Redaktor serii

Małgorzata Cebo-Foniok

Redakcja stylistyczna

Jacek Złotnicki

Korekta

Hanna Lachowska

Anna Raczyńska

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcie na okładce

© Tyler Olson/Hemera/Thinkstock

Tytuł oryginału

Öppen grav

Copyright © by Kjell Eriksson 2009

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB,

Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen.

All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana

ani przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu

bez zgody właściciela praw autorskich.

For the Polish edition

Copyright © 2016 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-5794-5

Warszawa 2016. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-954 Warszawa, ul. Królowej Marysieńki 58

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

juras@evbox.pl

1

Wiadomość nadeszła całkiem niespodziewanie. Bertram von Ohler miał już przecież osiemdziesiąt cztery lata, tracił siły, nogi czasem odmawiały mu posłuszeństwa, a drętwota rąk przysparzała problemów, zwłaszcza podczas kolacji. Wieczorne zawroty głowy stawały się coraz bardziej uciążliwe, więc mniej udzielał się towarzysko. Jednak wieczorki brydżowe pozostały świętością. Niektórzy sądzili, że ma przed sobą już niewiele czasu; szeptano o pogarszającym się stanie zdrowia.

Wśród tych niektórych byli jego dawni koledzy, chętnie obmawiający starego profesora i rywala, a także zwykli znajomi, z braku lepszego zajęcia rozpowszechniający niepotwierdzone plotki. Jednego dnia mówiono o chorobie neurologicznej, która wkrótce miała go pokonać, innym razem źródło problemów stanowił zaawansowany rak prostaty. W otoczeniu uczonego byli też tacy przyjaciele, którzy przysłuchiwali się wszystkiemu uważnie i czasem, dla podtrzymania napięcia, podrzucali jakiś szczegół.

Wszyscy brali udział w rozpowszechnianiu plotek z takim samym, źle skrywanym entuzjazmem. Zdawało się, że sam widok tego starca albo wieści, które zawsze płynęły w trakcie typowych jesiennych domysłów, natychmiast prowokowały do komentarzy na temat jego nieuchronnego zgonu.

Prawdziwych przyjaciół pozostało Ohlerowi niewielu. Część już opuściła ziemski padół, inni zniedołężnieli i trafili do domów opieki. Profesor pokrewnej dyscypliny, najwyraźniej dotknięty demencją, został odstawiony na boczny tor, do swojej rodzinnej posiadłości w Skanii. Tych kilku, z którymi Bertram nadal się spotykał, plotki irytowały.

– Już do tego przywykłem, od lat wiele osób próbowało wydrzeć mi zaszczyty i sławę, a teraz próbują tego samego z życiem – mówił spokojnie, słuchając użalań przyjaciół. Jednak w głębi duszy czuł smutek i rozczarowanie ludzką małostkowością i złośliwością, czasem nawet bywał z ich powodu szczerze wściekły.

Pogodził się już z wieloma rzeczami. Porzucił dawne urazy, cała niesprawiedliwość, jakiej doznawał przez dekady, odeszła w pełną wybaczenia niepamięć. Nawet docent Johansson, mieszkający zaledwie o rzut kamieniem, potrafił teraz zamienić kilka słów z dawnym rywalem. Całkiem niedawno dyskutowali o Obamie „i tym drugim facecie” – żaden nie chciał się przyznać, że zapomniał jego nazwisko. Profesor stał na chodniku, a docent, z grabiami w dłoni, po drugiej stronie ligustrowego żywopłotu.

Nawet wspomnienie żony, zmarłej przed wieloma laty, miało w sobie coś kojącego. Bertram von Ohler ukuł teorię, że tak naprawdę powinien być jej wdzięczny za swoje sukcesy, do których co prawda nie przyłożyła się bezpośrednio i świadomie – ale jednak. To właśnie ona przez ostatnich trzydzieści lat ich wspólnego życia czyniła je niewyobrażalną torturą.

Jak to możliwe, że tak cudowne zjawisko jak Dagmar zmieniło się w okropnego potwora? Konsultował się u swoich kolegów w nadziei, że ich akademickie doświadczenie pozwoli wyjaśnić jej zachowanie. Nie udało się jednak postawić diagnozy. „Niektórzy ludzie po prostu są wredni”, stwierdził pewien profesor psychologii, gdy Ohlerowi wymsknęło się, z jaką jędzą mieszka.

U Ohlerów każde śniadanie przypominało spacer po polu minowym: jeden fałszywy krok i pogodny poranny spokój rozpadał się w proch. Każda kolacja była jak walka w okopach, pełna zasadzek i snajperów, a w naprawdę złe dni wszystko urastało do istnego nalotu dywanowego złożonego z wyrzutów i podejrzeń.

Nie zdezerterował z małżeństwa – chociaż doradzały mu to nawet jego dzieci – ale kiedy tylko mógł, uciekał na wydział i zostawał tam aż do późnego wieczoru. Czasem nawet spał w kanciapie.

Być może właśnie nieobecność w domu, przy żonie, stanowiła podłoże jego sukcesów w dziedzinie medycyny. To kłótliwej i podejrzliwej Dagmar zawdzięczał sukcesy swoich badań i swoją profesurę, a także ukoronowanie kariery.

Wiadomość nadeszła późnym rankiem. Bertram von Ohler właśnie wrócił do domu po krótkim spacerze i szykował się do zjedzenia sałatki z makaronu, którą dzień wcześniej przygotowała mu Agnes, kiedy nagle zabrzęczał telefon. Dzwonił profesor Skarp z Instytutu Karolinska.

Ohler znał go tylko przelotnie, poczuł się więc nieco zaskoczony, gdy po krótkim wstępie Skarp zwrócił się do niego „bracie”, jakby byli członkami jednego zakonu, co wszak wydawało się raczej wątpliwe.

– Bracie, mam ogromny zaszczyt i szczęście donieść, że Profesor Emeritus Bertram von Ohler został w tym roku uhonorowany Nagrodą Nobla z dziedziny medycyny.

– To dla niego pewnie świetna wiadomość. – Tylko tyle zdołał wykrztusić Ohler, nie potrafiąc zestawić prostych faktów w koherentną całość.

– Co pan powiedział? – zapytał Skarp.

No, oczywiście, przecież Bertram von Ohler to ja, jak pocisk przemknęło mu przez głowę.

– Co pan powiedział? – wydobył z siebie jak echo.

Profesor Skarp wprawdzie dał sobie spokój z „bratem”, ale poza tym powtórzył całe zdanie słowo w słowo. Kiedy i tym razem nie usłyszał żadnej odpowiedzi, jedynie ciężki oddech, dodał jeszcze, że rozumie, iż to wiadomość wręcz przytłaczająca, nie żeby w ogóle się jej nie spodziewano, ale i tak bez wątpienia trudno ją natychmiast przyjąć do wiadomości.

– Profesorze von Ohler, drogi kolego… wszystko z panem w porządku?

– Nic mi nie jest, dziękuję. Właśnie miałem jeść makaron.

– Teraz to będzie musiało być coś bardziej odświętnego – stwierdził Skarp, śmiejąc się z ulgą.

– Muszę zaraz zadzwonić do dzieci. Oddzwonię do pana.

– Oczywiście. Bracie, z pewnością czeka cię teraz zalew telefonów i wizyt, więc rozsądnie będzie najpierw powiadomić najbliższych.

Jak wtedy, gdy ktoś umiera, pomyślał Ohler.

– Nie chce pan wysłuchać uzasadnienia werdyktu?

– Nie, dziękuję, myślę, że już zrozumiałem. A teraz, jeśli pan wybaczy…

Zakończywszy rozmowę, Ohler pośpieszył do toalety.

– Teraz odlewam się jako laureat Nagrody Nobla – powiedział na głos, starając się wydusić kilka kropel ze swojego pomarszczonego członka.

Zamiast zadzwonić do swoich dwóch synów, obu profesorów, jednego w Lund, drugiego w Los Angeles, oraz do córki, kierownika badawczego w firmie farmaceutycznej w mieście, wyciągnął wtyczkę telefoniczną, szybko spałaszował resztę makaronu, wypił kilka łyków wody, a potem wyszedł z domu.

Dzień był słoneczny, więc tak jak się spodziewał, docenta Johanssona zastał w ogródku. Wmaszerowanie przez furtkę i zadzwonienie do drzwi wydawało się zbyt obcesowe, nie byli ze sobą w aż tak zażyłych stosunkach.

Docent wyglądał na szczęśliwego, stojąc z grabiami w dłoni, otoczony równoległymi rzędami liści. Tłumaczył kiedyś Ohlerowi, że liście należy grabić symetrycznie. Profesor domyślił się, że Johansson zamierza zebrać te rzędy w niewielkie schludne stosy.

– Dobrze, że nie ma dużego wiatru – zagaił Ohler i od razu uświadomił sobie, że nie była to zbyt mądra uwaga.

– W wietrzny dzień bym nie grabił – odparł docent.

– Oczywiście, że nie.

Docent kilka razy szurnął grabiami. Ohler uznał, że nie może dłużej zwlekać, i postanowił przejść do rzeczy.

– Przed kilkoma minutami otrzymałem bardzo dobrą wiadomość i postanowiłem podzielić się nią z panem pierwszym.

Johansson uniósł wzrok.

– Słucham?

– Jesteśmy przecież kolegami. Przez wiele lat dzieliliśmy laboratorium, uczestniczyliśmy we wspólnych projektach, dzieliliśmy sukcesy i rozczarowania. Nie muszę panu tego wszystkiego przypominać, ale to zrobię w taki dzień jak ten.

Docent przerwał pracę i oparł grabie o pień czerwonego buka.

– To niesamowite drzewo – stwierdził profesor. – Z pewnością najwspanialsze, jakie mamy w okolicy.

Johansson wydawał się zaskoczony. Nie wiadomo, czy z powodu niespodziewanej pochwały, czy tego, że profesor użył formy „my”, jak gdyby obejmując w posiadanie całe sąsiedztwo, w tym właściciela drzewa.

– Domyślam się, że liczy sobie tyle samo lat co dom – kontynuował Ohler.

Docent stanął w furtce. Teraz na jego pociągłej twarzy widać było zniecierpliwienie, może nawet lekką irytację, ale i tak próbował się uśmiechnąć, niepewny, jaki jest powód tej przymilnej ofensywy. Nie bardzo mu to wyszło. Uśmiech przypominał raczej niekontrolowany skurcz warg.

– Dostałem Nagrodę Nobla – oznajmił profesor.

Policzki zaczerwione od słońca i wiatru, przekrwione oczy, cienki wąsik, taki ledwie widoczny pasek nad otwartymi ustami, wąskie, przygarbione ramiona i delikatna klatka piersiowa – wszystko, co składało się na docenta, a wystawało ponad drewnianą furtkę – wyrażało najwyższe zdumienie i zarazem niedowierzanie.

– Nagrodę Nobla – powtórzył Johansson.

Profesor pokiwał głową.

– Z medycyny?

– Tak, a z czegóż by innego?

– Za IDD?

– Tak przypuszczam.

Skrótem IDD określali w swoim zespole badawczym odkrycie, które zostało zaprezentowane około dwudziestu lat temu, a za które profesor właśnie został uhonorowany.

– Przypuszczam?

– Nie spytałem Skarpa, kiedy do mnie zadzwonił. Akurat musiałem się odlać.

Johansson pokręcił głową, a Ohler dostrzegł, jak jego niedowierzanie zmienia się w pewność, i zrozumiał dlaczego. Profesor publicznie nie tylko nie przeklinał, ale nie używał też żadnych dosadnych określeń. Nigdy nie powiedziałby „odlać się” – nawet wśród rodziny – tylko „wysiusiać”.

Uważa, że postradałem rozum, uświadomił sobie i w tej samej chwili uderzyła go myśl, że może padł ofiarą jakiegoś okrutnego żartu. Przecież ledwie znał Skarpa, na tyle słabo, że nie potrafiłby z całą pewnością rozpoznać jego głosu. To zaś oznaczało, że mógł do niego zadzwonić ktoś, kto tylko udawał członka Akademii. Ktoś, kto był dobrze zaznajomiony z jego działalnością naukową i z procedurami wyboru laureata Nagrody Nobla, i po prostu chciał zrobić mu kawał, zabawić się jego kosztem. Mężczyzna, który dzwonił, zwracał się do niego „bracie”, co stanowiło wskazówkę, że coś może być nie tak.

Nagła myśl, że może stał się ofiarą ponurego żartu, sprawiła, że poczuł zawroty głowy. Cały świat wokół niego zawirował. Aby nie stracić równowagi, chwycił się furtki, trochę obniżył na ugiętych kolanach, zgarbił i zamknął oczy. Rozbłyski pod powiekami świeciły jaskrawymi strugami, dzwoniło mu w uszach, a w ustach czuł delikatny posmak żelaza.

Kiedy atak minął i otworzył oczy, zobaczył, że Johansson wpatruje się w jego dłoń zaciśniętą na furtce z wyraźną dezaprobatą, tak jakby uznał ten gest za naruszenie swojej prywatności i własności. Mimo to Ohler nie odważył się puścić furtki.

– Proszę mi wybaczyć, ale czuję się słabo – powiedział. – Niewiele dziś jadłem.

Johansson milczał.

– Czy to mógł być żart? – spytał profesor. – Chodzi mi o ten telefon.

– Tak – odparł docent, a kąciki jego ust uniosły się w lekkim uśmiechu.

– Sądzi pan, że mam problemy psychiczne?

– Oczywiście, że nie. Dlaczego miałbym tak sądzić?

– Bo pewnie pan myśli, że gadam głupoty. Ale przecież Skarp do mnie dzwonił!

Ohler wpatrywał się w docenta, któremu drgało jabłko Adama. Patrzył na pomarszczoną szyję skrywającą przełyk, tchawicę i arterię, która pompowała krew do mózgu. Widzę, jak połykasz swoje słowa, pomyślał z goryczą. Nie odważysz się mówić, bo obawiasz się, że wiesz albo za mało, albo za dużo. W ogóle się nie zmieniłeś. Przyszedłem tu, aby pokazać swoją chęć do podzielenia się zaszczytem, aby okryć blaskiem chwały cały zespół badawczy. Chciałem powiedzieć: „To nie jest tylko moja zasługa”, a spotykają mnie drwiny.

Profesor potrząsnął furtką. Z uśmiechu docenta pozostał niewyraźny grymas.

Przecież zrobiłem to bez żadnego ukrytego motywu, ciągnął w duchu Ohler. Zjawiłem się tu spontanicznie. No bo cóż innego mógłbym zrobić, poza bezczelnym przećwiczeniem swojego zachowania i komentarzy, żeby być przygotowanym, kiedy zadzwoni ktoś z Komitetu Noblowskiego. A może jednak, całkiem nieświadomie, stanowiło to efekt swoistej kalkulacji? Bo w myślach natychmiast sformułowałem pierwsze oświadczenie dla mediów: „Jestem oszołomiony i bez wątpienia bardzo wdzięczny”. A potem uczepiłem się czegoś, na czym mógłbym oprzeć własną doskonałość: „Najpierw udałem się do sąsiada, drogiego przyjaciela i kolegi po fachu, docenta Johanssona, aby podzielić się z nim radością, albowiem ta nagroda należy się nie tylko do mnie, dzielę ją z całym zespołem niestrudzonych, pełnych poświęcenia współpracowników. Bez nich byłbym nikim. Potem wróciłem do domu i zadzwoniłem do dzieci”. Właśnie tak mógłbym przedstawić swoją skromność, wyciskając przy tym łzy wzruszenia. Może powinienem wspomnieć o sałatce z makaronu?

Docent przerwał mu ten ciąg myśli.

– Jeśli to w ogóle był on.

– Znam go.

Teraz już nikt nie odbierze mu nagrody!

– A co z Fergusonem?

Alan Ferguson, amerykański badacz pracujący w Niemczech w latach osiemdziesiątych, uzyskał podobne rezultaty badań jak jego koledzy ze Szpitala Uniwersytetu w Uppsali. Byli tacy, którzy uważali jego dokonania za bardziej pionierskie i o włos wcześniejsze.

– Ferguson opierał się na wynikach naszych badań, dobrze pan o tym wie.

Docent uśmiechnął się półgębkiem.

– Zamierzam wspomnieć o Fergusonie – rzucił profesor.

– Będzie pan musiał wymienić całą listę nazwisk.

– Myślałem, że będzie pan zadowolony – powiedział Ohler. – Ale najwyraźniej się pomyliłem. Oczywiście, zamierzam podać całą listę nazwisk. W tym pańskie.

– Moje?

– A co w tym dziwnego?

Docent roześmiał się, a ten śmiech przypominał suchy kaszel perlicy. Wykrzywił usta w szyderczym grymasie.

Czy właśnie tak ma to wyglądać? – pomyślał Ohler, ale postanowił zrobić jeszcze jedno podejście. Przecież właśnie on był tym, który mógł i musiał pozostać wielkoduszny.

– Pańskie wysiłki były decydujące, obaj dobrze o tym wiemy. Dlaczego o tym nie oznajmić? Obaj jesteśmy starzy, ja w grudniu skończę osiemdziesiąt pięć lat, a pan wkrótce przekroczy osiemdziesiątkę. Możemy zakończyć ziemski żywot szybciej, niż sądzimy, więc po co to udawanie, po co takie przedstawienie? Wiemy, jak sprawy się mają. Nigdzie nie ma całkowitej sprawiedliwości, w każdym razie nie na tym świecie. To mógł być Ferguson, mógł być Johansson, ale okazało się, że to von Ohler.

– Von Oben.

– O co panu chodzi?

W uliczkę skręciła taksówka. Obaj patrzyli, jak powoli się zbliża, aby w końcu stanąć przy podjeździe domu Ohlera. Ktoś na tylnym siedzeniu wyciągnął rękę do przodu, aby zapłacić. Kierowca roześmiał się i wziął pieniądze. Mężczyźni przy furtce przyglądali się wszystkiemu z zapartym tchem. Docent, aby lepiej widzieć, pochylił się do przodu i oparł o furtkę, tak że jego dłoń prawie dotknęła ręki profesora. Nieświadomi takiej bliskości, niemal intymności, która przypominała tę sprzed dwudziestu, trzydziestu lat, kiedy ramię w ramię pochylali się nad migocącym ekranem, diagramem czy raportem, teraz obserwowali, jak kierowca wychodzi z auta, nadal uśmiechnięty, i otwiera tylne drzwiczki.

Przymglone oczy Bertrama von Ohlera widziały tylko, że od taksówki oddzieliła się jakaś postać. Usłyszawszy jednak, że docent bierze głęboki oddech, uznał, że rozpoznał on pasażera.

– Myślę, że muszę się odlać – oznajmił docent, a profesor potraktował ten niespodziewany komentarz jak rękę wyciągniętą na zgodę, jak gest pojednania, co sprawiło, że zaczął łamać mu się głos.

– Doskonale, Gregor – powiedział. – Doskonale.

Kierowca podszedł szybkim krokiem.

– Pan Olon?

Zmieszany profesor kiwnął głową. Taksówkarz chwycił go za wolną rękę i potrząsnął nią energicznie, a drugą poklepał laureata Nobla po ramieniu. Jego szeroki uśmiech i w ogóle całe zachowanie świadczyły o ogromnym podekscytowaniu i szczerej radości.

– Dzień dobry – powiedział.

Pasażer, który stał z tyłu, teraz do nich dołączył.

– Chciałbym panu pogratulować w imieniu całego uniwersytetu.

Taksówkarz przypomniał mu o kwiatach.

– Racja!

Kiedy Bertram von Ohler podsumowywał później ten dzień, gratulacje złożone na ulicy wyróżniały się niczym przepiękny obrazek. Najpierw hołd od ludu, uosobionego przez taksówkarza Andrew Kimonga, potem krwistoczerwone róże od środowiska akademickiego oraz potok słów rektora uniwersytetu, a na koniec potok szybko następujących po sobie wizyt i telefonów.

To była męcząca noc, w trakcie której ciągle budził się z niespokojnej drzemki, charakterystycznej dla osób spod znaku Strzelca – Ohler urodził się piętnastego grudnia. Tak w każdym razie wynikało z teorii głoszonej przez jego córkę Birgittę: Strzelec w nocy zaledwie drzemie, Byk śpi twardo, a Waga wcześnie wstaje. Sama była Wodnikiem, którego cechę charakterystyczną stanowiły intensywne marzenia senne.

Bertram czuł się nieco skonsternowany. Jego córka miała wyższe wykształcenie, była lekarzem, ale wciąż twardo trzymała się tej głupiej pseudowiedzy astrologicznej. Jedno do drugiego zupełnie nie pasowało.

Poza tym była lesbijką – twierdziła, że w czasach męskiej przemocy jest to nastawienie czysto obronne – i od dziesięciu lat dzieliła życie z pielęgniarką pochodzącą z Finlandii. Za którą Bertram, nawiasem mówiąc, nie przepadał. Może chodziło o jej fiński akcent? Liisa Lehtonen odnosiła sukcesy jako strzelec sportowy, zdobywając medale na licznych międzynarodowych zawodach.

Profesor uważał, że jeśli cokolwiek łączy się z przemocą, to na pewno broń palna. Birgitta twierdziła jednak, że chodzi wyłącznie o mentalne zrównoważenie energii psychicznej. Liisa była spod znaku Panny.

Ale pomimo tej całej astrologii, pomimo wścibiania nosa w jego sprawy, ciągłego udzielania mu porad dotyczących trybu życia, diety, ćwiczeń fizycznych, picia wina, otwierania okna w nocy i w ogóle wszystkiego, pomimo tej wisienki na torcie w osobie Liisy z jej fińskim akcentem i zbrojownią i wreszcie pomimo bezdzietności z wyboru – Bertram von Ohler kochał córkę.

Była najmłodsza z rodzeństwa i dlatego najbardziej ucierpiała z powodu zmiennych nastrojów matki i jej coraz większej złośliwości. Dwaj bracia, starsi od niej o dziesięć i trzynaście lat, wyprowadzili się z domu tak szybko, jak tylko się dało, dzięki czemu uniknęli najgorszego zamętu.

Pierworodny Ohlera otrzymał na chrzcie imię Abraham, co było ustępstwem wobec jego matki. Studiował w Lund i tam już pozostał, nawet zaczął mówić ze skańskim akcentem.

Carl, który nosił imię po dziadku, przeprowadził się do studenckiego mieszkania należącego do stowarzyszenia kalmarskich studentów. Ohlerowie mieli pewne związki z tym miastem – prapradziadek profesora pochodził z rodziny aptekarzy z Kalmaru.

Carl, podobnie jak brat, ukończył medycynę i zaliczywszy kilka szwedzkich szpitali, ostatecznie wylądował w Kalifornii, gdzie odnosił umiarkowane sukcesy, prowadząc badania nad cukrzycą. Zdaniem ojca wybrał dziedzinę całkowicie bezwartościową, jednak Bertram zachowywał tę opinię wyłącznie dla siebie.

Był dumny z dzieci i jak na dobrego ojca przystało, chętnie się nimi chwalił. Pamiętał o ich urodzinach, a także o urodzinach ich żon i o urodzinach wnuków. Abraham miał troje dzieci, Carl dwoje. Profesor nie miał jednak pojęcia, kiedy wypadają urodziny Liisy.

Od kiedy jego dzieci opuściły dom, nigdy nie musiał wysyłać im pieniędzy, wyjąwszy opłaty za studia. W ogóle nigdy nie rozmawiali o pieniądzach. Pieniądze po prostu były, od zawsze. Od siedemnastego wieku.

Protoplasta szwedzkiej gałęzi rodu Ohlerów pochodził z Hanoweru. Axel Oxenstierna najął go, aby budował administrację Mennicy Królewskiej. Najwyraźniej była to lukratywna posada, bo w ciągu zaledwie dekady Heinrich Ohler zgromadził pokaźny majątek. A fakt, że królowa Krystyna podarowała mu kilka posiadłości na Olandii i w pobliżu Vastervik, z pewnością ułatwił bogacenie się.

Na takiej właśnie glebie wyrosło drzewo genealogiczne Ohlerów, a jedną z jego gałęzi stanowili farmaceuci i lekarze. Istniały także gałąź duchownych, gałąź oficerów oraz gałąź rolników.

Bertram z taką samą ochotą, z jaką mówił o swoich dzieciach i wnukach, potrafił, nie bez dumy, snuć opowieść o ubogim Heinrichu, który przybył do Sztokholmu z jedną pustą ręką. W drugiej ręce ściskał sakwę.

Teraz, leżąc w swoim łóżku, którego wezgłowie było łupem wojennym z Bratysławy, profesor dyskutował z wybranymi reprezentantami owego rozłożystego drzewa i doszedł do wniosku, że Nagroda Nobla przyćmiła wszystko, co osiągnęli jego protoplaści od chwili wyniesienia do stanu szlacheckiego: tony medali i wyróżnień oraz członkostwa w licznych towarzystwach naukowych.

Z tym wnioskiem zgodziłby się nawet jego ojciec Carl, skonstatował Bertram i była to jego ostatnia myśl, zanim o czwartej nad ranem w końcu zasnął.

2

Głos nie przypominał niczego, co słyszał do tej pory. Był ostry i napastliwy, ale jednocześnie niespokojny.

Mówił po szwedzku, bez jakiegoś wyraźnego dialektu albo akcentu – Ohler zawsze miał ucho do takich spraw – jednak wydawał się obcy do tego stopnia, że gdy kilka godzin później opowiadał córce o całym zdarzeniu, zawahał się, kiedy spytała, czy dzwonił cudzoziemiec.

– W pewnym sensie – odparł. – Może to jakiś imigrant, ktoś, kto mieszka tutaj od dawna.

– Może to ktoś, kto starał się zmienić głos? – zasugerowała Birgitta. – Ktoś, kogo znasz.

– Kto to mógłby być?

– Zadzwoniłeś na policję?

Bertram von Ohler pokręcił głową ze śmiechem, chociaż pomyślał o tym samym, bo przecież wczesnym rankiem, jeszcze półprzytomny, odebrał telefon, który zawierał pogróżki tak realne, jak gdyby stanął przed nim ktoś z bronią wzniesioną do zadania ciosu.

– To coś, czego należało się spodziewać – rzekł.

– Ale co on dokładnie powiedział? Na pewno czegoś nie pominąłeś? – Birgitta wyraźnie sugerowała, że może coś źle zrozumiał.

– Nie – zapewnił Bertram. – Powiedział, że zadba, żeby ktoś taki jak ja nigdy nie dostał tej nagrody, a potem jeszcze rzucił parę wulgaryzmów.

– Jakich?

– Nie chcesz tego słuchać.

– Oczywiście, że chcę.

– Ordynarne słowa nigdy nie zasługują na to, żeby je powtarzać. Zresztą tak naprawdę to bez znaczenia.

Tak naprawdę właśnie te „ordynarne słowa” najbardziej wyprowadziły go z równowagi. Nie widział jednak powodu, aby wciągać w to jeszcze córkę. Pożałował, że w ogóle wspomniał o całym wydarzeniu, i skierował rozmowę na inny temat.

Powiedział, że przyszła Agnes, chociaż miało jej dzisiaj nie być. Oczywiście pogratulowała mu, ale w ten swój powściągliwy sposób, jak potrafi tylko ktoś z wyspy Roslag, jak gdyby Nagroda Nobla wcale nie była czymś wielkim, nieważne, czy w Söderboda, czy w Norrboda. Nie, ona podeszła do sprawy praktycznie. Stwierdziła, że dom trzeba teraz może nie tyle odkazić, ile zająć się nim znacznie gruntowniej, niż do tej pory pozwalał Ohler. Zagroziła, że ściągnie do pomocy swoją siostrę Gretę.

– Wtedy dałem jej wolną rękę, byle tylko nie sprowadzała tu tej zmory.

Birgitta roześmiała się serdeczne i profesor zrozumiał, że na razie zagrożenie minęło. Aby jednak mieć całkowitą pewność, kontynuował:

– Agnes zamówi nowe zasłony do salonu i biblioteki i, jak zapowiedziała, „wypucuje” wszystkie podłogi. Potem przyjdzie kolej na srebra.

– Jesteś szczęściarzem, że ją masz.

– Oczywiście – potwierdził profesor.

– To twoje oświadczenie dla telewizji było bardzo miłe. Ale musisz używać grzebienia, włosy sterczały ci na wszystkie strony.

– Wiało.

– To dlaczego nie wpuściłeś ich do domu?

– Dzwoniła Agnes i zabroniła kogokolwiek wpuszczać. Gdyby akurat nie była w Gräsö u siostry, toby tutaj przyszła i sama zorganizowała konferencję prasową.

Ponownie nagrodzono go śmiechem. Czuł potrzebę, aby utrzymywać córkę w dobrym nastroju, może w ramach zadośćuczynienia za to, że nie powiedział całej prawdy o tym porannym telefonie.

– Ale bardzo mi się podobało, że podkreśliłeś, że nie byłeś sam.

Byłem sam, pomyślał.

– Zastanawiasz się, co powiedziałaby matka? – spytała Birgitta.

Profesor nie widział powodu, dla którego miałby spekulować na ten temat.

– Czy w ogóle za nią tęsknisz?

– Nie.

Może teraz też powinien powiedzieć coś ładnego, nawet gdyby nie była to prawda? Wiedział, że jeśli chodzi o matkę, Birgitta czuje się rozdarta.

– Wiesz, jacy są tym podekscytowani u mnie w pracy? – ciągnęła, najwyraźniej niezakłopotana lakoniczną odpowiedzią ojca. – Angerman zadzwonił aż z Mediolanu, żeby pogratulować, chociaż sądzę, że myśli przede wszystkim o firmie, bo powiedział coś takiego, że dobrze, że zostałam przy panieńskim nazwisku, bo to może nam się przydać w kontaktach z klientami, zwłaszcza w USA. Zaprosił mnie do Bostonu w przyszłym tygodniu.

– Pigularze – mruknął profesor.

– Gdyby byli chociaż nimi – westchnęła Birgitta.

W zwykłych okolicznościach zapytałby córkę, co dokładnie ma na myśli, jednak nurtowała go ta niepotrzebna wzmianka o Dagmar.

W ogóle o niej nie myślał, nawet w dzień taki jak ten. Podczas nocnych oględzin drzewa genealogicznego nie pojawiła się w jego myślach nawet na sekundę. Jak gdyby ją wymazano. Nigdy wcześniej tak wyraźnie tego nie odczuwał.

– Nie planuję zapraszać żadnych jej krewnych – oznajmił niespodziewanie ostro.

– Ależ tato! Nawet Dorothy?

Wiedział, że córka ma kontakt z Dorothy Wilkins, wdową po bracie Dagmar, Henriku. Profesor gardził nią i był przekonany, że utrzymuje znajomość z jego córką wyłącznie po to, aby na bieżąco dostawać informacje o klanie Ohlerów, zwłaszcza jego patriarsze. Nigdy jednak nie wypowiadał się na jej temat i teraz też postanowił spuścić na nią zasłonę milczenia.

Birgitta westchnęła.

– Ona jest już stara – powiedziała.

– Żyje tylko po to, żeby zobaczyć moją śmierć – odparł. – Ma w sobie coś z sępa.

– To nieprawda! – zaprotestowała córka. – Teraz możesz zachować się szlachetnie.

Nigdy jej nie zaproszę, pomyślał, coraz bardziej zawzięty. Uświadomił sobie, że musi zakończyć rozmowę, zanim całkiem wymknie się spod kontroli.

Dorothy znała go najdłużej ze wszystkich, już od jego czasów studenckich w latach czterdziestych. Była córką jednego z przyjaciół jego ojca, który w maju 1945 roku, tuż po zakończeniu wojny, przyjechał do Uppsali z Anglii. Może wpadł na pomysł, że wyda ją za młodego i obiecującego Bertrama? Plan jednak nie wypalił z racji braku zainteresowania stron, w każdym razie ze strony młodego Ohlera.

Dorothy wróciła do Anglii, ale później przyjechała znowu i poznała brata Dagmar. Przypadli sobie do gustu i po zaledwie kilku miesiącach ona i Henrik się pobrali.

Wcześnie owdowiała i bezdzietna, dopóki żyła Dagmar, brała udział we wszystkich rodzinnych zjazdach Ohlerów, ale po śmierci szwagierki zjawiała się coraz rzadziej. Minęło już z dziesięć lat, od kiedy ostatni raz odwiedziła ten dom.

Czy teraz powinien pozwolić jej tu wrócić? Nigdy! Nawet Nagroda Nobla i duża porcja szlachetności nie mogły go skłonić do zmiany zdania.

– Muszę trochę odpocząć – oznajmił, a tego argumentu Birgitta nie mogła odrzucić, bo często nalegała, żeby trochę zwolnił tempo. – Po południu zamierzam się spotkać z kilkoma dziennikarzami. Urządziłem to tak, żeby mieć dzisiaj tylko jedno spotkanie z prasą.

– Chcesz, żebym wpadła?

– To nie będzie potrzebne. Mam Agnes. Ona wystarczy za trzy osoby. Poza tym spotkanie odbędzie się w szpitalu. Chciałem, żeby tak było,

Kiedy skończył rozmowę, zastanawiał się, czy nie był w stosunku do córki zbyt oschły. Chciała dobrze i jako jedyna poza Agnes naprawdę się nim przejmowała. Synowie okazywali mu tylko formalne zainteresowanie. Dzwonili od czasu do czasu, pytali o „sytuację”, przekazywali parę nowinek z pracy albo z życia rodzinnego i na tym koniec. Nie dyskutowali z nim na tematy naukowe, nie pytali o radę. Prawdopodobnie jego wiedzę uważali za mocno przestarzałą. Ani Abraham, ani Carl nie okazywali ojcu synowskich uczuć, nawet pośrednio. Nie dziwiło go to ani nawet szczególnie nie martwiło. U Ohlerów tak już było.

Chociaż sam był jedynakiem, rodzice nigdy go nie rozpieszczali. Wręcz przeciwnie. Ojciec, Carl, wyznaczał kary cielesne, a matka, Lydia, je wymierzała, aby wychować Bertrama na przyzwoitego syna i obywatela. „Przyzwoity” i „stosowny” były ulubionymi określeniami ojca.

Bertram nie miał żalu do rodziców. Takie były czasy. Nie umieli inaczej. Kiedy sam został ojcem, kary cielesne zastąpiono już innymi metodami wychowawczymi. I dlatego nigdy nie uderzył własnych dzieci.

Światło słońca wpadało przez okna wychodzące na południowy wschód, ukazując gabinet starego człowieka. Stosy książek i teczek, starych, w depresyjnych odcieniach brązu, zagracających kilka bocznych stolików i otoczonych tragiczną aurą zapomnienia. Szklane drzwi książkowych regałów nie były zabrudzone nawet przy uchwytach, bo od dawna nikt nie zaglądał do zgromadzonych tam dzieł z zakresu medycyny. Po matowych szybach łaziły tylko muchy, pozostawiając swoje ślady.

Wypchany, wyleniały jastrząb – prezent od kolegów z kliniki na sześćdziesiąte urodziny – zwieszał głowę ze znużeniem, a jego oczy utraciły dawny blask. Dopiero po wielu latach Ohler zrozumiał delikatną złośliwość związaną z podarowaniem mu właśnie tego ptaka, pozostawił go jednak na grzędzie nad barkiem, w którym zostały już tylko samotna butelka porto i prawie pusta butelka koniaku.

Przemknęło mu przez myśl, że może powinien poprosić swojego starego przyjaciela Hjalmara, aby rzucił okiem na jastrzębia. Ale potem przypomniał sobie, że przecież czytał jego nekrolog. Wypychacz zwierząt umarł. Kiedyś się spotykali, by rozmawiać o różnych okazach.

Postanowił zaciągnąć zasłony, lecz zamiast tego obszedł biurko, usiadł na porzuconym krześle dla gościa – Bóg jeden wie, kiedy i kto z niego ostatnio korzystał – i przyjrzał się pokojowi z odmiennej perspektywy. Obejrzał jastrzębia, który z tego miejsca wyglądał jeszcze mizerniej.

Oto gabinet laureata Nagrody Nobla, miejsce, w którym przez całą karierę zawodową rozważał swoje teorie, popadał w rozpacz i napełniał się optymizmem, gdzie się przechadzał, klepał dłonią w blat w chwilach olśnienia albo dotykał głowy, gdy uświadamiał sobie, że tok rozumowania został przerwany.

Właśnie tak to sobie wyobrażał. Oczyma duszy widział gabinet, cały dom, przekształcone w muzeum. Byłby tutaj zawsze, nawet jeśli nie w postaci fizycznej, to przynajmniej za pośrednictwem przedmiotów, sposobu, w jaki je poukładano. Pomysłowość, oryginalność i intelekt zabłysłyby, tyle że pastelowymi barwami. Ohler nie musiał krzyczeć. Wystarczyło wskazać wszystkie gałęzie drzewa genealogicznego oprawionego w ramki pod szkłem. Drzewo wykonał jego ojciec w latach czterdziestych. Myśl, władza i słowo boże pod postacią członków parlamentu, urzędników i pastorów; nauki przyrodnicze oraz systematyka, za które odpowiadali farmaceuci i lekarze – Juliusz von Ohler pomagał Linneuszowi; dobrobyt i postęp w rolnictwie, stanowiące wkład szlachty – w Szwecji w sprawach agrarnych szczególną aktywnością wykazywał się Gustaf von Ohler. Całej konstrukcji bronili wojownicy Ohlerowie, walczący pod Narwą, w Kopenhadze i na fińskich wyspach.

Wszyscy tutaj byli – niczym delikatnie wygięte listki składające się na misterną koronę drzewa. Sam Bertram widniał w prawym górnym rogu planszy. Kiedy powstawała, stanowił jeszcze niezapisaną kartę. Teraz został laureatem Nobla.

Drzewo genealogiczne mówiłoby samo za siebie. Agnes musiałaby tylko czyścić szkło i odkurzać ramę. Zaraz, czy tablica nie jest lekko przekrzywiona?

Agnes powinna sprzątać tylko z grubsza, kontynuował rozmyślania, nie jakoś nazbyt starannie. Tak, żeby panował lekki bałagan. Właśnie tutaj, w gabinecie, będzie się spotykać z hordą dziennikarzy, kiedy już zaczną przybywać. Przyniesie tacę z filiżankami, imbrykiem i talerzem herbatników, postawi na stoliku, zgrabnym meblu, który jakiś krewny przywiózł aż z Chin, i będzie udawał, że jest zajęty, że wciąż nie ma czasu opuścić gabinetu. Nawet w jesieni życia, kiedy jego współpracowników już pochowano albo oddano do domów opieki, Bertram von Ohler nadal jest aktywny.

Uśmiechnął się, rozbawiony własną dziecinną próżnością. Czy Nagroda Nobla nie jest wystarczająco dobra sama w sobie? Po co jeszcze taki mentalny teatrzyk?

3

W domu docenta Johanssona była czterometrowa przeszklona wieża, w której hodował rośliny lubiące słońce. Zimą dzięki termostatowi utrzymywała się tam temperatura odpowiednia dla śródziemnomorskiej flory, mniej więcej dwadzieścia stopni Celsjusza. Docent najbardziej dumny był ze wspaniałego drzewa oliwkowego.

Z wieży miał też dobry widok na domy sąsiadów. Częściowo skryty za listowiem mógł obserwować spokojne życie okolicy.

Często wypijał tam poranną kawę, czytał gazetę i się krzątał. Robił tak i tego poranka. Na pierwszej stronie „Upsala Nya Tidning” pisano, rzecz jasna, tylko o Nagrodzie Nobla.

Docent Johansson mieszkał pod numerem siódmym, a profesor von Ohler pod trzecim. Dom znajdujący się między domami tych dwóch uczonych należał do humanisty Torbena Bundego, badacza literatury i publicysty, który zabawiał mieszkańców Uppsali artykułami publikowanymi w miejscowych gazetach. Omawiał w nich najrozmaitsze kwestie – na przykład dlaczego dzwony w kościele Vaksala nastrojone są w skali durowej, a te w kościele Świętej Trójcy w skali molowej – albo przypochlebiał się tym przedstawicielom prowincjonalnej śmietanki towarzyskiej, którzy akurat mieli jakiś ciekawy obraz albo z którymi po prostu grał w brydża.

Jednak na jego publicystykę składały się przede wszystkim bardzo poważne recenzje książek, najczęściej takich, o których mało kto słyszał, a jeszcze rzadziej czytał.

Dla czytelników pozostawało tajemnicą, dlaczego redaktorzy rok po roku puszczali do druku te elaboraty. Niektórzy utrzymywali, że stanowi to element całkiem świadomej taktyki. Za sprawą owych tekstów umacniał się bowiem wizerunek Torbena Bundego jako głupca i szarlatana, chodziło więc o to, aby inni bawili się jego kosztem. Jakkolwiek by na to spojrzeć, drukował w dziale Kultura i rozrywka i świetnie pasował zwłaszcza do tej drugiej kategorii.

Niewtajemniczeni w kunsztowne akademickie intrygi, tacy jak dobre dusze przeszczepione do miasta z Östervåla albo Lycksele, przyglądali się wszystkiemu ze zdziwieniem.

Docent Johansson właśnie obserwował Bundego i był przekonany, że literaturoznawca spod piątki zmierzy się za chwilę z poważnym problemem. Wyjął gazetę ze skrzynki pocztowej przy ulicy, rozłożył ją i zastygł jak sparaliżowany. Najwyraźniej właśnie dotarła do niego informacja, że sąsiad dostał najbardziej prestiżową nagrodę naukową świata.

Jak Bunde na to zareaguje? Wyśle kwiaty, jak zrobiło już wielu do tej pory? Za drogo. Odwiedzi profesora? Absurdalny pomysł, bo jeszcze nigdy do czegoś takiego nie doszło. Zadzwoni? Mało prawdopodobne, bo Bunde ma problemy ze słuchem. Napisze hołdowniczy artykuł? Jeszcze mniej prawdopodobne, bo pomimo bezprzykładnej pewności siebie na pewno ma świadomość, że akurat na tej dziedzinie nauki kompletnie się nie zna.

A może zbędzie wszystko milczeniem? Jeżeli któryś ze znajomych wspomni o całej sprawie, uśmiechnie się tylko, pokiwa głową i wymamrocze coś pobłażliwego, coś, co można zinterpretować na wiele sposobów.

Gdyby nie okazał ani krzty zainteresowania pławieniem się w blasku padającym teraz na całą ulicę, w elegancki sposób zakwestionowałby wybór komisji noblowskiej, jednocześnie szlachetnie nie mówiąc niczego niepochlebnego. Może tylko wymknęłoby mu się coś o podupadającym zdrowiu profesora.

Docent w swoim punkcie obserwacyjnym wyczuwał, że w Bundem zawrzało. Po otrząśnięciu się z pierwszego szoku spojrzał ku domowi Ohlera, a w jego oczach było nieskrywane oszołomienie, jak gdyby dopiero teraz po raz pierwszy dostrzegł ten budynek.

Johansson pozostał w wieży. Tego ranka na zwykle sennej uliczce z pewnością zapanuje większe ożywienie. Od samego rana kurierzy przywozili kwiaty, a ciekawscy gapie raz po raz z wolna przejeżdżali samochodami koło domu Ohlera. Gosposia profesora, pracująca u niego, odkąd docent sięgał pamięcią, ma pewnie sporo zajęcia przy ustawianiu wazonów.

Zatrzymała się kiedyś na chodniku pod domem Johanssona, chwaląc jego rośliny, a może komentując pogodę czy jakieś zdarzenie z codziennego życia. Innym razem, ładnych parę lat temu, podarował jej kilka fioletowych tulipanów, które podziwiała wiosną.

– Jest pan miłym człowiekiem, panie docencie – powiedziała wtedy, biorąc od niego paczkę z cebulkami.

Zrozumiał, że z ust Agnes Andersson rzadko padają pochwały. A może stanowiło to również zawoalowaną krytykę profesora? Czy przypadkiem mocniej nie zaakcentowała słów „miłym człowiekiem”? Chętnie by w to uwierzył.

Teraz dostrzegł ją w gabinecie profesora na piętrze. Odsuwała ciemnobrązowe zasłony, otwierała okna i klinowała je, aby pozostały szeroko otwarte. Johansson próbował uśmiechnąć się sarkastycznie na myśl o daremności prób wywietrzenia wszystkiego, co stare w domu Ohlera. Nie był to jednak uśmiech, a raczej grymas, który wyrażał odczuwane przez niego przygnębienie.

Powinien czuć dumę, bo jako osoba biorąca udział w przełomowych badaniach projektu IDD mógł sobie przypisać część zasług związanych z Noblem. Jednak na prawdziwe uznanie nie miał najmniejszej szansy. Dwadzieścia dwa lata temu – pamiętał, że to był majowy czwartek, a na obiad jak zwykle podano grochówkę – przeczytał w tygodniku „Lancet” trzydziestostronicowy artykuł przedstawiający sensacyjne odkrycie i zauważył, że pominięto w nim jego nazwisko.

Dekady harówki, a został pominięty. Niewyobrażalne upokorzenie. Tak jakby miejsca starczyło tylko dla jednego człowieka. Tego, na którego padł cały blask, który odbierał telegramy z gratulacjami i telefony od bliskich i dalszych znajomych, a teraz dostał Nagrodę Nobla.

Tamtego wiosennego dnia całemu światopoglądowi docenta Johanssona zadano poważny cios. Od dawna zdawał sobie sprawę z istnienia akademickich machinacji, ciągłych przepychanek, podgryzania i wymanewrowywania kolegów, walki o fundusze, podczas której wszystkie chwyty były dozwolone. Jednak wtedy uderzyło to w niego osobiście z taką mocą, że postawiło pod znakiem zapytania wszystkie jego osiągnięcia naukowe, całą karierę. Zniewagę wynikającą z pominięcia nazwiska odczytał również jako oznakę ogólnej zgnilizny społecznej.

Tamtego dnia przestał ufać czemukolwiek i komukolwiek. I nigdy więcej nie jadł grochówki. Ta zupa, razem z towarzyszącymi jej szwedzkimi naleśnikami, stała się dla niego symbolem zakłamania świata.

Lata pozostałe do emerytury upłynęły mu w wielkiej apatii. Cały jego entuzjazm zniknął. Pracował na jałowych obrotach.

Wykłady, które wygłosił w Getyndze, Hamburgu i Berlinie, były jedyną okazją, kiedy mógł doświadczyć odrobiny słodyczy zwycięstwa. To Ohler miał jechać do Niemiec, ale umarła mu żona – w momencie nader dogodnym dla docenta. Johansson pojechał w zastępstwie i otrzymał od niemieckich kolegów wyrazy uznania jego osobistych zasług. Z jednym z nich do tej pory utrzymywał kontakty i mógł być wobec niego całkiem szczery. Rozmowy i korespondencja z Horstem Bubbem stanowiły swego rodzaju zawór bezpieczeństwa, pozwalający spuścić nadmiar pary, kiedy ciśnienie niebezpiecznie wzrastało.

Horst zadzwonił także dzisiaj, wcześnie rano – chociaż ostatnimi czasy telefonował tylko w urodziny docenta – i próbował go pocieszyć. Niemiec, który piętnaście lat pracował z Fergusonem w Instytucie Maxa Plancka, doskonale rozumiał, co Johansson teraz przeżywa.

Rozmawiali głównie o Fergusonie, teraz już będącym na emeryturze, który mieszkał w Vermont i, zdaniem Horsta, czuł się bardzo urażony. Docent miał świadomość, że przyjaciel, obdzielając rozgoryczeniem kilku badaczy i w ten sposób niejako je rozcieńczając, chciał złagodzić jego własne rozczarowanie.

Bubb wspomniał też o artykule, który miałby się ukazać w jakimś opiniotwórczym piśmie i zawierać pośrednią, ale bardzo wyraźną krytykę wyboru laureatów Nagrody Nobla. Twierdził, że inicjatorem tego pomysłu jest Wolfgang Schimmel, wpływowy doktor z Monachium, który planuje zebrać wokół siebie sporo znanych postaci ze świata nauki.

Pomimo ogromnej frustracji Johanssona w ogóle nie poruszyła tyrada niemieckiego kolegi o dziejącej się właśnie niesprawiedliwości. Czuł się tym wszystkim już zmęczony i chciał, żeby noblowska gala dziesiątego grudnia już minęła, żeby cały szum wokół laureatów ucichł, a Ohler stał się tylko nazwiskiem, nie sensacją dnia, jednym z wielu noblistów, o którym po latach będą pamiętać wyłącznie historycy nauki.

Ohler nie jest Einsteinem, Bohrem ani Skłodowską-Curie, którzy dzięki swoim przełomowym dokonaniom na trwałe zapisali się w powszechnej pamięci, więc niech to wszystko już przeminie. Tak właśnie myślał, siedząc w swojej wieży.

– Niech to wszystko przeminie, a my umrzyjmy – powiedział na głos.

Dokładnie w tej chwili drzewko cytrynowe odpowiedziało mu, upuszczając liść.

4

Tuż przed dwunastą ktoś zadzwonił do drzwi docenta, co było zdarzeniem wprawdzie nie sensacyjnym, lecz z pewnością nietypowym. Zapewne wiązało się z wizytą sprzedawcy systemów alarmowych.

Johansson był akurat w kuchni, przygotowując swój typowy obiad: jajecznicę, parę kawałków pikli i kanapkę z serem. Menu niezmienne od przejścia na emeryturę.

Po pierwszym dzwonku rozległ się kolejny, dłuższy i bardziej przenikliwy.

Docent był w rozterce. Zastanawiał się, czy powinien dokończyć smażenie jajek, czy może odłożyć patelnię i otworzyć drzwi. W rezultacie nie zrobił ani jednego, ani drugiego, tylko stał z łopatką w dłoni, a jajka zmieniały się w niejadalne suche łuski.

Kiedy spojrzał na przypalone resztki, pomyślał, że to dobra ilustracja polityki władz Uppsali. W innych miastach najpierw prowadzi się dyskusje, następnie podejmuje decyzje i na koniec wprowadza je w życie. A władze Uppsali stoją tylko przy patelni z łopatką w dłoni. I tak rok po roku.

Z patelni zaczęło dymić, więc wyłączył palnik, zdjął fartuch i pośpieszył do przedpokoju.

Wyjrzał przez wizjer: Torben Bunde, wyraźnie zniecierpliwiony, intensywnie wpatrywał się w drzwi. Docent poczuł się, jakby to sąsiad patrzył teraz na niego, a nie na odwrót. Bunde podniósł rękę i znowu zabrzmiał dzwonek. Teraz, gdy Johansson już wiedział, kim jest gość, dźwięk wydał mu się jeszcze bardziej natarczywy.

Wie, że jestem w domu, pomyślał. Trzeba więc chwycić byka za rogi. Zdjął łańcuch i otworzył drzwi.

– Czy tak to teraz ma wyglądać?! – wykrzyknął Bunde zamiast powitania.

Doktor nauk humanistycznych ubrał się w coś, co, jak sądził docent, kiedyś nazywano bonżurką, w każdym razie w czasach, gdy język francuski był w modzie.

Twarz miał jaskrawoczerwoną, a jego oczy ciskały błyskawice. Zamaszystym gestem wskazał w stronę swojego domu i tupnął o kamienny chodnik.

– Co pan ma na myśli? – spytał Johansson.

Bunde machnął ręką.

– Mężczyzna – wykrztusił. – Jakiś mężczyzna się czai z siekierą.

– Na pańskim podwórku?

Dziwnie się czuł, rozmawiając z Bundem w taki sposób. Nie przeszkadzało mu pomijanie grzecznościowych form w kontaktach międzyludzkich, ale mimo wszystko miał wrażenie, że coś jest nie tak.

– Nie widziałem dokładnie, czy był na moim czy na pańskim podwórku. – Bunde najwyraźniej również uznał to niespodziewane spotkanie z sąsiadem i przeciągającą się rozmowę za coś niebywałego, bo nagle się zawahał. – A może u Lundströma, czy jak tam on się nazywa, wie pan, tego nowego.

Alexander Lundquist sprowadził się zaledwie pięć lat temu i dlatego przyglądano mu się z pewną podejrzliwością. Nikt nie wiedział, jakie ma źródła dochodów, ale mówiono o działalności wydawniczej. Bunde, którego dom sąsiadował z domem Lundquista, sugerował, że przypuszczalnie chodzi o pornografię.

– Rozumiem – rzekł docent, nie bardzo wiedząc, jak powinien się odnieść do całej sytuacji.

– Czy tak to teraz ma wyglądać? – powtórzył Bunde. – Tak, że całe tłumy będą biegać po krzakach, pismacy i ci wszyscy paparazzi?

– Reporterzy i fotografowie zwykłe nie chodzą z siekierami. Może to ktoś, kto pracował na podwórku Lundquista?

– Właśnie! Jego podwórko wygląda jak komunalne wysypisko śmieci.

Wszystko, co miało jakiś związek ze sprawami miasta, łącznie z przetwarzaniem odpadów, Bunde opatrywał przymiotnikiem „komunalny”.

– Kolejny powód, żeby kogoś wynająć – odparł docent, znajdując w tej rozmowie nieoczekiwaną przyjemność. – Jestem pewien, że coś o tym wspominał.

– Rozmawialiście? – Bunde był szczerze zdumiony.

– Tylko chwilę – powiedział docent.

– Doprawdy?

– A może widział pan samego Lundquista?

– Bardzo mało prawdopodobne – odparł Bunde z szyderczym uśmiechem. – Nigdy wcześniej nie zjawiał się na podwórzu.

Docent musiał się z nim zgodzić.

– A co do tamtego człowieka, czy podszedł pan do niego i zapytał, co robi?

Bunde pokręcił przecząco głową.

– Wątpię, żeby teraz, jak pan to określił, „całe tłumy biegały po krzakach” – rzekł Johansson i spytał: – Był już pan pogratulować laureatowi?

– Nie, wolę poczekać – odparł Bunde wymijająco. – Może powinniśmy się złożyć na jakiś bukiet? To znaczy ci, którzy mieszkają przy naszej ulicy.

Zmarszczył brwi i spojrzał na docenta.

– Chyba czuję zapach spalenizny – powiedział.

– Nigdy nie byłem dobrym kucharzem – wyjaśnił Johansson z uśmiechem.

Bunde odwrócił się na pięcie i prawie biegiem ruszył do furtki, którą zostawił otwartą. Zrobił to tak szybko, że do docenta nie dotarły pożegnalne słowa sąsiada.

– Proszę zamknąć za sobą furtkę! – zawołał.

Patrzył na oddalającego się literaturoznawcę. Jasne, prawie białe włosy sterczały mu z tyłu głowy jak wyleniała szczotka. Ten widok przypomniał Johanssonowi jedyną książkę dla dzieci, jaką kiedykolwiek dostał. Głównym bohaterem był mag, którego pod koniec opowieści źli ludzie zmusili do ucieczki. Docent próbował sobie przypomnieć, jaką cenną rzecz wyczarował ten mag dla pewnego biedaka ze wsi. Czy to była krowa, czy może jakieś inne zwierzę?

Tak, na pewno krowa. Inaczej nie podarowano by mu tej książki na Gwiazdkę. W rodzinnym Rasbo jego ojca przezywano „Hindusem”.

Ruszył w stronę furtki, której Bunde za sobą nie zamknął. Aby odsunąć przykre wspomnienia z dzieciństwa i młodości, powiódł wzrokiem po podwórzu. Zauważył, że olandzki kamień trzeba by ułożyć na nowo, że na trawniku mech coraz bardziej się rozrasta, zwłaszcza w cieniu ligustrowego żywopłotu, i że jesienne krokusy jeszcze nigdy nie były takie bujne i piękne.

Kiedy zamykał furtkę, wrócił myślami do wizyty Ohlera. Czy profesor przyszedł tutaj kierowany szczerymi intencjami? Czyżby naprawdę chciał podzielić się zaszczytem? Może tyle lat rozczarowania sprawiło, że Johansson utracił zdolność do trzeźwego osądu spraw i nie zrozumiał, że charakter profesora stopniowo się zmienił?

W programach informacyjnych, które oglądał wczoraj na kilku kanałach, profesor Ohler powtórnie ogłosił, że Nobel nie jest tylko jego zasługą. Nawet wymienił Fergusona, co wcześniej, kiedy był jeszcze aktywny zawodowo, stanowiłoby rzecz zupełnie nie do pomyślenia.

Rozgoryczenie docenta narastało przez ostatnich kilka lat przed emeryturą, gdy cztery dekady pracy nagle wydały mu się bezwartościowe. Przypochlebianie się profesora niczego nie zmieniało.

Schodami wszedł na wieżę. Ta ostatnia część trasy, bardzo stroma, sprawiała mu coraz większą trudność.

Blade październikowe słońce kąpało rośliny w łagodnym blasku. Z czułością powiódł dłonią pod dwumetrowych liściach wielołodygowej draceny. W przeciwieństwie do tej całej zieleni wewnątrz wieży, ona jaśniała krwistą czerwienią. Nawilżył szmatkę i wytarł kurz, przez co kontrast stał się jeszcze mocniejszy.

Zdawało mu się, że kątem oka dostrzega jakiś ruch między jabłoniami Lundquista. Zachybotała się gałąź. Owoce na drzewku katja jaśniały jak małe latarenki.

Johansson zdjął okulary i przetarłszy szkła kawałkiem szmatki, włożył je ponownie, by przyjrzeć się podwórku sąsiada. Ale teraz było już spokojnie.

Pomyślał, że to pewnie kos. Lundquist nigdy nie trudził się zrywaniem owoców i jagód, więc ptaki mogły ucztować do późnej jesieni.

W Boże Narodzenie przylatywały jemiołuszki. Dodziobywały się aż do jabłek ribstonów.

Po chwili krzątania się przy roślinach Johansson uświadomił sobie, że nie zjadł obiadu. Nagroda Nobla rzeczywiście zakłóciła życie na tej ulicy. Odłożył szmatkę i ruszył na dół do kuchni.

– Te schody kiedyś mnie zabiją – wymamrotał.

Koniec wersji demonstracyjnej.