli wstawią się za nią koledzy, to może ją wypuszczą, i że wszystko to jest tylko straszliwym nieporozumieniem. Siostrzeniec był kulawy w wyniku urazu porodowego: siostra Natalii Siemionowny była działaczką partyjną, wiecznie w rozjazdach, często nie dojadała, i dlatego poród był trudny. Poza tym chłopiec w wyniku szoku wywołanego aresztowaniem ciotki nabawił się tiku nerwowego: od czasu do czasu wykrzywiał twarz, jakby usiłując z niej strząsnąć wyraz błagalnego uniżenia, z którym przyszedł się wstawić za ciotką. Przyszedł do biura maszynistek, próbował dotrzeć do jakichś zwierzchników i przekonywał wszystkich, że powinni pójść do śledczego, a wtedy Natalię Siemionownę wypuszczą, trzeba się tylko postarać, żeby ich wysłuchano. Domagał się, żeby koledzy potwierdzili jej niewinność, przecież wszyscy dobrze ją znali, i wszyscy w odpowiedzi kiwali głowami, a maszynistki poczęstowały go nawet słodką herbatą (nowa starsza maszynistka Kławdia Stiepanowna była dobra, nie to, co tamta zołza), i wszyscy obiecywali, że pójdą, porozmawiają, ale oczywiście nikt nie poszedł. Marina przez jakiś czas robiła sobie wyrzuty, ale od samego początku wiedziała, że nie ma co nigdzie chodzić, bo decyzja zapadła i nie można zastąpić ofiary kimś innym, takie jest prawo. Natalia Siemionowna miała jakieś cechy, z powodu których należało wziąć właśnie ją, nadawała się na pożywkę tego systemu. Niemniej Marina serdecznie rozmawiała z chłopcem, który chyba jej nie słuchał, i opowiedziała mu o swej maleńkiej córeczce, jakby podświadomie się usprawiedliwiając, dlaczego nigdzie nie pójdzie (chociaż natychmiast ugryzła się w język, bo nieładnie było opowiadać o swej rodzinie biednemu kuternodze, który nie miał nikogo), i nawet dała mu swój telefon – gdyby czegoś potrzebował, i podetknęła trochę pieniędzy. Pieniądze wziął, strasznie się czerwieniąc, z drgającą twarzą – widać było z nim bardzo źle – ale ani razu nie zadzwonił. Marina nigdy się nie dowiedziała, co się stało z Natalią Siemionowną, a chłopiec też nigdy się już nie pojawił.

Marina nie wiedziała i nikt nie wiedział, że szesnastoletni kulawy chłopiec rzeczywiście próbował się dostać na rozmowę do śledczego, ponieważ jego koleżanka z klasy, najładniejsza dziewczyna w szkole, Wika Sułtanowa, taką audiencję wywalczyła, podobno poszła do samego narkoma[2]. Narkom jej wysłuchał, też poczęstował herbatą i skierował do swego zastępcy, a zastępca zażądał akt i wkrótce jej ojciec – dyrektor fabryki mebli – znalazł się na wolności. Co prawda, do fabryki nie wrócił, tylko wyjechał do rodziców do Briańska i wywiózł tam całą rodzinę. Nikt w szkole nie zobaczył więcej Wiki Sułtanowej, ale uczniowie często opowiadali o jej wyczynie, mówili nawet, że zastępca komisarza pogładził ją po głowie i powiedział, że gdyby wszyscy mieli takie córki, mniej byłoby pomyłek sądowych, z powodu których wrogowie oczerniają organa ścigania. Chłopiec zaczął więc zabiegać, żeby dopuszczono go do śledczego – ale był sam i oczywiście niczego nie osiągnął. Wystawał w kolejkach, brano od niego paczki, ale niczego nie mówiono. W kolejce też nikt go nie lubił, bo drgała mu twarz i strachliwie zezował.

Rzucił szkołę: nie miał pieniędzy ani nikogo bliskiego. Zatrudnił się jako tragarz w tej samej fabryce mebli, której dyrektor wyjechał do Briańska. Przyjęto go do pracy, chociaż z uwagi na wiek nie miał do tego żadnego prawa. Wtedy zrozumiał, że jedynym sposobem, by pomóc ciotce, jest znaleźć się blisko niej, to jest zostać aresztowanym jako jej wspólnik i otworzyć śledczym oczy; poszedł do głównego pokoju przyjęć na Łubiance i oznajmił, że był wspólnikiem ciotki. Wtedy go wreszcie zamknęli, ale Marina nic o tym nie wiedziała.

Nie wiedziała również, dlaczego wszystkich aresztują, czuła jednak, że tak trzeba, że wypływa to organicznie z samego porządku rzeczy. Bądź co bądź, była córką nauczyciela literatury i chociaż zupełnie go nie pamiętała, miała wrodzone poczucie harmonijnej jednolitości świata, jego podporządkowania kanonom artyzmu. I świat, w którym żyła ze Skałdinem, w którym mąż woził ją łódką po rzece Moskwie, częstował czekoladą i opowiadał o wielkich planach przeobrażania gleby, ukazywał również odwrotną stronę medalu, straszną czarną piwnicę, do której od czasu do czasu wedle przypadkowego, ale bezbłędnego wyboru wpychano wszystkich tych, którzy dopiero co radowali się życiem, a teraz zostali na wieki odrzuceni. Wybór nie miał żadnego rozsądnego uzasadnienia, ale miał wskaźnik ilościowy, nieunikniony procent, uwarunkowany nie statystyką, ale harmonią, jak na przykład ciepłe albo zimne kolory – i pozwalający utrzymywać całą resztę w stanie wciąż narastającej gorączkowej radości. I żywość barw, i nawet powtarzające się dwa razy z rzędu rekordowo upalne lato, kiedy w Moskwie topił się asfalt, brały się z istnienia owej odwrotnej strony, o której nikt niczego konkretnego nie wiedział, ale Marina się domyślała. I dlatego było dla niej jasne, że Skałdina zabiorą – ich życie było zbyt piękne, by mogło się skończyć inaczej. Teraz przyszła jej kolej, jako że odpłata czekała wszystkich szczęśliwych; martwiła się tylko o dziecko, ale miała starą matkę, która mieszkała oddzielnie, i po aresztowaniu Skałdina Marina poprosiła ją, by przyjechała. Była przekonana, że starej kobiety nikt nie aresztuje. Komu potrzebna dobra, płaczliwa i śmiertelnie wystraszona staruszka? Brali silnych, pięknych, jak Skałdin, albo upartych i surowych, jak Natalia Siemionowna, albo młodych i takich, którzy się domyślali, jak ona sama.

Ale nie wzięli jej. Nastąpiła, jak to się wówczas często zdarzało, nieoczekiwana zmiana wiatru i zamiast na „sprawę Michajłowa” wszystkie siły rzucono na kolejny spisek wojskowy. Oczywiście nikt ani myślał wypuszczać Skałdina – półżywego, siwego i nieprzestającego się śmiać nawet w więziennym szpitalu. Ale Marina była uratowana: w lipcu trzydziestego dziewiątego po prostu nie przyjęto od niej kolejnej paczki. Zresztą na nic innego nie liczyła. Pochowała Skałdina tego samego dnia, kiedy schodził po schodach ich domu na Arbacie (mieszkali w komunalnym mieszkaniu na pierwszym piętrze) i obejrzał się kilka razy, żeby się do niej uśmiechnąć.

Nie wyrzucono jej z pracy – Skałdina wszyscy lubili, poza tym był największą nadzieją Michajłowa, a Michajłow był koryfeuszem, i wiele osób wierzyło, że sprawa się wyjaśni. Odeszła sama, a po znajomości, z pomocą profesora nefrologa zatrudniła się jako sekretarka u znanego pisarza Sawina, który pisał dla pionierów o zdobyczach nauki. Pewnego razu przepisywała jego artykuł o Michajłowie dla „Pionierskiej Prawdy”, w którym autor nazywał Michajłowa luminarzem rodzimej nauki, człowiekiem kryształowej prawości, przedstawicielem czołowej grupy przedrewolucyjnej inteligencji, który jako jeden z pierwszych zrozumiał i zaakceptował władzę radziecką. Okazało się, że jego książka o przebudowie gleb podobała się Leninowi – wspomniał o tym Boncz-Brujewicz. Przepisując artykuł, Marina gorączkowo szukała wzmianek o uczniach, ale uczniów jakby nigdy nie było – na Michajłowie nauka agronomiczna się kończyła i dalej miały ją w swych twórczych dążeniach rozwijać masy. Marina chciała wyjaśnić Sawinowi, że Michajłow miał ucznia, i gdyby wtedy jeszcze jej nie powiedziano, że w sprawie męża wszystko skończone i nie ma nadziei, z pewnością próbowałaby zabiegać, coś zrobić, mimo że zdawała sobie sprawę z beznadziejności takich prób. Sawin miał znajomości na samej górze, zapraszano go na całe dnie na jakieś dacze, skąd wracał pijany w trupa – Marina wtedy natychmiast wychodziła, rzucając niedokończoną robotę. Ale żadne zabiegi nie miały już sensu, a przede wszystkim Marina zdawała sobie sprawę, że męża aresztowano nie za przynależność do grupy Michajłowa i Michajłowa aresztowano by nie za jego eksperymenty. Obaj, silni, pogodni i uparci, byli wzorcowymi ukochanymi dziećmi tego nowego życia i zgodnie z jego niesformułowanymi, ale naturalnymi regułami powinni byli je sobą okupić czy, mówiąc ściślej, użyźnić. Gdyby nie byli krwią z krwi i kością z kości tego życia, nic by im nie zagrażało. Było to równie naturalne jak fakt, że nie żywimy się kamieniami, tylko substancjami organicznymi, z których zresztą sami jesteśmy zbudowani. Tylko że Michajłow zdążył umrzeć, a martwi nie nadają się na pokarm, gdyż przestają być żywą materią, stając się kamieniem, glebą, wodą.

Gdy wybuchła wojna, Sawin zostawił Marinę, nie zatroszczył się ani o nią, ani o jej córkę, ani o matkę. Sama musiała załatwiać ewakuację, ale w Akademii ją pamiętano i załatwiono jej miejsca w pociągu. Do czterdziestego czwartego roku mieszkała w Taszkiencie, a potem wróciła na Arbat. Jej matka zmarła w Taszkiencie – nie zniosła podróży, głodu i upałów. Marina jak gdyby skamieniała i nie płakała, kiedy chowano matkę. Było jej tylko smutno, że grzebią ją w obcej, suchej ziemi, w której pewnie źle jest ciału zbudowanemu z innej substancji. Tutejsi ludzie są twardzi i żylaści, a matka była ciężka, nalana i płaczliwa.

Marinie pozostała na świecie tylko Katia, niepodobna ani do niej, ani do Skałdina, ale dobra i bystra – tylko cichutka, jakby już od urodzenia wiedziała, że nie ma jej kto bronić. Dopiero w Taszkiencie Marina uświadomiła sobie nagle, że i ona, i Katia straciły ojców w tym samym wieku i że może się to stać ich rodzinną klątwą, ale i o tym pomyślała mimochodem, nie pozwalając sobie rozwijać tej myśli. W czterdziestym piątym roku Katia poszła do pierwszej klasy i potem od razu przeskoczyła do trzeciej, jako że była w odpowiednim wieku i uczyła się na same piątki. Marina nie wróciła na posadę u Sawina, chociaż wiedziała, że jest cały i zdrowy – wojnę przesiedział na Uralu, skąd pisał do „Pionierskiej Prawdy” o małych bohaterach tyłów. Teraz pracowała w dziale kadr zakładów imienia Stalina. Z jej urody pozostało niewiele: skuliła się, wyschła, zmalała i prawie nie czytała ani książek, ani gazet. Kiedy godzinami siedziała w ich malutkim pokoju, patrząc w okno, Katia, podnosząc głowę znad zeszytu, bała się o cokolwiek zapytać, by nie zakłócić biegu jej myśli. Byłaby zdumiona, gdyby się dowiedziała, że żadnych myśli nie było, że było tylko jakieś beznadziejne i pokorne oczekiwanie. Czasem jednak Marina w duchu rozmawiała z mężem, opowiadała mu, co robiła w ciągu dnia, czuła bowiem, że oprócz niej nie ma kto z nim rozmawiać. Jeśli Skałdin nawet gdzieś był, to tylko w niej, i stopniowo stał się w jej myślach jakimś wewnętrznym bytem, którego jedynym schronieniem była ona. Tkwił tam jak w kapsule, bo przecież taki wielki Skałdin nie mógł zniknąć całkowicie, to byłoby wbrew logice – i jeśli nawet jego ciało legło u podstaw tego barwnego, intensywnego świata, którego był naturalną częścią, to przecież w jego duszy istniało coś, co należało tylko do niej, i to coś nie mogło zniknąć, bo nikomu poza nią nie było potrzebne. Rozmawiała z mężem rzadko, wiedziała jednak, że jeśli nie będzie go wspominać, on się obrazi i może umrzeć – że to tak, jakby nie karmić psa. Nie można powiedzieć, że te rozmowy jej ciążyły, ale przypominały o poprzednim życiu, w którym jeszcze żyła, a nie dożywała, i dlatego Marina nie chciała się zbyt często rozdrażniać. Nauczyła się rozmawiać z mężem bardzo skrycie, niczym się nie zdradzając. Mieli specjalny język kodów, już nawet nie pamiętała, skąd się wzięły poszczególne pojęcia, ale wystarczała drobna aluzja i mąż w lot ją rozumiał. Domagał się jednak szczegółów, było mu nudno w jej zagubionej, zawsze półsennej głowie, gdzie od dawna nie było myśli, tylko oczekiwanie i zjawy – jego, mamy, Natalii Siemionowny, gdzieś tam kryli się i dobrzy Uzbecy, i kulawy chłopiec, ale bardzo wielu wywiało. Zbyt wielu osób nie mogło tam być – żeby utrzymać przy życiu taką kapsułę, potrzeba sił, a Marina już ich nie miała. Domem zajmowała się córka, która już we wczesnym dzieciństwie nauczyła się świetnie myć podłogę, gotować, cicho czytać w kąciku, nie zawracając matce głowy. Wszystko robiła wspaniale i cicho i bała się tylko, że matka kiedyś zachoruje. Ale Marina nie mogła sobie na to pozwolić, a dziewczynka jakimś szóstym zmysłem to wyczuwała.

Raz, piątego września czterdziestego ósmego roku, kiedy dwunastoletnia Katia odrabiała lekcje, nagle zawołano ją do telefonu. Przestraszyła się – pomyślała, że to coś z mamą. Ostatnio była bardzo blada i Katia najbardziej bała się tego, że matka upadnie na ulicy i nie będzie umiała powiedzieć, gdzie mieszka. Nie mówiła Marinie o tych obawach, nie chcąc jej denerwować, ale po nocach często wyobrażała sobie zbiegowisko na ulicy, lekarza, milicjanta – i bladą, wychodzącą z omdlenia matkę, która nie potrafi wymówić ich adresu. Ale nie była to matka ani nikt z jej pracy, tylko nieznajomy, silny męski głos.

– To ty, Śnieżko? Jest mama?

– Nie ma – odpowiedziała Katia i już miała zapytać, kto dzwoni i co przekazać, kiedy nagle zrozumiała, że wie, kto to. Mama rzadko opowiadała jej o ojcu, więc Katia wiedziała tylko, że zginął na froncie, a przedtem dwa lata był poza domem, wykonując jakieś specjalne zadanie. To ojciec nazywał ją Śnieżką, bo była jaśniutka, a oni z mamą ciemnowłosi. Skałdin rzeczywiście żartował, że córka nie wdała się ani w matkę, ani w ojca, ale nie dodawał nic o tajemniczym przystojniaku, bo nie chciał dokuczać Marinie. Sama Marina nigdy tak córki nie nazywała, ale w rzadkich opowieściach o ojcu zawsze wspominała o „Śnieżce”. I właściwie nic więcej po nim nie pozostało: był celuloidowy piesek-zabawka, ale Katia zgubiła go w piaskownicy, kiedy miała trzy lata. Mama wtedy bardzo się na nią gniewała.

Katia nigdy nie zakładała, że ojciec przepadł na zawsze, i dotychczas myślała, że jego misja się przeciąga i że tata otacza niewidzialną troską całe ich ciche życie; gdyby Marina dowiedziała się o tych fantazjach, zdumiałaby się, jak są podobne z jej dawnymi myślami o tym, że Skałdin zapłacił za ich życie, albowiem bóstwo, które je chroniło, należało karmić, a ono nie żywiło się byle kim.

– Katiu – powiedział wesoło głos. – Powiedz mamie, że będę na nią czekać dziś o ósmej koło Poczty Głównej. Przyjechałem na krótko, muszę tu jeszcze coś załatwić, a potem do was wpadnę. Ale najpierw muszę się z nią koniecznie zobaczyć. Muszę jej coś oddać. Rozumiesz? I pamiętaj: o ósmej koło Poczty Głównej. Gdzie ona teraz pracuje?

– W zakładach imienia Stalina – odrzekła Katia zdyszanym głosem. Nie mogła zaprosić ojca do domu, bo najwyraźniej wciąż jeszcze wykonywał zadanie. Ale dlaczego, przeprowadzając taką ważną misję, nie wie, dokąd przeniosła się mama? – Mogę dać jej telefon, można zadzwonić i ją poproszą… – Starannie unikała zwrotu „ty” lub „tata”.

– Nie, dzwonię od przyjaciela i nie chcę mu robić kłopotu – powiedział wesoły głos. – Sama do niej zadzwoń, albo może lepiej nie zawracać jej głowy. Przecież przyjdzie o szóstej, prawda?

– Tak, zazwyczaj przychodzi o szóstej. – Katia się ucieszyła, że ojciec wie przynajmniej, o której mama wraca z pracy.

– No, więc wtedy jej powiesz. Niedługo się zobaczymy, Śnieżko. Bądź zdrowa. – I ojciec odłożył słuchawkę.

Katia długo jeszcze stała w przedpokoju przy telefonie i bojąc się, i mając nadzieję, że ojciec jeszcze zadzwoni. Obok przeszła, szurając kapciami, sąsiadka − staruszka, która wprowadziła się niedawno na miejsce dawnego sąsiada – czasem zapraszała Katię do swego pokoju, żeby dziewczynka pooglądała sobie obrazy, albo na herbatę podaną w starych cieniutkich fi liżankach, tak zwanych kuzniecowowskich. Niepojęte, jak to się stało, że ocalały w czasie wojny w pustym domu. Pewnie staruszka ukryła je gdzieś jak skarb, a potem wyjęła.

– Mama dzwoniła? – spytała sąsiadka.

– Nie – odrzekła dziewczynka, ale nic nie powiedziała o ojcu. Ojciec był na misji, teraz trwał jej najbardziej odpowiedzialny, ostatni etap, i skoro nawet nie może przyjść do domu – to znaczy, że na razie nie wolno o nim mówić. – To koleżanka, pytała o lekcje.

– Bardzo dużo wam zadają – użaliła się staruszka. – Nam chyba tyle nie zadawali. – I wzdychając, poszła do kuchni.

Katia wróciła do pokoju, ale nie potrafi ła się wziąć do lekcji. Wiedziała, że teraz ich życie się zmieni, ale nie wyobrażała sobie, w jaki sposób. Uznała, że dzwonić do matki do pracy nie powinna – ktoś mógłby usłyszeć, a w ogóle mama i tak zdąży na pocztę, jeśli przyjdzie do domu tak jak zawsze. Jeśli jednak zostanie dłużej w pracy – to co innego.

Katia próbowała wrócić do lekcji, ale nauka jej nie szła, daty z okresu Wielkiej Smuty nie wchodziły jej do głowy, wciąż pozostawały mgliste3. W pewnym momencie wydało się jej nagle, że ojciec już tu jest, stoi za drzwiami, tylko z jakiegoś powodu nie może wejść. Z mocno bijącym sercem podeszła do drzwi, postała przy nich chwilę, ale nie odważyła się otworzyć.

[1] Moisiej Uricki (1872−1918) – rewolucjonista rosyjski, jeden z organizatorów przewrotu w 1917 roku, szef piotrogrodzkiej Czeka. Zabity przez eserowca Leonida Kannegisera. Jego śmierć, równoległa do zamachu na Lenina, stała się pretekstem do rozpoczęcia przez bolszewików „czerwonego terroru” (przyp. tłum.).

[2] Narodnyj komissar − komisarz ludowy (przyp. tłum.).