Korekta

Joanna Egert-Romanowska

Hanna Lachowska

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcie na okładce

© Michele De Souza/Arcangel Images

Tytuł oryginału

Den hand som skälver

Copyright © by Kjell Eriksson 2007

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB,

Stockholm and Leonhardt & Høier Agency A/S, Copenhagen.

All rights reserved.

For the Polish edition

Copyright © 2013 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-4904-9

Warszawa 2013. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Grudzień 1956

Wysłano go, żeby przyniósł trochę chrustu. Powierzono mu ważne zadanie. Na dworze panowało przeraźliwe zimno, na podwórzu skrzył się śnieg, a wylatujący z komina dym unosił się nad wtopioną w zbocze wzgórza chałupą niczym duch w szarobiałej szacie.

Nagle podłoga w drewutni pociemniała, pokryły ją kawałki kory i trociny. Przed chwilą Sven-Arne dołożył kolejną szczapkę do tych, które już trzymał w ręku. I nagle upuścił je, nie tylko ostatnią szczapkę, ale prawie wszystkie. Po prostu wyślizgnęły mu się z rąk.

– Pomóc ci?

Reszta drewna poleciała na podłogę.

– Przestraszyłeś się?

Pokręcił głową. Był tak zły, że nie mógł nic z siebie wydusić. Ante wszedł do szopy i zaczął się rozglądać.

– Ktoś zgromadził tu sporo drewna – powiedział i nieoczekiwanie się uśmiechnął.

Schylił się i podniósł kilka kawałków.

– Wyciągnij ręce!

Sven-Arne posłusznie wykonał polecenie.

Uklęknął. Jeśli przyniesie naprawdę dużo drewna, zasłuży na pochwałę. Chciał jak najszybciej wyjść z drewutni i wrócić do chaty, ale stryj zagrodził mu drogę.

– Pamiętam zimy podczas wojny. Wtedy to dopiero szło drewna.

– Podczas twojej wojny?

Ante pokręcił głową.

– Nie, tam było gorąco jak w piekle.

Sven-Arne marzł. Stąpnął krzywo i zachwiał się.

– Kiedyś ci opowiem – odezwał się Ante.

U lewej ręki brakowało mu dwóch palców. Emil wspomniał kiedyś, że stracił je przez własną głupotę. Ale nikt jakoś nie miał ochoty opowiadać o wojennych przygodach Antego, on sam też nie. Dlatego obietnica, że kiedyś do tego wróci, była godna uwagi.

– Wydajesz się mieć głowę na karku, Olars niczego nie pojmuje.

Ola Persson był kuzynem Svena-Arnego, starszym od niego o dziesięć lat. Siedział teraz w chacie i pił kawę. Wysadzał skały i zawsze tak dziwnie pachniał, nawet kiedy się przebrał w coś eleganckiego. Ante uparł się mówić na niego Olars.

Sven-Arne czuł, że bolą go ręce, ale jego złość minęła w momencie, kiedy stryj zaczął krytykować kuzyna.

Nie mógł przestać wpatrywać się w lewą dłoń stryja, którą ten zręcznie wyszukiwał odpowiednie kawałki drewna. Sięgał to w lewo, to w prawo i po chwili uzbierał całe naręcze.

– Wracamy?

Sven-Arne skinął głową. Próbował przesunąć drewno tak, by szczapki leżały bliżej ciała.

– Weźmiemy tylko brzozę – postanowił Ante, ściskając prawą ręką naręcze chrustu.

Kiedy skończyli, usłyszeli dźwięk dzwonków, a po chwili głuchy tętent kopyt stukających o zmarznięty żwir drogi.

– To Rosberg – oznajmił Ante, który miał dziwny zwyczaj przekrzywiania głowy, gdy czegoś nasłuchiwał.

Wyszli z drewutni. Oślepiło go słońce. Zza krzaków bzu dojrzał sąsiada babci. Rosberg siedział na ułożonych na saniach wielkich balach drewna, na głowie miał przekrzywioną sfilcowaną kominiarkę, ręce trzymał, jakby powoził czterokonnym zaprzęgiem.

Blixt, niespotykanie jasny koń ardeński, zaczął potrząsać łbem, kiedy sanie mijały chatę. Może nie lubił zapachu dymu, a może po prostu był podniecony bliskością stajni.

Sven-Arne nadal marzł, ale nie przeszkadzało mu to. W popołudniowym słońcu chatę było widać wyraźniej niż zwykle. Śnieg sięgał niemal do okien, komin był równie krzywy jak cała chata, w ostrym świetle lśnił w różnych odcieniach ciepłego brązu. Sven-Arne stłumił śmiech.

Dzwonki sań Rosberga wybrzmiały. Wokół rosnącego na środku podwórza jarząbu zebrało się stado gili. Z najniższej gałęzi zwisała huśtawka z białą czapą śniegu, jak czapka kucharza. Musiał przyznać, że nadal lubił się czasem na niej pohuśtać, potężny jarząb chronił go niczym jakiś olbrzym. Nawet deszcz nie przenikał przez jego gałęzie. Kiedy wiał wiatr, odwracał smutno liście, pokazując ich srebrzyste mechate spody. Wiosną kwitł na biało, jesienią czerwieniły się grona owoców, niekiedy tak liczne, że lśniły nawet z daleka. Czasem babcia brała kilka gron i wkładała je do szklanej miski z wodą. Drzewo zasadził jej dziadek, tak przynajmniej twierdziła, mimo że większość ludzi nie wierzyła, że może być aż tak stare.

– Blixt też był na wojnie – powiedział Ante, a Sven-Arne zaczął się zastanawiać, którą z wojen miał na myśli.

– Tylko konie i kretyni idą się bić – ciągnął stryj.

Ruszyli w stronę domu, Ante szedł przodem. Było szesnaście stopni mrozu. Splunął w śnieg, uśmiechnął się i pchnął drzwi do chaty.

– Szlag – mruknął, wchodząc do sieni.

Sven-Arne podejrzewał, że chodzi mu o mróz na zewnątrz. A może miał na myśli towarzystwo zebrane w babcinej kuchni.

Chociaż babcia napaliła w piecu, w pokoju było zimno, więc wszyscy zebrali się w kuchni. Byli tam jego rodzice, Erik i Lisbeth, stryj Emil, brat ojca, i jego synowie Ola i Tommy. Ich matka była w szpitalu, ale o tym nie wspominano. Miała słabe nerwy.

Przy oknie siedzieli brat babci, Edvin, i jego dwie niezamężne córki. Majvor, wielka jak stodoła, oddychała ciężko i z wyraźnym wysiłkiem. Jak zwykle narzekała na wszystko i na wszystkich. Inga-Lisa bez przerwy proponowała, że pomoże babci Agnes, ale zakleszczona między Edvinem i Majvor nie bardzo mogła się ruszyć. Obie siostry działały aktywnie w stowarzyszeniu Przyjaciele Jerozolimy. Miały opinie nieco wścibskich, ale tolerowano je.

Na stołku obok nich siedziała sąsiadka, znana z tego, że nie opuszczała żadnej okazji do poczęstunku. Wpadała niby przypadkiem, wypijała kawę i zjadała kawałek ciasta.

– Jest nasz gagatek. Teraz już zawsze będziemy wysyłali Svena-Arnego po drewno – odezwał się Emil.

Kuzyni posłali mu obojętne spojrzenia.

Ante i Sven-Arne wrzucili opał do skrzyni na drewno.

– Twoi chłopcy będą musieli uzupełnić zapas – powiedział Ante.

– Pewnie tak – odpowiedział Emil dobrotliwie.

Agnes pogładziła Svena-Arnego po głowie.

– Ogrzej się trochę.

Chłopak usiadł przy krótszym końcu stołu, odwrócony plecami do pieca. Babcia otworzyła drzwiczki i dołożyła drewna. Ante stał, trzymając w ręku filiżankę z kawą.

Panujące w kuchni ciepło rozleniwiło urodzinowych gości. Rozważania tria mężczyzn, Erika, Emila i Edvina, przerwało wejście Antego i Svena-Arnego. Być może stryj poszedł do drewutni nie tyle z chęci pomocy chłopcu, ale żeby nie musieć uczestniczyć w dyskusji, bo kiedy Emil coś powiedział, Ante westchnął ciężko i burknął coś pod nosem. Sven-Arne miał wrażenie, że powiedział: „Cholerne bzdury”.

Ante był inny. Nie tylko dlatego, że brał udział w wojnie i nie miał dwóch palców. Był sceptyczny niemal wobec wszystkiego. Emil nazywał brata „Zrzędą”, często się kłócili. Jakby toczyli odwieczny spór, który przerywali od czasu do czasu tylko dlatego, że nie mieli już siły słuchać swoich słów.

Znacznie później Sven-Arne zrozumiał rozdrażnienie Antego i poczucie bezsilności, gdy słowa, które wypowiadał, nie były w stanie nikogo przekonać, nic zmienić. Kiedy i o nim zaczęto mówić, że jest jednostronny i nie dość elastyczny, był przekonany, że to geny Antego dają o sobie znać, bo na pewno nie Erika. Jego ojciec był „ugodowy”, zarówno prywatnie, jak i w pracy, w A&W, gdzie był drukarzem. Tylko podczas spotkań z bratem okazywał się bezkompromisowy.

Zwykle rzadko się odzywał, nigdy nie wybuchał, a jeśli w ogóle odpowiadał na zarzuty, to robił to tak ulegle i z uśmiechem, że zawsze rozbrajał ewentualnych oponentów. A może sądzili, że go przekonali?

Przez lata był sekretarzem miejscowego koła Związku Typografów, w oczach wielu był wzorowym mężem zaufania: cichy i obowiązkowy, dokładny i przewidywalny jak kalendarze, przy których produkcji pracował. Jego pomysły rzadko bywały sensacyjne, ale jego propozycje, jak je nazywał, zawsze były dobrze przemyślane i opracowane na czas, przedstawiał je nieco suchym i formalnym tonem, który jednak stanowił gwarancję rzeczowości i ciągłości. Protokoły były wzorem dokładności, kolejność paragrafów zawsze bez zarzutu.

Sven-Arne pił kawę z mlekiem. Skąd pochodziła kawa, tego nie wiedział, ale mleko było na pewno od krów sąsiada. Rosberg miał siedem mlecznych krów, stojących w rozsypującej się oborze, która w każdej chwili groziła zawaleniem. Wokół stołu dyskutowano, czy Sven-Arne i jego kuzyni mają iść i pomóc mu zgarniać śnieg z dachu. Od trzech dni padało niemal bez przerwy, a teraz zbliżała się odwilż. Śnieg zrobi się ciężki jak ołów i wystawi na próbę i tak już nadwyrężoną konstrukcję budynku. Ola i Tommy odmówili, Ola wyraził nawet opinię, że byłoby wręcz lepiej, gdyby obora się zawaliła. Powiedział to z taką oczywistością i w tak dorosły sposób, że nikt nie zwrócił mu uwagi. Sven-Arne zauważył, że dorośli mieli prawo mówić różne rzeczy i nikt nie przywoływał ich do porządku. Gdyby sam coś takiego powiedział, usłyszałby, że „pyskuje”.

Nawet babcia Agnes nie zaprotestowała, chociaż ona i Rosberg byli sobie bardzo bliscy, dwoje dobrych sąsiadów, którzy niemal całe życie mieszkali obok siebie.

Fakt, że Rosberg nie uczestniczył w przyjęciu, tylko pracował gdzieś na godziny, nie był niczym dziwnym. Wszyscy wiedzieli, że się zjawi, kiedy rodzina wyjedzie. Po wieczornym dojeniu umyje się i ruszy wydeptaną ścieżką do sąsiedniego gospodarstwa. Pewnie zjedzą kanapki i wypiją na spółkę jedno piwo. Może posłuchają też radia. Wymienią kilka zdań. Koło wpół do dziesiątej Rosberg podziękuje za wspólnie spędzony wieczór i wróci do domu.

Wiosną planował pozbyć się „młodzieży”, więc być może był to ostatni raz, kiedy Sven-Arne pił mleko od krów Rozberga. Zawsze go lubił. Ciepło obory, spokojne odgłosy przeżuwania i zapach sieni, kiedy wchodził do domu sąsiada, nieodmiennie kojarzyły mu się z dzieciństwem.

Z łatwością mogliby zrzucić śnieg z dachu, uporaliby się z tym w ciągu pół godziny, ale woleli siedzieć w cieple i udawać nowoczesną młodzież z miasta, no i przecież byli już dorośli.

– Mogę pójść – powiedział.

– Dokąd? – zdziwił się stryj.

– Do Rosberga.

Emil nie odpowiedział, tylko się uśmiechnął. Agnes położyła rękę na ramieniu chłopca.

– Pójdziemy razem, chłopak i ja – odezwał się Ante.

– Chcesz, żeby spadł? – wszedł mu w słowo Erik.

– Krowy nie wejdą na dach – stwierdził Ante. – Staruszek też nie da rady. A śnieg trzeba zgarnąć. I ktoś musi to zrobić. To proste.

Widok z dachu obory Rosberga sprawił, że Sven-Arne robił długie przerwy w odśnieżaniu. Gdzieś na horyzoncie droga skręcała w stronę kościoła, a potem pochłaniał ją las. Tu, z góry, wąska szosa wyglądała całkiem inaczej, o wiele bardziej obiecująco, niż gdy jechało się nią wiejskim autobusem. Ax, kierowca, zwykle żartował sobie z niego i nazywał go „małym towarzyszem”. Kiedyś zdarzyło się, że Ax zatrzymał autobus, wyszedł i odlał się na przednie koło. Zawsze robił to, co chciał, ale ludzie go lubili. Był sumienny, dostarczał paczki nawet do najbardziej oddalonych chałup, a starszym, samotnym ludziom chętnie załatwiał w mieście różne drobne sprawy.

Dwa inne gospodarstwa też tu z góry prezentowały się bardziej okazale. Jakby odległość uszlachetniała. To, co z perspektywy ziemi, wydawało się mizerne, oglądane z wysoka nabierało większej godności. Sven-Arne widział, jak ktoś poruszał się na podwórzu gospodarstwa oddalonego o dobre kilkaset metrów.

Na podwórzu obok obory stał Rosberg i przytupywał na mrozie. Nie okazał żadnego zdziwienia, kiedy Ante i Sven-Arne pojawili się u niego z propozycją pomocy, tylko natychmiast poszedł zdjąć drabinę ze ściany.

– Mam nadzieję, że jesteście ostrożni! – zawołał.

Ante pomachał mu uspokajająco ręką, odwrócił się i uśmiechnął do chłopca.

– Zimno ci?

Sven-Arne pokręcił głową.

– Obwiążę cię sznurem, żebyś mógł zsunąć się do samej krawędzi.

Do ziemi było jakieś sześć metrów, ale ponieważ obora stała na wzgórzu i to o dość stromym zboczu, wysokość wydawała się znacznie większa. Sven-Arne zaczął się zsuwać po dachówkach, trzymając w ręku łopatę, którą strącał śnieg. Czuł sznur wokół pasa. Usłyszał głuchy huk, kiedy spadające masy śniegu uderzyły o ziemię. Odwrócił się i uśmiechnął.

– Dobrze – pochwalił go Ante. – Większość już zwaliłeś.

Rozległ się głuchy dźwięk i kolejna partia śniegu znalazła się na ziemi. Stryj podciągnął go, w stronę kalenicy, a potem znów spuścił niżej. Przypominał wodza armii, gdy tak stał w rozkroku, na zgiętych kolanach, z wyprostowanymi plecami. Sven-Arne był natomiast atakującym żołnierzem frontowym, wycofywał się na rozkaz, by po chwili znów przeć do walki z wrogiem.

– Szlag – burknął Ante, kiedy jedna z dachówek pękła, wydając metaliczny dźwięk. Wiosną obora i tak miała iść do rozbiórki.

Być może słońce odbijające się w szybie drzwi wejściowych sprawiło, że Sven-Arne odwrócił głowę. I zobaczył ojca i kuzynów stojących na podwórzu domu babci.

– Widzisz to robactwo? – spytał Ante.

Miał im pomachać? Nie, niech sobie stoją i się gapią. Zaraz zaczną marznąć i wtedy wejdą do środka. Sven-Arne podświadomie zwolnił nieco tempo, oparł rękę na łopacie i splunął. Spojrzał na Antego.

– O co chodzi z tymi Węgrami? – spytał. – Bez przerwy się o to kłócicie.

– Odśnieżaj – warknął Ante.

– Ale w czym rzecz?

Sven-Arne dostrzegł niezdecydowanie w oczach stryja. Gdyby nie znał go lepiej, pomyślałaby, że jest to wyraz bólu.

– Szlag! – rzucił nonszalancko.

Rosberg przeszedł na drugą stronę i śledził uważnie postępy w pracy. Nagle Ante usiadł na kalenicy, zdjął rękawice i położył je obok siebie.

– Siadaj – powiedział. Wykonał zachęcający gest ręką w stronę chłopca. – Usiądź na rękawicach!

Sven-Arne usiadł posłusznie. Stryj powiódł wzrokiem w stronę brzegu lasu.

– Słońce zachodzi – powiedział po chwili.

A potem zaczął opowiadać o wojnie, w której kiedyś brał udział. Sven-Arne nie wszystko rozumiał, ale nie chciał drażnić stryja pytaniami. Przyglądał się jego lśniącemu czarnemu zarostowi. Miał duży, ostro zaznaczony nos, wysokie kości policzkowe odziedziczył po matce. Mówił powoli, jakby szukał słów gdzieś w przeszłości. Niektóre powtarzał po kilka razy. Głównie nazwy miejscowości. Za każdym razem, kiedy Ante wymieniał nazwę jakiegoś miasta czy osady, Sven-Arne dochodził do wniosku, że chciałby tam pojechać.

Nagle powróciło poczucie dumy, którego doświadczył na podwórzu babci. Miał wtedy wrażenie, że każde słowo, które Ante wypowiadał, było ważne, jakby stryj wysyłał w przestrzeń jakąś wiadomość. Siedząc na dachu Rosberga, też wysyłał wiadomości. Kierował swoje słowa do lasu i do Svena-Arnego. Rosberg też je słyszał, ale ich nie rozumiał. Robactwo słyszało, ale też niczego nie pojmowało. Tylko on, Sven-Arne, potrafił odczytać przekazywaną wiadomość. Tylko jemu one coś mówiły, niosły wiedzę o tym, co naprawdę się wydarzyło.

Nagle stryj zamilkł, uśmiechnął się i spojrzał na niego.

– Widzisz, czasem nie chce mi się żyć – ciągnął. – Jakby już nic nie miało dla mnie znaczenia. Rozglądam się i nie widzę niczego, co by mnie kusiło. Na mój ból nie ma żadnego lekarstwa. On tkwi tutaj – powiedział, wskazując na klatkę piersiową. – Wiedziałem, że to tak się skończy – dodał po chwili. – Wiesz, co miałem w plecaku, kiedy wyszedłem na ląd we Francji?

Sven-Arne pokręcił głową. Miał ochotę objąć stryja i go uściskać.

– Rysunki dzieci. Setki rysunków. Sny, marzenia, strach i dziecięcą tęsknotę. Wszystko to miałem ze sobą.

Ante odwrócił głowę i spojrzał w stronę kościoła i domu parafialnego.

Cisza, unosząca się nad chałupą Rosberga i całą wsią, była niemal monumentalna. Zimowe popołudnie spowite było ciszą. Powiedz coś jeszcze, prosił go w duchu Sven-Arne. Opowiedz o dzieciach! Co to były za dzieci? Dlaczego zabrałeś ze sobą ich rysunki?

Miał wrażenie, jakby chodził po lodzie na stawie przy młynie. Jedno słowo mogło wszystko zmienić, przerwać nie tylko ciszę, ale i poczucie wspólnoty, podobnie jak jeden nieprzemyślany ruch wystarczył, by krucha warstwa lodu na stawie pękła.

Położył dłoń na ręku stryja.

– Nie jest ci zimno?

Ante pokręcił głową.

– Marzną mi tylko te palce, których nie mam.

Kiedy skończyli odśnieżać, RosberG zaczął nalegać, żeby weszli do środka. Nalał kieliszek gorzałki Antemu, chłopcu dał kubek gorącego mleka.

– Na zdrowie! – powiedział, unosząc swój kieliszek.

Sven-Arne zauważył, że nie nalał sobie do pełna.

Stryj był czerwony na twarzy. Wypił gorzałkę jednym haustem i z hałasem odstawił kieliszek na stół.

W kuchni pachniało paleniskiem, oborą i mokrymi ubraniami.

– To mi się podoba – powiedział Rosberg. – Jeszcze jednego? – zaproponował.

Ante pokręcił głową.

– Więc rozstajesz się z nimi?

– Na wiosnę – potwierdził Rosberg.

– Dzięki za gorzałkę.

– To ja wam dziękuję.

– Przechodzisz na emeryturę?

– To nieludzkie – stwierdził Rosberg.

– Nie ma znaczenia, co się robi – zauważył Ante.

Sven-Arne, który przysłuchiwał się rozmowie, dziwił się, że chociaż tak niewiele zostało powiedziane, to jednak rozmowa sprawiała wrażenie ożywionej.

Rosberg dźwignął się z krzesła.

– Jeszcze jedno – powiedział i zniknął w izbie sąsiadującej bezpośrednio z kuchnią.

Ante spojrzał na chłopca.

– Rozgrzałeś się?

Sven-Arne skinął głową i wypił resztkę tłustego mleka.

Rosberg wrócił, trzymając w ręku zegar. Przeciągnął dłonią po sumiastych wąsach, na których iskrzyły drobinki topniejącego śniegu.

– Wiem, że mu się przyglądałeś.

Sven-Arne wiele razy podziwiał budzik. Krewny Rosberga kupił go w Ameryce wiele lat temu, być może jeszcze w dziewiętnastym wieku. Rosberg nie potrzebował budzika, który pełnił jedynie rolę dekoracyjną. Obudowa lśniła, jakby była z prawdziwego złota, wskazówki były czarne i ozdobne, podobnie jak cyfry na cyferblacie, ogromne dzwonki robiły straszliwy hałas. Z tyłu były specjalne kluczyki, jeden do nakręcania zegara, drugi do budzika, i niewielka dźwignia, którą można było ustawić w dwóch pozycjach: „Long alarm” i „Rep. alarm”.

Zegar tykał nerwowo, urywanie. Czasem miało się wrażenie, że wstrzymywał oddech, jakby milkł na chwilę, by w końcu dojść do wniosku, że musi nadążać za czasem i wtedy powracał do swojego szalonego tempa, chcąc nadrobić chwilową bezczynność.

Tak czy inaczej był to przedziwny przedmiot, promieniujący szacownością. Przyciągał wzrok i to nie tylko swoim tykaniem. Niewykluczone, że spartańskie umeblowanie pokoju sprawiało, że błyszczał w jakiś szczególny sposób.

– Pomyślałem, że może… – zaczął Rosberg i podał budzik chłopcu, który przyjął go, wyraźnie zmieszany.

– Oczywiście, jeśli chcesz – dodał Rosberg.

– Mogę go wziąć?

– Po co ma tu stać.

Rosberg stał się nagle niezwykle rozmowny, zaczął opowiadać historię budzika, którą zresztą opowiadał już wiele razy.

– Na zawsze? – dopytywał się Sven-Arne.

Ante roześmiał się.

– Nic nie jest dane nam na zawsze – stwierdził.

Listopad 1993

Åke Sandström przedstawiał sprawę równie powoli i drobiazgowo jak zwykle. Sven-Arne Persson niemal zapomniał już, czego dotyczyła.

Że też można użyć tylu słów i nic nie powiedzieć, pomyślał w duchu, spoglądając na zegarek. Za kwadrans druga.

Zebranie trwało od wczesnego przedpołudnia, z przerwą na lunch.

– Jeśli uwzględnimy wszystkie okoliczności, to bardzo wiele zdaje się przemawiać za tym, iż realizacja projektu zgodnie z wcześniejszymi planami może być sprzeczna zarówno z literą, jak i z duchem ustawy gminnej, z drugiej strony nie ma chyba żadnych szczególnych powodów, żeby…

– Åke! Przejdźmy może do…

– Już przechodzę! Sprawa nie jest taka prosta, jak niektórym może się wydawać.

Sven-Arne Persson westchnął, demonstracyjnie zamknął aktówkę i zaczął myśleć o innych sprawach. O innych, czyli o kwestii zasadniczej, jak w duchu nazywał problem, który w ostatnim okresie coraz bardziej go pochłaniał.

Czy nadeszła pora? Czy bezduszna gadanina Sandströma była sygnałem, na który czekał? Westchnął ciężko, co sprawiło, że Sandström zamilkł. Jednak już po chwili niezrażony mówił dalej.

Sven-Arne Persson przyglądał się zebranym w sali. Wszystkich znał od lat. Niektórych mógł nazwać przyjaciółmi, innych jedynie partyjnymi znajomymi. Miał wrażenie, że coraz mniej osób słucha jego słów. Może odczucie to miało źródło w jego własnej frustracji i narastającej obojętności wobec spraw gminy, bo przecież nadal cieszył się szacunkiem partyjnych kolegów, a zgłaszane przez niego uwagi traktowano równie poważnie jak zawsze.

Ale nie lubili go, nie miał co do tego żadnych wątpliwości. Pewne cechy jego charakteru mogły być trudne do zaakceptowania. Za to był lubiany przez wyborców, swobodnie poruszał się po mieście, poznawał jego mieszkańców, zaprzyjaźniał się z nimi. Słuchał ludzi, pozwalał im się wypowiedzieć, nigdy nikomu nie przerywał, zawsze wydawał się autentycznie zainteresowany. Potrafił być poważny, ale potrafił też żartować, wszystko w zależności od sytuacji. Oczywiście, jak wszystkie osoby publiczne, on też bywał niekiedy wyrachowany, jednak jego troska o tych, których reprezentował, była powszechnie znana. To go wyróżniało i czyniło pożytecznym. Nie postrzegano go jako partyjnego prominenta czystej krwi.

Wszystko się komplikowało, gdy przychodziło do spraw wewnątrzpartyjnych. Nagle jego elastyczność znikała. Doktor Jekyll i Mr Hyde lokalnej polityki, stawał się niecierpliwy, niekiedy uparty, i zawsze parł do szybkiego zatwierdzenia podjętych decyzji.

Pod koniec lat osiemdziesiątych grupa jego partyjnych kolegów i koleżanek, głównie ze Związku Kobiet, próbowała się go pozbyć. Gerda Lyth, jego największa oponentka, nazwała go żądną władzy męską szowinistyczną świnią.

Początkowo potraktował sprawę lekko. Wiedział, że Gerdzie jest trudno, ponieważ była osobą z zewnątrz, bez żadnego zakotwiczenia w mieście. Przeniosła się tu z południa kraju, więc odróżniała się nawet sposobem mówienia. Pracowała na uniwersytecie. Sven-Arne wywodził się z klasy robotniczej i zanim został rzecznikiem związkowym, a potem politykiem komunalnym, przez dobrych dziesięć lat pracował fizycznie, co w partii robotniczej było towarem deficytowym.

W sporze z Gerdą Lyth i jej zwolennikami świadomie wykorzystywał swoje pochodzenie klasowe, dość rzadkie w Uppsali, zdominowanej przez mieszczaństwo i środowisko akademickie. Dopiero znacznie później dotarło do niego, jak niewiele brakowało, by jego wrogom udało się odsunąć go od władzy i pozbawić wpływów w zarządzie gminy.

Gdy sytuacja stawała się podbramkowa, zawsze mógł wrócić do „prawdziwego” dialektu uppsalskiego z okresu dzieciństwa i młodości. Niektórzy twierdzili, że Uppsala nie miała swojego specyficznego dialektu. Nic bardziej mylnego, uważał Sven-Arne. Już po kilku zdaniach był w stanie rozpoznać prawdziwego mieszkańca miasta, wywodzącego się z miejscowej klasy robotniczej, chociaż przyznawał, że takich ludzi było już coraz mniej. W dzisiejszych czasach wszystko się mieszało, różnice językowe zacierały się. Dla partii robotniczej, flirtującej z klasą średnią, przynależność klasowa stawała się coraz bardziej nieporęcznym narzędziem walki. Język klasy robotniczej był jedynie rodzajem łącznika z dumną przeszłością, uprawniającym do przemawiania w imieniu innych. Natomiast w wewnętrznej walce o władzę mógł być swobodnie wykorzystywany, o czym Gerda Lyth przekonała się na własnej skórze.

Po pierwszych atakach, które Sven-Arne początkowo starał się ignorować, jego antagoniści zwarli szeregi i przystąpili do bardziej przemyślanej kampanii, zmuszając go do zajęcia stanowiska.

Zmobilizował więc swoich popleczników, skontaktował się z jednym z dawnych działaczy, cieszącym się poparciem starszych członków kół partyjnych w mieście, i zaczęto knuć. Nawiązano kontakt z mediami, Persson wystosował świetnie napisany osobisty apel, w którym domagał się większej „troski” o miasto i przeniesienia jego centrum. To ostatnie było całkowicie zrozumiałe zarówno z geograficznego punktu widzenia, skoro bastionem jego władzy były dawne dzielnice robotnicze, takie jak Salabackar, Tunabackar, Almtuna i Svartbäcken, jak i z czysto ideologicznego.

W apelu wspominał o „porządnej pracy”, jakby samo pojęcie było czymś niemal magicznym, cytował anegdoty z okresu, kiedy pracował jako hydraulik, używając przenośni, identyfikujących go z klasą robotniczą i tajemnym braterstwem rzemieślników, co, doskonale to wiedział, przemawiało zarówno do wtajemniczonych, jak i do ignorantów.

Pisał o tradycji i odnowie, wyświechtane pojęcia, które jednak w tym kontekście wydawały się prawdziwe i które udało mu się umiejętnie powiązać nie tylko zresztą z jego własnym doświadczeniem szwedzkiej biedy, z tradycją, zapachem mokrej wełny, marzeniami o urlopach i dostępie do dentysty, ale także z nowymi technologiami w dziedzinie informatyki i badaniami biomedycznymi, które miały zapewnić Uppsali miejsce na mapie świata.

Natomiast starał się w ogóle nie poruszać kwestii „nowych Szwedów”, których prawdę mówiąc, nie znał. Wiedział jedynie, że na ogół mieszkali gdzieś na obrzeżach miasta. Wspomniał w tym kontekście o Karlu Oskarze z powieści Vilhemla Moberga, była też grecka feta, nie pojawił się natomiast żaden poważny problem i jakiekolwiek zobowiązania do czegokolwiek.

Sven-Arne zaczął dostawać kwiaty. W jego gabinecie w ratuszu unosił się zapach lewkonii. Czytelnicy miejscowej gazety „Upsala Nya Tidning” pisali listy do redakcji, wszystkie bardzo pozytywne. „Nareszcie ktoś odważył się powrócić do ideologii”, pisał jeden z czytelników. „Znów rozpoznajemy naszą socjaldemokrację”, zauważył drugi.

Opozycja okazała się na tyle rozsądna, że nie dała się wciągnąć w żadną dyskusję. Apel był zbyt ogólnikowy i utrzymany w zbyt retorycznym tonie, by dawać powód do jakiegokolwiek ataku. Główny oponent Perssona, Herbert Gunarsson (umiarkowana prawica), doskonale rozumiał, że apel był przeznaczony do „użytku wewnętrznego”. W głębi duszy nie znosił kobiet w polityce, a szczególnie tych spod znaku socjaldemokratów, i cieszył się, że ktoś utarł nosa Lyth, chociaż jej nazwisko nigdzie nie zostało wymienione.

Jedyną osobą, która skrytykowała apel, był Ante. Natychmiast po jego opublikowaniu zadzwonił do bratanka i roześmiał mu się w twarz. Nie dał się oszukać. Nie miał wątpliwości, o co naprawdę chodzi, a Sven-Arne przeklinał w duchu człowieka, z którym czuł się tak silnie związany. Słowa stryja zostały w jego ciele niczym zadra. Zawsze, gdy później posługiwał się retoryką apelu, językiem, który był przekonujący, ale i świadomie dwuznaczny, a którym on władał po mistrzowsku, czuł, jak wszystko znów odżywa.

Sven-Arne nie odpowiedział na zarzuty stryja. Nie było sensu upiększać kłamstwa. Wysłuchał jego sarkastycznej tyrady i spytał, jak jego biodro. To był czuły punkt stryja. Starszy pan nie mógł już poruszać się samodzielnie i jeśli miał do pokonania dłuższy kawałek, musiał prosić bratanka o pomoc.

W wyniku ofensywy Svena-Arnego Gerda Lyth musiała się poddać. Przez moment miał nawet wyrzuty sumienia, ale szybko się z nimi uporał. Był politykiem, musiał być silny, w jego działalności nie było miejsca na wątpliwości czy chwiejność.

Ani jedno słowo w jego tekstach nie było nieprawdziwe, a mimo to wiedział, że całość jest fałszywa. To nie był manifest ideologiczny, tylko orwellowskie oszustwo.

Po zwycięstwie odniesionym nad partyjną konkurencją Sven-Arne Persson pogrążył się w depresji. Stan ten trwał pół roku. Po orzeźwiającej walce o władzę została mu już tylko obojętność.

Jakby jego zakłamanie obnażyło nieprawdziwe wnętrze nie tylko jego, ale też i jego kolegów, tych którzy trwali przy nim, wspierali go i poklepywali po plecach. Wydawało mu się, że wszyscy powinni przejrzeć jego słowa. Zastanawiał się, czy jego kamuflaż był tak przekonujący, czy też tęsknota jego partyjnych kolegów za zabarwioną ideologicznie argumentacją była tak wielka, że dali się zwieść fanfarom, które, gdy wybrzmiały, zostawiały po sobie pustkę, od której większość przecież pragnęła uciec.

Po niespełna roku Gerda Lyth porzuciła Uppsalę dla Göteborga, gdzie dostała posadę w administracji uniwersytetu. Kiedy Sven-Arne na jakiejś konferencji spotkał silnego człowieka göteborskiej polityki, spytał go oczywiście o Lyth. Ale Göran Johansson nie potrafił mu nic powiedzieć. W ogóle o niej nie słyszał. Czyżby Gerda Lyth uznała, że ma dosyć polityki?

– Co o tym sądzisz?

Wyrwany z zamyślenia Sven-Arne spojrzał zdziwiony na Sandströma.

– Przyznaję, że nie słuchałem zbyt pilnie.

– Źle się czujesz? Jesteś blady.

– Boli mnie głowa. Zrobię sobie małą przerwę – powiedział Sven-Arne. – Jeśli można, oczywiście – dodał.

Nie oczekiwał żadnych protestów, więc wstał i opuścił pokój. A tym samym także swoją żonę, politykę, Uppsalę i Szwecję.

1

Na rogu Brigade Road i Mahatma Gandhi Road otrzymał pierwsze ostrzeżenie. Nie żeby był przesądny, wręcz przeciwnie. Jego życie zawodowe zawsze cechowała racjonalność. Dlatego niezbyt dobrze pasował do tego kraju, chociaż zawsze, a z czasem coraz bardziej, doceniał hinduski fatalizm. Ale powinien był dostrzec znaki ostrzegawcze.

Po pierwsze skojarzenie z „domem”. Kiedy myślał o „domu”, myślał zwykle o mieszkaniu w Bangalurze, znacznie rzadziej o segmencie w Uppsali. Jednak tym razem przed oczami stanęły mu kamienice wokół rynku Vaksala. Oczywiście zdarzało mu się wracać w myślach do okolic swojego dzieciństwa, ale tym razem wspomnienia pojawiły się z niespodziewaną siłą. Zatrzymał się, ktoś go popchnął i znalazł się przed wejściem do sklepu, w którym sprzedawano jedwab z Kaszmiru.

Mahatma Gandhi Road w niczym nie przypominała Uppsali. Absolutnie w niczym. Intensywny, niemal szaleńczy ruch, wieczne trąbienie i kłęby spalin unoszących się nad ulicą, były nie do wyobrażenia w okolicach Vaksala. Podobnie jak dziury w chodniku, niektóre tak głębokie, że sprawiały wrażenie, jakby prowadziły prosto do innego świata: czarna otchłań, w którą każdy mógł zstąpić, i strumień ludzi, którzy umiejętnie wymijali stojącego nieruchomo mężczyznę; sprzedawca „prawdziwych” roleksów i „policyjnych okularów”, który po prostu go ignorował, i ochroniarz firmy Guardwell, stojący na zewnątrz sklepu, który oferował znaczne upusty na szale i sari, a naprawdę doił zachodnich turystów, wyciągając od nich dodatkowe tysiące rupii. Nie były to jakieś przerażająco wielkie sumy, ale wystarczały, żeby mafia z północy robiła znakomite interesy. Tak przynajmniej twierdził Lester.

Zobaczył przed sobą dom, w którym dorastał, podwórko, gdzie co piątek grabiono żwirowe alejki, zadbane, starannie wytyczone trawniki, klomby róż i krzaki bzu, i obowiązkowy krzak jaśminu, i cuchnący buldeneż w parku obok stacji kolejowej. Podwórka przy domach cechował surowy porządek. Poczucie niezmienności, wyjątkowe w obecnych czasach. Uderzyło go to, kiedy kilka lat temu zawitał tam całkiem przypadkowo podczas wizyty w kraju. Zmiany były niemal niezauważalne: na jednym z podwórek postawiono altankę na śmietnik, która zresztą zdecydowanie tam nie pasowała, poza tym żwir nie był tak starannie wygrabiony jak kiedyś, a maszt od flagi został usunięty, być może czasowo, bo podstawa pozostała. Potężne drzewa bzu pochylały się podejrzanie, można było odnieść wrażenie, że ich poskręcane pnie wiły się ze strachu przed upływem czasu.

Sven-Arne Persson zobaczył to wszystko przed sobą, stojąc na chodniku na MG Road. Ochroniarz przyglądał mu się podejrzliwie, być może bał się, że starszy pan się przewróci i wtedy on będzie musiał podjąć jakieś działanie.

Sven-Arne uśmiechnął się uspokajająco. Ochroniarz skinął głową, ale jego twarz pozostała nieruchoma.

Czyżby zatęsknił za domem? Do tej pory nigdy nawet nie pomyślał, że mógłby kiedyś wrócić do Uppsali. Było to jak senne marzenie, jak kiedy wyobrażamy sobie, że fruwamy jak ptak, czy nurkujemy w głębinach jak ryba.

Pewnie doskwierał mu brak możliwości. Nie miał nawet ważnego paszportu. Zrobił kilka kroków, przede wszystkim by uniknąć bacznego spojrzenia ochroniarza, zatrzymał się, a potem ruszył powoli w stronę Marks Road.

Po chwili pojawiło się drugie ostrzeżenie.

Przeszedł ledwie kilkaset metrów, kiedy nagle zobaczył idącą w jego stronę parę. Był pewien, że to Szwedzi, chociaż nic – ani w ich ubiorze, ani zachowaniu – na to nie wskazywało. Jednak szedł dalej, nie przyszło mu nawet do głowy, żeby skręcić w jakąś boczną uliczkę. Mógł uciec, jak to robił wiele razy wcześniej, gdy nachodziło go przeczucie zbliżającego się niebezpieczeństwa. Teraz jednak jego wyuczony mechanizm obronny, sprawdzający się przez ponad dziesięć lat, nagle, po dziwnym doświadczeniu, jakiego doznał, stojąc przed sklepem z jedwabiami, zaszwankował. Tak więc szedł im na spotkanie całkowicie bezbronny.

Dzieliło go od nich jakieś dziesięć metrów, gdy nagle ich spojrzenia się skrzyżowały. Kobieta przypatrywała mu się uważnie, powiodła wzrokiem po jego twarzy i po jego stroju, który zapewne uznała za dziwny, a potem obojętnie odwróciła wzrok. Gdy przechodzili obok siebie, Sven-Arne usłyszał, jak zwraca się do swojego towarzysza, mężczyzny w wieku około czterdziestu lat, który pocąc się w garniturze i koszuli z krawatem, szedł kawałek za nią.

Kobieta mówiła po szwedzku. Pochodzi z południowo-zachodniej Skanii, może z Helsingborga, pomyślał Sven-Arne. Jak zawsze, kiedy udało mu się rozpoznać czyjś dialekt, poczuł niemal dziecinną radość.

„Uważam, że powinniśmy spytać Nilsa”.

Powiedziała to stanowczym, nieznoszącym sprzeciwu tonem. Sven-Arne zdążył wyczuć niemy opór mężczyzny, który najwyraźniej nie miał ochoty pytać Nilsa o cokolwiek.

W momencie, kiedy się mijali, mężczyzna posłał mu szybkie spojrzenie. Sven-Arne miał wrażenie, że jego twarz drgnęła. Mężczyzna zwolnił, pozwolił, by odległość między nim a kobietą się zwiększyła. Zrobił to mimowolnie, jakby chciał powiedzieć: Proszę, pomóż mi się od niej uwolnić. Odwróć jej uwagę, żeby przestała myśleć o rozmowie z Nilsem.

Sven-Arne pospieszył dalej, nie oglądając się za siebie.

Hałas uliczny narastał, im bardziej zbliżał się do Marks Road. Jakaś riksza zderzyła się z motorowerem, dwóch mężczyzn kłóciło się głośno i zawzięcie. Obok motocyklisty stała kobieta i płakała. Z czoła leciała jej krew. Kierowca rikszy wykrzykiwał coś w gniewie, z ust tryskały mu fontanny śliny, gestykulował, jakby w ten sposób chciał podkreślić siłę swoich argumentów.

Kolizja spowodowała korek, zewsząd słychać było trąbienie, ciężarówki wyły, żółte riksze piszczały żałośnie, manewrując między pojazdami. Sven-Arne zwolnił, ale nie zatrzymał się. Musiał się uporać ze swoją wewnętrzną kolizją.

Potem, kiedy już odpoczywał u Lestera, przeklinał własną głupotę. Powinien był uważniej odczytać znaki, a on, mimo wyraźnych ostrzeżeń, szedł dalej.

Jego celem była restauracja Koshy’s, gdzie raz do roku, z powodów sentymentalnych, jadał obiad. Jedyny sentyment, na który sobie pozwalał.

Pewnego wieczoru w listopadzie 1993 roku, zdezorientowany i głodny, po tym jak wymiotował przez cały lot z Dehli, stanął przed budynkiem lotniska i poprosił kierowcę taksówki, żeby zawiózł go do jakiejś dobrej restauracji. Kierowca zabrał go do Koshy’s.

Teraz wybrał się tam, żeby uczcić dwunastą rocznicę przybycia do miasta, które stało się jego domem. Początkowo było to dla niego przykre doświadczenie, jakby sam się zadręczał, jakby chciał sprawdzić, czy jest w stanie wytrwać.

Pierwsza wizyta nie była szczególnie udana. Rozpłakał się. Był wykończony męczącą podróżą przez Europę, długimi lotami i napięciem. Głowa opadła mu na stół i zaczął bezdźwięcznie płakać. Kelner zauważył to i podszedł do niego, ale on odprawił go gestem ręki, wytarł łzy, sięgnął po kartę i ją otworzył.

Kiedy stał przed budynkiem lotniska, poczuł się obco, podczas krótkiej podróży do centrum miasta poczucie to wzmocniło się. Siedząc przy stole w restauracji, po raz pierwszy uświadomił sobie skalę swojego przedsięwzięcia. Do tej pory przemieszczał się mechanicznie, nie myśląc o skutkach. Z Uppsali udał się na lotnisko Arlanda, skąd poleciał na Heathrow w Londynie, a stamtąd do Dehli. Cały czas myślał tylko o jednym: żeby uciec.

Dlatego doroczna wizyta w restauracji była rodzajem próby. Zawsze siadał przy tym samym stoliku. Jeśli był zajęty, czekał cierpliwie. Potem zaczynał wspominać swoje pierwsze doświadczenia z Bangaluru. Niepewność i wątpliwości, czy aby na pewno dobrze zrobił. I za każdym razem dochodził do tego samego wniosku: Postąpił słusznie. Bo jaki inny wniosek mógł wyciągnąć?

Zadowolony, że może uwolnić się od hałaśliwej ulicy i uniknąć kolejnych nieprzyjemnych zdarzeń, wszedł do restauracji. Skręcił w prawo, gdzie mieściła się bardziej ekskluzywna część lokalu, pchnął obrotowe drzwi i skierował się w stronę stolika, schowanego za kolumną i za plecami szefa sali. Tego samego przez wszystkie te lata, szerokiego w ramionach zapaśnika, o coraz bardziej przerzedzonych włosach, ale z imponującymi sumiastymi wąsami, dużymi dłońmi i ciężką, ponurą twarzą, której rysy potrafiły się zmienić w ciągu sekundy.

Szef sali rozpoznał go, uśmiechnął się, odszedł od kolumny i wykonał zapraszający gest.

Szok był całkowity. Sven-Arne odwrócił się na pięcie i uciekł.

2

Jan Svensk uniósł się na krześle i mimowolnie wyciągnął rękę, jakby chciał zatrzymać uciekającego, ale oczywiście natychmiast się zorientował, że nie ma to sensu. Drzwi wykonały kilka obrotów, mężczyzna zniknął.

To niemożliwe, pomyślał. Siedział chwilę jak sparaliżowany, po czym wstał i wybiegł na hałaśliwą ulicę. Uderzyło go gorąco. Rozejrzał się na wszystkie strony i przez matową plastikową szybę oddalającej się rikszy dojrzał siwą głowę. Kierowca przyspieszył i pojazd zniknął wśród innych w gęstym ruchu.

Wrócił do lokalu. Pozostali goście, w liczbie kilkunastu, przyglądali mu się z nieskrywaną ciekawością. Kelner spojrzał na niego zdziwiony.

– Coś nie tak, sir?

Jan Svensk pokręcił głową.

– Miałem wrażenie, że… Ten mężczyzna…

– Ma pan na myśli „Grzecznego”?

– Zna go pan?

Kelner pokręcił głową. Jan Svensk nigdy nie potrafił powiedzieć, co ten ruch znaczył. Czy oznaczało to „tak”, czy „nie”, czy może coś pomiędzy, niezdecydowane „może”?

– Często tu bywa?

Kelner rozejrzał się, zobaczył zmierzającego w ich stronę kierownika sali.

– Kim on jest?

– Tego nikt nie wie, sir.

Kelner zrobił ruch, jakby chciał odejść od stolika, ale Svensk chwycił go za rękę.

– Często tu przychodzi? – powtórzył.

– Niezbyt.

Spojrzeli na siebie. Jan Svensk miał wrażenie, że kelner miał nad nim przewagę, być może dlatego, że stał. Zaczął się zastanawiać, ile mężczyzna mógł mieć wzrostu? Metr sześćdziesiąt pięć centymetrów, góra, pomyślał. On sam miał metr osiemdziesiąt jeden.

Kelner uśmiechnął się, poprawił rękaw i skupił uwagę na sąsiednim stoliku. Wcześniej jednak ponownie pokręcił głową, co Jan Svensk zinterpretował jako stwierdzenie: „To wszystko, co wiem”, czy raczej: „To wszystko, co mogę powiedzieć”.

Powrócił do jedzenia z niejasnym poczuciem, że został niesprawiedliwie potraktowany. Jedzenie mu nie smakowało. Przypominało odchody, chociaż nie, to, co wydalał w hotelowej toalecie, zachowywało swój pierwotny wygląd. Była to cuchnąca, brunatna, niekiedy lekko żółtawa masa, zostawiająca w jego przewodzie pokarmowym przykre uczucie pieczenia. Ta na jego talerzu miała konsystencję rzadkiej kaszy, pomyślał, mieszając łyżką w papce z soczewicy. Ale przynajmniej pachniała przyjemniej, pomyślał.

Czy to mógł być Persson? Jak on miał na imię? Pamiętał, że było podwójne i nieco staroświeckie. Sven-Arne, przypomniał sobie.

Jan Svensk wiedział z lektur, że czasem spotyka się sobowtóry, widywał w gazetach zdjęcia osób bardzo do siebie podobnych. Zwykle był to ktoś z Tierp czy z Alingsås, podobny do jakiegoś aktora czy celebryty.

Czy także Persson mógł mieć swojego sobowtóra? Jan Svensk pokręcił głową w milczeniu.

– Nie, na pewno nie – wymamrotał sam do siebie i rozejrzał się za kelnerem, który – był o tym przekonany – z pewnością miał więcej informacji na ten temat.

Do stolika podszedł kierownik sali, ubrany w nieskazitelny garnitur, koszulę i krawat.

– Wszystko w porządku? – wymamrotał.

Jan Svensk skinął głową.

– Zastanawiam się, czy mężczyzna, który tu wszedł… Czy pan go zna?

Kierownik sali wykonał przeczący gest ręką.

– Jadł u nas kilka razy, ale nie mogę powiedzieć, żebym go znał.

Chroni go, pomyślał Jan Svensk.

– To… dawny przyjaciel z mojej ojczyzny – powiedział głośno.

– Naprawdę?

Pewnie chce pieniędzy, pomyślał Szwed.

– Przyjaciel rodziny – ciągnął.

– Szkoda, że nie mieli panowie okazji zamienić choć kilku słów.

Drań! Dobrze wiesz, kim jest ten facet. Kierownik sali zniknął równie szybko, jak się pojawił. Kiedy Svensk się odwrócił, zobaczył, jak rozmawia z kelnerem.

Pomachał ręką, za chwilę przy stoliku zjawił się kelner.

– Rachunek, proszę.

Po dziesięciu minutach kelner zjawił się z rachunkiem. Jan Svensk dał mu dwa banknoty, po pięćset rupii każdy.

Kelner spojrzał na nie.

– To za dużo – zauważył, otwierając skórzane etui z rachunkiem.

Wynosił czterysta dwadzieścia rupii.

Kelner wyjął jeden banknot, położył go na stole.

– Wystarczy, dziękuję.

Roześmiał się. Jan Svensk się zaczerwienił.

– Pomyślałem, że…

– Rozumiem – powiedział kelner. – Ale nawet my, podobnie jak nasi goście, mamy swoją godność. Mam nadzieję, że jedzenie panu smakowało.

3

Riksza coraz bardziej oddalała się od Koshy’s. Wsiadając, podał kierowcy swój adres, ale po kilku minutach zmienił zdanie i podał mu inny: South End Circle. W Jayanagar, na południe od Ogrodu Botanicznego Lal Bagh, mieszkał Lester. Tam będzie mógł przenocować. Robił to już wcześniej. Pewnego razu gdy praca w ogrodzie przedłużyła się, Lester zaprosił go do siebie na późny obiad, a potem zaproponował, żeby przenocował na kanapie w pokoju.

Potem stało się to swojego rodzaju tradycją, podobnie jak wizyty w restauracji. Lester zapraszał go do siebie kilka razy w roku. Zawsze z jakiejś okazji.

Tym razem zjawi się nieproszony. Był jednak pewien, że Lester zbytnio się nie zdziwi. A nawet jeśli, to nie da mu tego odczuć.

Zresztą Lester nie należał do ludzi, których było łatwo czymś zaskoczyć. Wszelkie zmiany, spodziewane czy nie, przyjmował z równym spokojem. Poza tym był jedynym człowiekiem, który wiedział dostatecznie dużo o jego przeszłości, by Sven-Arne mógł mu opowiedzieć o tym, co wydarzyło się w restauracji. Lester z pewnością go wysłucha, pośle jednego z synów po piwo, i być może małą buteleczkę rumu, a potem udzieli mu kilku dobrych rad i przenocuje.

Ojciec Lestera był Anglikiem. Sven-Arne miał niekiedy wrażenie, że w pewnym sensie mu go zastępował. Biologiczny ojciec Lestera przybył do Bangaluru w połowie lat pięćdziesiątych i zamieszkał w jednym z nielicznych zadbanych domów w dość marnej dzielnicy wokół Russel Market. Z czego żył, tego nikt nie wiedział, być może z jakiejś renty. W czasie wojny został ranny, w walkach w Birmie, niedaleko Rangunu, nie miał jednej ręki, amputowano mu ją do łokcia, poza tym doznał urazu psychicznego. Lester opowiadał, że jako dziecko zdarzało mu się budzić, bo ojciec krzyczał, kiedy dręczyły go koszmary.

Ojciec Lestera nienawidził nie tylko Japończyków, ale w ogóle wszystkich Azjatów. Dlatego było zagadką, po co osiedlił się akurat w Bangalurze, i ożenił z kobietą z Madrasu, która w krótkim czasie urodziła mu trójkę dzieci. Na początku lat osiemdziesiątych, kiedy Lester miał osiem lat, jednoręki Anglik zniknął na dobre. Sześć lat później rodzina otrzymała wiadomość, że zmarł w szpitalu w Mombasie. Zostawił po sobie dom przy Noah Street i pięć tysięcy funtów na koncie w banku w Hongkongu.

Kwota ta umożliwiła Lesterowi i jego dwóm braciom zdobycie wykształcenia. Lester przez trzy lata studiował ogrodnictwo w północnych Indiach, powrócił do Bangaluru na swoje dwudzieste trzecie urodziny. Dostał posadę w Lal Bagh i został. Odpowiadał za pielęgnację drzew i nowe nasadzenia.

Lester otworzył drzwi, spojrzał na twarz Svena-Arnego, i nawet drgnieniem kącików ust nie zdradził żadnych emocji. Cofnął się nieco i zawołał do żony, że mają gościa, cały czas bacznie mu się przyglądając.

– Wszystko w porządku?

Sven-Arne skinął głową, zdjął sandały i postawił je koło drzwi, gdzie tłoczyły się razem z kilkoma innymi parami.

– Przychodzę niespodziewanie, ale coś się wydarzyło.

– Mam nadzieję, że nic poważnego – powiedział Lester, zapraszając gościa do jednego z trzech pokoi swojego mieszkania. Z pokoju obok dochodził ryk telewizora.

Z kuchni wyjrzała żona Lestera.

– Poprosimy herbatę – powiedział Lester.

Sonia zniknęła.

– Może jesteś głodny?

– Nie, dziękuję. Herbata wystarczy.

Głód nagle zniknął. Nadal był tak wstrząśnięty, że musiał bardzo się wysilać, żeby zapanować nad głosem.

– Z rodziną wszystko w porządku?

– Jak najbardziej – odpowiedział Lester. – Kilka dni temu John pisał test. Mam wrażenie, że dobrze mu poszedł. Lilian tryska energią. Jest u koleżanki. Uczą się. A Joseph kupił wczoraj skuter.

Lester zawsze posługiwał się krótkimi zdaniami. Jakby wyrzucał z siebie informacje. Wypowiadał jedno zdanie, otwierał swoje wąskie usta, nabierał powietrza, i wyrzucał z siebie następne. Sven-Arne zawsze uważał, że musiało to być nieco męczące, ale dziwny sposób mówienia przyjaciela już go nie stresował.

– Test na pewno poszedł mu znakomicie – powiedział. – John jest bardzo zdolnym młodym człowiekiem. Daleko zajdzie.

Lester pokiwał skromnie głową. John był jego ulubieńcem, chociaż starał się otaczać wszystkie swoje dzieci taką samą miłością.

Sonia wróciła, niosąc herbatę, czarną dla Lestera, i z mlekiem, i cukrem dla Svena-Arnego. Podała ją i wycofała się do kuchni. W innej sytuacji pewnie zostałaby kilka minut, przysłuchując się rozmowom mężczyzn, ale Sven-Arne zauważył dyskretny znak ręką, który dał jej Lester.

Pili w milczeniu. Z telewizora, nastawionego na lokalny kanał, dochodziły wiadomości. Lester wysłuchał skrótu, a potem ponowił pytanie, czy wydarzyło się coś szczególnego? Wiedział, że dwudziesty listopada był dla Svena-Arnego ważnym dniem, wtedy bowiem zawsze szedł do Koshy’s.

– W Koshy’s pojawił się mężczyzna z mojego dawnego życia.

Sven-Arne nie bardzo wiedział, co ma dalej mówić. Ile może powiedzieć? Lester wiedział, że Sven-Arne właściwie uciekł ze swojej ojczyzny, że był bezpaństwowcem bez żadnych dokumentów, jakby zawieszony w próżni. Nie znał jednak żadnych szczegółów. Sven-Arne niewiele mu opowiadał, a Lester nigdy nie nalegał.

– Był moim sąsiadem – powrócił do swojej opowieści. – Wówczas, czyli już dość dawno temu, był młodym mężczyzną, pewnie koło dwudziestki. Może nieco nieogarnięty, ale w porządku. Miły chłopak. Teraz wyglądał jak biznesmen podróżujący w interesach, i zapewne tak jest.

– Rozpoznał cię?

– Na pewno.

– Rozmawialiście ze sobą?

Sven-Arne wziął do ręki filiżankę, ale zaraz ją odstawił. Ręka mu drżała.

– Wyszedłeś – stwierdził Lester.

– Wybiegłem.

Lester roześmiał się, Sven-Arne domyślał się dlaczego. Było powszechnie wiadomo, że nie jest szczególnie energiczny, przyjaciele w Lal Bagh żartowali sobie z jego nieco ślamazarnego sposobu chodzenia, nazywając go niekiedy „Ślimakiem”.

– Grozi ci to czymś?

– Ja nie żyję – odpowiedział Sven-Arne.

– Sprawa nie jest chyba aż tak poważna!

Lester położył dłoń na ręku Sven-Arnego.

– W Szwecji zostałem oficjalnie uznany za zmarłego.

– Ale tutaj żyjesz.

– Nie można być trupem w Szwecji i żyć w innym kraju. Szwecja lubi mieć kontrolę nad swoimi obywatelami.

– Oszukałeś Szwedów?

Pytanie zabrzmiało nieco humorystycznie, Sven-Arne roześmiał się. Tak, pewnie ich oszukał. Zagrał na nosie im wszystkim, żonie i przyjaciołom, i nie tylko im. Całej oficjalnej Szwecji, najróżniejszym obowiązkom i powinnościom, oszukał wszystkich. Nie w jakiś spektakularny sposób, ale właśnie znikając niezauważenie. Zrywając wszystkie więzy ze swoją ojczyzną, postawił się poza obowiązującym w Szwecji porządkiem, który przecież sam wspierał i rozwijał. Pod wieloma względami był jego rzecznikiem, wręcz go uosabiał. Dlatego jego ucieczka była podwójną zdradą. Nie był „nikim”, nie egzystował gdzieś na marginesie społeczeństwa, nie był niebieskim ptakiem bez żadnych zobowiązań.

Zatarł swoją tożsamość, zamienił się w Johna Mailera i zatopił w tłumie, czyli w Indiach. Stał się anonimowym pionkiem, dla królestwa Szwecji równie mało znaczącym jak wszyscy jego nowo poznani hinduscy przyjaciele. Byłem jednym z miliarda ludzi, tak nic nieznaczącym, że można go było pominąć, nie trzeba było się nim zajmować.

Sven-Arne chciał być taki jak Lester, stać się jednym z tych, wobec których świat w pewnym sensie pozostawał obojętny. A teraz Szwecja, pod postacią byłego sąsiada, dopadła go. Wiedział, że łatwo się nie wywinie. Chłopak Svenska był inteligentny. Jego ojciec, Rune Svensk, i Sven-Arne byli z tego samego rocznika, razem chodzili do szkoły, a potem, wiele lat później, zostali sąsiadami.

Jan, bo tak właśnie miał na imię młody Svensk, na pewno nie będzie milczał.

– John, przyjacielu – przerwał Lester jego rozważania. – Nie zamartwiaj się. Może twój dawny sąsiad wcale nie jest pewien, czy to rzeczywiście ty.

– Muszę uciekać – powiedział Sven-Arne.

– Dokąd?

– Najlepiej, żebyś nic nie wiedział. Poza tym jest jeszcze kilka spraw, które muszę załatwić.

– Co stanie się z twoją młodzieżą?

Sven-Arne niemal niezauważalnie poruszył głową. Ich też będzie musiał porzucić. Zniknie bez słowa, żadnego pożegnania, żadnego tłumaczenia. Co sobie pomyślą? Zmęczenie, głód, myśli o szkole i przyjaciołach w ogrodzie botanicznym, wszystko to sprawiło, że zaczął szlochać.

Lester nachylił się nad stołem. Sven-Arne poczuł jego czosnkowy oddech. Teraz wszystko się rozstrzygnie, pomyślał. Wszystko zależy od tego, co powie Lester. Ale przyjaciel milczał. Nawet głosy dochodzące z telewizora nagle jakby stały się cichsze, domyślił się, że żona Lestera skręciła głos. Zrozumiał, że musiała niespostrzeżenie opuścić pokój.

Pili herbatę. Sonia zostawiła na stole talerz z herbatnikami. Uświadomił sobie, jak bardzo był głodny. W związku z planowanym wyjściem do Koshy’s rano nie zjadł śniadania. Sięgnął po herbatnika, zerknął na Lestera, ich spojrzenia się spotkały.

Zastanawiał się, czy Lester domyślał się, że minie trochę czasu, zanim znów się spotkają, jeśli w ogóle. Że ich wieloletnia przyjaźń być może zakończy się tu, przy tym stoliku, na którym stały dwie filiżanki herbaty i talerz z herbatnikami? Sven-Arne wiele zawdzięczał Lesterowi. Lester okazał mu miłosierdzie. Słowo to wyszło z użycia, właściwie używali go już jedynie ludzie wierzący, a on nigdy się do nich nie zaliczał.

Lester znalazł mu pracę, unikając zręcznie hinduskiej biurokracji. Przedstawił go jako mężczyznę w średnim wieku, który potrzebował zmienić środowisko. Potem wróci do swojego kraju. Chociaż zapewne już wtedy, dwanaście lat temu, domyślał się, że ma przed sobą człowieka, który uciekł przed swoim życiem.

Sven-Arne nigdy nie spytał, dlaczego przyjął go z taką oczywistością. Wiedział, że nie ma żadnej rozsądnej odpowiedzi. Lester po prostu taki był. Poczułby się skrępowany pytaniem.

Nie chodziło o religię. Lester rzadko, a może w ogóle nie uczestniczył w jakichkolwiek ceremoniach religijnych, ale miłosierdzie mu pozostało. Początkowo Sven-Arne podejrzewał, że może jego częściowo brytyjskie pochodzenie tłumaczyło naturalnie przyjazne podejście do obcokrajowca, który po prostu chciał pomóc mu w pracy w ogrodzie. A może był tak zdumiony, że postanowił dać szansę obcemu człowiekowi. Sven-Arne wiedział, że nigdy się tego nie dowie i już dawno temu przestał się zastanawiać nad motywami, kierującymi przyjacielem. Jednak ciepłe wspomnienia pierwszego okresu w Bangalurze wracały.

Rozstali się bez żadnych ceregieli, podali sobie dłonie i po chwili kłopotliwej ciszy szybko się uściskali. Sven-Arne poprosił, żeby Lester uściskał od niego dzieci i życzył im szczęścia. Sonia stała w drzwiach kuchni i milczała. W ręku miała torbę z plackami naan i słoik marynat, które Sven-Arne bardzo sobie cenił. Bez słowa podała mu torbę i Sven-Arne zniknął za drzwiami.

4

Za każdym razem, kiedy wchodził do toalety, miał wrażenie, że wkracza w kadr z Monty Pythona. Mimo ruchu ulicznego i dziwnego, ciągle powracającego dźwięku, który brał za piszczenie własnej komórki, w pokoju hotelowym panowała względna cisza. Kiedy natomiast otwierał drzwi do toalety, miał wrażenie, jakby nagle znalazł się na rondzie, na które ze wszystkich stron nadjeżdżały samochody. Nie zdziwiłby się, gdyby nagle między brodzikiem a sedesem pojawiła się riksza, wykonująca jakiś dziwny manewr.

Siedział w hałasie i rozmyślał, śledząc jednocześnie mozolną wędrówkę owada po zasłonie prysznicowej. Spadł po raz trzeci i leżał teraz na plecach, rozpaczliwie machając odnóżami, po chwili odwrócił się i znów ruszył w stronę kabiny. Jan Svensk wyciągnął nogę i zmiażdżył owada stopą.

Rozdrażnienie spowodowane zachowaniem kelnera, a przede wszystkim kierownika sali, już mu minęło. Właściwie rozumiał ich. Nie mieli pojęcia, kim jest, podczas gdy Sven-Arne zapewne był ich stałym gościem. Wiernych klientów należy chronić, to proste. Dlaczego tak go to zdenerwowało?

Może powodem jego rozgoryczenia była ogólna frustracja hinduską rzeczywistością? Opuścił restaurację w złości, nie zostawiając nawet rupii napiwku. Teraz było mu wstyd.

Miał zatwardzenie, wbrew temu, przed czym wszyscy go ostrzegali. Ostatnie dwa dni spędził, wielokrotnie odwiedzając toaletę „na rondzie”. W końcu oddał gazy, zmieszały się ze spalinami, wpadającymi do pomieszczenia przez otwór wentylacyjny na ścianie pod sufitem. Odetchnął z poczuciem ulgi, ale i wyczerpania, oderwał długi kawałek papieru z rolki, podtarł się starannie, a potem trzykrotnie umył ręce. Miejscowi rzadko używali papieru, o ile zdążył się zorientować, podmywali się wodą. Nawet miał ochotę spróbować, ale został zbyt konwencjonalnie wychowany. Podejrzewał, że być może woda lepiej chłodziła delikatną skórę, ale mimo to miał wątpliwości.

Nie uważał siebie za osobę etnocentryczną. Teoretycznie zawsze podkreślał, jak ważne jest zrozumienie między ludźmi pochodzącymi z różnych światów. Pragnął widzieć w innych ludziach i w innych kulturach to, co dobre, nowe, inspirujące, niestety stwierdzał, że nieracjonalne, przynajmniej w jego oczach, Indie coraz bardziej go denerwowały.

Dlaczego? Jego koledzy, którzy byli tu już dłuższy czas, potrafili w naturalny sposób wtopić się w otoczenie i zaakceptować nawet najbardziej rażące, niekiedy wręcz idiotyczne zachowania. Ku jego zdziwieniu i oburzeniu.

Nie mogli tupnąć nogą? Jemu, nowemu, to nie wypadało. Uznano by to za brak wrażliwości, za obrazę. Reagował z niechęcią na obcą kulturę i tradycje. Po tygodniu spędzonym w Bangalurze czuł się zdezorientowany: obce kusiło go, ale jednocześnie pragnął czuć się równie bezpiecznie jak w Uppsali.

Opuścił toaletę, zamknął za sobą drzwi, spojrzał na zegarek i rzucił się na łóżko.

– Sven-Arne, co ty robisz w Bangalurze? – wymamrotał.

Powinien się zalogować i wysłać kilka maili, ale leżał i patrzył w sufit, rozmyślając o Perssonie, radnym gminy, który zniknął. Doskonale pamiętał całą historię, przede wszystkim dlatego, że rodzina Perssonów mieszkała w segmencie sąsiadującym z segmentem jego rodziny, a żona Svena-Arnego i matka Jana przyjaźniły się.

Spekulowano, czy został zamordowany, większość była przekonana, że popełnił samobójstwo. Co prawda nie znaleziono żadnego listu pożegnalnego, a żona Svena-Arnego twierdziła, że jej mąż nie miał żadnych objawów depresji i nic nie wskazywało, że mógłby targnąć się na własne życie. Sytuacja finansowa pary była dobra, Sven-Arne robił karierę polityczną, wspominano o miejscu w parlamencie, może nawet w rządzie.

I nagle, zwykłego dnia pracy podczas spotkania w ratuszu, radny przeprosił zebranych i opuścił salę obrad. Wszyscy byli przekonani, że wyszedł do toalety albo może musiał pilnie zadzwonić. Zebranie dobiegało końca, wszystkie ważne sprawy zostały załatwione, więc jego wyjście nikogo nie zdziwiło.

Dwadzieścia minut później zebranie się zakończyło pod nieobecność Perssona.

Godzinę później radny opozycyjny, Hellmark, miał umówione spotkanie z Perssonem. Mieli dyskutować na temat ewentualnego wspólnego stanowiska w kilku kwestiach.

Persson nie pojawił się. Jego sekretarka nie potrafiła podać powodu. Persson nie należał do osób, które zapominały o spotkaniach, czy były nonszalanckie. Przeszukano biuro, a następnie zadzwoniono do niego do domu.

Dziewiętnastego listopada 1993 roku o godzinie ósmej wieczorem jego żona skontaktowała się z policją. Wcześniej obdzwoniła wszystkich znajomych, rozmawiała z sąsiadami, telefonowała także na dyżur do szpitala akademickiego. Nikt nie widział jej męża, nikt nic o nim nie słyszał.

Aż do dzisiaj, dwanaście lat po całym zdarzeniu. Jan Svensk był coraz bardziej podniecony. Powoli zaczęło do niego docierać, jak niesamowite było spotkanie w restauracji. Bo nie miał żadnych wątpliwości, że to rzeczywiście był Sven-Arne. Reakcja mężczyzny, zdziwienie i strach, który widział w jego oczach, mówiły same za siebie.

Dlaczego ze wszystkich miejsc na świecie wybrał właśnie Indie? Co tu robił? Z czego żył? Może powodem była kochanka? To dla niej porzucił rodzinę, pracę i swój kraj? A może sprzeniewierzył pieniądze gminy albo partii?

Jan Svensk leżał na łóżku, wpatrując się w wiatrak pod sufitem. Słuchając monotonnej litanii modlitewnej, dochodzącej z pobliskiego meczetu, postanowił, że musi spróbować rozwiązać zagadkę Svena-Arnego Perssona. Nie wyobrażał sobie, że wróci do Szwecji, niczego się nie dowiedziawszy. Uśmiechał się sam do siebie. To dopiero będzie sensacja. Żałował, że nie jest dziennikarzem. Już widział nagłówki gazet: Uznany za zmarłego polityk samorządowy ukrywa się w Indiach.

Postanowił zacząć poszukiwania. Tylko jak? Szukać kogoś w mieście takim jak Bangalur, to jakby szukać igły w stogu siana. Stare przysłowie nagle stało się jak najbardziej realne. Zaczął się zastanawiać, czy w ogóle ma szansę wśród tej masy ludzi znaleźć Svena-Arnego, który co prawda wyróżniał się wyglądem, ale z drugiej strony zapewne robił wszystko, by nie rzucać się w oczy.

Nagle zgasło światło. Pokój rozświetlał teraz jedynie ekran jego laptopa, co przypomniało mu, że ma przed sobą jeszcze sporo pracy.

Wstał z łóżka i usiadł przy komputerze. Otworzył jeden z dokumentów, przejrzał go szybko, dodał kilka uwag, podłączył się do sieci bezprzewodowej i wysłał raport w świat. W tym momencie powróciło światło.

Jan Svensk otworzył kupioną na lotnisku Arlanda butelkę, przyniósł szklankę z toalety, nalał sobie szczodrze whisky, usiadł w jedynym w pokoju fotelu i zaczął planować swoje działania.

5

Jeśli coś go przerażało, to fakt, że musiałby opuścić Bangalur na dobre. Gdzie się podzieje? Przez lata udało mu się stworzyć tu wątłą sieć bezpieczeństwa, zapewniającą mu względny spokój. Jednak przy najmniejszym ruchu jakaś nić mogła się zerwać i wtedy pochłonie go czeluść. Czyżby czekała go starość w biedzie, może nawet nędzy, i – co najgorsze – w samotności?

Lester i jego rodzina stwarzali mu namiastkę życia rodzinnego, w którym mógł uczestniczyć. Śledził dorastanie dzieci Lestera, jakby były jego własnymi, cieszył się ich sukcesami w szkole, martwił, kiedy chorowały. Obchodził razem z nimi wszystkie uroczystości rodzinne. Pamiętał pierwszą z nich, sześć dni po urodzeniu Lilian. Nieprzerwany strumień rodziny, sąsiadów i przyjaciół, którzy przychodzili podziwiać maleństwo, przynosząc drobne prezenty.

Fakt, że cudzoziemiec uczestniczy w uroczystości, wywoływał pewne poruszenie. Przez moment podejrzewał, że to właśnie z tego powodu został zaproszony, że Lester chciał się pochwalić, że ma wśród swoich bliskich znajomych tak egzotyczną osobę. Szybko jednak zrozumiał, że zaproszenie było szczere. Lesterowi autentycznie zależało, by był obecny na chatthi córeczki.

Drugą najważniejszą nicią jego sieci była praca w ogrodzie botanicznym. W Lal Bagh czuł się przydatny, wykonywał praktyczne czynności, które miały konkretne znaczenie. Pracował tam już tak długo, że mógł z dumą wskazać drzewa, które sam kiedyś sadził. Niektóre z nich wyrosły tak, że dawały latem pożądany cień. Inne pięknie kwitły. Jego ulubionym drzewem był miłorząb.

Lekcje w szkole, położonej w pobliżu jego miejsca zamieszkania, stanowiły trzecią nić sieci. Od pięciu, sześciu lat uczył za darmo gromadkę okolicznych dzieci angielskiego, historii Europy i czegoś, co pewnie można było nazwać wiedzą o społeczeństwie. Zajęcia odbywały się cztery razy w tygodniu poza właściwymi lekcjami i nie miały nic wspólnego z normalną nauką, a jednak zawsze cieszyły się dużą popularnością. Około trzydziestu młodszych nastolatków śledziło jego wykłady o rewolucji przemysłowej w Europie, o zdobyczach techniki i nowych metodach produkcyjnych, ale także o kiepskich warunkach pracy w ogóle i pracy dzieci w początkowym okresie walki o prawa człowieka, o walce z pijaństwem i walce o wolność wyznania.

Uczył też geografii i po każdym zakończonym kursie mógł się pochwalić, że jego uczniowie w większości potrafili wskazać na mapie Niemcy, Włochy, Polskę i jeszcze jakieś dwadzieścia innych krajów. Był niemal pewien, że mało które dziecko w Szwecji wiedziało równie dużo o Azji.

Geografia i historia Europy. Na tym się znał i tych tematów się trzymał.

Zawsze kończyli zajęcia ćwiczeniami ustnymi po angielsku. Sven-Arne w młodości skończył jedynie szkołę podstawową, ale kiedy na serio wciągnął się w politykę lokalną i coraz częściej musiał podejmować gości z zagranicy, zaliczył także licealny kurs angielskiego.

Teraz kolejne grupy zaliczały jego wykłady i uczestniczyły w organizowanych przez niego dyskusjach. Młodzi ludzie, nawet wiele lat po ukończeniu szkoły, zatrzymywali go na ulicy, pozdrawiając z szacunkiem, niekiedy dość dla niego krępującym, i opowiadali, jak wiele jego zajęcia dla nich znaczyły. Bywało, że wzruszał się do łez.

Przez kontakty z młodzieżą zyskał miejsce także w świecie dorosłych. Był rozpoznawany, w okolicznych sklepach wszędzie chętnie go przyjmowano.

Uczył dzieci nie tylko ze względu na nie, w równie dużym stopniu robił to także dla siebie. Wykorzystywał umiejętności nabyte w swoim poprzednim życiu do planowania zajęć. Próbował inicjować dyskusje, zachęcał uczniów do wyrażania własnego zdania, usiłował pobudzić ich wyobraźnię. Nie zawsze mu się to udawało. Także w tym aspekcie sytuacja przypominała mu niekiedy tę z Uppsali.

Został nauczycielem być może także dlatego, żeby uciszyć wyrzuty sumienia. Nie chciał wchodzić w to głębiej, stwierdzał jedynie, że jest człowiekiem uprzywilejowanym. Wybrał proste życie, sadzenie drzew i ich pielęgnowanie dawało mu niską pozycję w społeczeństwie. Niemal codziennie obserwował zdziwienie na twarzach bogatych Hindusów, odwiedzających Lal Bagh. Bez zażenowania przyglądali się białemu mężczyźnie, który nosił dalit i proste sandały na bosych stopach, który miał brudne ręce, pełne odcisków, i który zwracał uwagę swoim zachowaniem: wykonywał brudną robotę, ciężką, niskopłatną, wymagającą siły fizycznej. Dla przedstawicieli klasy średniej był to szok. Brali go za wariata, nieudacznika, który zapewne przybył do Indii w poszukiwaniu Boga, a znalazł łopatę. Wytykali go palcami, śmiali się z niego, poprawiając tym samym własne samopoczucie.

Niektórzy zagadywali go i odkrywali zdziwieni, że jest człowiekiem wykształconym, mówiącym dobrze po angielsku, niejednokrotnie lepiej niż oni sami. Uśmiechając się, tłumaczył im swoją sytuację, mówił, że zdecydował się na pracę w ogrodnictwie, ponieważ chciał robić coś konkretnego. Starannie unikał opowiadania o swoim pochodzeniu. Niekiedy zyskiwało mu to szacunek. Szczupły mężczyzna, który potrafił rozmawiać z wierzącym Hindusem, miał w sobie coś z Ghandiego. Jednak najczęściej budził śmiech.

Te nici, kontakt z Lesterem i jego rodziną, zajęcia w szkole i praca w ogrodzie botanicznym, stanowiły sieć ochronną byłego polityka samorządowego, Svena-Arnego Perssona. Sieć, która sprawiała, że uznany oficjalnie za zmarłego polityk nadal był żywym człowiekiem.

Teraz to wszystko było zagrożone. Niewiarygodny zbieg okoliczności sprawił, że dwaj mieszkańcy Uppsali się spotkali.

Nagle pomyślał, że może to jednak wcale nie był przypadek. Może Jan Svensk w jakiś sposób dowiedział się, że Sven-Arne żyje? Może został wysłany tu specjalnie? Czym się zajmował? Może był policjantem? Sven-Arne nic o tym nie wiedział. Jeśli tak rzeczywiście było, to Svensk, jako jego dawny sąsiad, był właściwą osobą do takiej misji. W takim przypadku należało przypuszczać, że współpracował z hinduską policją, i wtedy sytuacja stawała się bardziej niż delikatna.

Sven-Arne dotknął ramienia kierowcy i podał mu nowy adres.

– Yes, sir – odpowiedział kierowca.

Skinął głową i zawrócił nieco ryzykownie, riksza zatrzeszczała, kierowcy wokół zaczęli trąbić.

Skręcili w Residency Road, kierując się na północ. Minęli Brigade Street, a potem skręcili w prawo, w MG Road.

Sven-Arne odchylił się do tyłu, obserwując mijające ich pojazdy i przyglądając się dokładnie przechodniom na chodnikach, jakby dopiero co przybył do miasta.

Gdzieś w tym tłumie był Jan Svensk.

Hotel Ajantha znajdował się na końcu jednej z przecznic MG Road. Nigdy wcześniej tu nie był, wiedział jednak, że zatrzymują się tu niezamożni Hundusi z klasy średniej, a czasem także Europejczycy o ograniczonych funduszach. Ryzyko spotkania dawnego sąsiada było minimalne.

Na kanapie w ponurej recepcji leżał mężczyzna i spał. Obudził się, kiedy Sven-Arne wszedł do środka. Zerknął na niego, ale najwyraźniej nie zamierzał wstawać. Sven-Arne pozdrowił go po angielsku i spytał, czy ma wolny pokój na jedną noc.

Mężczyzna podniósł się niechętnie, podszedł do lady, otworzył księgę i bez słowa wskazał na jedną z rubryk, a następnie na tablicę, z której wynikało, że nocleg na jedną noc kosztuje dziewięćset dziewięćdziesiąt rupii. Było to więcej niż zwykle wydawał na jedzenie przez tydzień.

– Ok – powiedział i wpisał imię i nazwisko, które nagle przyszło mu głowy: Lester Young.

– Passport number – powiedział recepcjonista, drapiąc się nieskrępowanie po kroczu.

Sven-Arne bez wahania wpisał osiem cyfr, następnie podał swoją narodowość: Australijczyk.

– One night, pay now.

Pokój numer sto jeden był spartańsko umeblowany: łóżko, krzesło, rozchybotany stół i telewizor. To wszystko. Sven-Arne położył się na łóżku. Wpatrywał się w skrzydła wiatraka, zauważył szarą warstwę kurzu pod sufitem. Gdzieś zadzwonił telefon, jakiś głos zawołał: „Halo!”. Przez otwór wentylacyjny, wychodzący na wewnętrzny dziedziniec, dochodził go gwar głosów, odgłos kroków, czyjś zachrypnięty śmiech. Tam na zewnątrz toczyło się życie, którego on – jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki – został pozbawiony.

W ciągu godzin, które spędził, leżąc na łóżku, niezdolny, żeby wstać, nie mówiąc już o tym, żeby się rozebrać i nakryć kocem, przed oczami przewijały mu się obrazy z jego dawnego kraju, obrazy z przeszłości, które wyławiał gdzieś z głębi swojego wnętrza. Właściwie w ogóle, a jeśli już to niezwykle rzadko, nie czytał o Szwecji w hinduskiej prasie, prawdę mówiąc, był odcięty od jakichkolwiek informacji o wszelkich wydarzeniach politycznych w swoim dawnym kraju. Niekiedy trafiał przypadkiem na notkę o Szwecji, najczęściej dotyczącą sportu, ciekawostek pogodowych czy egzotycznego położenia geograficznego Szwecji. Pisano o jakimś hotelu lodowym na północy czy wichurze, która dotknęła południową część kraju i najwyraźniej zniszczyła wielkie połacie lasów. Oczywiście czytał o zabójstwie pani minister spraw zagranicznych. Poznał ją, kiedy działała w SSU, młodzieżówce socjaldemokratów. Pamiętał pełną entuzjazmu młodą dziewczynę, pamiętał też, że pomyślał sobie wtedy, że jeśli nikt jej nie złamie, to daleko zajdzie. A teraz nie żyła.

O swoim dawnym życiu, polityce samorządowej w Uppsali, dawnych znajomych i przyjaciołach, o tym, kto za kogo wyszedł, komu urodziły się dzieci, kto zmarł w czasie dwunastu lat jego nieobecności w ojczyźnie, nie wiedział nic.

Zdarzało się, że nagle nachodziło go pragnienie, by spotkać kogoś, kto mógłby mu coś powiedzieć. Brakowało mu informacji, które nadałyby wszystkiemu jakiś kontekst, szczególnie na początku pobytu w Bangalurze, ale także teraz.

Przyszło mu na myśli, że być może Jan Svensk był osobą, którą jakaś niewidzialna siła zesłała mu w charakterze posłańca z jego dawnego życia. Może miał dla niego przesłanie, które… No właśnie, które co? Czy było coś, co naprawdę mogło mieć dla niego jakiekolwiek znaczenie? Co mogło go ucieszyć, wzbogacić jego życie? Czego było mu potrzeba? Czy wiedza o narodzinach czy zgonach, o życiu sąsiadów i jego znajomych z pracy, mogła wyprowadzić go z równowagi? Zachwiać całą jego egzystencją?

Nie potrzebował tej wiedzy! Chociaż czasem zastanawiał się, czy jego żona nadal żyła, a jeśli tak, to jak jej się wiodło? Czy miała nowego mężczyznę?

Sven-Arne wstał, podszedł do telewizora i włączył odbiornik. Wziął do ręki pilota i zaczął krążyć po kanałach.

Opadł na łóżko i niewidzącym wzrokiem oglądał film. Jakaś kobieta biegła zboczem, zatrzymała się przy drzewie i melodramatycznie powiodła wzrokiem po dolinie, po chwili zaczęła śpiewać sentymentalną piosenkę. Sven-Arne uznał, że uciekła od męża i teraz szukała mężczyzny, którego kiedyś w młodości kochała. Historia stara jak świat, pomyślał, przekonany, że albo ona, albo jej ukochany zapewne umrą przed końcem filmu.

Nacisnął guzik i trafił na lokalny kanał wiadomości. W studiu w głębi widać było zdjęcie szwedzkiego króla na tle Taj West Hotel, jednego z najbardziej luksusowych w mieście.

Sven-Arne roześmiał się. Wydarzenia popołudnia i wieczoru układały się w tak nieprawdopodobny łańcuch zdarzeń, że zamieniły się niemal w parodię. Najpierw wspomnienia z dzieciństwa, potem spotkanie z parą Szwedów na MG Road, potem z Janem Svenskiem w restauracji, a teraz zdjęcie szwedzkiego monarchy na ekranie telewizora. Może Jan Svenk był w Bangalurze w związku ze szwedzkimi przedsięwzięciami, o których opowiadał dziennikarz? Swedish Trade Council, czyli zapewne Rada Eksportu, otwierała biuro w Bangalurze, a główną atrakcją była wizyta szwedzkiego króla, Karola Gustawa.

Na ulicach zapewne roiło się od Szwedów. Musiał uważać. Niewykluczone, że wśród osób towarzyszących szwedzkiemu monarsze był ktoś, kto także mógł rozpoznać byłego polityka samorządowego.

W końcu Sven-Arne usnął. Ostatnia świadoma myśl dotyczyła dzieci w St. Mary’s School. Jak zareagują, jeśli po prostu zniknie? On, który zawsze wpajał im punktualność?

6

Zbliżała się druga. OdgłosY ulicy nie były już tak intensywne, ale nadal od czasu do czasu zniszczoną przez deszcze monsunowe ulicą przejeżdżał jakiś pojazd, samochód czy motocykl. Październik był w Bangalurze najbardziej deszczowym miesiącem od niepamiętnych czasów. Jezdnie były zniszczone, wykopy zamieniały się w groźne pułapki, woda wydrążyła dziury w nawierzchni, podmyte chodniki zapadły się.

A deszcz nadal padał. Wewnątrz kraju już nie tak często i nie tak intensywnie jak jeszcze dwa, trzy tygodnie temu, ale tylko w ostatnich dniach zginęło kilkaset osób. Odwołano kilka ślubów, oblubieńcy nie mogli się ze sobą połączyć, lekcje w szkołach zostały zawieszone, wszyscy mówili o „the big depression”. Jan Svensk zrozumiał w końcu, że sprawcą wszystkiego był potężny niż nad oceanem.

Poza tym było niespodziewanie zimno. W gazecie, którą codziennie zostawiono mu wetkniętą za klamkę, pisano, że pora wyciągnąć zimowe ubrania, ponieważ temperatura poprzedniego dnia spadła do rekordowo niskich 13,4 stopnia.

Szpitale przeżywały inwazję gorączkujących i kaszlących chorych i nawet Svensk odczuwał skutki „the big depression”. Nie mógł spać, ale nie z powodu ulewnych deszczy czy zmiany czasu. To myśli o Perssonie, o Uppsali i jego własnym życiu nie pozwalały mu zasnąć. Niespokojnie przewracał się na łóżku, zapalał lampkę do czytania, sięgał po książkę, żeby po chwili ją odłożyć. Gasił lampkę i znów próbował zasnąć.

W końcu się poddał. Od czasu do czasu zerkał na telefon. Powinien zadzwonić do Elise? W Uppsali było dopiero wpół do dziesiątej wieczorem. Porzucił pomysł. Na pewno by się zdziwiła, niedawno ze sobą rozmawiali. Jak zwykle wymienili informacje, puste, chłodne frazesy. Jan Svensk odłożył słuchawkę smutny. Brakowało mu ciepła, rozmowa pozbawiona była radości. Nie padły w niej żadne słowa o miłości, rutynowa wymiana informacji o codziennych czynnościach. Pytał, czy przyszły jakieś listy, kto dzwonił, jaka jest pogoda i jak czują się dzieci. Bez większego zaangażowania opowiadał o Bangalurze, o pogodzie, tłumach na ulicach i swojej pracy.

W domu wszystko było w porządku. Nikt nie dzwonił. Żadnych listów, głównie rachunki i prasa. Dzieci czuły się dobrze. Nie, są u kolegów. Pada śnieg.

A tutaj deszcz, pomyślał, zerkając na dachówki na daszku nad wejściem do hotelu. Kilka było pękniętych, co bardzo go irytowało. Nagle zobaczył, że na ścianie nad wejściem coś się poruszyło. Po mniej więcej trzydziestocentymetrowej listwie, biegnącej pod oknami na drugim piętrze, skakała wiewiórka. Krążyła niespokojnie tam i z powrotem. Najwyraźniej miała problem z zejściem z wąskiej listwy. Jak się tam dostała? Po jednej stronie listwa kończyła się gładkim betonowym murem, po drugiej podobnie. Ale było też drzewo, chyba fikus. Rosło co prawda kilka metrów od budynku, ale wyglądało na to, że jest jedynym ratunkiem dla zdenerwowanego zwierzęcia. Wiewiórka najwyraźniej też do tego doszła. Zatrzymała się dłużej przy krawędzi, wychyliła się odważnie, jakby przyglądała się błyszczącym od deszczu gładkim jak stal liściom, po czym znów zerkała na drugą stronę listwy.

I tak powtarzała tę czynność. Jan Svensk śledził ją wzrokiem, coraz bardziej współczując biedaczce. Nie, nie stój tam, pomyślał, kiedy zobaczył, że wiewiórka znów stara się ocenić odległość do fikusa. Odważ się! Dasz radę. Jesteś wiewiórką.

Ostatnie kontrolne spojrzenie, szybki skręt ciała, cisza, kilka sekund skupienia i skok.

Wiewiórka zniknęła w mroku drzewa. Jan Svensk stał jeszcze chwilę przy oknie. Ulicą przejechał skuter. Padał deszcz.

Śledząc usiłowania wiewiórki, odprężył się nieco. Nagle poczuł się lżej na duszy.

Doszedł do wniosku, że zadzwoni do domu i opowie o nieprawdopodobnym spotkaniu z Perssonem, ale szybko porzucił pomysł. Jeśli miał kogoś o tym zawiadomić to przede wszystkim rodziców. To oni znali byłego radnego. Poza tym i tak powinien do nich zadzwonić. Rodzice zawsze odbierali jego telefony z nieudawaną radością, dając wyraz nieco krępującemu go poczuciu dumy i niepokoju. Postanowił jeszcze chwilę zaczekać, potrzebował trochę czasu, żeby wszystko przemyśleć.

Wszedł do łóżka, zgasił lampkę, ułożył poduszki tak, żeby było mu najwygodniej, co, jak sądził, mogło przyspieszyć zaśnięcie.

O wpół do czwartej obudził go dzwonek telefonu, wiszącego na ścianie korytarza na zewnątrz pokoju.

Po chwili głośnej rozmowy połączenie zostało przerwane. Usłyszał, jak ktoś uruchamia windę, na w pół rozbudzony skojarzył to ze sceną z filmu wojennego, który oglądał kiedyś w młodości. Mechanizm ogromnego działa artyleryjskiego zasłaniał wylot armaty, tak że działo obracało się na pozór bez ingerencji człowieka, samodzielnie wybierając odpowiednie współrzędne. Maszyneria składała się z dobrze naoliwionych łożysk, które bez wahania lokowały śmiercionośne pociski w odpowiedniej pozycji.

Na moment na ekranie ukazała się triumfująca twarz kierującego działem żołnierza, a potem płomienie rozświetlające nocne niebo. Huk i świst wystrzału rozbrzmiewały w głośnikach salki kinowej.

Co było celem ataku, tego Jan Svensk nie pamiętał, prawdopodobnie okręt wojenny prujący nocą fale Atlantyku, którego załoga, będąc przekonana, że znajduje się w bezpiecznej odległości od wybrzeży wroga, niczego się nie spodziewała.

Jakże się mylili, pomyślał Jan Svensk, i po chwili znów zasnął.