Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce agsandrew/Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Magdalena Pluta

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Recenzent

Prof. dr hab. Irena Heszen

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18696-8

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

Podziękowania

Wstęp

1. Zawód psychologa w świetle prawa

1.1. Prawna definicja zawodu psychologa

1.2. Psycholog jako zawód zaufania publicznego

1.2.1. Prawne koncepcje zawodu zaufania publicznego i zawodu regulowanego

1.2.2. Zawody zaufania publicznego w świadomości współczesnych Polaków

1.3. Samorząd zawodowy i inne organizacje zawodowe

1.3.1. Regulacje prawne i organizacje zawodowe psychologów w innych krajach

1.3.2. Sytuacja prawna innych zawodów zaufania publicznego w Polsce

1.3.3. Samorząd zawodowy psychologów w Polsce

1.3.4. Zrzeszenia psychologów w Polsce

1.3.5. Międzynarodowe zrzeszenia psychologów

1.4. Prawo do wykonywania zawodu psychologa

1.4.1. Prawo do wykonywania zawodu psychologa w zapisie ustawy

1.4.2. Faktyczne prawo do wykonywania zawodu psychologa

1.4.3. Konsekwencje niejasności prawnych w regulacji zawodu psychologa i losy ustawy

2. Odpowiedzialność w zawodzie psychologa

2.1. Rodzaje odpowiedzialności psychologów w praktyce zawodowej

2.1.1. Odpowiedzialność karna

2.1.2. Odpowiedzialność cywilna

2.1.3. Odpowiedzialność dyscyplinarna

2.2. Prawa klienta/pacjenta w kontekście odpowiedzialności zawodowej psychologa

3. Źródła zasad etycznych w zawodzie psychologa

3.1. Etyka filozoficzna a etyka stosowana

3.2. Kodeksy etyki różnych zawodów

3.3. Etyka zawodowa w zawodzie psychologa

3.3.1. Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego

3.3.2. Zasady etyki zawodu psychologa wg kodeksu zachowania Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego

3.4. Zasady etyczne a regulacje prawne

3.4.1. Konflikt zasad etycznych i przepisów prawa

3.4.2. Konflikt zasad etycznych i wymogów organizacji

3.4.3. Absolutny zakaz łamania praw człowieka

3.5. Kontrowersje wokół kodeksów etyki

3.6. Jak rozstrzygać wątpliwości etyczne?

4. Podstawowe zasady etyczne w pracy psychologa

4.1. Zasada A: Działanie dla dobra i nieszkodzenie

4.2. Zasada B: Wierność i odpowiedzialność

4.3. Zasada C: Uczciwość i prawość

4.4. Zasada D: Sprawiedliwość

4.5. Zasada E: Szacunek dla ludzkich praw i ludzkiej godności

5. Tajemnica zawodowa

5.1. Pojęcie tajemnicy zawodowej

5.2. Tajemnica w zawodzie psychologa – podstawy prawne

5.3. Jak długo obowiązuje tajemnica zawodowa?

5.4. Ograniczenia tajemnicy zawodowej w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia

5.5. Tajemnica zawodowa a obowiązki społeczne i prawne obywateli

5.5.1. Poufność w kontekście informacji o przestępstwach

5.5.2. Możliwość zwolnienia z tajemnicy zawodowej w procesie karnym

5.5.3. Obowiązek dochowania tajemnicy w sądowym postępowaniu cywilnym lub rodzinnym

5.5.4. Obszary wymagające dopracowania standardów: ofiary przemocy

5.6. Poufność w kontekście pacjentów z zaburzeniami psychicznymi

5.7. Zagrożenie poufności w kontekście terapii grupowej lub terapii par

5.8. Ograniczenia poufności w usługach na zlecenie strony trzeciej

5.9. Tajemnica w pracy biegłego sądowego

5.10. Ujawnienie informacji w celach dydaktycznych

5.11. Ujawnienie informacji w celu uzyskania konsultacji

5.12. Ujawnienie informacji poufnej na życzenie klienta

5.13. Dokumentacja: poufność, czas i sposób przechowywania

5.13.1. Regulacje prawne związane z dokumentacją w Polsce

5.13.2. Dokumentacja medyczna i dokumentacja psychologiczna w kontekście świadczeń medycznych

5.13.3. Rodzaje dokumentacji psychologicznej i jej zabezpieczenie

5.13.4. Sposób przechowywania dokumentacji psychologicznej

5.13.5. Okres przechowywania dokumentacji psychologicznej

6. Świadoma zgoda na usługę psychologiczną

6.1. Prawo klienta do dobrowolnego i świadomego korzystania z usług psychologicznych

6.1.1. Zgoda na przetwarzanie danych osobowych

6.1.2. Zgoda na usługę psychologiczną osób z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych

6.1.3. Usługa psychologiczna bez zgody

6.2. Informacje niezbędne do podjęcia świadomej zgody

6.2.1. Rzetelna informacja o kwalifikacjach psychologa

6.2.2. Rzetelna informacja o metodzie pracy i jej alternatywach

6.2.3. Rzetelna informacja o poufności i jej ograniczeniach

6.2.4. Uzgodnienie celu, zakresu i sposobu realizacji usługi

6.2.5. Rzetelna informacja o prawach klienta

6.3. Uzgodnienie praktycznych aspektów usługi

6.3.1. Konflikt interesów i różnorodność ról

6.3.2. Odpłatność

6.3.3. Wymiar czasowy

7. Standardy etyczne w diagnozie psychologicznej

7.1. Opinia psychologiczna na podstawie badania diagnostycznego

7.2. Zasady ogólne etycznego postępowania diagnostycznego

7.3. Podmiotowe traktowanie klienta

7.3.1. Minimalizacja wtargnięcia

7.3.2. Diagnoza a badania naukowe

7.4. Zapewnienie optymalnego funkcjonowania klienta

7.5. Dobór narzędzi diagnostycznych

7.5.1. Odpowiedzialne rozróżnienie między diagnozą psychologiczną a badaniem testowym

7.5.2. Kontrowersje wokół technik projekcyjnych

7.5.3. Prawo do stosowania narzędzia diagnostycznego

7.5.4. Kwalifikacje użytkownika narzędzi diagnostycznych

7.6. Przedstawienie wniosków diagnostycznych

7.6.1. Pisemna opinia, orzeczenie, raport

7.6.2. Ustna informacja zwrotna

7.7. Przechowywanie dokumentacji

7.8. Diagnoza grup szczególnych (niepełnosprawność, obca kultura/obcy język)

7.8.1. Bariera językowa

7.8.2. Bariera kulturowa

7.8.3. Modyfikacja procedury i niedostosowanie prób normalizacyjnych

8. Standardy etyczne w pomocy psychologicznej

8.1. Kwalifikacje do udzielania pomocy psychologicznej

8.1.1. Kontekst prawny

8.2. Pomoc psychologiczna a autonomia i integralność klienta

8.3. Zawarcie kontraktu na pomoc psychologiczną

8.4. Terapia dla rodzin lub grup

8.5. Terapia dla osób znajdujących się już pod opieką psychologa

8.6. Niedostępność terapii

8.7. Zakończenie terapii

9. Usługi psychologiczne na zlecenie strony trzeciej – problem dobrowolności, podmiotowości i poufności

9.1. Diagnoza psychologiczna w procesie ubiegania się o pracę

9.2. Prawnie wymagana ocena psychologiczna w celu określenia zdolności do wykonywania zawodu lub funkcji

9.3. Pobór do wojska

9.4. Usługa psychologiczna na zlecenie pracodawcy

9.5. Przymusowe badanie psychologiczne na zlecenie wymiaru sprawiedliwości

9.6. Dokumentacja psychologiczna w systemie oświaty

10. Przeciwdziałanie dyskryminacji w praktyce psychologicznej

10.1. Dyskryminacja – kontekst prawny

10.2. Przejawy dyskryminacji w praktyce psychologicznej

10.2.1. Odmowa świadczenia

10.2.2. Niezróżnicowane postrzeganie osób należących do mniejszości

10.2.3. Niedostosowanie świadczenia do specyficznych potrzeb osób należących do mniejszości

10.2.4. Nieuwzględnianie zagrożenia stereotypem

10.2.5. Przeżywanie negatywnych uczuć

10.3. Dyskryminacja wynikająca z ograniczeń kompetencji psychologów

10.3.1. Ograniczenia kompetencji w usługach dla klientów z zaburzeniami somatycznymi

10.3.2. Ograniczenia kompetencji w usługach dla klientów z grup mniejszościowych

10.4. Dyskryminacja wynikająca z uprzedzeń żywionych przez psychologa

10.4.1. Obowiązek eliminowania uprzedzeń

10.4.2. Zalecenia dla psychologów świadczących usługi populacjom zróżnicowanym etnicznie, językowo, kulturowo i seksualnie

11. Usługi psychologiczne na odległość

11.1. Czy możliwa jest etyczna usługa psychologiczna na odległość?

11.2. Opracowania dotyczące zasad etycznych w usługach na odległość

11.3. Zalety kontaktu psychologicznego na odległość

11.4. Zagrożenia dla praw klienta w usługach na odległość

11.4.1. Poufność w usługach na odległość

11.4.2. Sytuacja kryzysowa w usługach na odległość

11.4.3. Świadoma zgoda w usługach na odległość

11.4.4. Wyznaczenie granic

11.5. Specyfika telepsychoterapii

11.6. Diagnoza psychologiczna przez internet

11.6.1. Zalety i ograniczenia

11.6.2. Testy do samodzielnego rozwiązania w celu rozwoju osobistego i pogłębienia samoświadomości vs. diagnoza psychologiczna

11.7. Bezpieczeństwo narzędzi diagnostycznych w internecie

12. Usługi psychologiczne na rzecz dzieci

12.1. Zgoda na usługę psychologiczną wobec dzieci

12.1.1. Władza rodzicielska – aspekt prawny

12.1.2. Wyrażenie zgody na usługę psychologiczną wobec dziecka – kwestie prawne

12.1.3. Zgoda na usługę psychologiczną na terenie instytucji, pod której opieką znajduje się dziecko

12.1.4. Kontrowersje wokół minimalnego wieku dla wyrażenia świadomej zgody – regulacje w kodeksie cywilnym

12.1.5. Kontrowersje wokół minimalnego wieku dla wyrażenia świadomej zgody – jak kwestia zgody dziecka jest regulowana w zawodzie lekarza

12.1.6. Wyrażenie przyzwolenia na usługę psychologiczną przez dziecko

12.2. Odpowiedzialność za samopoczucie dziecka w trakcie kontaktu

12.2.1. Obecność osoby bliskiej

12.3. Poszanowanie podmiotowości dziecka

12.3.1. Poszanowanie podmiotowości dziecka a wywiad z rodzicami

12.3.2. Poszanowanie podmiotowości dziecka a udzielanie informacji zwrotnych

12.3.3. Zdefiniowanie obszaru świadczenia i minimalizacja wtargnięcia

12.4. Dylemat klient-dziecko czy klient-rodzic

12.5. Zasada poufności i jej ograniczenia w usługach wobec dzieci

12.6. Dziecko w badaniach naukowych

12.6.1. Dobrowolność udziału dzieci w psychologicznych badaniach naukowych

12.6.2. Czy badania naukowe z udziałem dzieci są konieczne?

13. Zasady etyki w naukowych badaniach psychologicznych

13.1. Prawne aspekty przestrzegania zasad etyki w psychologicznych badaniach naukowych

13.1.1. Regulacja badań biomedycznych

13.1.2. Regulacje w badaniach naukowych z udziałem ludzi w innych krajach

13.1.3. Regulacje w badaniach naukowych z udziałem zwierząt

13.1.4. Polskie regulacje w psychologicznych badaniach naukowych z udziałem ludzi

13.2. Świadoma zgoda na udział w badaniu

13.2.1. Regulacje prawne dotyczące przetwarzania wrażliwych danych osobowych

13.2.2. Świadoma zgoda na rejestrację głosu i wizerunku (standard 8.03; APA, 2010)

13.2.3. Zgoda na ujawnienie dodatkowych informacji

13.2.4. Zgoda na udział w badaniach osób bez zdolności lub z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych

13.2.5. Odstąpienie od świadomej zgody w badaniach naukowych

13.3. Poufność informacji w badaniach naukowych

13.3.1. Przechowywanie danych

13.3.2. Ujawnienie osobie badanej wrażliwych danych z badania naukowego

13.4. Zgoda instytucji

13.5. Udział w badaniu osób podległych (klient/pacjent, student)

13.6. Problemy związane z wykluczaniem osób z badań

13.7. Wynagrodzenie za udział w badaniach

13.8. Procedury maskujące

13.8.1. Procedura odkłamania

13.8.2. Odstąpienie od procedury odkłamania

13.9. Minimalizowanie szkód

13.10. Badanie naukowe weryfikujące skuteczność terapii

13.11. Badania naukowe przez internet

13.11.1. Poufność w badaniach internetowych

13.11.2. Problem świadomej zgody w badaniach internetowych

13.11.3. Maskowanie, odkłamanie i dyskomfort w badaniach internetowych

14. Zasady etycznego postępowania podczas rozpowszechniania wyników badań, wiedzy psychologicznej i popularyzacji

14.1. Rozpowszechnianie wyników badań naukowych i wiedzy naukowej

14.1.1. Plagiatorstwo

14.1.2. Zasady powoływania się na literaturę cytowaną

14.1.3. Zasady cytowania i parafrazowania

14.1.4. Zgoda na reprodukcję

14.2. Autorstwo publikacji

14.3. Powtórna publikacja danych

14.4. Udostępnianie danych do weryfikacji

14.5. Recenzja naukowa

14.6. Unikanie konfliktu interesów

O Autorce

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Podziękowania

Książka ta jest wynikiem dwóch bardzo rozwijających doświadczeń zawodowych. Pierwsze wynikało z tego, że w roku 2005 prof. Elżbieta Szeląg, przewodnicząca nowo powstałej Komisji ds. Etyki Badań Empirycznych z Udziałem Ludzi jako Osób Badanych w Uniwersytetecie Humanistycznospołecznym SWPS, zaprosiła mnie do udziału w pracach Komisji. W ciągu kolejnych lat, pracując w gronie wybitnych psychologów, uczyłam się głębokiego rozumienia wartości etycznych zawodu psychologa w dziedzinie badań psychologicznych. Drugie polegało na tym, że – do pewnego stopnia dzięki kompetencjom zdobytym w Komisji ds. Etyki Badań – powierzono mi wykłady z zakresu etyki zawodowej dla studentów V roku psychologii Uniwersytetu SWPS. Było to doświadczenie niezwykle stymulujące, dzięki gorącym dyskusjom prowadzonym zarówno na, jak i po wykładach oraz na specjalnie w tym celu stworzonym, zamkniętym forum wymiany opinii w internecie.

Dziękuję prof. Elżbiecie Szeląg i prof. Ewie Trzebińskiej oraz pozostałym członkom Senackiej Komisji ds. Etyki Badań Uniwersytetu SWPS, za unikatową możliwość rozwoju pod ich inspirującym wpływem. Dziękuję twórczym i wymagającym studentom psychologii Uniwersytetu SWPS w Warszawie roczników 2009–2015, studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, za życzliwe motywowanie do porządkowania i precyzowania z natury zagmatwanych kwestii prawnych i etycznych w zawodzie psychologa.

Książka ta nie powstałaby, gdyby nie bezinteresowna pomoc wybitnego prawnika – prof. Teresy Gardockiej, do której kieruję wyrazy wdzięczności za podjęcie się żmudnego nadzoru merytorycznego nad aspektami prawnymi publikacji oraz za wszystkie jej szczegółowe i wnikliwe wskazówki.

Mam nadzieję, że Czytelnicy uznają tę książkę za użyteczną kontynuację dotychczas dostępnych opracowań z zakresu deontologii zawodu psychologa.

Dorota Bednarek

Wstęp

Książka ta napisana jest z myślą o psychologach praktykach oraz młodych adeptach psychologii niezależnie od specjalizacji i obszaru pracy zawodowej. Psychologia jest dziedziną niezwykle szeroką, łączącą w sobie tradycje wielu innych, czasem bardzo odległych nauk (takich jak nauki społeczne, humanistyczne czy przyrodnicze) oraz praktycznych metod oddziaływania (np. diagnoza, psychoterapia, trening umiejętności czy terapia przez sztukę). Piękno zawodu psychologa polega m.in. na tym, że mimo tej różnorodności wspólny dla psychologów jest szczególny charakter więzi z podmiotem oddziaływań oraz jej wymiar etyczny. Przyjmuje się, że naukowa psychologia zaistniała w drugiej połowie XIX w. (Strelau, 2007). Refleksja etyczna w psychologii z pewnością jest równie długa, jednak współczesną formę przyjęła dopiero w połowie XX w., wraz z opracowaniem w 1952 r. pierwszego kodeksu etyki zawodowej przez największą na świecie organizację zawodową psychologów – Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association, APA; zob. Fisher, 2013). Od tego czasu mamy do czynienia z systematycznymi rozważaniami nad etycznymi aspektami pracy psychologa, początkowo głównie w badaniach naukowych, a stopniowo w kolejnych obszarach praktycznych i teoretycznych zastosowań psychologii. Rozważania te przybierają zróżnicowaną formę w poszczególnych krajach oraz w odrębnych kontekstach kulturowych i językowych.

Polscy psychologowie w związku ze specyficznymi procesami historycznymi i politycznymi włączyli się aktywnie do prac nad standardami etycznymi w psychologii z pewnym opóźnieniem. Należy jednak podkreślić, że pierwsze polskie opracowanie zasad etycznych: Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (PTP, 1991) jest dokumentem całkowicie autorskim, inspirowanym przez opracowania amerykańskich i europejskich kolegów, ale od nich niezależnym i jednocześnie dojrzałym. Niewątpliwie wiele innych organizacji narodowych psychologów znajduje się pod wielkim wpływem Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego. Natomiast kodeks Polskiego Towarzystwa Psychologicznego powstał całkowicie na bazie refleksji polskich psychologów i z uwzględnieniem lokalnych realiów kulturowych.

Od czasu opracowania tego pierwszego dokumentu polscy psychologowie wydali wiele ważnych prac zbiorowych, w których omówiono i dogłębnie przedyskutowano najważniejsze kwestie etyki ich zawodu. Nie zmienia to jednak faktu, że od około 25 lat nie sformułowano uaktualnionego i wyczerpującego zbioru zasad etycznych. W związku z tym podstawowym celem tej publikacji jest udostępnienie studentom psychologii oraz psychologom praktykom zbiorczego kompendium współcześnie obowiązujących zasad etycznych w zawodzie psychologa, wraz z niezbędnym kontekstem formalnoprawnym. Przede wszystkim omówione są wyczerpująco zagadnienia podstawowe obowiązujące we wszystkich obszarach zastosowań psychologii, czyli: 1) kontekst prawny wykonywania zawodu psychologa, wraz z rodzajami odpowiedzialności w Polsce (na podstawie źródeł prawnych i opracowań PTP); 2) źródła zasad i moralne aspiracje w zawodzie psychologa (głównie na bazie standardów wypracowanych przez APA, takich jak działanie dla dobra, uczciwość, sprawiedliwość, szacunek) oraz 3) sposoby ich realizacji (tajemnica zawodowa, świadoma zgoda i in.). W dalszej części poruszono zagadnienia etyczne specyficznie związane z najważniejszymi obszarami zastosowań psychologii: w diagnozie i interwencji psychologicznej. W kolejnych rozdziałach szczegółowo omówiono etyczne kwestie i zasady dotyczące takich specyficznych sytuacji, jak świadczenie usług na zlecenie strony trzeciej, ryzyko dyskryminacji czy usługi psychologiczne na odległość i wobec osób nieletnich. Na koniec bardzo wnikliwie przedstawiono zasady etyki zawodowej ważne dla wąskiej grupy psychologów zajmujących się badaniami naukowymi oraz studentów prowadzących badania i publikujących ich wyniki.

Jak korzystać z publikacji

Książka ta została napisana tak, aby zawierała wyczerpującą listę zagadnień etycznych, opracowanych w sposób dogłębny i zarazem uzupełniający względem dostępnej na rynku literatury polskojęzycznej, oraz by w szczegółowych analizach nie zagubił się cel użytkowy, czyli możliwość łatwego dostępu do wybranych treści wtedy, gdy sytuacje życiowe wymagają analizy konkretnego dylematu etycznego i jego twórczego rozwiązania. W związku z tym czytelnicy czy użytkownicy mogą przystępować do lektury na dwa sposoby: albo zapoznając się sukcesywnie z opracowaniami kolejnych rozdziałów (np. studenci lub praktycy pragnący przypomnienia podstawowych zasad w nowym ujęciu), albo akcydentalnie, studiując wybrany rozdział, a nawet paragraf, np. gdy rozpoczynają terapię psychologiczną przez internet lub zastanawiają się nad możliwością pracy z nastolatkiem poszukującym pomocy psychologicznej bez zgody rodziców. Z myślą o tym drugim podejściu zastosowano przejrzystą edycję tekstu z wizualnym wyodrębnieniem pryncypiów oraz zadbano o wyposażenie książki w liczne odniesienia do innych rozdziałów, tak aby czytelnik danego fragmentu miał świadomość szerszego kontekstu etycznego poruszanego w nim zagadnienia. Każdy rozdział został również wzbogacony o kilka pozycji zalecanej literatury polskojęzycznej, umożliwiającej spojrzenie na dane zagadnienie z nieco innej perspektywy teoretycznej.

Podsumowując, psychologowie praktycy oraz studenci psychologii, a także być może profesjonaliści pokrewnych dziedzin i klienci psychologów powinni znaleźć tu zarówno interesującą lekturę pogłębiającą rozumienie etycznego wymiaru pracy psychologa, jak i wyczerpujący zbiór zasad do zastosowania na co dzień w pracy.

Bibliografia

Fisher, C.B. (2013). Decoding the Ethics Code. A Practical Guide for Psychologists (wyd. 3). Bronx, NY: Center for Ethics Education, Fordham University.

PTP (1991). Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa, http://ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29.

Strelau, J. (2007). Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 1. Gdańsk: GWP.