Dane oryginału

Rosi Braidotti

The Posthuman

Copyright © Rosi Braidotti 2013

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Polska edycja publikowana jest w porozumieniu z Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki, stron tytułowych i wnętrza

Wydawca

Mikołaj Ratajczak

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Magdalena Bednarek

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-19080-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

PRZEDMOWA DO POLSKIEGO WYDANIA
NOWA KARTOGRAFKA WSPÓŁCZESNOŚCI

„Nowy kartograf” – tak Gilles Deleuze zatytułował jeden z rozdziałów swojej książki poświęconej Michelowi Foucaultowi[1]. Określenie to miało konotować swoisty dla francuskiego filozofa i historyka sposób wytwarzania narzędzi teoretycznych – polegający na szczegółowej rekonstrukcji konkretnych i materialnych[2] urządzeń władzy. Kartograf, podobnie jak Kafkowski adwokat-dawny rumak bojowy Aleksandra Wielkiego, unika bitewnego zgiełku, by zgłębiać sekrety prawa[3] (lub, jak w tym przypadku, władzy): „wielu dzierży miecze, lecz tylko po to, by nimi wymachiwać; wzrok rychło się gubi, chcąc za nimi podążyć. Może więc rzeczywiście najlepiej zagłębić się w kodeksach”[4]. Złożoność mechanizmów władzy domaga się interwencji subtelniejszych niż operująca uniwersaliami krytyka. Zadaniem teoretyka jest dziś więc, być może, głównie tworzenie map taktycznych, które będą przydatne dla wszystkich chcących rzucić władzy wyzwanie na jej własnym terenie – a innego terenu raczej nie znajdziemy…

Rosi Braidotti również jest kartografką, jednak w zdecydowanie bardziej bezpośrednim – „prostszym” – znaczeniu niż autor Nadzorować i karać. Od początku swojej drogi twórczej stawia sobie bowiem za cel opisanie i umiejscowienie najistotniejszych zjawisk określających kształt rzeczywistości, w której żyjemy, a także najistotniejszych prób ich krytycznego przeanalizowania. Jest więc – od swego książkowego debiutu na teoretycznej scenie w roku 1991[5] – pełną zaangażowania i entuzjazmu kronikarką rozwoju krytycznych, zaangażowanych politycznie teorii, niesłychanie wyczuloną na najdrobniejsze przesunięcia akcentów czy wyłanianie się nowych pól problematyzacji. Jej teksty składają się na swoistą, nieustannie aktualizowaną mapę taktyczną dla XXI wieku – obejmującą najczęściej uczęszczane tereny albo też najbardziej palące zagadnienia współczesności, pozostające w centrum zainteresowania tak teorii, jak publicystyki: biotechnologie i kres „natury”, zglobalizowany kapitalizm czy obywatelstwo w dobie masowych migracji. Tym, co mają przede wszystkim na celu kartografię Braidotti, jest ukazanie wzajemnych powiązań owych zagadnień, sprawiających, że składają się one na złożoną konfigurację władzy i oporu.

Jeśli zatem nasza autorka zapuszcza się na nowe terytorium, to głównie po to, by nakreślić jego mapę, mogącą stanowić punkt wyjścia dla dalszych, bardziej skomplikowanych interwencji. Stąd specyfika jej metody: posługiwanie się obfitością motywów, zestawień, klasyfikacji przewijających się, często w kalejdoskopowy sposób, przez jej teksty. Nie znajdziemy tu raczej przypadków mozolnego przepracowywania konkretnego problemu, odsłaniania krok po kroku jego konturów i warstw, z czym spotykamy się na przykład u Judith Butler, cierpliwie badającej mechanikę performatywu[6] czy strukturę paradoksalnego gestu znajdującego się u źródeł konstytucji podmiotu[7]. W zamian otrzymujemy diagnozy stawiane na gorąco, w obliczu dylematów domagających się rozstrzygnięcia, oraz próby prowizorycznej syntezy zjawisk, których nie sposób rozpatrywać w izolacji, choć trudno powiedzieć, na czym właściwie polega ich związek. Jak podsumowuje swój projekt sama Braidotti: „etyka nomadyczna nie tworzy wielkiej teorii, ale raczej liczne makropolityczne tryby codziennego aktywizmu”[8].

Wiemy, że w naszych postkonstruktywistycznych czasach każda mapa jest zarazem terytorium[9] – to, co reprezentowane, nie posiada odrębnego od niej bytu. Nie musi to jednak stanowić ani powodu do załamywania rąk nad zniknięciem rzeczywistości, ani źródła apokaliptycznej fascynacji. Oznacza po prostu raczej pozytywny w swym wydźwięku, choć nadal zbyt rzadko uwzględniany fakt, że mapa jest zawsze interwencją w terytorium i stworzeniem go na nowo. Ma umożliwić orientowanie się, a więc z konieczności wytycza nowe trasy: wskazuje właściwy sposób sformułowania pewnych problemów, możliwości użytecznych sojuszy, jak również źle postawione pytania czy fałszywe alternatywy.

Na czym w przypadku naszej autorki polegają te kartograficzne interwencje? Przede wszystkim trzeba podkreślić, że dotyczą one teorii feministycznej, będącej głównym obszarem jej zainteresowań badawczych. Nie oznacza to jednak wcale wąskiej specjalizacji, jak mogliby w pierwszym odruchu pomyśleć niektórzy czytelnicy, przyzwyczajeni do istniejącej (nierównej) dystrybucji wpływów w polu teoretycznym, przeznaczającej wspomnianej teorii rolę obszaru, w obrębie którego „kobiety” zajmują się „kobiecymi sprawami”. Prace Braidotti stanowią wymowne świadectwo tego, że teoria i praktyka feministyczna – która od samych swoich początków ujmowała własne cele, czyli wyzwolenie kobiet czy walkę z patriarchatem[10], w horyzoncie całościowej przemiany społeczeństwa – jest istotowo, choć nie zawsze w bezkonfliktowy sposób, powiązana z innymi teoriami i ruchami emancypacyjnymi: marksizmem, anarchizmem, ekologią[11], ruchem na rzecz praw zwierząt i posthumanizmem.

Tradycja „kontynentalna” czy też poststrukturalistyczna, do której przynależy Braidotti, dostarcza, moim zdaniem, szczególnie dobrych narzędzi pojęciowych umożliwiających rozstrzyganie wszelkich konfliktów wynikających z pozornej niezgodności celów czy perspektyw. Charakterystyczne dla francuskiego poststrukturalizmu ujęcie systemowe i nacisk na analizę abstrakcyjnych mechanizmów władzy, wywierających jednak jak najbardziej materialne skutki, pozwala zakwestionować wiele z dogmatów tradycji liberalnej, określającej (i ograniczającej) nasze pojmowanie polityczności. To na jego gruncie pojawiły się najbardziej radykalne i maksymalistyczne w swym zasięgu teorie, ukazujące w jak wielkim stopniu nasze instytucje społeczne i głębokie struktury myślenia są „upłciowione” – na sposób, rzecz jasna, hierarchiczny, przeznaczający temu, co kobiece, funkcje uprawomocniania symbolicznej męskości. Mowa, oczywiście, o dokonaniach „świętej trójcy” francuskiej drugiej fali: Luce Irigaray, Hélène Cixous i Julii Kristevy[12]. Teoria pierwszej z wymienionych będzie, obok teorii Deleuze’a i Foucaulta, głównym źródłem inspiracji dla Braidotti. Dokonana w pierwszych książkach Irigaray krytyka fallogocentryzmu[13] oraz późniejsza teoria różnicy seksualnej[14] umożliwiły postawienie kwestii płci w bardzo radykalny i jednocześnie wyrafinowany teoretycznie sposób. Dlatego pozwalają one wykroczyć poza pewne niefortunne dychotomie, które naznaczyły rozwój anglosaskiej teorii i polityki feministycznej, zlikwidować mylące i szkodliwe podziały oraz ustanowić nieoczekiwane powiązania[15].

Przypisy

[1] G. Deleuze, Foucault, tłum. M. Gusin, Wrocław 2004, s. 55.

[2] Co nie znaczy, że nie były one zarazem „abstrakcyjne” – ich charakterystyka była przecież dość kontrintuicyjna, przecinająca dostępne ukształtowanemu historycznie zdrowemu rozsądkowi podziały kategorialne, a gest ich rekonstrukcji wymagał zerwania z podziałem na „konkret” i „abstrakcję”.

[3] Zob. G. Agamben, Stan wyjątkowy, tłum. M. Surma-Gawłowska, Kraków 2008, s. 127–129.

[4] F. Kafka, Nowy adwokat, tłum. A. Wołkowicz, „Literatura na Świecie”, 2(187), 1987, s. 26.

[5] R. Braidotti, Patterns of Dissonance: An Essay on Women in Contemporary French Philosophy, Cambridge 1991.

[6] J. Butler, Walczące słowa, tłum. A. Ostolski, Warszawa 2010.

[7] Tejże, The Psychic Life of Power, Stanford 1997.

[8] R. Braidotti, Etyka stawania-się-niewykrywalnym, tłum. J. Bednarek, w: A. Gajewska (red.), Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, Poznań 2012, s. 290.

[9] J. Baudrillard, Precesja symulakrów, tłum. T. Komendant, w: R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Kraków 1996.

[10] Jeśli za początek teorii feministycznej uznać, nieco arbitralnie, początek drugiej fali feminizmu i Drugą płeć Simone de Beauvoir, stanie się jasne, że teoria ta, wraz z praktyką, której towarzyszyła, stanowią część fali antystystemowych ruchów politycznych i teorii, które w latach 60. i 70. XX wieku przekształciły oblicze relacji społecznych. W pracach teoretyczek drugiej fali nieodmiennie napotykamy ideę, że walka z patriarchatem zakłada całościową przemianę społeczeństwa (zob. np.: D. Dinnerstein, The Mermaid and the Minotaur, New York 1976; L. Irigaray, Speculum of the Other Woman, tłum. G.C. Gill, Ithaca, New York 1985; A. Rich, On Lies, Secrets and Silence, New York 1976; M. Daly, Gyn/Ecology, Boston 1978). Tendencje „korporatystyczne” w obrębie feminizmu oczywiście istnieją – pojawiają się (co tylko pozornie zaskakuje) w feminizmie liberalnym, uwikłanym w uniwersalistyczne ramy i dlatego niezdolnym np. do systemowej krytyki patriarchatu jako układu wykraczającego poza zjawisko „dyskryminacji”, oraz w ocierającym się niebezpiecznie o konserwatyzm dyskursie przywołującycm „kobiecą odrębność” (zwykle charakteryzowaną za pomocą zmityzowanych narracji ewolucjonistycznych czy socjobiologicznych) i domagającym się na jej podstawie szczególnych, sprofilowanych płciowo uprawnień. Analizę tego drugiego nurtu przedstawia C. Delphy w tekście Wyzwolenie kobiet czy prawa korporacyjne matek?, tłum. M. Solarska, M. Borowicz, w: M. Solarska, M. Borowicz (red.), Francuski feminizm materialistyczny, Poznań 2007.

[11] Zob. R. Braidotti, E. Charkiewicz, S. Häusler, S. Wieringa, Women, the Environment and Sustainable Development, London–New Jersey 1994.

[12] Trzeba jednak zaznaczyć, że feministyczny charakter prac autorki Czarnego słońca to kwestia nieco dyskusyjna.

[13] L. Irigaray, Speculum; tejże, Ta płeć (jedną) płcią niebędąca, tłum. S. Królak, Kraków 2010.

[14] Tejże, An Ethics of Sexual Difference, tłum. M. Whitford, Ithaca, New York 1993.

[15] Na fakt przekraczania tych podziałów przez Braidotii zwraca uwagę Aleksandra Derra (Ciało – kobieta – różnica w nomadycznej teorii podmiotu Rosi Braidotti, w: A. Kiepas, E. Struzik (red.), Terytorium i peryferia cielesności. Ciało w dyskursie filozoficznym, Katowice 2010; zob. też: A. Derra, Rosi Braidotti zaproszenie do nomadyzmu, w: R. Braidotti, Podmioty nomadyczne: ucieleśnienie i różnica seksualna w feminizmie współczesnym, tłum. A. Derra, Warszawa 2009).