Tytuł oryginału

THE RIVAL QUEENS

Catherine de’ Medici, Her Daughter Marguerite de Valois,

and the Betrayal That Ignited a Kingdom

Copyright © 2015 by Nancy Goldstone

All rights reserved

Projekt okładki

Ewa Wójcik

Zdjęcia na okładce

© Indigo Images

Redaktor serii

Adrian Markowski

Redakcja

Andrzej Wójcik

Korekta

Katarzyna Kusojć

Bożena Hulewicz

ISBN 978-83-8097-817-1

Warszawa 2016

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dedykuję Larry’emu i Lee,

których najbardziej kocham

Dear native land! And you, proud castles! Say

(Where grandsire, father, and three brothers lay,

Who each, in turn, the crown imperial wore),

Me will you own, your daughter whom you bore?1

Ojczysta ziemio! W twe matczyne łono

Trzech braci moich i przodków złożono,

Co władali kolejno krajem i koroną –

Czy raczysz teraz przyjąć swą córę rodzoną?

George Buchanan (1506–1582), On Marguerite De Valois, Queen of Navarre

Wielka dama pozostawiona sama w królestwie.

Jej jedyny wcześniej zmarł na łożu chwały:

Przez siedem lat będzie stroskane łzy wylewać,

Następnie czeka ją długie życie dla szczęścia królestwa.2

Przepowiednia Nostradamusa, odnosząca się podobno do Katarzyny Medycejskiej, opublikowana w 1557 roku, dwa lata przed śmiercią jej męża

1 „Dear native land!”: Memoirs of Marguerite de Valois, XIX. To angielski przekład łacińskiej wersji wiersza, opublikowanej po śmierci autora w 1686 roku.

2 „Wielka dama pozostawiona sama…”: cytat w: King F. X., Skinner S., Nostradamus: wielka księga przepowiedni, 19.

Wstęp

Paryż, katedra Notre Dame, 18 sierpnia 1572 roku

Mimo dokuczliwego upału ogromny, spływający potem tłum tłoczył się na przestronnym placu przed wejściem do sędziwej katedry i przelewał się po prowadzących do niej bulwarach. Uwaga widzów skupiała się na długim i wysokim, niedawno zbudowanym i pretensjonalnie obwieszonym złotogłowiem podwyższeniu, sterczącym nieharmonijnie od strony zachodniej fasady świątyni. Na owym pomoście rozgrywało się doniosłe wydarzenie, którego reperkusje miała odczuć cała Europa: ślub katoliczki Małgorzaty de Valois (Walezjuszki), siostry króla Francji i córki Katarzyny de’ Medici (Medycejskiej), z protestanckim kuzynem Henrykiem de Bourbon (Burbonem), królem Nawarry.

Królewskie śluby zawsze fascynowały paryżan. Spektakularne ceremonie celowo planowano w taki sposób, żeby swoją wspaniałością przydawały prestiżu i autorytetu, zatem zgromadzony w ten sierpniowy poniedziałek tłum gapiów nie doznał rozczarowania. O trzeciej po południu otwarły się bramy Luwru i ukazała się liczna świta króla Nawarry, ruszając okazałym pochodem w stronę katedry. Pan młody, odziany w kaftan i pelerynę z kosztownego żółtego atłasu, przyciągającą wzrok zdobieniami z diamentów i pereł, kroczył w eskorcie idących po obu stronach braci panny młodej, książąt Andegawenii i Alençon, ubranych w jeszcze bardziej wymyślne stroje. Szczególnie książę Andegawenii, czuły na punkcie swojej pozycji i garderoby, zażyczył sobie z królewskiego skarbca dwudziestu trzech tysięcy skudów tylko na zakup obszytego klejnotami beretu.

Jednak lud przybył tak licznie po to, by choć rzucić okiem na pannę młodą, dziewiętnastoletnią Małgorzatę (pieszczotliwie nazywaną dziecięcym imieniem Margot). Francuską królewnę powszechnie uznawano za jedną z najpiękniejszych kobiet Europy. Słynny poeta Pierre de Ronsard, żyjący w czasach Margot, porównywał ją do Wenus; neapolitański ambasador wysławiał ją jako „największą piękność na świecie”3 i twierdził, że gdyby opuścił królestwo, zanim ją ujrzał, „po powrocie (…) zapytany, czy widziałem Francję i dwór, ledwie mógłbym potwierdzić”4. Senior de Brantôme, autor jej biografii, który z nią korespondował, kilka stron rękopisu poświęcił jej niezwykłemu urokowi osobistemu, kończąc opis uwagą na temat jej dekoltu: „(…) nigdy nie widziano podobnych kształtów ani równie jasnej karnacji”5. Mniej pochlebcza, a chyba trafniejsza była opinia hiszpańskiego granda, nieślubnego syna cesarza Karola V, don Juana de Austria. „Uroda tej królowej jest bardziej boska niźli ludzka”6, stwierdził ponoć po dłuższym przypatrzeniu się jej podczas oficjalnego przyjęcia. „Dla mężczyzn będzie ona raczej przekleństwem i zgubą niż zbawieniem”.

Jednak nie tylko jej urok skłonił mieszkańców Paryża do wyjścia na ulice. Lud, sam w przytłaczającej większości katolicki, wielbił królewnę za jej szlachetność i czar, a jej ślub odbierał jako akt zdrady. Nawet pospólstwo dobrze wiedziało, że Margot jest zakochana, i to nie w mężczyźnie przeznaczonym jej na męża, lecz w Henryku, przystojnym księciu de Guise (Gwizjuszu), a ów olśniewający młody magnat odwzajemniał jej uczucie. Ślub tej pary stałby się dla stolicy królestwa okazją do szaleńczego świętowania, gdyż książę de Guise – jako przywódca potężnego stronnictwa katolickiego na dworze – cieszył się czcią całej stolicy i był traktowany jak bohater, a prestiżem przewyższał samego króla Karola IX. Jednak królowa matka Katarzyna Medycejska nie miała zamiaru pobudzać tak wielką nagrodą ambicji rodu Gwizjuszy, których wpływy i popularność zagrażały jej rządom. Henryk został więc niezwłocznie usunięty z dworu i zmuszony do poślubienia innej kobiety. „Gdyby jeszcze kiedyś na nią spojrzał, obwołałbym go zdrajcą i łotrem, gryzłby wtedy ziemię ze sztyletem w sercu”7, syknął brat Małgorzaty, książę Andegawenii, kiedy po ślubie Henryka niebezpieczeństwo zostało zażegnane.

Uniemożliwienie Małgorzacie poślubienia publicznego faworyta samo w sobie stanowiło pożałowania godny fakt, lecz o wiele gorsze było to, że królewna ma złączyć się węzłem małżeństwa z królem Nawarry, przywódcą stronnictwa hugenotów, jak nazywano francuskich protestantów. Większość ludu Paryża nienawidziła i bała się ich. Atakowali katolickie kościoły, niszcząc cenne relikwie i rzeźby, twierdzili bowiem, że świadczą one o bałwochwalstwie; nie brali udziału we mszy i jawnie dążyli do tego, by zaprzestano ceremonialnych procesji. Paryżanie nie mieli wątpliwości, że gdyby hugenotom udało się zdobyć władzę we Francji – a to, że próbują, było oczywiste – ludność katolicka zostałaby zmuszona do zmiany wyznania albo unicestwiona.

Jednak królowa matka z niewytłumaczalnych powodów nalegała na to małżeństwo, od ponad roku niepowstrzymanie zabiegała, by się ziściło, aż wreszcie pokonała wszelkie przeciwności. Król Nawarry i jego hugenocka świta nie chcieli wejść do katedry ani uczestniczyć w tradycyjnym nabożeństwie ślubnym? Znakomicie – ceremonia odbędzie się poza kościołem, na specjalnie skonstruowanym podwyższeniu pod gołym niebem. Papież odmówił przyznania dyspensy zezwalającej Margot na poślubienie kuzyna heretyka? Katarzyna Medycejska w ostatniej chwili oznajmiła, że otrzymała konieczne zezwolenie, a w dowód na to machnęła w powietrzu jakimś kawałkiem pergaminu. Mimo że związek publicznie przedstawiano jako próbę zaleczenia ran zadanych przez religijny konflikt, niecierpliwość królowej matki kazała się domyślać innych, mniej altruistycznych motywów. Wiadomo było, że główny doradca wojskowy i mentor osiemnastoletniego króla Nawarry, Gaspard de Coligny, czynnie dąży do ślubu swojego protegowanego z Elżbietą I, protestancką królową Anglii. Taki alians był dla Francji nie do pomyślenia – dawałby Anglikom silny przyczółek na kontynencie, skąd mogliby przypuścić atak na zachodnią granicę królestwa. Katarzyna Medycejska miała inne plany wobec Elżbiety I. De Coligny został wezwany na dwór i uhonorowany serią królewskich łask i przywilejów, w tym jawną wypłatą sumy stu tysięcy liwrów. Wyzbył się obiekcji wobec Małgorzaty i sprawa ślubu ruszyła z miejsca.

Pochód z panem młodym dotarł w stosownej chwili do stojącego obok katedry pałacu arcybiskupa, z którego na czele świty wyłoniła się panna młoda, prowadzona przez swojego najstarszego brata Karola IX. Królewna we wspaniałym stroju – „Błyszczałam od diamentów”8, wspominała Margot – odziana w obszytą gronostajami jedwabną suknię w barwie królewskiego błękitu, którą uzupełniał czteroipółmetrowy tren, niesiony z nabożeństwem przez trzy damy dworu, dołączyła do weselników w drodze na zaimprowizowaną scenę pod katedrą Notre Dame. Panna młoda była bardzo blada. Na pytanie celebrującego nabożeństwo kardynała de Bourbon, czy bierze Henryka z Nawarry za męża, nie chciała odpowiedzieć. Po chwili wahania stojący za nią Karol IX brutalnie popchnął głowę siostry do przodu, co sprawiło wrażenie skinięcia na znak zgody. Kardynał przyjął to za aprobatę i poświęcił związek.

Po zakończeniu ceremonii ślubnej panna młoda i jej świta weszli do katedry, żeby wysłuchać mszy, jak to określono w intercyzie. Król Nawarry i jego hugenocki orszak pozostali na zewnątrz, gawędząc ze śmiechem. Poprzez rzeszę gapiów, zachowujących do tej pory nietypową ciszę, przetoczył się złowieszczy pomruk. Uraza, jaką żywili, była aż namacalna.

Pięć dni później de Coligny padł ofiarą zamachu, a ulice Paryża spłynęły krwią – wszyscy weselnicy hugenoci zginęli w pogromie i rzezi, które stanowią jeden z najbardziej niechlubnych epizodów w historii Francji, znany dzisiaj pod nazwą nocy św. Bartłomieja. Jednak ów straszny masowy mord, w którym w ciągu tygodnia poniosło śmierć ponad pięć tysięcy męczenników, nie był spontanicznym aktem rozlewu krwi. Było to sfinalizowanie starannie uknutego spisku, w którym niczego niepodejrzewająca Margot została wykorzystana w jednoczesnej roli ofiary i przynęty mającej zwabić de Coligny’ego i jego stronnictwo wprost w paszczę zagłady, intryga zaplanowana, wszczęta i przeprowadzona przez jedyną we Francji osobę na tyle potężną, by zapewnić jej sukces – matkę Małgorzaty Katarzynę Medycejską.

Wiek XVI można zapewne uznać za Stulecie Królowej. W żadnym innym okresie europejskiej historii nie zdarzyło się, by garstka na pozór nieujarzmionych kobiet rozciągnęła na tyle lat tak ogromną, suwerenną władzę nad tak rozległą dziedziną. Najszerzej znana jest oczywiście monarchini Anglii Elżbieta I, wspaniała Królowa Dziewica, której zdumiewająco długie i pomyślne panowanie stawało wielokrotnie w obliczu zagrożenia, zwłaszcza ze strony piękniejszej i bardziej porywczej kuzynki Marii Stuart, królowej Szkocji. To ich dzieje głosi słynna opowieść o kocie i myszy, pełna intryg i walki, oddania i tragizmu, którą wciąż na nowo powtarzają historycy i powieściopisarze.

Jednak dokładnie w tym samym czasie, na drugim brzegu kanału La Manche, żyły dwie inne królowe o równym znaczeniu i wpływach, które swoją fascynującą historią rywalizują ze słynniejszymi sąsiadkami z północy. Podobnie jak ta o Elżbiecie i Marii, saga o buntowniczej, olśniewającej Małgorzacie Walezjuszce i jej wyzbytej skrupułów matce Katarzynie Medycejskiej to porywająca opowieść o namiętności i władzy ze szpiegostwem i podstępem w tle. Katarzyna – niepowstrzymanie kalkulująca pośredniczka władzy, która przez trzydzieści lat niemal samodzielnie rządziła Francją; Margot – inteligentna i odważna, obdarzona wolnym duchem, uwikłana w małżeństwo z niekochanym mężem, nieugięta oponentka, której matka nie zdołała ani zastraszyć, ani ujarzmić.

Ponieważ obie łączyły więzi głębsze i bliższe niż Elżbietę i Marię, nie można oceniać roli i charakteru jednej w oderwaniu od drugiej. Życie ich obu łącznie objęło jeden z najbardziej frapujących wieków w historii.

Żyły w stuleciu zapierających dech w piersiach przygód i zdumiewających wydarzeń, nikczemnej zdrady i mieczy w rękach walecznych wojowników. Było to również stulecie niezwykłych kobiet – oto historia dwóch spośród nich.

3 „Największą piękność…”: Bourdeïlle i Saint-Beuve, Illustrious Dames of the Court of the Valois Kings, 156.

4 „Po powrocie…”: ibidem.

5 „Nigdy nie widziano…”: ibidem, 161.

6 „Uroda tej królowej…”: ibidem, 154.

7 „Gdyby jeszcze kiedyś…”: Chamberlin, Marguerite of Navarre, 63.

8 „Błyszczałam od diamentów”: Memoirs of Marguerite de Valois, 55.

CZĘŚĆ I

MATKA MARGOT, KATARZYNA MEDYCEJSKA

1

„Królowa, moja matka”

Prawdą może być to, że fortuna po części rządczynią jest naszych czynów, a także i to, że nam zezwala, byśmy i my na wpół albo prawie nimi rządzili.

Niccolò Machiavelli, Książę9

Małgorzata de Valois (Walezjuszka) urodziła się 14 maja 1553 roku w królewskim pałacu w Saint-Germain-en-Laye, około szesnastu kilometrów na północny zachód od Paryża. Była szóstym żyjącym dzieckiem swoich rodziców i najmłodszą z trzech córek. Jej ojcem był Henryk II, srogi władca niespokojnej, rozwiązłej i cudownej renesansowej Francji; matką – potulna, obdarzona przeciętną urodą i niemłoda już Katarzyna de’ Medici (Medycejska). Choć król, czuły rodzic, dokładał starań, żeby spędzać czas z dziećmi, w okresie narodzin Margot pochłaniała go wojna z jego wieloletnią nemezis – Karolem V, władcą Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, którego olbrzymie królestwo, obejmujące ziemie hiszpańskie, niemieckie, Niderlandy i znaczną część Italii, przyćmiewało i otaczało państwo Henryka II. Tak więc przyjście na świat najmłodszej córki króla obwieszczono w dość stonowany sposób. Jej matka, zagorzała i entuzjastyczna korespondentka, nawet nie zaprzątała sobie głowy wspominaniem o tym w swoich listach.

Pierwsze lata życia mała królewna spędziła z dwiema starszymi siostrami: przewyższającą ją wiekiem o osiem lat Elżbietą oraz Klaudią, która w chwili narodzin Małgorzaty liczyła sobie sześć lat, a także egzotyczną, dziesięcioletnią, przyszłą bratową Marią Stuart. Maria przybyła do Saint-Germain-en-Laye ze Szkocji wraz ze świtą rozmaitych piastunek i guwernantek. Bracia Małgorzaty – delfin Franciszek (zaręczony z Marią), Karol i Henryk (książę Andegawenii) – pobierali nauki gdzie indziej, lecz bywali w tym zamku częstymi gośćmi, podobnie jak reszta królewskiego dworu. Ostatni potomek króla, drugi Franciszek, książę Alençon, młodszy brat Margot, również spędził okres niemowlęctwa i wczesne dzieciństwo wraz z dziewczętami w Saint-Germain10.

Życie w tej posiadłości upływało księżniczce i jej rodzeństwu bardzo przyjemnie. Wspaniały królewski pałac był jedną z ulubionych rezydencji ich ojca – sam spędził w nim dzieciństwo – toteż po wstąpieniu na tron poddał go znacznym renowacjom, obejmującym także dobudowanie dwóch nowych skrzydeł. Były tam cudowne ogrody, las z terenami łowieckimi, a nawet kort tenisowy. Komnaty królewskich dzieci obsługiwało około dwustu służących, nie licząc służby kuchennej.

Od wczesnych lat Małgorzata odznaczała się bystrą inteligencją, beztroską i ognistym temperamentem. Jej kruczoczarne włosy nie były modne – na królewskim dworze nade wszystko ceniono jasne loki – lecz wśród dzieci Katarzyny Medycejskiej, znanych generalnie z wątłej budowy ciała i niezbyt atrakcyjnej powierzchowności, najmłodsza królewna, obdarzona kremową cerą, dobrym zdrowiem i delikatnymi rysami, wyróżniała się na tle pozostałych.

Wydaje się, że należała do grona ulubieńców ojca. Jej jedyne spisane wspomnienia ze szczęśliwego dzieciństwa dotyczyły właśnie jego. „Miałam wtedy około czterech czy pięciu lat”, relacjonowała, „gdy król posadził mnie na kolanie i wdał się ze mną w poufałą pogawędkę”11. Ojciec, przekomarzając się z córką, spytał ją, którego z obecnych w komnacie dwóch synów magnatów, pogrążonych wraz z nią w hałaśliwej zabawie – pierwszym, co znamienne, był przyszły książę de Guise, drugim markiz de Beaupréau – lubi najbardziej. Córeczka stanowczo wskazała markiza. Rozbawiła tym ojca. „Król spytał: »A dlaczego? On nie jest najprzystojniejszy«. »Bo się najlepiej zachowuje; a książę [de Guise] zawsze płata figle i chce wszystkimi rządzić«”12, wyjaśniła poważnie mała Małgorzata.

Jednak z matką nie wiązały jej miłe wspomnienia z dzieciństwa, żaden podobny epizod czułego przekomarzania się, serdecznego kontaktu fizycznego czy choćby otrzymanej od niej bury. Królowa Francji była w życiu Margot tak nieobecna, jak gdyby nie istniała. Jeśli wziąć pod uwagę rzeczywistą pozycję Katarzyny Medycejskiej na dworze w latach przed urodzeniem najmłodszej córki i bezpośrednio po nim, nie było to dalekie od prawdy.

Cóż za zdumiewająca ironia tkwi w fakcie, że kobieta, której wola dominowała nad możnymi oraz rządem potężnego królestwa Francji przez ponad ćwierć wieku, rozpoczęła swoją bytność w tym kraju jako niepewna cudzoziemka i społeczny parias.

Katarzyna Medycejska, niekochana i pogardzana, zeszła na francuski brzeg w 1533 roku jako czternastolatka. Jej matka, francuska hrabianka pochodząca z królewskiego rodu, zmarła w wieku siedemnastu lat. Nieprzychylne plotki głosiły, że zabiła ją kiła, którą zaraził ją mąż, potomek florenckiego rodu Medyceuszy. Sześć dni później szarmancko dołączył on do spoczywającej w grobie żony, powalony tą samą chorobą13. Na szczęście dla osieroconej, zaledwie trzytygodniowej dziewczynki ród Medyceuszy cieszył się w Italii znacznymi wpływami. Obowiązki związane z opieką nad dziewczynką i jej wychowaniem spadły na barki jej stryja papieża, który – jak się zdaje – niezupełnie był zachwycony rolą zastępczego rodzica. „Ciążą na niej istne greckie klątwy!”14, podobno jęknął, ujrzawszy ją po raz pierwszy.

Hiobowe życie biednej Katarzyny trwało przez całe dzieciństwo, a jej fortuna toczyła się kołem, związana z kolejami losu krewnych ojca. Kiedy Medyceusze pozostawali u władzy i rządzili zarówno Watykanem, jak i rodzinną Florencją, otoczona wykwintnym przepychem mieszkała w wystawnym florenckim pałacu należącym do rodziny. Jednak gdy ród oszałamiająco szybko wypadł z łask, kiedy miała osiem lat, musiała tułać się od jednego ponurego klasztoru do drugiego. W miarę narastania oporu przeciwko rządom Medyceuszy gęstniała wokół niej atmosfera przemocy, miasto zostało oblężone, a bezbronna Katarzyna stała się łatwym celem gniewu nieprzyjaciół. Stale obawiała się o swoje życie. Florentyńczycy otwarcie dyskutowali, czy należy ją zamknąć w burdelu, oddać na pastwę żołdaków, czy po prostu przykuć ją nagą do miejskich murów. W apogeum kryzysu, chcąc się chronić, ścięła włosy i przywdziała zakonny habit. Miała wtedy jedenaście lat.

Zdana na własne siły i mimo młodego wieku dotkliwie świadoma, że jej życie zależy od dobrej woli innych, dążyła do pozyskiwania sprzymierzeńców, skrywając gniew i przygnębienie pod maską przesadnej uległości. Początkowo skupiła się na prostodusznych kobietach, stanowiących jej jedyną ochronę przed złem czyhającym na nią poza murami – zdołała wkraść się w łaski zakonnic. Jedna z sióstr, obarczona obowiązkiem opieki nad nią, pisała, że była „tak łagodna i miła, że siostry robiły, co w ich mocy, żeby ulżyć jej w troskach i kłopotach”15. Pewien włoski dworzanin w tych latach opisywał ją podobnie: „bardzo posłuszna”16. Jednak pod owym serwilizmem kryła się głęboka uraza. Pewien wysłannik, który miał przyjrzeć się warunkom jej życia w klasztorze, zauważył: „Nigdy nie widziałem, żeby ktoś w jej wieku tak szybko wyczuwał doznane dobro i zło”17.

Jednak gdy ukończyła dwanaście lat, włoscy politycy znowu pokazali, co potrafią: Medyceusze ponownie wdarli się na szczyt, Katarzynę zaś wezwał do Rzymu kolejny krewny, któremu udało się zdobyć papieski tron. Klemens VII dostrzegł jej wartość jako środka cementującego sojusz wojskowy lub dyplomatyczny poprzez korzystny mariaż. Jej atuty jako jedynej spadkobierczyni rodziców stanowiły rodzinne koneksje oraz roszczenia do władzy we Florencji, które przyszły mąż mógłby wykorzystać do zdobycia w Italii znacznego terytorium. To właśnie Klemens zaaranżował jej małżeństwo z Henrykiem, drugim synem wylewnego, choć cokolwiek wyniosłego króla Francji Franciszka I.

Wreszcie wydawało się, że los Katarzyny ostatecznie się odmieni. Taki mariaż z członkiem francuskiego rodu królewskiego uważano za znaczące osiągnięcie dla dziewczyny o takim pochodzeniu. Albowiem jej matka pochodziła wprawdzie z rodziny królewskiej, lecz przodkowie jej ojca wywodzili się z klasy plebejskich kupców. Przed dwoma wiekami Medyceusze byli zaledwie sklepikarzami i lichwiarzami. Mimo obecnego bezsprzecznego bogactwa i politycznej władzy rodu większość koronowanych głów Europy nadal uważała jego przedstawicieli za parweniuszy. Królewicz Henryk był tylko drugim i najmniej lubianym przez ojca synem – Katarzyna w ogóle nie miała szans na poślubienie następcy tronu – mimo to Klemens musiał rzucić na szalę wszelkie dodatkowe atuty, żeby dokonać tego imponującego wyczynu. Panna młoda miała otrzymać jako wiano (oczywiście potajemnie, gdyż papież nie chciał przysparzać zbędnej zgryzoty rodakom, którzy mogliby zgłaszać jakieś obiekcje wobec tak arbitralnego przekazania ich pod władzę Francuzów) pół tuzina włoskich miast, w tym tak ważnych jak Piza. Ponadto Klemens poufnie zgodził się udzielić Franciszkowi I namacalnego wsparcia w długotrwałym przedsięwzięciu ponownego podboju zamożnego Mediolanu, a jako specjalny prezent dla państwa młodych na miodowy miesiąc dorzucił jeszcze księstwo Urbino. To stanowiło dodatek do szczodrego posagu wynoszącego sto tysięcy złotych skudów oraz tyle klejnotów i sznurów pereł, że panna młoda z trudem zdołałaby się wyprostować pod ich ciężarem, gdyby założyła wszystkie naraz.

Ostatecznie, mimo ostrych targów po obu stronach („Ten człowiek to istny dopust boży”18, skarżył się jeden z francuskich kardynałów na Klemensa, który próbował wykręcać się od wypłaty posagu), negocjacje w sprawie ślubu Katarzyny z francuskim królewiczem dobrnęły do pomyślnego końca. Zaślubiny, pięciodniowe widowisko, odbyły się w Marsylii pod koniec października 1533 roku. Splendor jej wyprawy ślubnej i świty, obliczony na odwrócenie uwagi od dysproporcji pozycji nowożeńców, nie zwiódł nikogo, nawet samej panny młodej, która przy pierwszym spotkaniu z przyszłym teściem padła na kolana i pokornie ucałowała jego stopy, uznawszy, że nie jest godna zaszczytu, jaki ją spotyka dzięki aliansowi z jego rodem. Intercyzę podpisano 27 października. Rankiem 28 października odbyła się msza ślubna, uroczyście celebrowana przez samego Klemensa, który dołożył starań, żeby przybyć na ślub. Wieczorem tego samego dnia miało miejsce zwyczajowe wesele, hałaśliwy bal maskowy, który skończył się nad ranem, kiedy to liczne damy zamiast twarzy odkrywały piersi. Nowożeńców, odesłanych jak najwcześniej do łożnicy, ominęły najgłośniejsze fragmenty zabawy. Ponieważ ich związek stanowił faktyczne wypowiedzenie przez francuskiego króla wojny włoskim posiadłościom cesarza, koniecznie należało go natychmiast skonsumować, żeby uniemożliwić jego późniejsze unieważnienie. Franciszek I, dla pewności, że para czternastolatków wypełni swoją powinność, pozostał w sypialni, żeby obserwować ich starania. Tak więc Katarzyna w akcie ostatecznego poniżenia musiała stracić dziewictwo na oczach swojego teścia.

Niespełna rok później Klemens już nie żył, sojusz Francji z papiestwem wypowiedziano, obiecane włoskie miasta nigdy się nie zmaterializowały, a większość obiecanego posagu nie została wypłacona. Pozostała tylko niezgrabna piętnastolatka mówiąca słabo po francusku z silnym włoskim akcentem, której pozostali krewni mieli wątpliwą wartość. Franciszek I był niezadowolony. „Ta dziewczyna zjawiła się na moim dworze zupełnie goła”19, sarkał król Francji.

Mimo całego zamętu, jaki towarzyszył Katarzynie w młodości, okazało się, że to ona w tym małżeństwie jest stroną, która w życiu ucierpiała mniej. Jej doświadczenia z dzieciństwa to troskliwa opieka w porównaniu z tym, co przeszedł jej nowo poślubiony młody mąż Henryk, przyszły ojciec Małgorzaty.

Henryk był tylko dwa tygodnie młodszy od swojej florenckiej żony. Urodził się pod koniec marca 1519 roku w ulubionym pałacyku myśliwskim ojca w Amboise. Do ukończenia pięciu lat wiódł beztroskie, wypełnione przyjemnościami życie. On i jego brat, starszy zaledwie o dwa lata delfin, byli nieodłącznymi towarzyszami. Łagodna matka uwielbiała i rozpieszczała dzieci, ojciec należał do najważniejszych europejskich monarchów. Osobowość Henryka odzwierciedlała serdeczne i stabilne warunki, w jakich się wychowywał. Był otwarty, szczęśliwy i czarujący.

Wtem jedna po drugiej nastąpiły dwie katastrofy. Zmarła czuła, kochająca matka Henryka, a ojciec dostał się podczas bitwy do niewoli i stał się jeńcem cesarza Karola V. Franciszek I, chcąc uwolnić się od niewygód ciasnej celi więziennej w Madrycie, podpisał traktat obejmujący szereg niekorzystnych dla Francji ustępstw terytorialnych i poprzysiągł, że przyśle dwóch młodych synów jako poręczenie gwarantujące uhonorowanie warunków ugody pokojowej. Henryk i jego brat delfin, w wieku odpowiednio sześciu i ośmiu lat, obaj po niedawno przebytej odrze, zostali niezwłocznie wezwani, żeby zająć miejsce ojca w hiszpańskim więzieniu jako zakładnicy w dowód jego dobrych intencji. Zorganizowano spotkanie, dzieci przeprawiono promem przez rzekę, a czułemu rodzicowi pozwolono odejść wolno. „Znowu jestem królem!”20, podobno uradował się Franciszek, kiedy tylko postawił stopę na francuskiej ziemi, po czym pogalopował, żeby spędzać czas w towarzystwie nowej kochanki.

Nieszczęśliwie dla chłopców ich ojciec nie miał zamiaru przestrzegać postanowień traktatu, a cesarz wkrótce się o tym przekonał. Żeby nakłonić króla Francji do honorowania zobowiązań, poddawano jego dzieci coraz ostrzejszym ograniczeniom i stale pogarszano im warunki uwięzienia. Ostatecznie przeniesiono Henryka i jego brata do surowej, samotnej, kamiennej fortecy, gdzie umieszczono ich w dwóch ciasnych celach z wysoko położonymi zakratowanymi okienkami. Zimą nie było tam ogrzewania, a latem nie docierał do uwięzionych chłodny wiatr. Odmawiano im wyjścia na świeże powietrze i możliwości ruchu, karmiono podle, toteż chłopcy często chorowali. Nie widywali nikogo oprócz hiszpańskich strażników.

Trzeba było czterech lat i tyluż ton złota, żeby uzyskać zwolnienie młodych zakładników. Po ich powrocie do Francji ojciec z zaskoczeniem powitał duże zmiany, jakie zaszły w synach, szczególnie w młodszym Henryku. Chłopiec nie był już sympatycznym i ujmującym chochlikiem jak dawniej. Przeciwnie, wydawał się… zły. Często bywał wybuchowy lub stawał się ponury i posępny. Zachowywał się gburowato i z trudnością przystosowywał się do dawnego życia. Zapomniał nawet języka francuskiego. Franciszek uważał, że takie maniery nie przystoją królewskiemu synowi. Relacji między królem Francji a jego młodszym synem nie poprawił fakt zmuszenia Henryka – którego (podobnie jak samego Franciszka) do serdeczności skłaniała jedynie uroda – do poślubienia niskiej wzrostem i pochodzeniem społecznym, nieatrakcyjnej cudzoziemki dla posunięcia naprzód mało realnych ojcowskich machinacji w Italii21.

Katarzyna, którą życie niemal od urodzenia nauczyło przewidywania możliwych zagrożeń, szybko zdała sobie sprawę ze swojej niepewnej pozycji. W obliczu obojętności nowo poślubionego męża i utraty wraz ze śmiercią Klemensa zabezpieczenia w postaci znacznego niegdyś posagu, stanęła wobec bardzo realnej perspektywy oddalenia. Unieważnienie małżeństwa oznaczałoby dla niej katastrofę, gdyż związek został już skonsumowany. Wiedziała, że nietrudno byłoby wyekspediować ją z zawstydzającym odium nieudanego małżeństwa z powrotem do Italii, gdzie musiałaby się zniżyć do korzystania z niechętnej gościnności dalekich krewnych lub, co gorsza, przymusowego odosobnienia w klasztorze.

Jednak ponieważ w przeszłości nieraz groziły jej podobne niebezpieczeństwa, nauczyła się radzić sobie z przeciwnościami losu. Podobnie jak w stosunkach z florenckimi zakonnicami, przywdziała maskę przymilnej życzliwości oraz uległości. Bez względu na to, jak grubiańsko lub lekceważąco traktowali ją nowi krewni lub inni przedstawiciele francuskiej szlachty, z jej uśmiechniętych ust nie padło ani słowo skargi. Każdą obelgę lub zniewagę – a usłyszała ich wiele – puszczała mimo uszu albo przyjmowała z niesłabnącą życzliwością. Tak ujmująco starała się wszystkim przypodobać, że choć o niewielu znajomych można by powiedzieć, iż ją rzeczywiście lubili, nie zyskała sobie też prawdziwych wrogów, a już to samo w sobie można uznać na dworze Franciszka I za coś w rodzaju sukcesu. Wydaje się, że po pewnym czasie większość otoczenia króla po prostu machnęła ręką i zaakceptowała jej obecność gdzieś na uboczu. Ponieważ wobec męża zawsze była skromną, nieśmiałą, wielbiącą go żoną, szczęśliwą tylko wtedy, gdy i on czuł się szczęśliwy, ze wzruszającą euforią witającą każdy okruch sympatii, nawet Henrykowi tylko nieznacznie wadziła nowo poślubiona, całkowicie niewymagająca małżonka, więc ją po prostu ignorował.

Nie żeby opinia Henryka naprawdę miała znaczenie – w renesansowej Francji liczyły się tylko poglądy, postawa i uczucia króla. W małym wszechświecie, jaki tworzył francuski dwór, Franciszek I był nie tylko słońcem, które świeciło (lub nie) na dworzan namaszczonych na królewskich towarzyszy – był także księżycem, gwiazdami, niebem i chmurami na nim. Katarzyna uświadomiła sobie, że jedyną ochronę może jej zapewnić tylko on. Jej przeżycie we Francji w małżeństwie z Henrykiem zależało wyłącznie od życzliwości króla.

Tak więc zgłębiała charakter i zainteresowania Franciszka I niczym student paryskiej uczelni, ślęczący nad krytycznym łacińskim tekstem, niby drapieżnik tropiący swoją ofiarę, jak koneser studiujący szczególnie cenne dzieło sztuki. Później mówiło się o niej, że była miłośniczką Machiavellego, lecz jeśli nawet, to nie czytała go zbyt wnikliwie. Zamiast tego strategii władzy uczyła się od swojego potężnego ciałem i duchem, a także mnogością wad teścia.

Franciszek I był rosłym mężczyzną, zwłaszcza jak na XVI wiek. Pewien Walijczyk, który ujrzał go po raz pierwszy, twierdził potem z podziwem, że król Francji ma sześć stóp wzrostu22. Miał szeroką klatkę piersiową, długie (choć nieco pałąkowate) nogi i nos wyjątkowo imponujących rozmiarów. Jego apetyt dorównywał posturze. Już jako niemowlę pochłaniał tyle mleka, że potrzebował aż dwóch mamek, a matka nazywała go Cezarem23. Do jego wielkich życiowych obsesji należały olśniewające kobiety, polowanie oraz Italia, choć niekoniecznie w tej kolejności. Na dworze otaczała go rzesza arystokratek o niezrównanej piękności, którą król poufale zwał swoją „małą bandą” i której obowiązkiem było łagodzenie monarchy, zabawianie go i dostarczanie mu rozrywki. Oprócz wielu innych talentów wszystkie owe damy biegle jeździły konno, bowiem Franciszek większość czasu (w każdym razie za dnia) spędzał w siodle, biorąc czynny udział w polowaniu albo przemierzając na czele dworu królestwo wzdłuż i wszerz w poszukiwaniu nowych, niezbadanych i bardziej ekscytujących terenów łowieckich.

Zaabsorbowanie króla Italią datowało się od 1515 roku, kiedy jako nowy, zaledwie dwudziestojednoletni monarcha bezczelnie poprowadził armię poprzez Piemont, przemierzył kanton Ticino i podbił Mediolan po zażartym starciu pod Marignano, opisanym przez naocznego świadka jako „bitwa gigantów”24. Dla młodego Franciszka Italia stała się objawieniem. Renesans przeżywał wówczas pełny rozkwit. Artyści i rzemieślnicy jak okiem sięgnąć pracowali z oślepiająco jaskrawymi, błękitnymi i zielonymi barwnikami, egzotycznymi jedwabiami sprowadzanymi z krajów Orientu albo ze złotymi filigranami i polerowanym marmurem. We wszystkich głównych miastach na hałaśliwych placach budów wyrastały nowe budowle wznoszone w świetnym nowatorskim stylu architektonicznym, nieznanym we Francji. Humaniści wiedli dysputy o mądrości Greków, a naukowcy dźwigali manuskrypty ocalałe z upadku Konstantynopola. Król Francji od pierwszego rzutu oka pojął, że w Italii trwa coś elektryzującego, czego brakuje w jego ojczystym królestwie, więc postanowił zniwelować tę różnicę.

Tutaj otwierała się szansa przed Katarzyną. Rozmawiała z królem po włosku i uprzyjemniała mu czas nowinami od krewnych oraz zaczerpniętymi ze swoich regularnie podtrzymywanych artystycznych kontaktów we Florencji. Ponieważ dzieliła ze swoim teściem miłość do bogactwa i wystawnych biesiad, raczyła Franciszka opisami papieskiego dworu w Rzymie, jego rozlicznych rozrywek i przyjemności oraz przepysznych potraw podawanych na ucztach złożonych z licznych dań. Utwierdzała króla w marzeniach o włoskim imperium i krzepiła jego determinację, by sprowadzić do Francji zdobycze kultury i nauki tego regionu. Wiernie trwała przy nim podczas licznych, niekończących się meczów tenisa. Oczywiście ćwiczyła też jazdę konną.

Władca poczuł do niej sympatię. Zaczął mawiać o niej „moja córka”25. W końcu zrobił dla niej wyjątek i mimo stosunkowo mało atrakcyjnego wyglądu przyjął ją do swojej „małej bandy”, czyniąc jej zaszczyt, który zasygnalizował reszcie dworu aprobatę Franciszka, co praktycznie oznaczało objęcie jej ochroną. Stanowiło to pomyślny obrót spraw, gdyż wkrótce Katarzynie miała być potrzebna wszelka dostępna pomoc, jak się miało niezwłocznie okazać upalnego sierpniowego dnia w 1536 roku, po niespełna trzech latach od jej ślubu. Starszy brat jej męża, delfin, po szczególnie zaciętym meczu tenisa wypił puchar lodowato zimnej wody, nagle runął i, ku całkowitemu niedowierzaniu dworu i królestwa, zapadł w śpiączkę i osiem dni później zmarł, pozostawiając Henryka jako następcę tronu.

Jak wszystko w życiu Katarzyny, nagły awans na przyszłą królową Francji okazał się zdecydowanie niejednoznacznym błogosławieństwem losu. Szczególnie fatalną okolicznością był fakt, że sługa, który przyniósł delfinowi ów feralny puchar z wodą, był Włochem przybyłym na dwór w składzie jej świty. Chociaż autopsja nie wykazała żadnych podejrzanych oznak, nieszczęsny służący został aresztowany, a jego kwaterę przeszukano. Wśród jego rzeczy znaleziono traktat o toksynach, poddano go więc torturom i stracono w stosownie makabryczny sposób. Naturalnie podejrzenie padło następnie na Katarzynę, bowiem to ona wprowadziła człowieka napiętnowanego jako zamachowiec na dwór i, jak było wiadomo, interesowała się astrologią oraz okultyzmem. Kiedy sprawa wyszła na jaw, natychmiast potwierdziła się jej dalekowzroczność, tak pieczołowicie pielęgnując swoje relacje z królem, bowiem Franciszek nie chciał dać wiary stawianym jej zarzutom.

Uwolnienie od zarzutu trucicielstwa, choć pomyślne, nie położyło jeszcze kresu kłopotom. Przeciwnie, jej ciężka próba dopiero się rozpoczynała. Stanęła w obliczu dwóch potężnych, na pozór nieprzebytych przeszkód na drodze do potencjalnego panowania i szczęścia: niemożności zajścia w ciążę oraz jawnej i namiętnej miłości męża do innej kobiety.

Zaabsorbowanie dworu jej niepłodnością – w chwili śmierci delfina miała już siedemnaście lat i wciąż była bezdzietna – trudno było znieść nawet jako żonie młodszego syna króla, lecz kiedy z nagła awansowała do roli przyszłej królowej Francji, presja, żeby wydała na świat następcę tronu, stała się niemal nie do zniesienia. W desperackim pragnieniu, by zajść w ciążę, próbowała wszystkiego – specjalnych diet z jarzyn i ziół, mistycyzmu i tajemnych modłów, cudownych eliksirów polecanych przez alchemików i magików. Jak się zdaje, nabrała nawet zwyczaju picia moczu ciężarnych zwierząt. Nosiła medalion wypełniony prochami spopielonych żab. Jednak nic nie działało. Właśnie wtedy, kiedy była najbardziej narażona na atak, wyraźnie sobie uświadomiła – podobnie jak cała reszta dworu – że jej mąż wdał się w płomienny, całkowicie otwarty romans ze szlachetnie urodzoną seksbombą, starszą od niego o dziewiętnaście lat, Diane de Poitiers.

Pochodziła ona z możnego francuskiego rodu, który co prawda poniósł sporo politycznych porażek, niemniej zdołał odzyskać wpływy na dworze. Jej ojciec został osądzony i skazany za zdradę, a od egzekucji wybawiło go jedynie ułaskawienie w ostatniej chwili przez króla. W wieku piętnastu lat została wydana za niezmiernie bogatego i potężnego pięćdziesięciosześcioletniego mężczyznę, który uprzejmie udzielił swojej dziecinnej jeszcze żonie nauk o życiu w dorosłym świecie, po czym (równie uprzejmie) zmarł, pozostawiając niezwykle bogatą i potężną wdowę liczącą sobie trzydzieści jeden lat. Następca tronu, Henryk, od dawna podziwiał Diane. Jawnie zdobił się jej barwami podczas rycerskich turniejów i spędzał z nią możliwie jak najwięcej czasu26. Nie bez powodu – choć starsza od kochanka prawie o dwie dekady, wyglądała olśniewająco. Powinna była, gdyż na pewno dość ciężko pracowała nad swoim wyglądem. Jej reżim zabiegów upiększających budził podziw. Każdego ranka zrywała się z łóżka o wschodzie słońca, brała chłodną kąpiel, pokrzepiała się odrobiną lekkiego bulionu, po czym siadała na konia i odbywała kilkugodzinny, dziarski, poranny galop. Następnie lekki obiad, wczesna kolacja i niedługo potem udawała się na spoczynek. Oto kobieta, która ma w życiu cel!

A za cel postawiła sobie usidlenie króla – konkretnie przyszłego króla Francji Henryka. Inteligentna, dojrzała, zdyscyplinowana, doświadczona seksualnie i wyrobiona politycznie – znajdowała się u szczytu kariery i wiedziała o tym. Niska, przysadzista, pozbawiona poloru Włoszka o manierach, które pewien obecny na dworze świadek opisał jako niechlujne, lubiąca jadać „beaucoup”27, czyli „dużo” (choć próbowała to kompensować bezustannymi spacerami i konną jazdą), nie była równorzędną przeciwniczką dla wysokiej, gibkiej, protekcjonalnej Diane.

Tak rozpoczęła się jedna z najdłuższych i najdziwaczniejszych małżeńskich fars w historii. Katarzyna była żoną Henryka i przyszłą królową Francji jedynie z nazwy. Prawdziwą małżonką Henryka i jego bratnią duszą była Diane i tak traktował ją dwór. Żeby to zademonstrować, po śmierci starszego brata i po tym, jak mu uległa (te dwa zdarzenia, jak się zdaje, wiązały się ze sobą, gdyż pod względem seksualnym trzymała go na dystans, kiedy był zaledwie drugim synem króla), przyszły władca Francji też zaczął ubierać się wyłącznie w czerń i biel. Zaprojektował na cześć ich miłości specjalne insygnia ze splecionymi inicjałami dwojga kochanków i zdobił nimi wszystko, co się dało. To z nią, a nie ze swoją żoną, Henryk spędzał większość czasu, za dnia i nocą. Sypialnia kochanki w zamku w Saint-Germain znajdowała się bezpośrednio pod komnatą Medyceuszki. Według Brantôme’a, plotkarskiego kronikarza, który pilnie śledził wydarzenia na dworze, przyszła królowa kazała służącemu wywiercić dziury w podłodze, żeby móc szpiegować męża i jego ukochaną. Ujrzała „piękną, urodziwą kobietę, śmiałą, na wpół nagą (…) pieszczącą kochanka na sto sposobów, on zaś odwzajemniał się jej tym samym”28. Katarzyna jęknęła później do jednej ze swoich dam dworu, że Henryk „nigdy jej nie traktował tak dobrze”29.

Jednak nie była w stanie przeciwdziałać tej sytuacji, co gorsza, musiała udawać, że lubi rywalkę, a nawet podtrzymywać kontakty z nią. W grupie możnych arystokratów z kręgów bliskich królowi zrodził się ruch stawiający sobie za cel doprowadzenie do zamiany niepłodnej małżonki nowego następcy tronu na płodniejszą kandydatkę. Katarzyna zwietrzyła intrygę i pojęła, że musi aktywnie działać, jeśli chce pozostać żoną Henryka. Z Franciszkiem poradziła sobie, płaszcząc się przed nim wśród łez i proponując, że dobrowolnie usunie się do klasztoru, jeśli król sobie tego zażyczy, wiedziała bowiem, iż monarcha w bezpośredniej konfrontacji nie miałby serca jej oddalić. Jednak nie mogła sobie pozwolić na obrazę wobec kobiety wywierającej taki wpływ na jej męża, wiedziała bowiem, że rywalka bez skrupułów zamieniłaby ją na kogoś innego – albo na samą siebie, albo na inną figurantkę. Zatem, podobnie jak wobec wszystkich tych, którzy mogli ją skrzywdzić, schowała do kieszeni urażoną dumę i przypochlebiała się Diane, posuwając się nawet do szpiegowania dla niej i informowania jej o zakusach jej nieprzyjaciół na dworze.

Ta strategia odniosła skutek. Metresa, która nie chciała doprowadzić do zdetronizowania potulnej, nieatrakcyjnej, uległej żony Henryka przez jakiś nowy, młodszy, smuklejszy i być może bardziej stanowczy model, zaofiarowała jej wsparcie. Przyjęła wobec niej nieomal matczyną rolę, pielęgnując młodszą kobietę w chorobie i, co najważniejsze, doradzając jej alternatywne sposoby zajścia w ciążę. To właśnie ona pierwsza zidentyfikowała Henryka jako prawdopodobną przyczynę niepłodności małżeńskiej. Następca tronu miał udokumentowaną wadę narządów płciowych, zwaną spodziectwem, w wyniku czego jego członek w stanie wzwodu zaginał się ku dołowi. Diane, bardzo dobrze obeznana z penisem swojego kochanka, starała się znaleźć sposób skompensowania tego zaburzenia, zaproponowała więc rywalce zmianę pozycji seksualnej na inną, zwaną we Francji potocznie la levrette30.

Ponieważ urodzenie przez Katarzynę następcy tronu było takie ważne, Diane całym sercem zaangażowała się w rozwiązanie problemu. Wiedziała, że relacje z żoną Henryk odbiera jako niezbyt pobudzające, toteż seks przybrał formę wysiłku zespołowego. Kochanka miała nocą podniecić królewicza w swoim łóżku i w optymalnym momencie wyrzucić go i wysłać piętro wyżej do żony, gdzie Henryk w ciągu paru krótkich minut miał spełnić swój męski obowiązek, po czym wymknąć się z łoża Katarzyny i powrócić do ukochanej. Cała trójka uprawiała tę farsę z przerwami od pięciu do siedmiu lat, aż do 19 stycznia 1544 roku, kiedy dwudziestoczteroletnia Medyceuszka ostatecznie utwierdziła swoją pozycję na dworze, wydając na świat syna, któremu małżonkowie na cześć króla nadali imię Franciszek. Wszelkie dalsze wątpliwości co do zdolności delfina do spłodzenia potomstwa skutecznie stłumiły w następnym roku narodziny córki Elżbiety, a w 1547 roku kolejnej, Klaudii. Ostatecznie kobieta niezdolna, jak się obawiano, do zajścia w ciążę okazała się nadzwyczaj płodna, rodząc w ciągu dwunastu lat dziesięcioro dzieci, z których przeżyło siedmioro.

Stało się to w samą porę, gdyż 31 marca 1547 roku Katarzyna straciła swoją podporę – kochanek, koneser sztuk pięknych i budzący respekt renesansowy gladiator, Franciszek I, ostatecznie uległ chorobie, którą długo uważano za przypadek rzetelnie zasłużonej kiły. Od tamtego czasu medycyna ustaliła, że owa diagnoza była jedynie złośliwą plotką, bowiem król w rzeczywistości zmarł na rzeżączkę. Tak czy owak, Henryk odziedziczył po ojcu tron, na który wraz z nim wstąpiła i jego żona. Tak oto Katarzyna Medycejska została królową Francji.

Jeśli wierzyła, że jej macierzyństwo i korona położą kres zauroczeniu męża osobą Diane, jej zaś przywrócą na dworze godność i prawowitą pozycję, to szybko wyprowadzono ją z błędu. Henryk zarówno w kraju, jak i za granicą dał do zrozumienia aż nazbyt jasno, że kochanka ma pierwszeństwo przed żoną w każdym aspekcie jego panowania. Nałożnica została podniesiona do godności księżnej de Valentinois, a ów hołd utwierdził jej pozycję tuż za rodziną królewską. Dworzanie i pospólstwo wiedzieli, że należy zwracać się do niej „Madame”31, zaszczytnym tytułem powszechnie używanym wobec księżniczek królewskiej krwi. O romansie wiedział nawet papież. Dla uczczenia sukcesji Henryka (a także w ramach próby nakłonienia go, żeby poszedł w ślady ojca i poparł papieską politykę w Italii) papież przysłał Katarzynie prestiżową Złotą Różę, ale zadbał i o to, żeby dołączyć wspaniały naszyjnik z pereł dla Diane32.

Nie był to jedyny przypadek zdyskontowania przez Diane pozycji faworyty Henryka. Król zasypywał ją upominkami, a królowej przypadały w udziale tylko resztki. Metresa otrzymała wybór królewskich klejnotów, a także cudowny zamek Chenonceau, jedną z najatrakcyjniejszych posiadłości we Francji. Katarzyna gorąco kwestionowała ten zapis, twierdząc, że Franciszek I obiecał jej zamek przed śmiercią. Jednak mąż odrzucił jej obiekcje, musiała się więc zadowolić skromniejszym zamkiem w Chaumont. Szczodrość Henryka wobec ukochanej wykraczała daleko poza upominki w postaci rezydencji czy kosztownych świecidełek i wkraczała w dziedzinę rządowej protekcji. Pewien ambasador zauważył w oficjalnym raporcie, że otrzymała „prawo kontroli nad urzędami królestwa, które u nowego króla uzyskuje się za określoną opłatą, »toteż wyciągnęła ona z tego źródła sto tysięcy skudów, a może i więcej«”33. Przyznano jej prawo wynagradzania krewnych i przyjaciół tytułami oraz wysokimi stanowiskami w administracji. W przeciwieństwie do niej królewskiej małżonce zezwolono jedynie na zatrzymywanie dochodów przynoszonych przez znacznie uszczuplony posag, uzupełnianych sporadycznym zapisem dla jakiegoś kuzyna.

Osobliwa dynamika życia seksualnego Henryka II nie umknęła uwadze wielu zagranicznych dygnitarzy odwiedzających królewski dwór. „Jego Królewska Mość (…) spędza z nią [Diane] co najmniej osiem godzin, a jeśli przypadkiem przebywa ona w komnatach królowej, posyła po nią”34, narzekał pewien dyplomata. „Kiedy król opowiedział jej [Diane] o wszystkich sprawach, jakie załatwił tego ranka, czy to z ambasadorami, czy z innymi osobistościami, rozsiadał się u jej podołka, brzdąkał na cytrze i często pytał konetabla lub [księcia] d’Aumale [dwóch głównych magnatów w królestwie], czy nie jest piękna, od czasu do czasu pieścił jej piersi i wpatrywał się w nią jak urzeczony, niczym mężczyzna owładnięty miłością”35, pisał inny z niesmakiem.

Katarzyna nie dostałą należnych jej prerogatyw nie tylko jako królowa i żona; nawet jeśli chodziło o dzieci, Diane – która tak wielkim staraniem przyczyniła się do ich spłodzenia – całkowicie zagarnęła dla siebie rolę rodzicielki. Od samego początku, od narodzin pierwszego dziecka, Henryk powierzył jej – mającej córki ze swoim zmarłym mężem, zatem dysponującej doświadczeniem w wychowywaniu dzieci – nadzór nad królewskim żłobkiem. Katarzyna nie miała nic do powiedzenia w sprawie wychowywania własnych dzieci. To Diane wybierała im mamki, zarządzała służbą i wydatkami, nadzorowała dzieci i pielęgnowała je w czasie choroby. Ten stan rzeczy utrzymywał się, gdy dorastały i wchodziły w wiek młodzieńczy. Wybierała im nauczycieli i guwernantki, materiały i krawców szyjących im stroje, organizowała im rozkład dnia. Lekarz dzieci, Jean Fernel, wygłaszał pełne podziwu uwagi na temat jej osądu, przyznając, że zatrudniła „mądre i roztropne guwernantki; sprawiła, że [dzieci] uczą się cnoty i mądrych zasad oraz miłości i bojaźni bożej od dobrych i wykształconych preceptorów”36. Jednak w kwestii matczynych rad królewskiej małżonki lekarz zachowywał milczenie.

Bezsprzeczną nieobecność królowej Francji w życiu dzieci w okresie ich młodości często interpretuje się jako oznakę jej braku zainteresowania lub obojętności, zwłaszcza że większość jej listów z tamtych lat ma charakter bardziej komentarzy politycznych niż matczynych zwierzeń. Jednak to ocena krzywdząca. Prawda, po 1552 roku jej korespondencja dotycząca dzieci skurczyła się niemal do zera. Jednak przedtem zamieszczała w listach regularne, pełne niepokoju wzmianki dotyczące ich dobra. List z 21 grudnia 1546 roku, napisany wkrótce po narodzinach jej drugiego dziecka, Elżbiety, do zarządcy królewskiego żłobka Jeana II d’Humières (Diane otwarcie mawiała o nim i jego żonie „moi sprzymierzeńcy”37) odsłania emocje matki, którą po prostu odsunięto – w istocie wyraża niemal wzruszającą wdzięczność za jakiekolwiek wieści o rozwoju dzieci: „Panie de Humyères”, pisała Katarzyna, „otrzymałam list Pański, a wieści o moich dzieciach ogromną mi radość sprawiły. Cieszę się z przybycia pani de Humyères i pomocy, jaką Panu okaże w opiece nad rzeczonymi dziećmi (…). Panie de Humyères, błagam, byś Pan nadal często przekazywał mi wieści o nich, gdyż nie mógłbyś Panu [Henrykowi] i mnie większej przyjemności uczynić, o co błagam Boga, panie de Humyères, i polecam Cię Jego opiece”38.

Królowa Francji była więc daleka od dobrowolnej separacji od dzieci; prawdopodobnie z czasem jej determinacja po prostu wyczerpała się pod wpływem postępowania męża i jego kochanki oraz przytłaczającego zmęczenia licznymi ciążami. Do czasu urodzenia w 1553 roku siódmego dziecka, Małgorzaty, Katarzyna chyba pogodziła się z pewnym stopniem odizolowania od potomstwa. To tłumaczy skąpe wspomnienia o niej z wczesnych lat dzieciństwa najmłodszej córki. O ile król, ojciec Małgorzaty, bawił się z nią lub czule się z nią przekomarzał, o tyle matczyną obecność w komnacie prawdopodobnie reprezentowała Diane zamiast Katarzyny.

Ten perwersyjny i niemoralny układ wymagający od królewskiej małżonki skrywania bólu i urazy głęboko pod maską radosnej aprobaty, żeby mąż i jego kochanka nadal akceptowali jej obecność na dworze, utrwalał się przez jeden niekończący się rok po drugim. Nie była całkowicie lekceważona; niektóre osoby z jej francuskiego otoczenia zdradzały oznaki współczucia z powodu sytuacji nowej królowej. Najważniejszą wśród nich postacią była siostra Franciszka I, Małgorzata, jedna z najbardziej wykształconych kobiet swojej epoki39. „Bóg ześle królewski ród małżonce delfina, gdy osiągnie ona wiek, w którym kobiety z domu Medyceuszy zwykły rodzić dzieci”, pisała kojąco do bratowej w okropnych latach niepłodności. „Wówczas król i ja będziemy dzielić Twą radość, Pani, na przekór tym nędznym obmowom”.

Katarzyna pamiętała o tym wsparciu i odwzajemniła się za nie. Po śmierci Franciszka Małgorzata, zwolenniczka reform w Kościele katolickim, udzielająca na swoim dworze Nawarry schronienia prześladowanym członkom kiełkującego ruchu hugenotów, wypadła z łask nowego reżimu. Henryk i Diane traktowali ją lekceważąco mimo jej wieku i renomy. Katarzyna stanęła po jej stronie. „Współczuję Ci, Pani, z powodu Twych kłopotów”40, pisała, „jak Ty mnie, o czym zawsze wiedziałam, z powodu moich”. Później, po śmierci Małgorzaty w 1549 roku, przeniosła swoją sympatię na jej córkę Joannę d’Albret, królową Nawarry. Joanna, jeszcze bardziej niż matka radykalna pod względem przekonań religijnych i oddana sprawie hugenotów, wskutek swojej postawy również weszła w konflikt z ultrakatolicko nastawionymi Henrykiem i jego kochanką. Wróg Diane był dla Katarzyny przyjacielem, choć te dwie kobiety łączyło coś więcej niż poczucie izolacji. Królowa Nawarry, wydana za nieodpowiedzialnego Antoniego de Bourbon, zagorzałego kobieciarza i najmożniejszego magnata państwa po rodzie królewskim, również miała problemy małżeńskie41. Katarzyna i Joanna darzyły się nawzajem współczuciem i co najmniej raz odłożyły troski na bok, żeby razem odrobinę się zabawić. Według relacji hiszpańskiego ambasadora pewnego razu wybrały się w Paryżu na zakupy, „przebrane za mieszczki w prostych czepkach. Odwiedzały stragany wokół Palais de Justice i na Pont St. Michel”42.

Jednak skromny krąg popleczników Katarzyny nie mógł się równać z potężną machiną polityczną Diane. Jej głównymi stronnikami byli możni bracia de Guise (Gwizjusze). Najstarszy François, książę de Guise, był najlepszym wojownikiem w królestwie. Drugi, Charles, kardynał Lotaryngii, bardzo inteligentny, wytworny i bezwzględny, zawdzięczał swój urząd wpływom królewskiej faworyty. „Nie mogę się powstrzymać przed ponownym podziękowaniem za szczególną przychylność, jaką mi, Pani, okazałaś, a także za wielkie szczęście, jakim mnie napełniła”, pisał do niej po otrzymaniu godności kardynalskiej. „Dołożę wszelkich starań, aby służyć Ci coraz pilniej, i mam nadzieję, że moje starania przyniosą owoce zarówno Tobie, Pani, jak i mnie, gdyż odtąd moich i Twoich interesów nie da się oddzielić”43. Trzeci brat, Claude, poślubił córkę Diane, pochodzącą ze związku (legalnego) z jej mężem. Ród Gwizjuszy tak bardzo umocnił swoją pozycję na dworze, że ich synowie wychowywali się z książętami królewskiej krwi. Była też, oczywiście, mała Maria Stuart ze Szkocji, zaręczona z najstarszym synem Katarzyny, delfinem Franciszkiem – siostrzenica księcia de Guise. Maria wyszła za Franciszka w kwietniu 1558 roku w wieku zaledwie szesnastu lat. Pan młody zaś był czternastolatkiem.

Katarzyna nienawidziła Gwizjuszy. Należeli oni do tych doradców Franciszka I, którzy najmocniej nastawali na jej oddalenie, kiedy nie udawało się jej szybko zajść w ciążę; twierdzili, że Henryk zasługuje na nową, lepszą żonę – córkę księcia de Guise. Ich bliskie stosunki z Diane i niekwestionowany autorytet jedynie wzmagały jej animozję. Górując nad nią wpływami, traktowali ją arogancko i nie kryli się z protekcjonalnością. W liście z 21 kwietnia 1558 roku żona księcia de Guise dała jasny wyraz nastawieniu jej rodziny wobec królowej Francji. Pisała, że Medyceusze (a w konsekwencji i sama Katarzyna) są „niegodni mienić się naszymi sługami”44. Panna młoda Maria Stuart za przykładem swoich potężnych krewnych także nie krępowała się obrażać królowej, określając ją mianem „kupieckiej córki”45 i natrząsając się z jej akcentu.

Katarzyna nie mogła nic na to poradzić, musiała z udawanym uśmiechem znosić niekończące się upokorzenia, zarówno głębokie, jak i drobne. Minęło jedno, potem drugie dziesięciolecie i nie było widać końca. Aż do pewnego letniego dnia pod koniec czerwca 1559 roku, kiedy czterdziestoletni Henryk, dobiegający średniego wieku, postanowił dowieść swej męskości na turnieju, stając w szranki trzykrotnie tego samego popołudnia. Podczas trzeciego starcia ułomek kopii wbił mu się w oko i spowodował zakażenie. Dziesięć dni później król zmarł – i wszystko uległo zmianie.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Wstęp

CZĘŚĆ I. MATKA MARGOT, KATARZYNA MEDYCEJSKA

1. „Królowa, moja matka”

2. Król umarł, niech żyje król

3. Królowa i kolokwium

4. Krótka wojna…

5. …I długa podróż

CZĘŚĆ II. CÓRKA KATARZYNY, MAŁGORZATA WALEZJUSZKA

6. Lotny szwadron

7. Wypadnięcie z łask

8. Małżeńska pułapka

9. Królowa Margot

10. Królowa Paryża

11. O faworytach i kochankach

12. Wielka ucieczka

13. Królewska zakładniczka

14. Królowa szpiegów

15. Królewskie rywalizacje

16. Królowa Nawarry

CZĘŚĆ III. KRÓLOWE RYWALKI

17. Wojna kochanków

18. Królewski skandal

19. Rewolta królowej

20. Jeniec wojenny

21. Trzy pogrzeby i msza

22. Powrót królowej

Epilog

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Ilustracje

9 „Prawdą może być to…”: Machiavelli N., Książę, 102.

10 W rzeczywistości Karol po urodzeniu otrzymał imiona Karol Maksymilian, Henryk – Edward Aleksander, a Franciszka pierwotnie ochrzczono imieniem Herkules (szczególnie niefortunnie w świetle późniejszych zniekształceń jego ciała wskutek choroby), lecz powyższe imiona z czasem uległy zmianie, postanowiłam zatem nazywać w całej książce opisywane postacie imionami z wieku dorosłego, żeby uniknąć niejasności.

11 „Miałam wtedy około czterech…”: Memoirs of Marguerite de Valois, 31.

12 „Król spytał: »A dlaczego?«…”: ibidem.

13 W rzeczywistości matka Katarzyny najprawdopodobniej zmarła na gorączkę połogową, bakteryjne zakażenie związane z porodem. Kiła nie rozwija się aż tak szybko. autorem plotki wiążącej śmierć matki Katarzyny z kiłą jej ojca był żyjący w tamtych czasach marszałek de Florange, który pisał o tym w swoich wspomnieniach. Patrz: Knecht, Catherine de’ Medici, 8.

14 „Ciążą na niej…”: Sichel, Catherine de’ Medici and the French Reformation, 29.

15 „Tak łagodna i miła…”: Frieda, Catherine de’ Medici, 26.

16 „Bardzo posłuszna…”: Héritier, Katarzyna Medycejska, 35.

17 „Nigdy nie widziałem…”: Roeder, Catherine de’ Medici and the Lost Revolution, 31.

18 „Ten człowiek to istny dopust boży”: Sichel, Catherine de’ Medici and the French Reformation, 34.

19 „Ta dziewczyna zjawiła się na moim dworze…” („J’as reçu la fille toute nue”): Roeder, Catherine de’ Medici and the Lost Revolution, 41.

20 „Znowu jestem królem!”: Hackett, Francis the First, 324.

21 Wenecki ambasador tak oto opisał bez ogródek dwunastoletnią Katarzynę: „wzrostu małego, chuda, rysów niezbyt delikatnych, oczy ma wypukłe, jak większość Medyceuszów” (Héritier, Katarzyna Medycejska, 26.). Jej wygląd nie poprawił się z wiekiem. „To piękna kobieta, kiedy kryje oblicze za woalką” (Sichel, Catherine de’ Medici and the French Reformation, 24.), ocenił dwudziestokilkuletnią Katarzynę pewien dworzanin.

22 Około 182 cm (przyp. tłum.), dalsze opisy Franciszka I, pochodzące od współczesnych mu osób, patrz: Knecht, Renaissance Warrior and Patron, 105.

23 Jego apetyt (…) Cezarem: tę anegdotę przytacza księżna Maria, żona Michała księcia Kentu (Princess Michael of Kent), w książce The Serpent and the Moon, 15.

24 Dziesięć lat później Franciszek spróbował wskrzesić chwałę tamtych dni, lecz poniósł klęskę pod Pawią i dostał się do niewoli cesarza Karola V, co doprowadziło do uwięzienia męża Katarzyny, Henryka, oraz jego brata delfina. „Bitwa gigantów”: Knecht, Renaissance Warrior and Patron, 77.

25 „Moja córka”: Princess Michael of Kent, The Serpent and the Moon, 163.

26 Diane po śmierci męża zawsze nosiła się w czerni i bieli, rzekomo na znak szacunku dla swego wdowieństwa, choć mniej życzliwi obserwatorzy przypuszczali, że chodzi o to, iż ostro kontrastująca kombinacja kolorów żywo uwydatnia barwę jej rudoblond włosów i nieskazitelnej cery.

27 „Beaucoup”: Cabanès, Le Cabinet Secret de L’Histoire, 36.

28 „Piękną, urodziwą kobietę”: Princess Michael of Kent, The Serpent and the Moon, 202.

29 „Nigdy jej nie traktował tak dobrze”: ibidem.

30 Franc. dosł. „charcica”; chodzi o pozycję „na pieska” (przyp. tłum.), ibidem, 201.

31 Należy zwracać się do niej „Madame”: ibidem, 240.

32 O romansie… naszyjnik z pereł dla Diane: Héritier, Katarzyna Medycejska, 50.

33 37 „Prawo kontroli…”: ibidem.

34 „Jego Królewska Mość… co najmniej osiem godzin…”: Roeder, Catherine de’ Medici and the Lost Revolution, 67.

35 „Kiedy król opowiedział jej…”: ibidem.

36 „Mądre i roztropne guwernantki…”: Princess Michael of Kent, The Serpent and the Moon, 257

37 „Moi sprzymierzeńcy”: ibidem, 224.

38 „Panie de Humyères… i Ciebie Jego opiece polecam”: Lettres de Catherine de Médicis. Pełny francuski tekst listu datowanego 21 grudnia 1546 roku można znaleźć na stronie internetowej pod adresem: http://www.archive.org/stream/lettresdecatheri01cathuoft/lettresdecatheri01cathuoft_djvu.txt. Jestem zobowiązana Marie-Paule de Valdivii za jej zamieszczone w książce tłumaczenie .(Monsieur de Humyères, j’ay recue la lectre que m’avez escripte, el m’avez faict bien grand plaisir m’avoir mandé des nouvelles de mes enflans. Je suys bien ayse de quoy madame de Humyères est arrivée là pour le soulaigement qu’elle vous fera au gouvernement de mes dils enflans. Monsieur et moy ne les vous recommandons poinct, pour l’asseurance qu’avons du soing que vous et Madame de Humyères prenez à leurtraictement. Je vous prye, Monsieur de Humyères, continuer à me faire souvent sçavoir de leurs nouvelles, car plus grand plaisir ne sçauriez faire à Monsieur et à moy, qui sera l’endroict où je prieray le Créateur, Monsieur de Humyères, après m’esire recommandée à vous, qu’il vous doinct ce que désirez. Escript à Compiengne, le xxi c jour de décembre M V e\LVI. La byen vostre, Caterine.).

39 Niestety, imię Małgorzata cieszyło się w rodzinie królewskiej dużą popularnością, co może powodować niejasności. Margot, córka Katarzyny, została ochrzczona właśnie na cześć tej Małgorzaty, siostry Franciszka I.

40 „Współczuję Ci, Pani, z powodu Twych kłopotów…”: Roelker, Queen of Navarre, 72

41 Zaraz po ślubie Joanny z Antonim miejscowy biskup gratulował ojcu panny młodej: „Miłościwy Panie, zdaje mi się, że w osobie zięcia zyskałeś pożytecznego pomocnika w swoich zamierzeniach”. „Wasza Ekscelencja nie zna go zbyt dobrze”, padła krótka odpowiedź.

42 „Przebrane za mieszczki…”: ibidem, 181–182.

43 „Nie mogę się powstrzymać przed ponownym podziękowaniem…”: Princess Michael of Kent, The Serpent and the Moon, 244.

44 „Niegodni mienić się naszymi sługami”: Héritier, Katarzyna Medycejska, 68.

45 „Kupieckiej córki” („Cette fille de marchands”): Roeder, Catherine de’ Medici and the Lost Revolution, 81.