Dane oryginału

Guy Standing, The Precariat: The New Dangerous Class

Copyright © Guy Standing 2011

This translation is published by arrangement with Bloomsbury Publishing Plc.

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Ilustracja na okładce

Jim Dyson/Getty Images

Wydawca

Mikołaj Ratajczak

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redakcja

Anna Wojczyńska

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Magdalena Wojtas / 88em.eu

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-19075-0

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Spis treści

Słowo wstępne. Wszyscy będziemy prekariuszami (Jacek Żakowski)

Przedmowa autora do polskiego wydania (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Wstęp (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Rozdział 1. Prekariat (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Poruszenia prekariatu

Prekariat poruszony

Dziecko globalizacji

Definiowanie prekariatu

Dwie odmiany pracy, zabawa i wypoczynek

Odmiany prekariatu

Prekaryzacja

Sprekaryzowany umysł

Gniew, anomia, niepokój i alienacja

Uwagi końcowe

Rozdział 2. Dlaczego prekariat staje się coraz liczniejszy? (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Globalna transformacja

Wschodzące Chindie

Utowarowienie firm

Oznaki elastyczności pracy: powtórne utowarowienie

Elastyczność ilościowa

Elastyczność funkcjonalna i niepewność miejsca pracy

Demontaż zawodów

Elastyczność systemu płac: restrukturyzacja dochodu społecznego

Prekarne bezrobocie

Pułapka prekarności

Szok finansowy

Demontaż sektora publicznego

Państwo subwencji: zmora prekariatu

Szara strefa

Spadek mobilności społecznej

Wnioski

Rozdział 3. Kto tworzy prekariat? (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Kobiety: feminizacja życia?

Wyzwanie dla „męskości”?

Młodzież: miejscy nomadzi

Utowarowienie edukacji

Prekariatu zajęcia w podgrupach

Młodzież w pułapce prekarności

Szał staży

Napięcie międzypokoleniowe

Brak Głosu i recesja po roku 2008

Ponure perspektywy

Osoby starsze: narzekający i uśmiechnięci

Powolna śmierć emerytur

Od wczesnej emerytury do pracy na emeryturze

Dotowane pokolenie

Mniejszości etniczne

„Niepełnosprawni” – pojęcie w przebudowie?

Więźniowie: prekariat zza krat

Wnioski

Rozdział 4. Migranci: ofiary, złoczyńcy czy herosi? (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Nowi denizeni

Uchodźcy i ubiegający się o azyl

Niezarejestrowani oraz nielegalni imigranci

Migranci czasowi i sezonowi

Migranci długoterminowi

Prekariat jako płynna rezerwa

Od kolejek do biegu z przeszkodami

Migranci jako tania siła robocza w krajach rozwijających się

Wyłaniające się reżimy eksportu siły roboczej

Podsumowanie

Rozdział 5. Dwie odmiany pracy i kurczenie się czasu (przeł. Paweł Kaczmarski, Mateusz Karolak)

Czym jest praca wytwarzająca wartość użytkową [work]?

Miejsce pracy w dobie usług

Czas w społeczeństwie usługowym

Intensyfikacja pracy wytwarzającej wartość wymienną

Praca-dla-zatrudnienia [work-for-labour]

Umiejętności w społeczeństwie usługowym

Praca-dla-reprodukcji

Młodzi i „łączność”

Kurczący się wypoczynek

Wnioski

Rozdział 6. Polityka piekła (przeł. Krzysztof Czarnecki)

Społeczeństwo panoptykonu

Naruszanie prywatności

Panoptyczne szkolnictwo

Zatrudnianie, zwalnianie i dyscyplina miejsca pracy

Państwo libertariańskiego paternalizmu

„Uszczęśliwianie” prekariatu

Państwo terapeutyczne

Workfare a warunkowość

Demonizacja prekariatu

Rozrzedzanie demokracji i neofaszyzm

Uwagi końcowe

Rozdział 7. Polityka raju (przeł. Krzysztof Czarnecki)

Na rzecz sprawiedliwej rezydentury

Odzyskiwanie tożsamości

Ratowanie edukacji

Pracuje się nie tylko w miejscu pracy

Pełne utowarowienie pracy

Wolność zawodowa

Prawa pracy

Walcząc z workfare i warunkowością

Wolność stowarzyszeniowa: sprawczość przez przedstawicielstwo

Wskrzeszanie równości

Dochód podstawowy

Redystrybucja bezpieczeństwa

Redystrybucja kapitału finansowego

Uzyskiwanie kontroli nad czasem

Odzyskiwanie dóbr wspólnych

Dotacje wypoczynkowe

Wnioski

Bibliografia

Przypisy

Słowo wstępne.
Wszyscy będziemy prekariuszami

W odwiecznym sporze materialistów z idealistami jestem po stronie tych drugich. Gwałtowne powiększanie się szeregów prekariatu na przełomie XX i XXI wieku to spektakularny dowód, że światem rządzi to, co mamy w głowach, a nie to, co materialnie istnieje dokoła. Ani w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych, dziewięćdziesiątych XX wieku, ani w pierwszej dekadzie XXI stulecia w sferze materialnej nie stało się nic takiego, co uzasadniałoby powstanie na bogatym Zachodzie wielomilionowej armii rezerwowej pozbawionej społecznych zdobyczy XIX i XX wieku.

Zmiany technologiczne, jakie w tym czasie zaszły, mają przełomowy charakter. Komputery, sieci telekomunikacyjne, komórki, smartfony, tablety, cyfrowa rozrywka, możliwe dzięki nim innowacje organizacyjne, społeczne, kulturowe, logistyczne, handlowe, produkcyjne itp. stworzyły nowe wyzwania i szanse, ale nie są źródłem żadnych systemowych konieczności. Między możliwością a rzeczywistością zawsze jest bowiem bariera świadomości – woli, decyzji, wiedzy, interpretacji, dominujących narracji – czyli świadomie lub nieświadomie dokonywanych przez ludzi wyborów.

W tym sensie armia prekariuszy nie „powstała”, ale „została stworzona”. Jest produktem, a nie skutkiem ubocznym czy przypadkowym „wytworem”. „To nie kryzys. To rezultat”, powiedziałby Kisiel. Przypadkowe, a raczej nieprzewidziane są tylko towarzyszące powstaniu, gwałtownemu wzrostowi i istnieniu klasy „niepewniaków” zjawiska społeczne, gospodarcze oraz polityczne.

W Polsce i w większości innych krajów wschodzących poziom nieświadomości jest tu (podobnie jak w wielu innych sprawach) znacznie wyższy niż w starych demokracjach i rozwiniętych gospodarkach rynkowych. Przede wszystkim dlatego, że niski jest poziom elit i prowadzonej przez nie debaty publicznej. Ale także dlatego, że w Polsce jest wyjątkowo silna mentalnościowa spuścizna marksistowskiej wersji heglizmu, rozumiejącej dzieje raczej jako dane, niż zadane, i w związku z tym objaśniającej zmianę głównie za pomocą pojęć, takich jak konieczność, normalność, uniwersalność. Właśnie z tego powodu do mało której kultury słynna thatcherowska TINA (There Is No Alternative), czyli wizja de facto bezalternatywnego procesu historycznego, pasuje tak dobrze, jak do naszej.

Jest również jednak inna istotna przyczyna, dla której prekarny świat – świat rosnącej niepewności, likwidowania systemowych hamulców bezpieczeństwa i rezygnacji z dostarczania obywatelom społecznych pasów bezpieczeństwa – nie budzi w Polsce refleksji ani istotnego oporu. Jest nią historycznie ugruntowany nawyk życia w niepewności.

Mało jest w Europie społeczeństw, w których wszystko, co społeczne, publiczne, zewnętrzne wobec rodziny (poza kościołem), byłoby od pokoleń tak bardzo nietrwałe i narażone na tak gwałtowne zmiany. Po prostu nauczyliśmy się, że wszystko, co pewne, gwarantowane, obiecane, zawodzi, zmienia się, prowadzi do niepewności. Jesteśmy społeczeństwem przywykłych do fundamentalnej zmiany migrantów, nie tylko w sensie geograficznym (ze wschodu na zachód, ze wsi do miast, z Polski za granicę), lecz także w znaczeniu systemowym, cywilizacyjnym, kulturowym.

W XX wieku przeżyliśmy cztery takie wielkie zmiany (1918, 1939, 1945 i 1989) oraz przynajmniej trzy mniejsze, ale też mające duże znaczenie (1914, 1956, 2004). Niepewność i poczucie nietrwałości „wysysamy” więc z mlekiem matki. Nie reagujemy na nie takim niepokojem jak większość zachodnich społeczeństw. Praktycznie nawet nie zauważamy ich narastania. W świetle polskich doświadczeń prekaryzacja jest raczej powrotem do historycznie naturalnego poziomu niepewności niż jakimś nowym zjawiskiem.

Nie bez znaczenia jest i to, że erodujący pod wpływem prekaryzacji system hamulców i pasów bezpieczeństwa (od regulacji rynkowych, przez wolności demokratyczne, po prawa socjalne) nie powstał w Polsce jako produkt naturalnego procesu transformacji kapitalistycznej – czyli w wyniku trwających pokolenia zmagań klasowych, przetargów politycznych, sporów intelektualnych, stopniowo ucieranych konsensów – lecz został zaimportowany wraz z całym systemowym know-how. Najpierw ze Wschodu po roku 1945, potem z Zachodu po roku 1989. Przedwojenna tradycja cywilizowania kapitalizmu przez regulacje państwowe i działania społeczne została zerwana w roku 1939 i, mimo prób, nie dało się jej odbudować.

Demokratyczny kapitalizm, dzisiaj coraz bardziej prekaryzowany przez neoliberalny zwrot, nie jest zatem w polskiej świadomości systemem zakorzenionym społecznie i kulturowo. Większość z nas nie zastanawiała się nigdy, nie słyszała w domu, nie dowiedziała się z przekazu kulturowego, czemu właściwie służą rozmontowywane teraz zabezpieczenia, jak wygląda (wyglądał) świat ich pozbawiony i dlaczego ludzie postanowili go zmienić. Przeważa wrażenie, że takie zdobycze dwudziestowiecznego kapitalizmu europejskiego, jak stabilne zatrudnienie, BHP, limitowany czas pracy i prawo do urlopu, powszechna opieka zdrowotna i emerytura pozwalająca przeżyć, bezpieczne mieszkanie, powszechne zatrudnienie, wsparcie dla rodzin z dziećmi itp., a nawet komunikacja publiczna, to pozostałości antyrynkowego peerelowskiego etatyzmu.

W dominującym dyskursie to, co stanowi zdobycz dwudziestowiecznego kapitalizmu w sferze pracy, Polacy łączą z realnym socjalizmem, nawet wtedy, kiedy mowa o zdobyczach dwudziestolecia międzywojennego. A „realny socjalizm” jest terminem faktycznie obelżywym, dyskryminującym, podobnie jak sam „socjalizm”. Tworzy to wyjątkowo sprzyjający grunt dla neoliberalnego regresu cywilizacyjnego, którego skutkiem jest powstanie prekariatu i opisanych przez Standinga prekarnych społeczeństw.

Ideologiczne etykiety („socjalizm”, „etatyzm”) w zasadzie zamykają dyskusję. I temu właśnie służą. Dezawuowanie zamiast argumentowania stanowi podstawową technikę erystyczną populistycznego dyskursu. Także dyskursu uprawianego przez populistów neoliberalnych. Koncept „równych żołądków”, stosowany przez populizm ludowy, zastępują oni podobnie fałszywym konceptem „równych szans” w warunkach „wolnorynkowej” konkurencji, która ma być gwarantem większej społecznej wydajności pracy, a więc lepszego życia. Powszechność wiary, że tak istotnie jest, stanowi doskonały przykład dominacji ducha nad materią.

Co bowiem oznacza ideał elastyczności, będącej w rzeczywistości podstawowym mechanizmem prekaryzującym? Oznacza on dążenie do zastąpienia trwałych relacji przez jednorazowe transakcje bez dalszych zobowiązań. Wobec pracowników, pracodawców, klientów, kontrahentów. W teorii skutkiem ma być nieustanne dokonywanie optymalizujących finansowo wyborów (np. zatrudnianie do każdej czynności osoby, która ją najkorzystniej finansowo, w tym momencie i w tym miejscu, wykona) zarówno przez nabywcę (przedsiębiorcę, konsumenta, urzędnika), jak i przez sprzedawcę (pracownika, firmę, organizację społeczną) szukającego możliwości najkorzystniejszego upłynnienia tego, co oferuje.

Na papierze wygląda to dobrze. Za pomocą konkursów, przetargów i deregulacji uruchamia się mechanizm rywalizacji, który powinien optymalizować transakcje, prowadząc do możliwie najbardziej efektywnego wykorzystania zasobów (pracy, kompetencji, pieniędzy, surowców, środków produkcji). Ale w praktyce oznacza to przede wszystkim radykalną zmianę horyzontu w czasie i przestrzeni.

Zastąpienie długotrwałych relacji przez doraźne transakcje może oczywiście sprzyjać optymalizowaniu pojedynczych działań, na które zostają poszatkowane procesy (produkcja, inwestycje, działanie instytucji, życie społeczne). W dłuższym czasie prowadzi to jednak do zmniejszenia efektywności. Pracownik kontraktowy (np. menedżer) będzie dążył do uzyskania doraźnego efektu bez względu na długotrwałe skutki dla pracodawcy. Bank dla doraźnej korzyści raczej zrujnuje przedsiębiorstwo, które kredytuje, niż wesprze je w trudnym okresie, licząc na przyszłe korzyści. Lekarz, co roku walczący o kontrakt z NFZ, będzie się kierował raczej doraźnymi oczekiwaniami płatnika niż długookresowym interesem (zdrowiem) pacjenta. Pod wpływem prekaryzacji racjonalność dłuższych okresów przegrywa więc z racjonalnością krótkookresową, a niedającym się opanować skutkiem ubocznym tego jest masowa eksternalizacja kosztów.

Nie tylko w polskich warunkach tragikomicznym objawem tej tendencji jest zwłaszcza eksternalizacja kosztów między resortami a pozycjami budżetu. Nie tylko biznes, lecz także instytucje państwowe coraz powszechniej zatrudniają na umowy zlecenia i przyjmują bezpłatnych stażystów lub outsourcują swoje obowiązki, wybierając najtańszych kontrahentów stosujących zatrudnienie śmieciowe. W ten sposób budżet zmniejsza swoje wydatki. Stażyści oraz zatrudnieni na umowach śmieciowych nie płacą jednak składek i podatków lub płacą je w niskim wymiarze, co powoduje mniejsze wpłaty do ZUS, FUS, NFZ i zmusza budżet do wyrównywania uszczerbku. Sporym społecznym kosztem państwo oszukuje więc samo siebie, by przełożyć koszty z jednej swojej kieszeni do drugiej.

Nikt nigdy nie policzył, czy zysk z outsourcowania jest większy niż ubytek składek i podatków. Nikt też nie policzył, jakie koszty poniesie państwo, gdy prekariuszom trzeba będzie finansować emerytury (choćby minimalne), leczenie lub zasiłki pomocy społecznej. Nie zbadano też wpływu prekaryzacji na jakość usług publicznych. Taką dyskusję zapoczątkowało dopiero przejęcie części usług pocztowych przez sektor prywatny. Nie towarzyszyła ona np. pomysłowi przeniesienia dziennikarzy TVP do prywatnego pracodawcy, chociaż wciąż nie został obalony pogląd, że pewność zatrudnienia stanowi elementarną gwarancję niezależności dziennikarza i odporności na nieformalne naciski, a więc jakości medium. Taka dyskusja nie odbyła się także w związku z prekaryzacją pracy nauczycieli zatrudnianych na dziesięciomiesięczne umowy i lekarzy zatrudnianych w systemie kontraktowym nawet na stanowiskach ordynatorów.

Nieliczne badania dotyczące wpływu prekaryzacji na jakość usług dotyczą doświadczeń zagranicznych i nie są brane pod uwagę przez polskich decydentów. Na przykład badania efektywności metod zatrudniania amerykańskich lekarzy pokazują, że nawet stuprocentowa podwyżka lekarskich pensji opłaca się szpitalowi, jeśli daje ona gwarancję wyłączności i długotrwałości zatrudnienia. Lekarz związany na stałe z jednym miejscem pracy popełnia bowiem znacznie mniej błędów, których koszty ponoszą szpitale, pacjenci i firmy ubezpieczeniowe. Podobne prawidłowości dotyczą nauczycieli, którzy inaczej pracują, gdy mają przekonanie, że przez wiele lat będą się spotykali z tymi samymi uczniami.

Nie mniej drastyczne są skutki prekaryzacji nauki, której statutowe (stałe) finansowanie konsekwentnie maleje wraz z rozbudową systemu grantowego. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, to biurokratyczny aparat, angażujący grupkę ludzi nauki według różnych sztucznych parametrów i wymyślanych przez polityków celów, decyduje dziś o tym, które badania będą finansowane i kto będzie je prowadził. Wiadomo, że jest to system stymulujący owczy pęd, umacniający ugruntowane paradygmaty, utrudniający przełomy, budujący postawy konformistyczne i wspierający akademicki geszeft, ale wszyscy już się na to w zasadzie zgodzili. Ideologia jest wystarczająco silna, by zaakceptować świadomość, że gdyby jakiś Kopernik chciał grant na udowodnienie, że Słońce nie krąży wokół Ziemi, system by go wypluł.

W krajach takich jak Polska, gdzie trzeci sektor nie dysponuje żelaznym kapitałem ani silnym zapleczem w wielkich korporacjach, prekaryzacja sprawia, że instytucje tzw. społeczeństwa obywatelskiego stają się przybudówkami władzy politycznej, nieustannie walczącymi o publiczne pieniądze przydzielane przez władzę i z tego względu zabiegającymi o jej niepewne względy. Pracownicy trzeciego sektora, zatrudniani w systemie grantowym, stali się de facto pozbawionymi bezpieczeństwa i płynącej z niego niezależności funkcjonariuszami publicznymi. Wiele dużych, dobrze zorganizowanych instytucji trzeciego sektora każdego roku upada, gdy tylko władza się na nie z jakiegoś powodu obrazi. Ludzie, którzy zdobyli specjalne kompetencje, lądują na bruku. Infrastruktura idzie w dużej mierze na śmietnik. Nikt jednak nie liczy tych kosztów, bo zawsze można wykazać, że każdy pojedynczy kontrakt z trzecim sektorem jest tańszy niż wykonanie tych samych zadań przez pracowników publicznych.

Nigdy nie policzono też, jakie są finansowe skutki ubocznych kosztów prekaryzacji. Na przykład załamania dzietności, emigracji, wymuszonego ekonomicznie singielskiego modelu życia, a zwłaszcza wynikającego z niepewnej egzystencji społecznego stresu. Żadnych prekaryzujących zmian w prawie pracy, służbie zdrowia, oświacie itd. nie poprzedzały prognozy ich wpływu na poziom społecznego stresu, którego wzrost – jak pokazali Wilkinson i Pickett – istotnie zwiększa ryzyko wielu chorób, przestępstw, patologii społecznych i przedwczesnej śmierci. Nie jest też jasne, jaki wpływ ma prekaryzacja na koszty transakcyjne. Nie chodzi tylko o łatwe do policzenia koszty przetargów, konkursów itp., lecz zwłaszcza o koszt nieustannego wdrażania zmieniających się doraźnych pracowników i kontrahentów oraz cenę, jaką płacą instytucje, dokonując błędnych wyborów.

W wielkim doświadczeniu polskiej (i globalnej) prekaryzacji najciekawsza i zarazem najbardziej symptomatyczna jest właśnie ta szara strefa beztroskiej niewiedzy. Żyjemy w świecie ogarniętym obsesją liczenia, ale prowadzi się tylko te rachunki, które potwierdzają ideologiczną wiarę zlecającego liczenie albo liczącego. Ekstremalnym przypadkiem są zegary długu publicznego, które neoliberałowie wieszają w centrach wielu miast świata. Pokazują one zobowiązania finansowe rządów, ale nigdy nie uwzględniają długów zaciąganych wobec środowiska, infrastruktury, kapitałów społecznych. Zegar, który Leszek Balcerowicz zawiesił w Warszawie, nie uwzględnia np. radykalnego obniżania się w ostatnich latach długu infrastrukturalnego, który powstawał przez prawie trzy dekady, kiedy w Polsce nie budowano i praktycznie nie remontowano dróg, torów kolejowych, sieci energetycznych.

Można powiedzieć: pokaż mi, co liczysz, a powiem ci, kim (ideologicznie) jesteś. Promotorzy prekaryzacji, którzy eskalację niepewności uważają za wartość pozytywną, liczą korzyści i koszty bezpośrednie, lokalne i natychmiastowe. Wychodzi im, że im więcej prekariuszy, im bardziej radykalna jest prekaryzacja, tym lepiej, bo produkuje się taniej, a PKB rośnie szybciej. I nie ma w tym nic dziwnego. Niewiele trzeba, by bilans był pozytywny, gdy eksternalizowane koszty zostają poza rachunkiem. A siłą rzeczy są poza nim najważniejsze koszty, mające długookresowe znaczenie. Zwłaszcza zachodzące pod wpływem prekaryzacji życia procesy społeczne.

Gdybyśmy trwający trzy dekady proces prekaryzacji ekstrapolowali na kolejne dwadzieścia lub trzydzieści lat, zobaczylibyśmy społeczeństwo ostro podzielone na dwie antagonistyczne grupy. Z jednej strony – paroprocentowa grupa żyjących względnie bezpiecznie i komfortowo rentierów, zawdzięczających dostatek wciąż obracanym, przepływającym bez końca w poszukiwaniu wysokiej stopy zwrotu zasobom finansowym. Z drugiej – ogół prekariuszy, mających często relatywnie wysokie, ale zawsze niepewne dochody, i rzesza emerytów, którym permanentnie nie starcza do pierwszego, więc są uzależnieni od sprekaryzowanych fuch i wsparcia dzieci-prekariuszy. Do tego ogółu należeliby nie tylko outsourcowani sprzątacze, stażyści, imigranci, pracownicy kreatywni przemysłów kultury, mediaworkerzy, samozatrudnieni profesjonaliści (których zawody są deregulowane, co znaczy otwierane dla każdego chętnego bez weryfikowania jego kompetencji), lecz także nauczyciele, lekarze, większość urzędników, profesorowie, menedżerowie, a nawet biznesmeni zdani na kapryśną łaskę gwałtownie fluktuujących rynków, banków i wielkich korporacji.

Wszyscy oni żyliby w stanie ciągłego zagrożenia społecznego statusu, jutrzejszych dochodów, miejsca w społeczeństwie. Gdy sobie to uświadamiamy, na myśl przychodzą porównania ze społeczeństwami Wielkiego Kryzysu. Wtedy jednak istniała kilkudziesięcioprocentowa grupa rodzin, w których przynajmniej jeden dochód był pewny, bo pochodził z państwowej posady. Teraz i państwowe posady (nauczycielskie, lekarskie, urzędnicze, policyjne, wojskowe) są prekaryzowane. Nawet jeżeli nie wiążą się z umowami typu śmieciowego, to coraz częściej mają charakter kilkuletnich kontraktów, które mogą być odnowione lub nie – arbitralnie i według niejasnych reguł. W tym sensie będzie to raczej społeczeństwo typu wojennego, przygotowane na to, że w każdej chwili każdy człowiek może zostać trafiony przez zbłąkaną kulę, dom może być zbombardowany lub zarekwirowany, a każda firma może zniknąć z powierzchni ziemi. Różnica polega na tym, że wojna zwykle dość szybko się kończy, a prekarne społeczeństwo byłoby modelem z założenia trwałym.

Gdyby takie społeczeństwo powstało, miałoby dość łatwe do przewidzenia cechy. Najważniejszą byłby konformizm stymulowany przez terror niepewności. Ludzie niepewni losu, ale radzący sobie, nie wychylają się. Druga to społeczna egoistyczna bierność. Stała walka o przetrwanie sprawia, że człowiek skupia się na sobie i najbliższych. Nie angażuje się w nie swoje sprawy, nie w głowie mu wielkie idee. Trzecia to ksenofobia. Niepewność sprawia, że w innych widzimy raczej zagrożenia niż szanse. A w odmiennych zwłaszcza. Czwarta to tradycjonalizm, politycznie objawiający się jako konserwatyzm. Niepewność wzmacnia potrzebę jakiejkolwiek trwałości. Piąta to potrzeba silnej władzy. Ponieważ w prekarnej rzeczywistości siła władzy nie sięga spraw egzystencjalnych (pracy, dochodu, opieki), musiałaby to być władza silna w sensie dyscypliny społecznej i porządku prawnego, twardo dyscyplinującego tych, którzy naruszą reguły, jakie ustanowi. Szósta to wybuchy różnego rodzaju religijności, które towarzyszą zwykle gwałtownej utracie egzystencjalnej pewności.

W takim społeczeństwie demokracja, jaką znamy i próbujemy jeszcze praktykować, nie byłaby oczywiście możliwa, bo definitywnie znikłaby figura obywatela. Jakieś wybory mogłyby się odbywać, ale trudno byłoby sobie wyobrazić świadome dokonywanie wyborów przez zastraszonych, znerwicowanych, skupionych na sobie, zaoranych, miotanych populistycznymi emocjami ludzi. W istocie rzeczy musiałoby więc powstać społeczeństwo permanentnego stanu wyjątkowego lub czegoś w rodzaju znaturalizowanej wojny domowej. Wojny bez osobowego wroga, bo wrogiem byłaby wroga rzeczywistość. W miarę potrzeby władza mogłaby jednak kanalizować systemowe napięcie, wskazując – jak zwykle w obliczu kryzysowych tąpnięć – jakiegoś osobowego wroga albo wrogów.

Dwadzieścia, a nawet trzydzieści lat – to nie jest bardzo dużo. Można wątpić, czy w tak krótkim czasie nasza rzeczywistość może zamienić się w społeczny koszmar rodem z dwudziestowiecznych hobbesowskich antyutopii. Rzecz w tym, że „nasza rzeczywistość”, którą mamy na myśli, to rzeczywistość, która już nie istnieje. Większość ludzi na Zachodzie wciąż jeszcze żyje wyobrażeniem świata państw opiekuńczych i zabezpieczeń socjalnych, który w dużym stopniu się rozpadł lub raczej został zdemontowany mocą licznych decyzji politycznych.

Ze świata, który dziś realnie istnieje, do urzeczywistnienia hobbesowskiej antyutopii prekarnej rzeczywistości jest już bliżej niż dalej. Wszystkie jej symptomy społeczne obserwuje się na Zachodzie przynajmniej od dekady. Jednym z nich jest powstanie prekariatu jako klasy w sobie (czyli bez samoświadomości), która istnieje faktycznie poza systemem politycznym i nawet się nim specjalnie nie interesuje, ponieważ całą energię poświęca na walkę o byt lub na rozrywkę, która pozwala uciec od egzystencjalnej troski. Konformizm, egoistyczna bierność, ksenofobia, tradycjonalizm, tęsknota za silną władzą, wybuchy religijności – to wszystko narasta, pozwalając władzy na rządy coraz twardszej ręki, ograniczanie swobód i praw obywatelskich, ciągłe rozmontowywanie wywalczonych w XIX i XX wieku zabezpieczeń socjalnych.

Nie wiem, czy da się coś na to poradzić. Siła uzasadniającej prekaryzację zachodnich społeczeństw ideologii, tłumaczącej zmianę obiektywnymi wymogami globalizacji, a globalizację obiektywnymi zmianami technologicznymi, jest wielka. Jest ona tak duża, że ludzie powszechnie wierzą, że np. prekaryzacja pracy ochroniarzy wynika z konkurencji z Chinami, a prekaryzacja zawodu lekarza ma na celu poprawę jakości jego pracy, choć jedno i drugie jest oczywistą bzdurą. Nie potrzeba wielkiej przenikliwości, by rozumieć, że Chińczyk z Szanghaju nie konkuruje o posadę strażnika w Poznaniu, a warszawski lekarz, pędzący z chałtury na chałturę i opłacany od trzaśnięcia drzwiami w gabinecie, pracuje gorzej niż lekarz zatrudniony na tradycyjnych warunkach. Zmysł krytyczny jest jednak społecznie blokowany, gdy wkracza ideologia, która absurdy prekaryzacji objaśnia koniecznością modernizowania, konkurowania, racjonalizowania, rozbijania zastałych struktur, wyrównywania szans i globalizowania.

Żaden system gospodarczy i żaden ład polityczny nie może trwać bez końca. Powstanie proletariatu u schyłku epoki feudalnej było zapowiedzią wyłonienia się porządku kapitalistycznego, którego politycznym wyrazem była demokracja. Wyłonienie się kasty menedżerskiej w połowie XX wieku było zapowiedzią powstania kapitalizmu korporacyjnego, którego złoty czas mija. Wyłonienie się prekariatu stanowi prawdopodobnie zapowiedź powstania jakiegoś nowego porządku. John Keane nazywa go bankokracją. Inni mówią o kapitalizmie finansowym. Zgodnie z regułą nazywania systemów, określa to główną siłę lub warstwę kontrolującą wyłaniający się ład. Władza wraca więc od społeczeństwa do niewielkiej, uprzywilejowanej grupy i politycznie zmierza ku nowej wersji teokracji, w której przedmiotem kultu i narzędziem kontroli jest pieniądz. Racjonalnie rzecz biorąc, moglibyśmy się tej zmianie przeciwstawić. Ale teokracje powstają właśnie z tego powodu, że ludzie tylko bywają racjonalni. Najwidoczniej epoka racjonalności właśnie dobiega końca. Przynajmniej na jakiś czas.

Jacek Żakowski

Lipiec 2014 roku

Przedmowa autora
do polskiego wydania

Publikacja polskiej edycji Prekariatu zbiega się w czasie z rozprzestrzenianiem się na całym świecie grupy ludzi, do której być może zalicza się także niejeden z czytelników tej książki. Są nękani wieloma formami społecznej i ekonomicznej niestabilności, brak im poczucia tożsamości zawodowej. Ich życie nie układa się w żadną opowieść. Wielu zmuszanych jest do ciągłych zmian niedających żadnych perspektyw miejsc pracy, które znaczą dla nich tyle, ile niewielkie wynagrodzenie. Zmiany te przeplatają się z okresami bezrobocia, co tylko powoduje stres i rosnące zadłużenie.

W Polsce, tak jak wszędzie na świecie, w takiej sytuacji znajdują się miliony. Młodych i wykształconych dotyka ona w największym stopniu, nie jest to jednak tylko „problem młodzieżowy”. Polacy zajmują poczesne miejsce w szeregach prekariatu migrującego po całej Unii Europejskiej – szczególnie od 2004 roku, kiedy to kraje takie jak Wielka Brytania, Irlandia i Szwecja otworzyły swoje granice dla obywateli Polski oraz siedmiu innych krajów przystępujących wówczas do Unii. Jednakże, choć wszystkie kraje UE przyznały obywatelom nowo przyjętych państw prawa wjazdu i pobytu, tylko niektóre dały im jednocześnie możliwość podjęcia legalnej pracy.

Był to sposób na poszerzenie szarej strefy, w której niepewność i brak bezpieczeństwa dają się pracującym szczególnie we znaki. W maju 2011 roku, zanim jeszcze złagodzono przepisy dotyczące podejmowania pracy, w Niemczech na tzw. samozatrudnieniu pracowało de facto około 400 tys. Polaków-prekariuszy, a ponad 2,5 mln wyemigrowało w poszukiwaniu pracy (w większości na niepewnych warunkach). W samej Polsce „samozatrudniona” jest więcej niż jedna na pięć osób teoretycznie znajdujących się na rynku pracy.

Wzrost liczby prekariuszy jest napędzany także przez napływ imigrantów do Polski – zjawisko cokolwiek ironiczne, jeśli weźmie się pod uwagę odpływ Polaków do innych części Europy. Liczba pracowników migrujących w granicach Polski jest w oficjalnych statystykach niedoszacowana prawdopodobnie o więcej niż połowę. Są oni prawdziwymi denizenami (niepełnymi obywatelami), takimi jak opisani w tej książce.

W rzeczywistości niemal jeden na trzech młodych Polaków zmaga się z bezrobociem, niemal 1/3 pracowników jest zatrudniona na czas określony lub na podstawie tzw. umów śmieciowych, powszechne jest zjawisko ubogich pracujących, a liczba bezrobotnych otrzymujących zasiłek jest faktycznie bardzo niska. Tak jak w wypadku innych krajów, udział płac w dochodzie narodowym obniżał się stale od lat dziewięćdziesiątych, szczególnie w okresie poprzedzającym globalny kryzys. Mówiąc inaczej, ów zmniejszający się udział nie jest związany z recesją, lecz z pewnymi czynnikami o charakterze strukturalnym. Jednocześnie bardzo wzrósł poziom nierówności. Dotychczas żadna organizacja ani ruch polityczny nie zajęły się tymi tendencjami. Organizacje takie jak OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) propagują więcej wyrzeczeń, więcej kształcenia, wprowadzenie czesnego powiązanego z kosztami nauki oraz ograniczenie rent z tytułu niezdolności do pracy. Żadne z tych rozwiązań nie pomoże prekariatowi.

Od krachu finansowego lat 2007–2008 w efekcie działań, które powinno się nazywać „erą zaciskania pasa”, liczba „strąconych do prekariatu” w Polsce zwiększyła się w krótkim czasie, podobnie jak we wszystkich krajach europejskich. W ramach tych działań rządy koncentrowały się na ograniczaniu deficytów budżetowych, m.in. przez prywatyzację usług społecznych oraz pozbywanie się wcześniejszych zobowiązań wobec pracowników sektora publicznego. Perspektywa najbliższych lat wygląda rzeczywiście bardzo ponuro.

Polscy czytelnicy być może lepiej niż inni zdają sobie sprawę z sensu historii w trakcie jej tworzenia. Książka ta opiera się bowiem na idei głoszącej, że oto znajdujemy się w samym jądrze Globalnej Transformacji, analogicznej do Wielkiej Transformacji Karla Polanyiego. Polanyi opisywał powstawanie rynków krajowych w XIX i XX wieku, my jesteśmy dziś świadkami bolesnej budowy globalnego systemu rynkowego.

Każda transformacja rozpoczyna się od okresu zwanego przez Polanyiego „wykorzenieniem”, kiedy to finanse i bankierzy stają się hegemonami, a nierówności i niestabilność nasilają się. Ostatecznie prowadzą one do kryzysu, a następnie, o ile zostaną politycznie określone i urzeczywistnione, do okresu „ponownego zakorzenienia”, w którym państwo zaczyna ponownie osadzać gospodarkę w społeczeństwie przez nowe systemy regulacji, ochrony i redystrybucji.

W tej fazie niestabilność i nierówności zmniejszają się. Nikt nie może być jednak pewien, że tak się właśnie stanie – dokładnie w takiej sytuacji znajdujemy się obecnie. Musimy działać, by przejąć kontrolę nad siłami gospodarczymi i ukierunkować je tak, by przynosiły więcej korzyści społeczeństwu.

Należy unikać determinizmu. Weźmy jednak pod uwagę trzy zasady, o których większość postępowych działaczy zapomniała podczas długiej ery globalizacji prowadzącej do finansowej katastrofy 2008 roku.

Po pierwsze, każdy nowy marsz naprzód, ku bardziej sprawiedliwemu i równemu społeczeństwu, jest wyznaczany przez wyłaniającą się masową klasę społeczną. Tę klasę stanowi dziś prekariat. Po drugie, każdy marsz naprzód odbywa się przez nowe formy działania zbiorowego, podejmowanego we wszystkich obszarach państwa. W nadchodzących latach ich źródłem nie będą związki zawodowe – chyba że radykalnie przekształcą siebie i swoje wartości. Po trzecie, każdy marsz naprzód prowadzi przez trzy przecinające się pola walki toczonej przez wyłaniającą się klasę: o uznanie, reprezentację i redystrybucję.

Walka o uznanie, dotąd zwykle beztrosko pomijana, dotyczy legitymizacji grupy jako bytu społecznego. To walka o zmianę wyobrażenia na temat klasy oraz modeli wyzysku i opresji. To także walka o odzyskanie języka dyskursu politycznego, pobudzającego zarówno przeciwników, jak i bratnie dusze do myślenia, mówienia i pisania przy użyciu pojęć, które znajdują oddźwięk w nowej, wyłaniającej się grupie. Do takiego procesu może należeć zmiana wyobrażeń i dyskursów dawnej klasy postępowej, która stała się dziś wsteczna, a nawet reakcyjna. To częściowe odrzucenie jest bolesne, ale nie powinniśmy folgować wsteczności – a istnieje dziś takie zagrożenie.

Walka o reprezentację musi być prowadzona przez działanie zbiorowe. Jest bowiem niezwykle mało prawdopodobne, by udała się w inny sposób. Dzisiaj, gdy prekariat ruszył naprzód przez powstania 2011 roku – od Arabskiej Wiosny, przez ruch Den Plirono („Odmawiam Płacenia”) w Grecji, po ruch Occupy i różne działania powiązane z Oburzonymi (Indignados) – walka o uznanie ma się coraz lepiej, ale walka o reprezentację ledwo się rozpoczęła. Nawet zamieszki w angielskich miastach latem 2011 roku stanowiły formę zbiorowego protestu – o anomicznym charakterze, niemniej przynajmniej częściowo politycznym.

Te różnorodne protesty z roku 2011 można uznać za fazę poprzedzającą każdą transformację charakteryzującą się tym, co historycy tacy jak Eric Hobsbawm nazwali „pierwotnymi rebeliami”. Mowa tu o działaniach grup bądź jednostek, które wiedzą, czemu się sprzeciwiają, ale nie są pewne, czego chcą w zamian. Taka sytuacja wystąpiła na początku XIX wieku wśród luddystów[1], a także na początku XX stulecia w wypadku anarchistów i im podobnych.

Przekroczenie etapu pierwotnych rebelii jest naszym najbliższym wyzwaniem. Rok 2012 może być postrzegany jako okres ciszy przed burzą, kiedy wiatr zamiera, niebo ciemnieje, a temperatura spada. Był to z pewnością rok zgrzytania zębami, niepokojów pochłaniających społeczną energię oraz rosnącej próżni w politycznym establishmencie, w miarę jak stare partie lewicy grzęzły w swoich sprzecznościach.

Być może w latach 2013 i 2014 zauważymy postęp. Tymczasem politycy i think tanki traktują prekariat jako „podklasę”, jako zdesperowaną grupę na obrzeżach społeczeństwa, którą należy ponownie „zintegrować” i przeszkolić, uczynić „zatrudnialną”, „popchnąć”, usankcjonować, traktować z „surową miłością”, poddawać terapii poznawczo-behawioralnej itd. To niewłaściwe podejście. Sprawcza podmiotowość prekariatu wymaga, by prekariusze i prekariuszki byli reprezentowani we wszystkich publicznych i komercyjnych instytucjach zajmujących się nimi jako „klientami”. Muszą zdobyć – i zdobędą – głos bądź przedstawicielstwo.

Walka o redystrybucję jest źle rozumiana, jeśli odnosi się ją do dawnego „projektu socjalistycznego”. Dziś bowiem powinna dotyczyć redystrybucji bądź podziału najważniejszych zasobów obecnego systemu gospodarczego. Postępowcy są, a przynajmniej powinni być, w pewnym sensie egalitarystami. Chcą zmniejszenia nierówności i powinni sprzeciwiać się ich powiększaniu. Jeśli jest im z tym nie po drodze, to muszą znaleźć sobie inne poletko do uprawy i poszukać dla siebie innego miana.

Jednakże najważniejsze pytanie, przed którym stają aktywiści i badacze społeczni, brzmi: „Które zasoby powinno się redystrybuować, wyrównywać do nich dostęp oraz skupić wokół nich zbiorowe działanie i walkę?” Do tej kwestii odnoszę się w ostatnim rozdziale książki.

W tej chwili w Polsce jest wiele do zrobienia. Należy zbudować międzynarodowe sojusze i są już wyraźne oznaki, że podejmuje się coraz więcej działań w tym kierunku. Na wykształconej młodzieży i wszystkich rozumiejących, co się dzieje, ciąży obowiązek – wobec nich samych, ich społeczności, przyjaciół i krewnych – włączenia się do działań publicznych. Wiemy, że mamy sporo do zrobienia. Warto zacytować trafną wypowiedź z bloga jednego z komentatorów:

W prekariacie nie jesteśmy sami, chociaż rzadko pojawia się tu poczucie wspólnoty. Dla wielu par trudne są dni, kiedy trzeba zapłacić czynsz. Od rana w domu wyczuwa się nerwową atmosferę. W dniu płacenia czynszu związki międzyludzkie przechodzą ciężką próbę. Zamieszkanie ze znajomymi czy przyjaciółmi – jak wiem nie tylko z mojego doświadczenia – zawsze grozi zerwaniem przyjaźni, jeśli tylko jedna ze stron zacznie mieć problemy z zapłaceniem swojej części rachunków albo gdy znajdzie lepszą ofertę mieszkania, nie informując o tym dostatecznie szybko reszty. W takich warunkach trudno o poczucie życiowej stabilizacji (Kozek 2011).

Autor dodał jeszcze, że chociaż 81% Polek i Polaków powiedziało w sondażu, iż chciałoby mieć dwoje dzieci, bardzo niewiele z nich może sobie na to pozwolić – ze względu na niepewność i niestabilną sytuację mieszkaniową. Te tendencje występują w niemal całej Europie, a także w wielu innych krajach, włączając w to Stany Zjednoczone i Japonię. Musimy jednak uważać, by nie widzieć w prekariuszach i prekariuszkach wyłącznie ofiar. Szczególnie wśród lepiej wykształconych istnieje świadomość transformacji, poczucie, że sytuacja przed tym, co nazywamy „kryzysem”, nie była według żadnej miary idealna. Panowała napięta atmosfera i tak niszczący dla środowiska naturalnego przymus „bycia konkurencyjnym”.

Musimy stworzyć dziś nową Kartę Prekariatu, program zmiany, zestaw politycznych żądań, które popchną do przodu sprawę wielkiej trójcy: Wolności, Równości i Braterstwa. Na poziomie jednostek jesteśmy świadkami – a także sami doświadczamy – bolesnych przeżyć, które okazują się często tragiczne, pełne smutku, niepokoju i rozpaczy. Ale w sferze społecznej i politycznej nie wolno nam popaść w rozpacz. Nie możemy tkwić w zacofaniu ani bierności. Chciałbym dać tutaj wybrzmieć przesłaniu, które niesie opór i bunt: „Najgorszą rzeczą byłby powrót do dawnej normalności”.

Dla Polek i Polaków oznacza to brak powrotu do ograniczeń, jałowości i zniewolenia lat osiemdziesiątych XX wieku. Ale chodzi też o odejście od ponurego laburyzmu[2] proponowanego przez ostatnich kilka dekad przez zgranych socjaldemokratów, a także, z pewnością, o niewskrzeszanie wulgarnego, prymitywnego darwinowskiego etosu neoliberałów, którzy kształtowali proces globalizacji. W nadchodzących latach możemy zrobić i zrobimy dużo więcej.

Guy Standing

Styczeń 2013 roku

Wstęp

Książka ta zawiera opis powstawania nowej grupy o światowym zasięgu, klasy w procesie tworzenia. Celem tej pracy jest zaś próba znalezienia odpowiedzi na pięć następujących pytań: Co to za grupa? Kto do niej wstępuje? Dlaczego się powiększa? Dlaczego powinniśmy przejmować się jej wzrostem? I dokąd wiedzie nas prekariat?

Ostatnie pytanie ma zasadnicze znaczenie. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że jeśli nie zrozumiemy prekariatu, to jego pojawienie się może wtrącić społeczeństwo w „politykę piekła”. Nie jest to żadna prognoza. To zatrważająca możliwość. Można jej uniknąć jedynie, jeśli prekariat stanie się klasą dla siebie, ze skutecznym przedstawicielstwem oraz siłą do opracowania nowej „polityki raju”. Chodzi o umiarkowanie utopijny program i strategie możliwe do przejęcia przez polityków i przez to, co eufemistycznie nazywane jest „społeczeństwem obywatelskim”, w tym liczne organizacje pozarządowe, zbyt często starające się przeobrazić w organizacje quasi-rządowe.

Niezwłocznie potrzebujemy zdać sobie sprawę z istnienia globalnego prekariatu. Jest w nim wiele gniewu i lęku. Chociaż książka koncentruje się w większym stopniu na prekariacie jako ofierze niż podmiocie wyzwolenia, już na samym początku warto zaznaczyć, że błędem jest rozpatrywanie problemu prekariatu wyłącznie w kategoriach cierpienia. Wielu skazanych na prekarność poszukuje czegoś lepszego niż to, co oferowało społeczeństwo przemysłowe i dwudziestowieczny ruch robotniczy. Mogą oni bardziej zasługiwać na miano bohaterów niż ofiar, zaczynają bowiem pokazywać, dlaczego prekariat może stać się zapowiedzią Dobrego Społeczeństwa[3] XXI wieku.

Kontekst powiększania się prekariatu stanowi ujawnienie, wraz z szokiem finansowym 2008 roku, ukrytej prawdy o globalizacji. Jeżeli nierówności, celowo ignorowane przez większość rządów w ciągu ostatnich dwudziestu lat, nie zostaną zmniejszone, to cierpienie i reperkusje mogą okazać się wybuchowe. Zbyt długo odkładana globalna regulacja degraduje kraje o wysokich dochodach, windując te o niskich. Ostatecznie zatem globalna gospodarka rynkowa mogłaby wszędzie podnieść standard życia – nawet jej krytycy powinni dziś sobie tego życzyć – ale z pewnością jedynie zagorzali ideowcy zaprzeczają temu, że przyniosła ona także ekonomiczną niestabilność wielu, wielu milionom. Prekariat znajduje się na czele tej grupy, dlatego musi mówić jednym głosem, by jego problem znalazł się w centrum uwagi. Nie jest on „ściśniętym środkiem” czy „podklasą” ani też „niższą klasą robotniczą”. Prekariat mocno określają rozmaite niepewności, ale zbiór jego żądań wydaje się bardzo wyrazisty.

Podczas pisania książki zaprezentowałem ją grupie, która składała się w dużej mierze ze starzejących się pracowników akademickich o socjaldemokratycznych poglądach. Większość okazała przedstawionym pomysłom lekceważenie i nie zauważyła w nich niczego nowego. Dla nich dzisiejsza odpowiedź była taka sama jak w czasach ich młodości: potrzeba więcej miejsc pracy, więcej porządnych miejsc pracy. Tym szanownym osobom chciałbym powiedzieć jedynie to, że ich propozycje nie zrobiłyby wrażenia na prekariuszach i prekariuszkach.

Zbyt wielu osobom zbyt wiele zawdzięczam, aby każdemu z osobna móc podziękować za pomoc w obmyśleniu tej książki. Chciałbym jednak wyrazić wdzięczność licznym grupom studentów i aktywistów za wysłuchanie prezentacji dotyczących tej tematyki w szesnastu krajach, które odwiedziłem podczas przygotowywania Prekariatu. Miejmy nadzieję, że ich spostrzeżenia i pytania przeniknęły do ostatecznego tekstu. Autor książki takiej jak ta jest głównie wyrazicielem myśli innych.

Guy Standing

Listopad 2010 roku

Przypisy

[1] Ruch angielskich robotników, którzy na początku XIX wieku niszczyli maszyny, widząc w mechanizacji pracy zagrożenie bezrobociem i niskimi płacami [przyp. tłum.].

[2] W większości wypadków Guy Standing rozumie „laburyzm” szeroko – nie chodzi mu wyłącznie o ideologię i politykę brytyjskiej Partii Pracy (Labour Party), ale raczej o każdą ideologię walczącą o przywileje pracowników najemnych. Laburyzm łączy się z modelem długoletniego, stabilnego zatrudnienia w jednym miejscu pracy, niosącym ze sobą wiele praw, zabezpieczeń i gwarancji. Polityka społeczna w modelu laburystycznym wiąże się zaś ściśle z pracą najemną i chęcią jej wykonywania (czy też zgodą na jej podjęcie). W tym rozumieniu zwolennikami „laburyzmu” byli zarówno przedstawiciele powojennej socjaldemokracji, jak i w tradycji leninowskiej socjaliści państwowi. W wypadku, gdy Standing odnosi się wyłącznie do brytyjskiej Partii Pracy, stosujemy przymiotnik labourzystowski, gdy zaś do laburyzmu – laburystyczny [przyp. tłum.].

[3] Można przypuszczać, że używając tu wyrażenia „Good Society”, Standing czyni podwójną aluzję: do „Big Society”, flagowej idei programu politycznego obecnego rządu brytyjskich konserwatystów, oraz do koncepcji „Good Society” autorstwa komunitarysty Amitaia Etzioniego [przyp. tłum.].