Redaktor serii

Małgorzata Cebo-Foniok

Korekta

Hanna Lachowska

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcie na okładce

© Syrena Entertainment Group

Tytuł oryginału

Hart’s War

HART’S WAR © 1999 by John Katzenbach

Published by arrangement with John Hawkins & Associates, Inc., New York

All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana

ani przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu

bez zgody właściciela praw autorskich.

For the Polish edition

Copyright © 2015 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-5722-8

Warszawa 2015. Wydanie III

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

juras@evbox.pl

Nickowi, Justine, Cotty, Phoebe, Hugh i Avery

Prolog: Nocne niebo

Teraz był starym człowiekiem i lubił ryzykować.

W oddali naliczył trzy oddzielne słupy wody, niczym mosty pomiędzy gładką, błękitną powierzchnią wody na skraju nurtu zatokowego a szaroczarnym kłębowiskiem chmur zwiastujących burzę, która późnym popołudniem nieubłaganie nadciągała z zachodu. Wodne słupy tworzyły wąskie stożki wypełnione ciemnością, wirowały z taką samą siłą, jaka kryła się w ich lądowych kuzynach – tornadach. Nie miały jednak tej przerażającej gwałtowności, charakterystycznej dla burz na lądzie. Tworzyły się z narastającego upału, wiatru i wody, aż w końcu zmieniały w łuk łączący chmury i ocean. Staremu człowiekowi wydawały się majestatyczne, gdy ciężko poruszały się wśród fal. Widoczne z odległości wielu kilometrów, łatwo pozwalały uniknąć spotkania z nimi – i tak właśnie zrobiły wszystkie łodzie znajdujące się na skraju potężnej rzeki, płynącej na północ z głębi ciepłego Morza Karaibskiego. Starzec został na morzu sam – jego łódź podnosiła się i opadała zgodnie z ruchem fal, silnik milczał, a założone wcześniej dwie przynęty tkwiły bez ruchu na atramentowej powierzchni wody.

Przyglądał się trzem spiralom i oceniał, że słupy wodne znajdują się w odległości jakichś dziesięciu kilometrów, ale huragan szalejący wewnątrz każdego z nich z prędkością większą niż trzysta sześćdziesiąt kilometrów na godzinę może szybko pokonać ten dystans. Miał wrażenie, że słupy wody stopniowo nabierają szybkości, jakby stały się lżejsze i poruszały się bardziej zwinnie. Wydawały się tańczyć ze sobą, przesuwając się w jego kierunku niczym mężczyźni popisujący się na parkiecie, zabiegający o względy atrakcyjnej dziewczyny. Jeden zatrzymywał się i czekał, podczas gdy dwa pozostałe kręciły się w powolnym rytmie, po czym nagle przybliżał się, drugi zaś usuwał na bok. Przypominało to menueta tańczonego przez dworzan w renesansowym pałacu. Potrząsnął głową – nie, to nie tak. Znowu wpatrzył się w ciemne leje wody. Może to raczej kadryl tańczony w wiejskiej stodole przy wibrującym dźwięku skrzypiec? Pod tchnieniem kapryśnego podmuchu bryzy chorągiewka na jednym z wysięgników gwałtownie załopotała, a potem odleciała z wiatrem, jakby przestraszyła się nadciągającego wichru.

Stary człowiek głęboko wciągnął haust gorącego powietrza.

To mniej niż dziesięć kilometrów – pomyślał. Raczej pięć.

Wodne leje, jeżeli tylko zechcą, mogą pokonać ten dystans w parę minut. Nawet przy możliwościach dwustukonnego silnika zamocowanego na rufie, zdolnego przenieść rybaka po falach z prędkością trzydziestu pięciu węzłów, na ucieczkę było już za późno – stary o tym wiedział. Jak burza będzie chciała, to go dopadnie.

Ten taniec na wodzie miał pewną elegancję i styl. Odbywał się energicznie i entuzjastycznie. Wytężył słuch i przez chwilę wyobrażał sobie, że wiatr niesie muzykę. Słyszał głos rogów, dudnienie bębnów, ostre dźwięki szarpanych strun, szybki, zdecydowany refren gitary. Spojrzał w ciemniejące niebo, na płynące w jego kierunku burzowe chmury przecinające błękitny nieboskłon nad Florydą. Muzyka big bandu – pomyślał. Właśnie tak. Jimmy Dorsey i Glenn Miller. Muzyka jego młodości. Buchająca jazzowym podnieceniem i potęgą, zatracająca się w dźwięku trąbki.

Powietrze przeszyło uderzenie pioruna – stary widział, jak zygzak błyskawicy spływa do oceanu. Wiatr nasilał się, szeptał ostrzegawczo, szarpał chorągiewkami i linami umocowanymi do klamer. Starzec jeszcze raz popatrzył na wodne słupy; niecałe cztery kilometry – ocenił.

Zwiewaj, a będziesz żył. Zostaniesz – zginiesz.

Uśmiechnął się do siebie. Mój czas jeszcze nie nadszedł.

Szybkim ruchem przekręcił kluczyk w stacyjce na desce rozdzielczej i zapalił potężny silnik Johnsona. – Motor warknął, jakby niecierpliwie czekał na komendę, robiąc mu wyrzuty, że powierzył swoje życie kaprysom elektronicznego rozrusznika i spalinowego napędu. Mężczyzna położył łódź na boku i wykonał półkolisty skręt, aby pozostawić burzę za plecami. Gęste kropelki deszczu zostawiały ślady na znoszonej, niebieskiej koszuli dżinsowej – stary poczuł na ustach świeży smak deszczówki. Szybko przeszedł na rufę i wciągnął obie przynęty. Zatrzymał się na moment, przyglądał się wodnym lejom. Były już tylko o trzy i pół kilometra, wielkie i przerażające, patrzyły na niego z góry, jak gdyby zaskoczone lekkomyślnością ludzkiej drobiny. Zrodzone przez przyrodę giganty zatrzymały się porażone bezczelnością człowieka, niepewne, co robić, zaszokowane jego wyzwaniem. Ocean zmieniał barwę – głęboki błękit przechodził w intensywną, ciemną szarość, jakby starał się złączyć z nadchodzącym sztormem.

Żeglarz roześmiał się, słysząc następny grom, który niczym huk z armaty znacznie bliżej rozerwał powietrze.

– Nie złapiesz mnie – krzyknął pod wiatr. – Jeszcze nie tym razem.

Szeroko otworzył przepustnicę. Płaska łódź pomknęła przez coraz wyższe fale, silnik zawył szyderczym śmiechem, dziób uniósł się do góry, później opadł i pruł ocean w kierunku jasnego nieba i ostatnich promieni słońca zachodzącego po długim, letnim dniu.

Zgodnie ze swoim zwyczajem pozostawał na wodzie długo po zachodzie słońca. Sztorm błąkał się w oddali, być może sprawiając kłopoty wielkim kontenerowcom, regularnie przemierzającym szlak w górę i w dół Cieśniny Florydzkiej. Powietrze stało się bardziej przejrzyste, na wolnym od chmur ciemnym niebie rozbłysły pierwsze gwiazdy. Nadal było gorąco, nawet na morzu; powietrze trzymało starego w oślizłym, wilgotnym uścisku. Już nie łowił ryb – zrezygnował wiele godzin temu. Usiadł na przenośnej lodówce na rufie z opróżnioną do połowy butelką zimnego piwa w ręce. Uświadomił sobie, że jego ostatni dzień nadejdzie wtedy, gdy silnik przestanie pracować albo on nie dość szybko przekręci kluczyk zapłonu, a podobna do dzisiejszej burza udzieli mu ostatniej lekcji. Na tę myśl poczuł wewnętrzny dreszcz. Uznał, że życie miał luksusowe, pełne sukcesów i szczęśliwych wydarzeń, a wszystko to zawdzięczał najbardziej zaskakującym przypadkom.

Życie jest łatwe, kiedy człowiek powinien umrzeć – pomyślał.

Ale przecież jeszcze żyje.

Odwrócił się, popatrzył na północ. Widział poświatę nad leżącym dziewięćdziesiąt kilometrów dalej Miami. Otaczała go wilgotna ciemność. Atmosfera Florydy przesycona była jakąś rozwiązłością, wywołaną, jak podejrzewał, wszechobecnym upałem i wilgotnością. Czasem, kiedy spoglądał w niebo, zaczynał tęsknić za przejrzystymi nocami w rodzinnym stanie Vermont. Tamtejsza ciemność zawsze wydawała mu się napięta, rozciągnięta na niebie do granic wytrzymałości.

Przebywał na wodzie po to, żeby spojrzeć na nieboskłon nad głową, niezakłócony światłem i miejskim zgiełkiem. Potężna Gwiazda Północna, konstelacje znane mu równie dobrze jak oddech śpiącej obok żony. Szukał je wzrokiem, ciesząc się ich stałością.

Orion i Kasjopeja, Baran i łowczyni Diana, bohaterski Herkules i skrzydlaty koń Pegaz. Najłatwiejsze ze wszystkich dwie Niedźwiedzice, Wielka i Mała, które po raz pierwszy rozpoznał jako dziecko, ponad siedemdziesiąt lat temu.

Wciągnął w płuca parne powietrze. Odezwał się głośno, z głębokim, południowym akcentem. Nie mówił tak na co dzień. Ten sposób mówienia charakteryzował kogoś, kogo znał dawno temu; krótko, lecz dobrze.

– Znajdź nam drogę do domu, Tommy, zgoda? – zapytał.

Te słowa brzmiały melodyjnie, niemalże śpiewnie. Upłynęło z górą pięćdziesiąt lat, a on ciągle miał w uszach beztroskie, wesołe tony, które kiedyś słyszał przez interkom bombowca. Głos potrafił przebić się nawet przez ogłuszający huk silników i wybuchy pocisków niemieckich dział przeciwlotniczych.

Odpowiedział, tak jak robił to dziesiątki razy:

– Nie martw się. Potrafię znaleźć bazę z zamkniętymi oczami.

Potrząsnął głową. Ostatnim razem nie udało się. Wtedy wszystkie jego umiejętności, odczytywanie sygnałów radiowych, obliczenia i oznaczanie gwiazd za pomocą oktantu, nie zdały się na nic. Znowu usłyszał ten głos: „Znajdź nam drogę do domu, Tommy, zgoda?”

Przepraszam – odpowiedział duchom. Zamiast drogi do domu znalazłem śmierć.

Pociągnął łyk piwa i przyłożył chłodne szkło butelki do czoła. Wolną ręką sięgnął do kieszeni koszuli, gdzie schował stronę „New York Timesa” z tego dnia. Palce znieruchomiały na papierze. Nie musiał czytać tego jeszcze raz. Zapamiętał tytuł: „W wieku siedemdziesięciu siedmiu lat zmarł sławny pedagog. Wywierał wpływ na demokratycznych prezydentów”.

Teraz ja będę ostatnim, który wie, co naprawdę się wydarzyło – pomyślał.

Odetchnął głęboko. Przypomniał sobie rozmowę, jaką odbył z najstarszym wnukiem, kiedy ten miał zaledwie jedenaście lat i przyszedł do niego z fotografią w ręce, jednym z kilku zdjęć, jakie stary człowiek zachował z czasów młodości. Był wtedy niewiele starszy od wnuczka. Siedział obok żelaznego pieca, pogrążony w lekturze. Na przeciągniętym pod sufitem sznurku wisiały szorstkie, wełniane ubrania. Na stole stała niezapalona świeca. Chudy, prawie jak suchotnik, miał krótko przystrzyżone włosy. Na zdjęciu widać było jego rozjaśnioną lekkim uśmiechem twarz, jakby czytał coś zabawnego. Wnuczek zapytał:

– Kiedy to zostało zrobione, dziadku?

– Podczas wojny. Jak byłem żołnierzem.

– Co robiłeś?

– Byłem nawigatorem na bombowcu. Przynajmniej przez jakiś czas. Potem byłem tylko jeńcem, czekającym na koniec wojny.

– Byłeś żołnierzem; zabiłeś kogoś, dziadku?

– Pomagałem zrzucać bomby. A one zapewne zabijały ludzi.

– Ale nie jesteś pewny?

– To prawda. Nie jestem.

Rzecz jasna, kłamał.

Czy zabiłeś kogoś, dziadku? – pomyślał.

Potem przyszła uczciwa odpowiedź: Tak. Zabiłem człowieka. I to nie za pomocą bomby zrzuconej z powietrza. Ale to długa historia.

Pomacał schowany w kieszeni nekrolog i poklepał materiał koszuli.

Teraz mogę powiedzieć – pomyślał.

Jeszcze raz spojrzał w niebo i westchnął głęboko. Potem zajął się wypatrywaniem wąskiej zatoczki prowadzącej do Whale Harbor. Znał na pamięć wszystkie boje nawigacyjne, wszystkie światła, jakimi upstrzony był brzeg Florydy. Znał miejscowe prądy i codzienne przypływy, czuł, jak łódź ślizga się po wodzie, wiedział, kiedy nawet odrobinę zbacza z kursu. Sterując w ciemności posuwał się wolno, ale nieprzerwanie, ze spokojną pewnością człowieka, który późną nocą krąży po własnym domu.

1. Powracający sen nawigatora

Obudził się, gdy zawalił się tunel wychodzący pod barakiem sto dziewięć. Za chwilę miał nadejść świt, od północy padał silny deszcz. Miał ten sam co zawsze sen, opowiadający o wydarzeniach sprzed dwóch lat. To, co przeżywał, było bliskie rzeczywistości, choć nie odzwierciedlało jej do końca.

We śnie nie widział konwoju.

We śnie nie proponował wykonania zwrotu i zaatakowania.

We śnie samolot nie został zestrzelony.

Wreszcie, we śnie nikt nie zginął.

Raymund Thomas Hart, wychudzony młody człowiek o niezbyt ujmującej powierzchowności, trzeci w rodzinie – po ojcu i dziadku – leżał w ciemnościach, zwinięty na pryczy. Czuł wilgoć potu zbierającego się na szyi, mimo że nocne wiosenne powietrze chłodziły ostatnie podmuchy zimy. Chwilę wcześniej, gdy drewniane pale podpierające strop, wbite dwa i pół metra pod powierzchnią ziemi, pękły pod ciężarem namokłego gruntu, a w powietrzu rozległy się gwizdki i krzyki strażników, wsłuchiwał się w ciężki oddech i pochrapywanie śpiących mężczyzn. Poza nim w pomieszczeniu było jeszcze siedmiu ludzi, a Hart potrafił rozpoznać każdego po odgłosach wydawanych w nocy. Jeden często mówił przez sen do swej od dawna martwej załogi, inny skamlał, a czasem płakał. Trzeci cierpiał na astmę; kiedy robiło się wilgotno, sapał przez całą noc. Tommy Hart poczuł dreszcz i podciągnął pod brodę cienki szary koc.

Przeżywał dobrze znane szczegóły snu tak, jak gdyby to był film wyświetlany w otaczającej go ciemności. Lecieli w całkowitej ciszy – nie słyszeli silników ani wiatru, po prostu przemykali przez powietrze, jak przez przezroczystą, słodką ciecz. W jakimś momencie usłyszał przez interkom głęboki głos kapitana, rozciągającego słowa z teksańskim akcentem: „Noo, piekielna bando, tu nie ma już nic, do czego warto by postrzelać. Tommy, znajdź nam drogę do domu, zgoda?”

Hart we śnie przeglądał mapy i wykresy, obserwował oktant, odmierzał odległość cyrklem, odczytywał wskazania wiatromierza i wyznaczał drogę powrotną, przypominającą czerwoną smugę poprowadzoną przez powierzchnię błękitnego Morza Śródziemnego. Droga do domu, do bezpiecznego schronienia.

Tommy Hart poczuł następny dreszcz.

Wytrzeszczał oczy w ciemności, ale widział tylko światło słoneczne, odbijające się w przewalających się niżej, białogrzywych falach. Przez moment chciał, aby jakimś cudem rzeczywistość stała się snem, żeby tak po prostu sytuacja uległa odwróceniu. Nie wydawało się to zupełnie nierozsądnym pragnieniem. Pomyślał, że prośbie trzeba nadać przewidziany przez procedurę bieg. Wypełnić w trzech egzemplarzach niezbędne kwestionariusze, przepłynąć przez morze wojskowej biurokracji. Zasalutować i uzyskać parafę oficera dowodzącego: „Sir, chodzi o zamianę snu na rzeczywistość i rzeczywistości na sen”.

Zamiast tego, po komendzie kapitana, wczołgał się do pleksiglasowego nosa B-25. Chciał ostatni raz rozejrzeć się dookoła, przekonać się, czy potrafi rozpoznać linię brzegową Sycylii i upewnić się, jaką zajmują pozycję. Lecieli nisko, niespełna sześćdziesiąt metrów nad powierzchnią morza, poniżej zakresu niemieckich radarów, z prędkością przekraczającą czterysta pięćdziesiąt kilometrów na godzinę. Powinno to być szaleńcze, radosne przeżycie – sześciu młodych ludzi w szybkim samochodzie na krętej wiejskiej drodze, zostawiających za sobą znaki zakazu niczym strzępki gumy z opon, odrywające się podczas przyspieszania. Nic z tego. Była to jazda ryzykowna, przypominająca ostrożne ślizganie się na łyżwach po zamarzniętym stawie, kiedy człowiek nie ma pewności, jaka jest grubość trzeszczącego przy każdym kroku lodu.

Wcisnął się w głąb stożkowatego wybrzuszenia obok celownika bombowego, tam, gdzie znajdowały się dwa pięćdziesięciokalibrowe karabiny maszynowe. Przez chwilę miał wrażenie, że leci sam, oderwany od reszty świata, zawieszony nad wibrującym błękitem fal. Wpatrywał się w horyzont, szukał jakiegoś znajomego obiektu, czegoś, co mogłoby posłużyć za punkt odniesienia na wykresie i pomóc wyznaczyć drogę do bazy. W ich przypadku nawigacja opierała się przede wszystkim na obliczeniach.

Jednak zamiast jakiegoś grzbietu górskiego na krańcach pola widzenia dostrzegł ustawione w linię statki handlowe oraz dwa niszczyciele pływające zygzakiem tam i z powrotem niczym czujne owczarki, pilnujące powierzonej im trzody.

Hart zawahał się i szybko obliczył w pamięci. Lecieli ponad cztery godziny, dochodzili do wyznaczonych im granic. Załoga była zmęczona, chciała jak najszybciej znaleźć się w bazie. Niszczyciele tworzyły znakomitą obronę, również przed trzema bombowcami lecącymi obok siebie w promieniach południowego słońca. Wtedy pomyślał: odwróć się bez słowa, rząd statków zniknie z pola widzenia w kilka sekund, nikt się nie dowie.

Ale postąpił inaczej – zrobił to, czego go nauczono. Słuchał własnego głosu, jakby należał do kogoś innego.

– Kapitanie, cele na sterburcie. Odległość jakieś dziesięć kilometrów.

Po chwili usłyszał odpowiedź:

– No, żebym skisł. Tommy, nie jesteś zbyt miły. Przypomnij mi, abym cię zabrał do zachodniego Teksasu na polowanie. Masz dobre oczy. Przy takim wzroku jak twój, chłopcze, nie umknie nam żaden królik w promieniu wielu kilometrów. Zrobimy sobie świeżą potrawkę. Nic na świecie nie ma lepszego smaku, chłopcy…

Dalszych słów kapitana Tommy Hart nie dosłyszał, ponieważ zaczął się pospiesznie wycofywać wąskim tunelem na środek pokładu, zwalniając miejsce dla bombardiera. Zauważył, że „Lovely Lydia” wykonuje powoli zwrot na prawo, wiedział, że ten ruch powtórzą „Randy Duck” lecący po lewej i „Green Eyes” na sterburcie. Wrócił na małe stalowe krzesełko za siedzeniami obu pilotów i ponownie zagłębił się w wykresach. Pomyślał, że ten moment jest najgorszy. Wolałby sam pełnić obowiązki bombardiera, ale to oni kierowali lotem, zyskując dodatkowego członka załogi w czasie lotu bojowego. Gdyby się podniósł, mógłby pomiędzy dwoma pilotami obserwować, co się dzieje z przodu. Wiedział jednak, że na to zdecyduje się dopiero w ostatniej sekundzie. Niektórzy lotnicy lubią, jak cel się przybliża. Hart zawsze miał wrażenie, że jest to patrzenie śmierci w oczy.

– Bombardier. Gotowy? – Głos kapitana pobrzmiewał wyższymi tonami, lecz nadal nie wyczuwało się w nim pośpiechu. – Ugryziemy ich tylko raz, więc zróbmy to dobrze. Dowódca roześmiał się, budząc echo w interkomie. Kapitan był człowiekiem lubianym, potrafił się zdobyć na cięty dowcip nawet w najtrudniejszych sytuacjach. Jego teksański, rozwlekły sposób mówienia, nigdy nie zmącony niepokojem, pomagał załodze pokonać strach. Nie było w tym głosie cienia irytacji, nawet kiedy wokół samolotu rozrywały się pociski, a niewielkie kawałki śmiercionośnego, rozgrzanego do czerwoności metalu bębniły o stalowy kadłub mitchella niczym walący w ścianę natrętny, wściekły, prostacki sąsiad. Tommy wiedział, że tego, mniej widocznego, strachu nigdy nie uda się pokonać.

Zamknął oczy w ciemności, usiłując odegnać wspomnienia. Bez powodzenia – to się nigdy nie udaje.

Głos kapitana rozległ się ponownie:

– Dobra, chłopaki, jedziemy. Jak to powiadają nasi kumple, angielscy marynarze? Tally ho! A może ktoś ma pojęcie, co oni przez to rozumieją, do cholery?

Dwa czternastocylindrowe silniki Wright Cyclone zawyły, gdy kapitan przesunął dźwignię obrotów daleko poza czerwoną linię. Maksymalna prędkość mitchella miała wynosić niewiele ponad pięćset kilometrów na godzinę, ale Tommy wiedział, że dawno przekroczyli ten pułap. Starali się zajść od strony słońca, nisko nad horyzontem. Ciemny kształt maszyny jest doskonale widoczny w celownikach wszystkich dział konwoju – pomyślał Hart.

Otwarto luk przedziału bombowego. „Lovely Lydia” lekko zadrżała i odbiła w górę, podrzucona nagłym podmuchem ognia otwartego przez czekające na nich działa. Kłęby czarnego dymu wypełniły powietrze, zbuntowane silniki głośno protestowały. Drugi pilot wykrzykiwał jakieś niezrozumiałe słowa, samolot rwał w kierunku wydłużonej linii statków. Tommy podniósł się z siedzenia i wyjrzał przez okno kokpitu, zaciskając dłonie na stalowej barierce. W mgnieniu oka wychwycił zarys jednego z niemieckich niszczycieli, ciągnącego za sobą jak ogon długą białą smugę; okręt kręcił się na wodzie jak baletnica w piruecie, ze wszystkich luf unosił się dym.

„Lovely Lydia” oberwała raz, potem drugi, schodząc ukośnie w dół. Tommy Hart poczuł suchość w gardle. Wpatrywał się w statki, desperacko usiłujące zejść z toru lecących bomb. Z głębi ciała wydobywał mu się jakiś głos, w połowie krzyk, w połowie jęk.

– Zrzućcie bomby! – zawołał, lecz jego głos zagłuszył szum silników i huk rozrywających się dookoła pocisków. Samolot dźwigał sześć dwustukilogramowych bomb, a technika bombardowania konwoju przypominała strzelanie z wiatrówki do szeregu metalowych kaczek na lokalnym jarmarku – z tą różnicą, że kaczki nie odpowiadają ogniem. Bombardier zignoruje nigdy niespisujący się dobrze celownik Nordena, każdorazowo określi cel na oko, zrzuci bombę, szarpiąc samolotem i wybierze następny obiekt. Wydarzenia biegły szybko i budziły strach – szybkość i przerażenie mieszały się ze sobą.

Jeżeli zrobi się to dobrze, bomby odbiją się od powierzchni wody i uderzą w cel z boku, niczym tocząca się kula na kręgle. Bombardier miał zaledwie dwadzieścia dwa lata, świeżą cerę i był wiejskim chłopcem z Pensylwanii, który wyrastał, polując na jelenie w gęstych lasach rodzinnego stanu. Dobrze wykonywał swoją pracę – idealnie chłodny, opanowany, nie przejmował się, że każdy ułamek sekundy przybliża do śmierci ich samych oraz tych, których usiłują dosięgnąć.

– Jedna poszła! – W interkomie rozległ się głos chłopaka z dziobu samolotu; jego słowa dobiegały jak gdyby z daleka, z odległego pola. – Poszły dwie! Trzy! „Lovely Lydia” drżała od dziobu po ogon, rozrywana uderzeniami pędzących w jej kierunku pocisków, wstrząsana spadającymi bombami, własną szybkością i wiatrem szarpiącym skrzydła. – Poszły wszystkie! Zabieraj nas stąd, kapitanie!

Silniki znowu zawyły, kiedy kapitan przesunął drążek do tyłu, podrywając maszynę do góry. – Tylna wieżyczka! Co widzicie?

– Jezusie, Mario, Józefie, kapitanie! Jeden trafiony! Nie, trzy! Nie, do diabła, pięć trafień! Jezu Chryste! Mój Boże, mój Boże! Dorwali „Ducka”! Och, nie, mają też „Green Eyes”!

– Trzymajcie się, chłopaki! – odparł kapitan. – Wrócimy do domu na kolację. Tommy, sprawdzaj! Powiedzcie mi, co widać z tyłu!

„Lovely Lydia” miała na dachu małe wybrzuszenie z pleksiglasową osłoną, służące nawigatorowi do obserwacji, chociaż Tommy wolał wsuwać się do części dziobowej. Po metalowym schodku wspiął się do kabinki; szybko spojrzał za siebie i dostrzegł spiralę czarnego dymu unoszącą się z kilku statków konwoju oraz czerwony błysk eksplozji na tankowcu przewożącym ropę. Ale radość z odniesionego sukcesu szybko znikła. Zauważył coś, co przeraziło go bardziej niż dotychczasowe wydarzenia: szybkość, hałas silników czy ściana ognia, przez którą się przebili. Nie miał wątpliwości – z lewego silnika strzelały czerwonopomarańczowe płomienie, ognisty język lizał powierzchnię skrzydła.

– Lewa burta! Lewa burta! Ogień – krzyknął do interkomu.

Kapitan odpowiedział nonszalancko:

– Tak, wiem, podpaliliśmy ich, cholernie dobra robota, bombardierze…

– Nie, do diabła, kapitanie, to my się palimy!

Płomienie strzelały z pokrywy silnika, wiatr unosił czarny dym. Zginęliśmy – pomyślał Tommy. Za sekundę, dwie, a może pięć czy dziesięć ogień dojdzie do przewodu paliwowego, przedostanie się do zbiornika i samolot eksploduje.

Wtedy przestał się bać. To było przedziwne uczucie – patrzeć, jak coś takiego dzieje się tuż koło ciebie i rozumieć zapowiedź zbliżającej się śmierci. Poczuł lekką irytację na myśl, że nic nie jest w stanie na to poradzić, a potem się poddał. Odniósł też dziwne wrażenie jakiejś odległej samotności i zaczął się martwić o matkę, brata przebywającego gdzieś na Pacyfiku oraz siostrę i jej najlepszą przyjaciółkę, mieszkającą o jedną przecznicę za ich domem w Manchesterze. Kochał ich z bolesną intensywnością. Wiedział, że będą bardzo zranieni i będą cierpieć dłużej niż on w krótkim, ostatecznym wybuchu. Tę gonitwę myśli przerwał głos kapitana:

– Trzymać się mocno, chłopaki, spróbujemy siąść na wodzie!

„Lovely Lydia” zaczęła ostro pikować w dół, szukając jedynej szansy ratunku: zanurzenia w falach i być może ugaszenia ognia, zanim maszyna eksploduje.

Hartowi wydawało się, że otaczający go świat krzyczy – nie słowami ani dźwiękami o ziemskiej naturze, tylko trzaskiem piekielnego kręgu szalejących płomieni. Zawsze powtarzał sobie, że gdyby wpadli do morza, wciśnie się za stalowe rusztowanie siedzenia drugiego pilota, ale nie miał czasu tam dotrzeć. Uchwycił się desperacko rury biegnącej pod sufitem i pędził w głąb błękitnego Morza Śródziemnego z prędkością prawie pięciuset pięćdziesięciu kilometrów na godzinę. W tej przerażającej chwili patrzył na świat niczym nonszalancki podróżny z Manhattanu, trzymający się uchwytu w pociągu metra i cierpliwie czekający na swój przystanek.

Leżący w łóżku Tommy zadrżał jeszcze raz.

Przypominał sobie szczegóły: krzyczącego sierżanta w wieżyczce. Kołysząc się, ruszył w jego kierunku, ponieważ zdawał sobie sprawę, że uwięziony na krzesełku strzelec nie może otworzyć zatrzaśniętego pod wpływem impetu zaworu bezpieczeństwa i wzywa pomocy. W tej samej sekundzie kapitan zawołał:

– Tommy, idź stąd! Wynoś się, ja pomogę strzelcowi!

Nie słyszał głosów pozostałych lotników. Polecenie kapitana było ostatnim dźwiękiem z samolotu „Lovely Lydia”. Ze zdziwieniem obserwował, jak otwiera się boczny luk, a jego kamizelka ratunkowa wypełnia się powietrzem, jak unosi się na wodzie niczym dziecinna korkowa zabawka. Odpłynął od samolotu i odwrócił się, czekając na ewakuację następnych lotników, ale nikt się nie pokazał.

– Wyłaźcie! Wyłaźcie! Wyjdźcie, proszę! – wołał.

Dryfował na powierzchni. Czekał.

Po kilku sekundach „Lovely Lydia” nagle szarpnęła do przodu, nosem opadła w dół i bezgłośnie zniknęła pod powierzchnią wody. Tommy pozostał na morzu sam.

Zawsze go niepokoiło to zdarzenie. Kapitan, drugi pilot, bombardier i dwaj strzelcy wydawali się znacznie szybsi i bardziej zdecydowani od niego. Byli młodzi, wysportowani, zgrani i doświadczeni. Byli szybcy i sprawni, dobrze strzelali z karabinu maszynowego i do kosza na boisku, szybko obiegali bazy przy grze w baseball. Uważał ich za prawdziwych wojowników na pokładzie „Lovely Lydii”, natomiast siebie traktował jak głupiego, ślęczącego nad książkami studenta, chudego i niezdarnego, choć umiejącego dobrze liczyć i znającego prawo grawitacji, który dorastając, obserwował gwiazdy na niebie rodzinnego stanu Vermont i dzięki temu, raczej z przypadku niż patriotycznego powołania, został nawigatorem i w większym lub mniejszym zakresie odpowiadał za lot. Uważał się zaledwie za element wyposażenia, zwyczajny dodatek, a ich za prawdziwych lotników, prawdziwych ludzi wojny.

Nie mógł pojąć, dlaczego on żyje, podczas gdy zginęli ludzie, na pozór tyle od niego silniejsi.

Unosił się samotnie na falach prawie przez dwadzieścia cztery godziny – słona woda mieszała się ze łzami; był na granicy delirium – pływał zdesperowany, aż wreszcie wyłowiła go włoska łódź rybacka. Szorstcy mężczyźni odnosili się do niego z nieoczekiwaną delikatnością. Owinęli go w koc, poczęstowali szklanką czerwonego wina. Tommy do tej pory pamiętał, jak ten trunek palił w gardle. Kiedy dobili do brzegu, posłusznie przekazali go Niemcom.

Tak wyglądały wydarzenia w rzeczywistości. Jednak prawdziwy obraz wyparował z pamięci Harta, ustąpił miejsca znacznie bardziej optymistycznej wersji, w której wszyscy przeżyli i zgromadzili się pod skrzydłem maszyny, opowiadali dowcipy o arabskich kupcach, krążących wokół ich zakurzonej bazy w Afryce Północnej i przechwalali się, co zrobią ze swym życiem po powrocie do Stanów Zjednoczonych. Kiedy jeszcze wszyscy żyli, Tommy myślał, że załoga „Lovely Lydii” to najlepsi przyjaciele, jakich będzie miał kiedykolwiek. Tylko czasami uważał, że po skończonej wojnie, nigdy się już nie spotkają. Nie brał pod uwage tego, że nie zobaczą się, ponieważ wszyscy zginą, a tylko on pozostanie przy życiu.

Leżał na łóżku i myślał: oni zawsze pozostaną ze mną.

Któryś z jeńców poruszył się; drewniane deski zatrzeszczały, zagłuszyły słowa człowieka mówiącego przez sen – jego głos zmienił się w dziewczęcy jęk.

Ja przeżyłem, oni zginęli.

Hart często przeklinał swój doskonały wzrok, ponieważ dostrzegł tamten konwój. Gdyby urodził się ślepy, a nie obdarzony wyjątkowo bystrymi oczami, pomyślał całkiem bez sensu, wszyscy żyliby dotychczas. Zdawał sobie sprawę, że takie myśli nie prowadzą do niczego dobrego. Jeżeli przeżyje wojnę – przysiągł sobie – przejedzie całe Stany aż do zachodniego Teksasu, a tam zanurzy się głęboko w zarośla tego dzikiego, pełnego wyschniętych strumieni kraju, weźmie karabin i zacznie zabijać króliki. Zastrzeli każdego królika, jakiego zauważy w promieniu wielu kilometrów, aż wyczerpany upadnie na ziemię, skończy mu się amunicja, a lufa karabinu rozgrzeje się do czerwoności. Zabije tyle królików, żeby wystarczyło kapitanowi na całą wieczność.

Wiedział, że nie zdoła ponownie zasnąć.

Położył się i słuchał deszczu bębniącego o blaszany dach jak kule wystrzeliwane z karabinu. W ten szum wmieszał się odgłos dalekiego wybuchu. Chwilę później rozległy się ostre gwizdki i nerwowe okrzyki rozwścieczonych niemieckich strażników obozowych. Zsunął stopy z pryczy i zaczął naciągać buty, kiedy usłyszał walenie do drzwi baraku i wrzask: Raus! Raus! Schnell! Na dziedzińcu będzie zimno, więc Hart sięgnął po starą, skórzaną kurtkę lotniczą. Otaczający go mężczyźni pospiesznie się ubierali, wkładali wełnianą bieliznę i popękane, znoszone buty lotnicze. Przez brudne okna baraku przenikały pierwsze promienie świtu. Tommy stracił z oczu obraz „Lovely Lydii” i jej załogi. Zniknął w jakimś dalekim zakamarku jego pamięci. Szybko dołączył do tłumu mężczyzn, wychodzących w wilgotny chłód wczesnego poranku w Stalagu Luft 13.

Porucznik Tommy Hart dreptał w jasnobrązowym błocie obozowego placu. Po kilku minutach od ogłoszenia apelu, ilekroć mijał ich strażnik, rozlegał się pomruk. Ludzie zaczynali narzekać i hałasować.

Niemcy zazwyczaj ignorowali ich. Czasem tylko Hundführer z ujadającym owczarkiem u boku odwracał się do grupy jeńców, jak gdyby miał zamiar spuścić psa, wtedy lotnicy cichli na kilka minut. Jakiś czas temu zatrzymał się przy nich pułkownik Luftwaffe Edward von Reiter, komendant obozu, gdy zaczepił go starszy oficer amerykański, pułkownik Lewis MacNamara, żeby wyrzucić z siebie potok skarg. Von Reiter słuchał przez trzydzieści sekund, potem ruchem ręki wskazał mu miejsce na czele ustawionych w czworoboki jeńców i szybko ruszył w stronę baraku sto dziewięć.

Więźniowie przestępowali z nogi na nogę, mamrotali, a wokół wstawał nowy dzień. Sami nadali sobie nazwę Kriegies jako skrót od niemieckiego Kriegsgefangene, czyli w wolnym tłumaczeniu „jeniec wojenny”. Wyczekiwanie na stojąco było nudne i wyczerpujące. Dobrze to znali, lecz wciąż nienawidzili.

W obozie przebywało prawie dziesięć tysięcy jeńców alianckich, podzielonych na dwa podobozy – północny i południowy. Lotnicy amerykańscy – sami oficerowie – znajdowali się w podobozie południowym, a Brytyjczycy i pozostali alianci trafili do części północnej, oddalonej o pół kilometra. Przejście z jednego podobozu do drugiego, niby nic nadzwyczajnego, nastręczało jednak pewne trudności. Trzeba było mieć uzasadnione powody i maszerować pod eskortą uzbrojonego strażnika. Naturalnie, dobrym powodem mogło się okazać szybkie przekazanie kilku papierosów jednemu ze szperaczy, jak Kriegies nazywali wartowników włóczących się po obozie, uzbrojonych tylko w przypominające szpadę metalowe pręty, które wbijali w ziemię. Wartowników z psami nazywano tak, jak należało, ponieważ wszyscy bali się tych bestii. Obozów nie otoczono murem, a jedynie płotem wysokim na siedem metrów. Po obydwu stronach metalowej siatki ciągnęły się dwa szeregi zasieków z drutu kolczastego. Co pięćdziesiąt metrów przy płocie wznosiła się przysadzista, drewniana wieża. Przez dwadzieścia cztery godziny na wieżach siedzieli niemający poczucia humoru, nieprzekupni strzelcy z zawieszonymi na szyjach pistoletami maszynowymi Schmeisser.

Po wewnętrznej stronie w odległości trzech metrów od ogrodzenia Niemcy rozciągnęli cienki drut umocowany na drewnianych palikach. To była granica – każdego przekraczającego tę linię uznawano za uciekiniera i mógł zostać zastrzelony. Tak przynajmniej niemiecki komendant informował wszystkich jeńców, przybywających do Stalagu Luft 13. W praktyce strażnicy pozwalali jeńcom, ubranym w białe kitle z czerwonym krzyżem, wbiegać tam za piłką, jeśli potoczyła się poza wyznaczoną granicę. Czasem jednak przeganiali ich dla rozrywki i strzelali w powietrze nad ich głowami lub w pylistą ziemię pod nogami. Przeskakiwanie wyznaczonej linii stało się ulubionym zajęciem Kriegies.

Majowe słońce szybko się podnosiło i ogrzewało twarze mężczyzn zgromadzonych na placu apelowym. Tommy Hart przypuszczał, że stoją w szeregach od prawie czterech godzin; obok nich, w kierunku zawalonego tunelu, raz po raz przechodziły grupy niemieckich oficerów i żołnierzy. Oficerowie szli z marsowymi minami, żołnierze nieśli łopaty i oskardy.

– To przez to cholerne drewno – odezwał się ktoś z szeregu. – Wilgotnieje, butwieje, nie nadaje się na podpórkę.

Tommy Hart odwrócił głowę. Powiedział to żylasty facet z zachodniej Wirginii, drugi pilot bombowca B-17. Jego ojciec od młodych lat pracował w kopalni węgla. Domyślał się, że ten oficer, w którego głosie pobrzmiewała nuta obrzydzenia, odgrywał czołową rolę w planowaniu ucieczki. Ludzie znający się na ziemi – farmerzy, górnicy, kopacze, a nawet zestrzelony nad Francją dyrektor domu pogrzebowego z sąsiedniego baraku – przystąpili do tej działalności już w kilka godzin po przyjeździe do Stalagu Luft 13.

W przeciwieństwie do kolegów, Hart nie próbował uciekać z obozu, nie miał nawet szczególnej ochoty próbować. Nie w tym rzecz, że nie chciał odzyskać wolności, lecz żeby uciec, musiałby wejść do tunelu.

A tego nie był w stanie zrobić.

Podejrzewał, że strach przed znalezieniem się w zamkniętej przestrzeni pochodzi z czasów, gdy przypadkowo został zatrzaśnięty w schowku w piwnicy jako cztero- czy pięcioletnie dziecko. Spędził w ciemności kilka przerażających godzin, zgrzany i zapłakany, słysząc nawołującą go z daleka matkę, ale niezdolny wydobyć z siebie głosu. Prawdopodobnie nie określiłby strachu, jaki towarzyszył mu od tamtej pory mianem klaustrofobii, choć o to właśnie chodziło. Wstąpił do lotnictwa częściowo dlatego, że nawet w niewielkim wnętrzu bombowca czuł się jak na otwartej przestrzeni. Myśl, że mógłby zostać zamknięty w czołgu lub łodzi podwodnej przerażała go bardziej niż nieprzyjacielskie pociski.

Po dostaniu się do dziwnie niepewnego świata więziennego, jakim okazał się Stalag Luft 13, Tommy Hart wiedział jedno: jeżeli stąd wyjdzie, to tylko przez główną bramę. Nigdy dobrowolnie nie zgodzi się wpełznąć do tunelu.

W tej sytuacji wydawał się zadowolony – choć lepiej byłoby powiedzieć pogodzony – z perspektywy doczekania końca wojny mimo obowiązujących w obozie rygorów. Czasem proponował kolegom pomoc. Na przykład obserwował jednego z wartowników w ramach systemu wczesnego ostrzegania, wprowadzonego przez obozowych oficerów bezpieczeństwa. Kiedy jakiś Niemiec zaczynał krążyć po obozie, natychmiast ruszali za nim niespuszczający go z oka obserwatorzy, przekazujący obiekt jeden drugiemu i posługujący się rozbudowanym systemem sygnalizacyjnym. Szperacze dobrze wiedzieli, że są obserwowani i z uporem starali się pozbyć towarzystwa, nieustannie zmieniając trasę obchodu.

– Hej! Fritz Numer Jeden! Jak długo chcecie nas tu trzymać?

W głosie mówiącego człowieka pobrzmiewała nuta autorytetu. Pochodził z Nowego Jorku i był pilotem myśliwskim w randze kapitana. Emocje skierował do chodzącego samotnie Niemca, ubranego w szary kombinezon i naciągniętą na oczy miękką czapkę polową – standardowy uniform szperacza. Trzech wartowników nosiło imię Fritz, a jeńcy zawsze zwracali się do nich po imieniu, dodając numer, co niesłychanie Niemców drażniło.

Strażnik odwrócił się, popatrzył na kapitana stojącego w pierwszym szeregu, po czym podszedł do niego. Niemcy ustawiali ludzi w czworoboki, po pięciu jeńców w każdym, żeby ułatwić sobie liczenie.

– Jeżeli pan nie kopał, kapitanie, to nie będzie pan musiał tu stać – powiedział doskonałą angielszczyzną.

– Do diabła, Fritz Numer Jeden – odrzekł oficer. – My niczego nie kopaliśmy. To prawdopodobnie zapadła się jakaś część waszej parszywej instalacji kanalizacyjnej. Powinniście pozwolić, aby nasi ludzie pokazali wam, jak to trzeba zrobić.

Niemiec potrząsnął głową.

– Nie, Kapitän, to był tunel. Ucieczka to wariactwo. Tym razem kosztowała życie dwóch ludzi.

Ta wiadomość uciszyła lotników.

– Dwóch ludzi? Jak to się stało? – zapytał kapitan.

Szperacz wzruszył ramionami.

– Kopali i zawaliła się ziemia. Znaleźli się w pułapce. Pogrzebani. To strata. Wielki idiotyzm.

Podniósł nieco głos i wpatrywał się w stojących w szyku przeciwników.

– To jest głupota. Dummkopf. – Schylił się i podniósł garść błotnistego gruntu, ściskając go długimi, prawie kobiecymi palcami. – Ta ziemia. Dobra do sadzenia roślin. Do hodowania żywności. To jest dobre. Dobre do waszych zabaw. Tamta ziemia też jest dobra… – Gestem wskazał obozowe boisko sportowe. – Ale nie dość mocna dla waszych tuneli. – Ponownie odwrócił się do kapitana. – Nie będzie pan już latał, Kapitän, chyba że dopiero za rok. Jeżeli pan dożyje.

Oficer z Nowego Jorku spojrzał na Niemca twardym wzrokiem i odpowiedział:

– No cóż, przekonamy się, jak będzie, prawda?

Strażnik zasalutował leniwie i ruszył dalej, zatrzymując się przy końcu szeregów. Tam dokonał szybkiej transakcji wymiennej z innym oficerem. Tommy Hart zauważył, jak Fritz Numer Jeden chwyta kilka papierosów, podanych mu przez Amerykanina. Był to suchy, niski, uśmiechnięty kapitan bombowca, Vincent Bedford z Greenville w stanie Missisipi. Także czołowy negocjator i kupiec w obozie, więc otrzymał przydomek Trader Vic, taki sam, jakim obdarzono słynnego restauratora.

Bedford mówił z niewyraźnym, przeciągłym akcentem południowca. Znakomicie grał w pokera i dobrze w baseball, przez pewien czas występował w zespołach ligowych niższych kategorii. Przed wojną sprzedawał samochody, co wydawało się odpowiednim dla niego zajęciem. Jednak w Stalagu Luft 13 szczególnie wyróżnił się jako handlowiec, zamieniając papierosy, czekoladę i puszki prawdziwej kawy, przysyłane w paczkach Czerwonego Krzyża lub ze Stanów Zjednoczonych, na odzież i inne towary. Brał też dodatkowe ubrania i zamieniał je na artykuły spożywcze. Vincent Bedford imał się każdego handlu i rzadko się zdarzało, aby nie wyszedł na swoje, a kiedy taki niecodzienny przypadek się przydarzył, wyrównywał straty hazardem. Gra w pokera mogła uzupełnić jego zasoby równie skutecznie jak paczka przysłana z domu. Chyba prowadził też innego rodzaju działalność, ponieważ zawsze miał najnowsze wiadomości, a informacje wojenne docierały do niego szybciej niż do kogokolwiek innego. Tommy Hart przypuszczał, że Bedford jakimś cudem załatwił sobie radio, ale nie wiedział tego na pewno. Wiedział natomiast, że kapitan jest lokatorem baraku sto jeden i warto go odwiedzać. W obozie, gdzie mieszkańcy mieli niewiele, on zgromadził prawdziwą fortunę: zapasy kawy, jedzenia, wełnianych skarpet, długich kalesonów i tego wszystkiego, co życie w zamknięciu czyniło bardziej znośne.

W tych rzadkich chwilach, kiedy Trader Vic nie zajmował się handlem, snuł idylliczne opowieści o wspaniałościach małego miasteczka, z którego się wywodził. Zawsze mówił o nim miękkim akcentem z głębokiego Południa, powoli, z uczuciem. Lotnicy nieraz grozili mu, że po wojnie wszyscy przeniosą się do Greenville tylko po to, żeby się wreszcie zamknął, ponieważ rozmowa o domu, nawet w formie najpiękniejszej elegii, nasilała uczucie nostalgii. Jeńcy żyli na granicy rozpaczy, rozmyślanie zaś o Stanach nie przynosiło niczego dobrego, chociaż i tak wszyscy o tym myśleli.

Bedford obserwował oddalającego się szperacza, potem odwrócił się i szepnął coś następnemu w szeregu. Wystarczyło kilka sekund, aby najnowsza wiadomość rozeszła się najpierw wśród ludzi z jego szeregu, a później po całym obozie.

W śmiertelnej pułapce znaleźli się Wilson i O’Hara. Obaj byli znanymi szczurami tunelowymi. Tommy Hart słabo znał O’Harę, choć mieszkał w tym samym co on baraku, ale w innym pokoju i był dla niego tylko jedną z dwustu postaci stłoczonych w tym miejscu. Według pogłosek powtarzanych szeptem przez jeńców, obaj oficerowie zeszli do tunelu późno w nocy i usiłowali ustawić podpórki z belek, gdy miękka ziemia osunęła się i zostali żywcem pogrzebani.

Zgodnie z wiadomościami uzyskanymi przez Bedforda, Niemcy postanowili zostawić ciała tam, gdzie zasypała je ziemia.

Początkowe szepty szybko ustąpiły miejsca gniewnym głosom. Zgromadzeni na placu jeńcy wyrównali szeregi, ramiona cofnęli do tyłu. Bez żadnej komendy stanęli na baczność.

Tommy Hart postąpił tak samo, ale przedtem zerknął tam, gdzie stał Trader Vic. Zobaczył coś uderzającego, choć ulotnego i trudnego do określenia.

Zanim zdążył zrozumieć, co go zaniepokoiło, kapitan z Nowego Jorku zawołał:

– Zabójcy! Cholerni mordercy! Dzikusy!

Okrzyk podjęli jeńcy z innych grup, na placu rozległy się okrzyki oburzenia.

Starszy oficer amerykański wystąpił przed szereg i patrzył na jeńców wzrokiem nawołującym do dyscypliny, chociaż jego wściekłość była doskonale widoczna w zimnym spojrzeniu i zawadiacko wysuniętej szczęce. Pułkownik Lewis MacNamara należał do wojskowych ze starej szkoły, w mundurze spędził ponad dwadzieścia lat i rzadko musiał podnosić głos. Przywykł do posłuszeństwa, okazywanego mu przez innych. Był to człowiek sztywny, najwyraźniej traktujący swoje uwięzienie jako kolejną pozycję na długiej liście zadań wojskowych. Przyjął pozycję „spocznij”, z nogami w lekkim rozkroku i ramionami mocno splecionymi za plecami. W tym momencie dwaj niemieccy wartownicy zarepetowali karabiny. Zapewne był to gest obliczony na wystraszenie jeńców, ale w postawie żołnierzy było tyle determinacji, że ustawieni na placu mężczyźni stopniowo ucichli.

Tak naprawdę nikt nie przypuszczał, żeby strażnicy otworzyli ogień do stojących w zbitej masie lotników, ale też nikt nie był całkiem pewny, że tego nie zrobią.

Przez błotnisty majdan energicznie kroczył w wypolerowanych, wysokich butach komendant obozu w towarzystwie dwóch adiutantów. Na ten widok rozległy się gwizdy i kocia muzyka. Von Reiter zignorował hałasy. Nie odezwał się słowem do starszego oficera amerykańskiego, tylko zwrócił do jeńców:

– Teraz przeprowadzimy odliczanie. Później zostaniecie zwolnieni. – Po krótkiej przerwie dodał: – Odliczanie wykaże brak dwóch ludzi! Idiotyzm!

Lotnicy stali w milczeniu na baczność.

– To trzeci tunel w ciągu ostatniego roku! – ciągnął von Reiter. – A pierwszy, który kosztował ludzkie życie! – W głośnym krzyku wyczuwało się frustrację. – Dalsze próby ucieczki nie będą tolerowane!

Przerwał i spojrzał na jeńców. Uniósł do góry kościsty palec niczym zasuszony nauczyciel, wygrażający niesfornym uczniakom.

– W moim obozie nigdy nie doszło do skutecznej ucieczki! I nigdy do niej nie dojdzie! – Znowu przerwał, obrzucając wzrokiem stojących przed nim lotników. – Otrzymaliście ostrzeżenie – zakończył.

Po chwili ciszy wystąpił pułkownik MacNamara. Głos miał równie władczy jak von Reiter. Stał wyprostowany, we wzorowej żołnierskiej postawie. Postrzępiony, zszargany mundur jeszcze bardziej podkreślał to zachowanie.

– Chciałbym skorzystać z okazji i przypomnieć Herr Oberstowi, że wynikającym z przysięgi obowiązkiem każdego oficera jest starać się uciec z nieprzyjacielskiej niewoli.

Von Reiter wyciągnął rękę, jak gdyby chciał zamknąć usta Amerykaninowi.

– Ten obowiązek dotyczy również lotników Luftwaffe wziętych do niewoli przez naszą stronę – dorzucił głośno MacNamara. – I jeśli lotnik z Luftwaffe zginie podczas próby ucieczki, zostaje pochowany przez swoich kolegów z pełnymi honorami wojskowymi!

Von Reiter zmarszczył brwi – chciał odpowiedzieć, lecz się rozmyślił. Leciutko skinął głową. Obaj oficerowie patrzyli na siebie twardym wzrokiem, jakby o coś walczyli. Była to próba siły woli.

Komendant gestem przywołał starszego oficera amerykańskiego i odwrócił się tyłem do zgromadzonych jeńców. Obaj pułkownicy pomaszerowali noga w nogę ku głównej bramie, przez którą przechodziło się do obozowych biur. Przy każdej grupie więźniów natychmiast pojawili się szperacze; lotnicy rozpoczęli dobrze znane, żmudne odliczanie. W trakcie tego zajęcia usłyszeli głuchy odgłos podziemnej eksplozji – to niemieccy saperzy detonowali ładunki wybuchowe w zawalonym tunelu, zasypując go żółtą, piaszczystą glebą, pod którą zginęło dwóch jeńców. Tommy Hart pomyślał, że jest coś niewłaściwego i nieuczciwego w sytuacji, kiedy człowiek zaciąga się, żeby latać w czystym, przejrzystym powietrzu, nie bacząc na niebezpieczeństwa, a potem umiera samotnie z braku powietrza, uwięziony ponad dwa metry pod ziemią. Jednak nie powiedział tego głośno.

Wejście do tunelu zaczynającego się w baraku sto dziewięć zostało ukryte pod zlewem w umywalni. Tunel najpierw schodził prosto w dół, następnie skręcał w prawo, w kierunku drutów. W obozie znajdowało się czterdzieści baraków, a sto dziewiąty stał najbliżej ogrodzenia. Żeby dostać się pod osłonę ciemnych, wysokich jodeł na skraju gęstego bawarskiego lasu, kopacze musieli przebić się przez prawie sto metrów piaszczystej ziemi. Zawalony tunel miał niespełna jedną trzecią potrzebnej długości. Z trzech tuneli, budowanych w ciągu minionego roku, ten został doprowadzony najdalej i budził największe nadzieje.

Podobnie jak każdy jeniec w obozie, Tommy Hart przekroczył koło południa wytyczoną linię graniczną, by popatrzeć na pozostałości tunelu. Próbował wyobrazić sobie, jak czuli się uwięzieni pod powierzchnią ziemi ludzie. Ładunki odpalone przez saperów poruszyły grunt, mieszały trawę z brunatną, błotnistą glebą i utworzyły kratery w miejscach, gdzie wybuchy spowodowały zawalenie się tunelu. Wartownicy zalewali otwór w baraku sto dziewięć płynnym cementem.

Tommy westchnął na głos. Nieopodal stali dwaj piloci z B-17, mimo dość ciepłego dnia ubrani w ciężkie kożuchy. Oni również obserwowali zniszczony tunel.

– To nie wydaje się tak daleko – powiedział jeden z nich, wzdychając.

– Blisko – mruknął jego towarzysz.

– Faktycznie, blisko – ciągnął pierwszy. – Do lasu, pomiędzy drzewa, potem znaleźć drogę do miasta i jesteś na swoim. Wystarczy dostać się na dworzec i do linii kolejowej na południe. Wskoczyć do jakiegoś pociągu towarowego, jadącego do Szwajcarii i w drogę. Cholera. To naprawdę blisko.

– Wcale nie blisko – zaprotestował Tommy. – No i bardzo łatwo to wypatrzyć z północnej wieży.

Dwaj oficerowie zawahali się i przytaknęli, jakby zdali sobie sprawę, że zawodzą ich oczy. Wojna potrafi skracać i wydłużać dystans, zależnie od zagrożenia związanego z pokonywaniem określonej przestrzeni. Tommy pomyślał, że trudno ocenić różne rzeczy we właściwych proporcjach, szczególnie wtedy, gdy człowiek ryzykuje własnym życiem.

– Mimo to chciałbym mieć choćby małą szansę – powiedział jeden z pilotów. Był chyba trochę starszy od Tommy’ego Harta i znacznie mocniej zbudowany. Nie ogolił się, a czapkę nasunął na oczy. – Tylko jedną szansę. Gdybym zdołał przedostać się na drugą stronę, gdzie nie ma drutów, to, do cholery, nic na świecie by mnie nie powstrzymało…

– Chyba że kilka milionów szkopów – wtrącił jego kolega. – Poza tym nie umiesz po niemiecku; no i dokąd byś poszedł?

– Do Szwajcarii. To piękny kraj. Tylko krowy, góry i śmieszne małe domki…

– Górskie szałasy – poprawił drugi. – Oni nazywają je szałasami.

– Faktycznie. Pożyłbym sobie miło przez kilka tygodni i przytył, jedząc czekoladę. Doskonałe, wielkie tabliczki czekolady z tłustego mleka, które podawałaby mi ładna, wiejska dziewucha z warkoczykami, a jej mamusi i tatusia nie byłoby w pobliżu. Potem chyba wróciłbym do Stanów, gdzie moja dziewczyna może powitałaby mnie tak, jak wita się bohaterów; możecie mi wierzyć.

Drugi pilot trącił kolegę w ramię. Skórzana kurtka stłumiła odgłos uderzenia.

– Marzyciel z ciebie – zauważył i zwrócił się do Tommy’ego: – Długo siedzisz w tej dziurze?

– Od listopada czterdziestego drugiego.

Piloci aż gwizdnęli.

– No, no! Weteran. Wychodziłeś stąd?

– Ani razu – odrzekł Tommy. – Nawet na minutę czy sekundę.

– Człowieku – ciągnął jeden z pilotów. – Ja tu jestem ledwie pięć tygodni i już dostaję kręćka. To tak, kapujesz, jakby mnie swędziało na samym środku pleców. Tam, gdzie człowiek nie może się podrapać.

– Lepiej się do tego przyzwyczaić – przekonywał Tommy. – Ludzie usiłują stąd szybko zwiać. To szybka śmierć.

– Nigdy się do tego nie przyzwyczaję – odparł pilot.

Hart przytaknął ruchem głowy. Do tego nie można się przyzwyczaić – pomyślał. Zamknął oczy, przygryzł dolną wargę, ciężko oddychał.

– Niekiedy – powiedział miękko – trzeba poszukać wolności tutaj… – Poklepał się po czole.

Jeden z pilotów przytaknął, drugi odwrócił się w kierunku głównego obozu.

– Hej, spójrzcie, co się dzieje – powiedział.

Tommy szybko się obrócił i dostrzegł kilku ludzi idących w zwartym szyku przez rozległe boisko. Najwidoczniej dobrze się urządzili w Stalagu Luft 13 – mieli krawaty, wyprasowane koszule i bluzy, ostre kanty na nogawkach spodni. Galowe mundury w obozie jenieckim.

Każdy z nich niósł instrument muzyczny. Majowe słońce ostrym blaskiem odbiło się od mosiężnego puzonu. Perkusista zawiesił na pasie bębenek, a kiedy orkiestra zbliżyła się do jeńców, spod pałeczek wydobył się potoczysty, metaliczny dźwięk.

Lider grupy szedł z przodu. Patrzył prosto przed siebie, na las widoczny za drutami. Trzymał dwa instrumenty – klarnet w prawej ręce i błyszczącą, wypolerowaną na złotobrązowy kolor trąbkę w lewej. Muzycy maszerowali szybko noga w nogę. Szef od czasu do czasu podawał ton, zagłuszając nieustające dudnienie bębenka.

Wystarczyło kilka sekund, by dziwna grupka przyciągnęła uwagę pozostałych jeńców. Ludzie zaczęli wybiegać z baraków, tłoczyli się, usiłowali zobaczyć, co się dzieje. Przed barakami położonymi na uboczu oficerowie uprawiający małe ogródki porzucali narzędzia i ruszali za maszerującym oddziałkiem. Przerwano mecz baseballu, rozgrywany na boisku sportowym. Zawodnicy porzucili na placu rękawice, kije i piłki i przyłączyli się do tłumu idącego za muzykami.

Lider zespołu był niski, lekko łysiejący i chudy jak zapaśnik wagi koguciej. Nie zwracał uwagi na setki lotników za plecami; dalej maszerował ze wzrokiem utkwionym przed siebie. Nieustannie powtarzał komendę, wyznaczającą rytm kroków: „Prawa, prawa, prawa…”. Jego ludzie zrobili ostry zwrot w lewo, jakiego nie powstydziłby się zespół musztrowany w West Point i doszli do wyznaczonej linii granicznej. Na komendę szefa: „Oddział… stój!”, muzycy zatrzymali się o krok przed rozciągniętym drutem, uderzając miarowo stopami w ziemię.

Na najbliższej wieży niemieccy strzelcy obrócili w ich kierunku pistolety maszynowe. Wydawali się jednocześnie zaciekawieni i zdecydowani. Pod niezgrabnymi stalowym hełmami, ledwie widoczne były ich oczy, kiedy lustrowali plac znad luf broni.

Tommy Hart obserwował tę scenę, gdy nagle usłyszał głos jednego z pilotów B-17, który wyszeptał z cichą rozpaczą: – To dla O’Hary. – Tego małego Irlandczyka, który ostatniej nocy zginął w tunelu. On był z Nowego Orleanu, tak samo jak ten szef orkiestry. Razem wstąpili do wojska, razem grali. O’Hara chyba grał na klarnecie…

Lider odwrócił się do swoich ludzi i zawołał:

– Jeniecki Zespół Jazzowy Stalagu Luft 13… baczność!

Muzycy przyjęli postawę.

– Zająć miejsca!

Orkiestra sprawnie ustawiła się w półkole, twarzami do drutów kolczastych i poruszonej ziemi, oznaczającej miejsce w tunelu, gdzie zginęli obaj kopacze. Muzycy podnieśli instrumenty, czekali na sygnał dyrygenta. Saksofony, puzony, rożki francuskie i kornety zastygły w oczekiwaniu. Pałeczki perkusisty znieruchomiały na skórzanej powierzchni werbla. Gitarzysta przygotował instrument, trzymając kostkę w prawej ręce.

Lider zlustrował wzrokiem podwładnych, czy są gotowi, po czym wykonał nagły zwrot, stając plecami do orkiestry. Postąpił do przodu, do samej granicy i skierował klarnet w kierunku rozciągniętego drutu. Wyprostował się, zasalutował i znowu wykonał w tył zwrot. Wydawało się, że wstrząsnął nim nagły dreszcz, kiedy wracał na miejsce przed muzykami. Tommy Hart zauważył, jak drżą mu wargi, gdy powoli podnosił instrument do ust. Widział łzy spływające po policzkach saksofonisty i jednego z puzonistów. Wszyscy się zawahali, plac zalegała cisza. Lider skinął głową, oblizał wargi, jakby chciał je uspokoić, podniósł lewą dłoń i zaczął podawać rytm.

– Zaczynamy! Chattanooga choo-choo. Zagrajcie ostro! Naprawdę ostro! Raz, dwa, trzy i cztery…

Muzyka zabrzmiała z całą mocą, eksplodowała niczym spadająca rakieta. Wystrzeliła w niebo, uniosła się ponad zwojami drutu kolczastego i wieżą strażniczą, jak ptak pofrunęła w błękit nieba i rozpłynęła się w oddali, za linią drzew obiecujących ułudę wolności.

Muzycy grali zdecydowanie, z nieposkromioną intensywnością. Wystarczyło kilka sekund, aby ich czoła pokryły się kropelkami potu. Instrumenty poruszały się w rytmie muzyki. Co chwilę któryś z nich wychodził na środek półkola, grał solo, synkopował, odrywając się od żałosnego zawodzenia saksofonu i energicznego wtóru gitary. Robili to bez jakiegokolwiek znaku czy komendy dyrygenta, reagując raczej na dźwięk melodii, którą sami tworzyli, na napięcie wywołane dawnymi przyzwyczajeniami. Wyglądało to tak, jak gdyby jakaś niewidzialna ręka z nieba poklepywała ich delikatnie po ramieniu. Chattanooga choo-choo toczyła się niczym rzeka, płynnie przechodząc w That Old Black Magic, a następnie w Boogie Woogie Bugle Boy of Company B. Wówczas wystąpił lider zespołu z solówką na trąbce, zagraną przy akompaniamencie pozostałych instrumentów. Muzyka płynęła nadal, niepowstrzymana, nieokiełznana, nieprzerwana, śpiewna, pełna mocy. Nuty łączyły się ze sobą, mieszały jak zaprzyjaźnieni sąsiedzi.

Gęsty tłum jeńców stał nieruchomo, w ciszy i zasłuchaniu.

Orkiestra grała bez przerwy prawie pół godziny, aż muzykom poczerwieniały twarze niczym biegaczom po wysiłku, z trudem łapiącym oddech. Dyrygentowi pot ściekał z czoła; oderwał od trąbki lewą rękę i kiedy zespół przeszedł do ostatnich dźwięków Waiting for a Train, podniósł ją do góry i gwałtownie opuścił. Orkiestra przerwała, jak nożem uciął.

Nie było aplauzu. Z tłumu jeńców nie wydobył się żaden głos.

Lider przyjrzał się muzykom i powoli pokiwał głową. Po twarzy spływały mu krople potu i łez, błyszczały na policzkach, ale usta krzywiły się w półuśmiechu, częściowo oddającym zadowolenie z tego, co zrobili, a częściowo z powodu, dla którego się tu znaleźli. Tommy Hart nie usłyszał komendy, chociaż muzycy szybko przyjęli postawę, trzymając instrumenty przy piersi, jak broń. Prowadzący orkiestrę oddał swoją trąbkę puzoniście, wykonał w tył zwrot, szybkim krokiem podszedł do wyznaczającego granicę drutu i uniósł w górę klarnet. Wpatrując się w las i szeroki świat za ogrodzeniem, przyłożył instrument do ust i wydobył z niego wibrujący, niski dźwięk. Tommy Hart nie wiedział, czy artysta improwizuje czy nie, ale uważnie słuchał tańczących w powietrzu czystych dźwięków klarnetu. Ta muzyka przypominała mu głosy ptaków, które widywał jesienią na pofałdowanych polach rodzinnego Vermontu, tuż przed odlotem na południe. Kiedy ktoś lub coś je spłoszyło, ptaki podrywały się w górę, zawisały na chwilę w powietrzu, i niespodziewanie odlatywały do słońca. To samo działo się z nutami wydobywającymi się z klarnetu. Unosiły się, nabierały kształtu, zastygały w powietrzu, po czym nikły w oddali.

Ostatni akord zabrzmiał wyjątkowo wysoko i samotnie.

Lider przerwał, powoli odjął instrument od ust. Przez moment trzymał klarnet przy piersi, następnie wykonał w tył zwrot i wydał głośną komendę:

– Jeniecki Zespół Jazzowy Stalagu Luft 13… baczność!

Muzycy wyprostowali się posłusznie, jak dobrze dopasowane części maszynerii.

– Dwójkami… w tył zwrot! Perkusista, zaczynaj… Naprzód marsz!

Orkiestra jazzowa zaczęła się oddalać od linii drutów. Poprzednio jej członkowie maszerowali szybko, teraz szli w tempie pogrzebowym. Przy każdym kroku stawiali prawe nogi jakby z wahaniem, zanim dotknęli nimi ziemi. Werbel perkusisty warczał wolno, żałośnie.

Zwarty tłum słuchaczy rozdzielił się, otwierając drogę maszerującej wolnym krokiem orkiestrze. Jeńcy zaczęli wracać do swoich zwykłych zajęć, których celem było zabicie czasu – najbliższej minuty, godziny, całego dnia.

Tommy Hart rozejrzał się dookoła. Dwaj Niemcy na wieży strażniczej ciągle mierzyli z karabinu maszynowego do tłumu więźniów. Uśmiechali się. Według Tommy’ego, ci żołnierze nie zdawali sobie sprawy, że ustawieni tuż pod ich lufami Amerykanie przez kilka minut byli znowu wolnymi ludźmi.

Koniec wersji demonstracyjnej.