Prawo spółek

Autorzy

prof. zw. dr hab. Wojciech Pyzioł

prof. zw. dr hab. Andrzej Szumański

prof. zw. dr hab. Ireneusz Weiss

2. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2016

Propozycja cytowania:
W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, wyd. 2, Warszawa 2016

Poszczególne rozdziały opracowali:

Wojciech Pyzioł: Rozdział I–III
Andrzej Szumański: Rozdział IV–VIII
Ireneusz Weiss: Rozdział VI

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-255-9101-4

Spis treści

Wstęp

Wykaz skrótów

Rozdział I. Spółka cywilna

§ 1. Źródła prawa

§ 2. Charakter prawny spółki cywilnej

I. Model normatywny spółki cywilnej

II. Problem podmiotowości prawnej spółki cywilnej

III. Spółka cywilna a niektóre instytucje pokrewne

1. Tak zwana spółka wewnętrzna

2. Problem kwalifikacji prawnej tzw. spółki cichej

IV. Zastosowanie spółki cywilnej

§ 3. Powstanie stosunku spółki cywilnej

I. Wspólnicy

II. Treść umowy spółki

III. Forma umowy spółki

IV. Pozostałe zagadnienia

§ 4. Majątek spółki cywilnej

I. Pojęcie, struktura i charakter prawny majątku spółki

II. Umowne określenie udziałów wspólników w majątku spółki

III. Podział majątku wspólnego w czasie trwania spółki

IV. Ochrona majątku wspólnego przed ingerencją ze strony wierzycieli osobistych wspólnika

§ 5. Prawa i obowiązki wspólników

I. Uwagi ogólne

II. Prawa i obowiązki o charakterze majątkowym

1. Obowiązek wniesienia wkładu

2. Obowiązek wykonywania innych oznaczonych działań na rzecz spółki

3. Prawo żądania podziału i wypłaty zysku

4. Uprawnienie do części majątku spółki w razie wystąpienia wspólnika

5. Uprawnienie do części majątku spółki w razie jej rozwiązania

III. Prawa i obowiązki o charakterze korporacyjnym

1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

2. Uprawnienie do reprezentowania spółki

§ 6. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki

§ 7. Zmiana treści stosunku prawnego spółki

§ 8. Rozwiązanie stosunku prawnego spółki

Rozdział II. Spółka jawna

§ 9. Źródła prawa

§ 10. Ogólna charakterystyka spółki jawnej

I. Definicja ustawowa spółki jawnej

II. Podmiotowość prawna spółki jawnej

III. Firma spółki jawnej

IV. Spółka jawna jako osobowa spółka handlowa

V. Zastosowanie spółki jawnej

§ 11. Tworzenie spółki jawnej

I. Uwagi ogólne

II. Wspólnicy

III. Umowa o utworzenie spółki jawnej (umowa spółki jawnej)

IV. Przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną

V. Wpis do rejestru przedsiębiorców

VI. Zmiana składu osobowego spółki jawnej

§ 12. Majątek spółki jawnej

I. Charakter prawny

II. Udział kapitałowy wspólnika

§ 13. Prawa i obowiązki wspólników

I. Uwagi ogólne

II. Prawa i obowiązki o charakterze korporacyjnym

1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

2. Prawo do reprezentowania spółki

3. Prawo wspólnika do informacji

4. Obowiązek lojalności wspólnika wobec spółki

5. Uprawnienie do wypowiedzenia umowy spółki

6. Prawo żądania rozwiązania spółki

III. Prawa i obowiązki o charakterze majątkowym

1. Obowiązek (ciężar) partycypacji w stratach spółki

2. Prawo do podziału i wypłaty zysku

3. Prawo do odsetek od udziału kapitałowego

4. Prawo do wypłaty udziału w majątku spółki w razie ustąpienia wspólnika ze spółki

5. Prawo do wypłaty udziału w majątku spółki w razie jej likwidacji

6. Prawo wspólnika do zwrotu rzeczy wniesionych do spółki tytułem wkładu do używania

§ 14. Rozwiązanie spółki i jej likwidacja

I. Przyczyny rozwiązania spółki

II. Skutki rozwiązania spółki

§ 15. Odpowiedzialność spółki i wspólników

I. Odpowiedzialność spółki i wspólników wobec osób trzecich

II. Uprawnienia wierzyciela osobistego wspólnika

Rozdział III. Spółka partnerska

§ 16. Źródła prawa

§ 17. Ogólna charakterystyka spółki partnerskiej

I. Definicja ustawowa spółki partnerskiej

II. Firma spółki partnerskiej

III. Zastosowanie spółki partnerskiej

§ 18. Tworzenie spółki partnerskiej

I. Wspólnicy

II. Umowa spółki partnerskiej

III. Wpis do rejestru przedsiębiorców

§ 19. Prowadzenie spraw spółki partnerskiej i jej reprezentacja

I. Prowadzenie spraw spółki

II. Reprezentacja spółki partnerskiej

§ 20. Rozwiązanie spółki partnerskiej

§ 21. Odpowiedzialność spółki partnerskiej i partnerów za zobowiązania spółki

Rozdział IV. Spółka komandytowa

§ 22. Zagadnienia ogólne

I. Źródła prawa

II. Charakter prawny

III. Odmiany (podtypy) spółki komandytowej

IV. Internetowy podtyp spółki komandytowej

V. Zastosowanie spółki komandytowej w praktyce

§ 23. Powstanie spółki komandytowej

I. Wspólnicy

II. Sposoby powstania spółki komandytowej

1. Sposób podstawowy

2. Inne sposoby

III. Umowa spółki komandytowej

1. Forma umowy

1.1. Forma aktu notarialnego

1.2. Wzorzec umowy udostępniany w systemie teleinformatycznym

2. Treść umowy

2.1. Treść umowy spółki komandytowej zawieranej w formie aktu notarialnego

2.2. Treść umowy spółki komandytowej zawieranej przy pomocy wzorca umowy udostępnianego w systemie teleinformatycznym

IV. Rejestracja spółki komandytowej

V. Spółka komandytowa w stadium organizacji

§ 24. Majątek spółki komandytowej

I. Pojęcie i charakter prawny majątku spółki komandytowej

II. Udział wspólnika w spółce komandytowej

III. Wkład wspólnika do spółki komandytowej

§ 25. Prawa i obowiązki wspólników

I. Zakres stosowania przepisów o prawach i obowiązkach wspólników spółki jawnej do spółki komandytowej

II. Obowiązek wniesienia wkładu do spółki komandytowej

III. Prowadzenie spraw spółki komandytowej

1. Pojęcie prowadzenia spraw spółki

2. Wspólnicy uprawnieni i zobowiązani do prowadzenia spraw spółki

3. Wielość osób uprawnionych do prowadzenia spraw spółki

IV. Prawo kontroli spółki komandytowej

V. Reprezentacja spółki komandytowej

1. Pojęcie reprezentacji spółki

2. Obowiązki komplementariuszy reprezentacji spółki

3. Zakres prawa komandytariuszy do reprezentacji spółki

§ 26. Odpowiedzialność spółki i wspólników spółki komandytowej

I. Problem odpowiedzialności spółki komandytowej wobec osób trzecich

II. Odpowiedzialność komandytariusza wobec osób trzecich za zobowiązania spółki

III. Odpowiedzialność komplementariusza wobec osób trzecich za zobowiązania spółki

§ 27. Rozwiązanie i likwidacja spółki komandytowej

Rozdział V. Spółka komandytowo-akcyjna

§ 28. Zagadnienia ogólne

I. Źródła prawa

1. Uwagi ogólne

2. Odesłanie do przepisów o spółce jawnej

3. Odesłanie do przepisów o spółce akcyjnej

II. Charakter prawny

III. Zastosowanie spółki komandytowo-akcyjnej w praktyce

§ 29. Powstanie spółki komandytowo-akcyjnej

I. Wspólnicy

II. Sposoby powstania spółki komandytowo-akcyjnej

1. Sposób podstawowy a inne sposoby

2. Realizacja sposobu podstawowego

III. Statut spółki komandytowo-akcyjnej

1. Forma statutu

2. Treść statutu

IV. Rejestracja spółki komandytowo-akcyjnej

V. Spółka komandytowo-akcyjna w organizacji

§ 30. Majątek spółki komandytowo-akcyjnej

I. Pojęcie i charakter prawny majątku spółki komandytowo-akcyjnej

II. Udział wspólnika w spółce komandytowo-akcyjnej

III. Wkład wspólnika do spółki komandytowo-akcyjnej

1. Wkłady wnoszone do spółki poza kapitałem zakładowym

2. Wkłady wnoszone do spółki w ramach kapitału zakładowego

§ 31. Prowadzenie spraw i reprezentacja spółki komandytowo-akcyjnej

I. Zagadnienia wprowadzające

II. Reprezentacja spółki komandytowo-akcyjnej

1. Reprezentacja spółki przez komplementariuszy (reguła)

2. Reprezentacja spółki przez akcjonariusza na zasadzie pełnomocnictwa (wyjątek)

III. Prowadzenie spraw spółki komandytowo-akcyjnej przez komplementariuszy

1. Prawo i obowiązek komplementariuszy prowadzenia spraw spółki

2. Powierzenie prowadzenia spraw spółki wybranym komplementariuszom

3. Pozbawienie wybranych komplementariuszy prawa prowadzenia spraw spółki

4. Sposób prowadzenia spraw spółki przez kilku komplementariuszy

IV. Rada nadzorcza i czynności nadzorcze w spółce komandytowo-akcyjnej

1. Charakter prawny i kompetencje rady nadzorczej spółki komandytowo-akcyjnej

2. Powoływanie i odwoływanie członków rady nadzorczej

3. Wykonywanie czynności nadzorczych w braku powołania rady nadzorczej

4. Problem dopuszczalności prawa do wykonywania indywidualnego nadzoru nad spółką komandytowo-akcyjną przez akcjonariusza

V. Walne zgromadzenie spółki komandytowo-akcyjnej

1. Charakter prawny i kompetencje walnego zgromadzenia spółki komandytowo-akcyjnej

2. Zwoływanie i odbywanie walnego zgromadzenia

3. Udział komplementariusza w walnym zgromadzeniu

4. Zakres prawa głosu w walnym zgromadzeniu

5. Wyrażanie zgody przez komplementariuszy na uchwałę walnego zgromadzenia

§ 32. Odpowiedzialność spółki i wspólników spółki komandytowo-akcyjnej

I. Problem odpowiedzialności spółki komandytowo-akcyjnej wobec osób trzecich

II. Odpowiedzialność komplementariusza wobec osób trzecich za zobowiązania spółki

III. Odpowiedzialność akcjonariusza wobec osób trzecich za zobowiązania spółki

IV. Odpowiedzialność wspólnika (akcjonariusza i komplementariusza) wobec spółki

V. Odpowiedzialność osób działających w imieniu spółki w organizacji

VI. Odpowiedzialność za niedojście do skutku spółki komandytowo-akcyjnej

§ 33. Wystąpienie wspólnika ze spółki komandytowo-akcyjnej

I. Wystąpienie komplementariusza ze spółki

II. Wystąpienie akcjonariusza ze spółki

§ 34. Rozwiązanie i likwidacja spółki komandytowo-akcyjnej

I. Rozwiązanie spółki komandytowo-akcyjnej

II. Likwidacja spółki komandytowo-akcyjnej

Rozdział VI. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

§ 35. Zagadnienia ogólne

I. Źródła prawa

1. Geneza spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

2. Przepisy Kodeksu spółek handlowych

3. Przepisy poza Kodeksem spółek handlowych

4. Prawo umowne

5. Problem stosowania przepisów europejskiego prawa spółek

II. Charakter prawny spółki z o.o.

1. Cechy spółki z o.o.

2. Elementy osobowe spółki z o.o.

3. Problem reformy spółki z o.o.

4. „Internetowy” podtyp spółki z o.o.

5. Specyfika jednoosobowej spółki z o.o.

III. Zastosowanie spółki z o.o.

1. Cel utworzenia spółki z o.o.

2. Ograniczenia zakresu stosowania spółki z o.o.

3. Problem wyboru formy spółki z o.o.

§ 36. Powstanie spółki z o.o.

I. Założyciele

II. Sposoby tworzenia spółki z o.o.

1. Tworzenie spółki z o.o. „metodą tradycyjną” przy zastosowaniu formy aktu notarialnego dla umowy spółki

2. Tworzenie spółki z o.o. przy wykorzystaniu wzorca umowy tej spółki udostępnianego w systemie teleinformatycznym

III. Spółka z o.o. w organizacji

1. Charakter prawny spółki z o.o. w organizacji

2. Reprezentacja spółki z o.o. w organizacji

3. Odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki z o.o. w organizacji

4. Odpowiedzialność za niedojście do skutku spółki z o.o.

5. Wady oświadczeń woli osób działających w imieniu spółki z o.o. w organizacji

6. Problem potrzeby wyróżnienia spółki z o.o. w organizacji dla jej „internetowego” podtypu

IV. Przegląd czynności niezbędnych do utworzenia spółki z o.o.

V. Umowa założycielska

1. Forma

1.1. Forma aktu notarialnego

1.2. Wzorzec umowy udostępniony w systemie teleinformatycznym

2. Treść umowy

2.1. Treść umowy spółki z o.o. zawieranej w formie aktu notarialnego

2.2. Treść umowy spółki z o.o. zawieranej przy pomocy wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym

VI. Zebranie kapitału zakładowego

VII. Ustanowienie organów

1. Powołanie zarządu

2. Ustanowienie organów nadzoru

3. Ukonstytuowanie się zgromadzenia wspólników

VIII. Rejestracja spółki z o.o.

1. Zgłoszenie spółki do rejestru przedsiębiorców

2. Zakres kognicji sądu rejestrowego

3. Wpis spółki z o.o. do rejestru przedsiębiorców

4. Prawne skutki wadliwego wpisu spółki z o.o. do rejestru przedsiębiorców

IX. Dodatkowe czynności prawne związane z powstaniem spółki z o.o.

§ 37. Kapitał zakładowy i majątek spółki

I. Pojęcie kapitału zakładowego spółki

II. Cechy kapitału zakładowego

1. Pojęcie i rodzaje

2. Określenie wartości kapitału zakładowego w kwocie pieniężnej

3. Jednoczesne wniesienie wkładów przez wszystkich wspólników i realne ich pokrycie

4. Stałość kapitału zakładowego

5. Jednolitość kapitału zakładowego

III. Funkcje kapitału zakładowego

1. Pojęcie i rodzaje

2. Funkcja prawna kapitału zakładowego

3. Funkcja ekonomiczna (gospodarcza) kapitału zakładowego

4. Funkcja gwarancyjna kapitału zakładowego

IV. Sposoby pokrycia kapitału zakładowego

1. Rodzaje wkładów

2. Wkłady pieniężne

3. Wkłady niepieniężne

4. Odpowiedzialność wspólnika z tytułu wkładu

V. Podwyższenie kapitału zakładowego

1. Pojęcie i cele

2. Zmiany strukturalne

3. Tryb i podstawa prawna podwyższenia kapitału zakładowego

3.1. Pojęcie i rodzaje trybów podwyższenia kapitału zakładowego

3.2. Tryb podwyższenia kapitału zakładowego dokonywany bez zmiany umowy spółki

3.3. Tryb podwyższenia kapitału zakładowego opierający się na zmianie umowy spółki

3.4. Tryb podwyższenia kapitału zakładowego dokonywany na podstawie przepisów ustawy – Prawo restrukturyzacyjne

3.5. Wspólne wymagania dotyczące podwyższenia kapitału zakładowego we wszystkich trzech trybach podwyższenia

4. Źródła pokrycia podwyższenia kapitału zakładowego

4.1. Pojęcie i rodzaje

4.2. Podwyższenie kapitału zakładowego z wkładów pochodzących od dotychczasowych lub nowych wspólników

4.3. Podwyższenie kapitału zakładowego ze środków własnych spółki

4.4. Podwyższenie kapitału zakładowego przez konwersję wierzytelności przysługujących innym podmiotom wobec spółki na udziały w podwyższonym kapitale zakładowym

5. Rejestracja podwyższenia kapitału zakładowego

VI. Obniżenie kapitału zakładowego

1. Pojęcie i cele

2. Zmiany strukturalne

3. Podstawa prawna i tryb

4. Sposoby obniżenia kapitału zakładowego

5. Rejestracja obniżenia kapitału zakładowego

VII. Kapitał zakładowy a inne kapitały własne spółki (zapasowy, rezerwowy, inne fundusze celowe)

§ 38. Udziały i wspólnicy

I. Udziały

1. Pojęcie udziału

2. Objęcie oraz nabycie udziału

3. Treść udziału

4. Wartość udziału

5. Rodzaje udziałów

6. Obciążenie udziału

7. Umorzenie udziału

7.1. Pojęcie, przyczyny i zakres umorzenia udziału

7.2. Klasyfikacje umorzenia udziału

7.3. Postępowanie związane z umorzeniem udziału

7.4. Skutki umorzenia udziału

8. Księga udziałów

II. Status prawny wspólnika

1. Nabycie i utrata uczestnictwa w spółce

2. Prawne konsekwencje uzyskania statusu wspólnika

3. Zmiana statusu wspólnika

III. Prawa wspólników

1. Klasyfikacja praw wspólników

2. Prawa majątkowe

2.1. Prawo do dywidendy

2.2. Prawo pierwszeństwa do objęcia przez wspólnika nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym

2.3. Prawo do uzyskania częściowej lub całkowitej wypłaty udziału

2.4. Prawo do rozporządzenia udziałem

2.5. Prawo do wynagrodzenia za powtarzające się świadczenia niepieniężne

2.6. Prawo uzyskania zwrotu dopłat

2.7. Prawo do udziału w podziale masy likwidacyjnej spółki

3. Prawa korporacyjne

3.1. Prawo do uczestnictwa w zgromadzeniu wspólników i prawo głosu

3.2. Prawo wspólnika do zaskarżenia uchwał wspólników

3.3. Prawo do indywidualnej kontroli spółki przez wspólnika

3.4. Prawo żądania rozwiązania spółki

3.5. Bierne prawo wyboru do organów spółki

3.6. Prawo do wytoczenia powództwa na rzecz spółki (actio pro socio)

4. Prawa mniejszości i większości

4.1. Prawo żądania zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników oraz żądania umieszczenia w porządku obrad najbliższego zgromadzenia wspólników poszczególnych spraw

4.2. Prawo żądania wyznaczenia przez sąd rejestrowy podmiotu uprawnionego do badania sprawozdań finansowych

4.3. Prawo żądania wyłączenia wspólnika ze spółki

IV. Obowiązki wspólników

1. Klasyfikacja obowiązków wspólników

2. Obowiązki majątkowe

2.1. Obowiązek wspólnika wniesienia wkładu na pokrycie udziału

2.2. Obowiązek wyrównania spółce brakującej wartości wkładu niepieniężnego

2.3. Obowiązek objęcia nowych udziałów

2.4. Obowiązek wyrównania ubytku w kapitale zakładowym

2.5. Obowiązek dokonywania powtarzających się świadczeń niepieniężnych

2.6. Obowiązek dokonywania dopłat na rzecz spółki

3. Obowiązki korporacyjne

3.1. Obowiązek lojalnego wykonywania praw wspólnika

3.2. Obowiązek podejmowania określonych funkcji przez wspólnika na rzecz spółki

3.3. Obowiązek powstrzymania się przez wspólnika od działań konkurencyjnych

V. Zmiana składu osobowego spółki z o.o.

VI. Rozstrzyganie konfliktów między spółką a wspólnikami

§ 39. Organy spółki z o.o.

I. Zagadnienia ogólne

1. Pojęcie i rola organów spółki z o.o.

2. Miejsce, zakres i charakter prawny regulacji organów spółki z o.o.

2.1. Przepisy Kodeksu spółek handlowych

2.2. Postanowienia umowy spółki

2.3. Regulaminy

2.4. Ustawodawstwo szczególne

3. Klasyfikacja organów spółki z o.o.

3.1. Rodzaje organów (system dualistyczny)

3.2. Organy „właścicielskie” oraz „menedżerskie” (zasady corporate governance)

3.3. Obligatoryjny czy fakultatywny charakter organów

3.4. Kolegialny czy jednoosobowy charakter organów

4. Zasady podziału kompetencji pomiędzy organami spółki z o.o.

4.1. Zasada ogólna

4.2. Zasada wyłączności kompetencji określonego organu spółki oraz wyjątki od tej zasady

4.3. Zasada podziału kompetencji organów spółki w zakresie prowadzenia jej spraw

4.4. Zakaz dawania zarządowi przez radę nadzorczą wiążących poleceń w zakresie prowadzenia spraw spółki

4.5. Problem dopuszczalności dawania zarządowi wiążących poleceń w zakresie prowadzenia spraw spółki przez wspólników (zgromadzenie wspólników)

5. Problem tzw. kadłubowych organów spółki z o.o.

5.1. Pojęcie tzw. kadłubowego organu spółki z o.o.

5.2. Skutki prawne wystąpienia w spółce tzw. kadłubowego zarządu bądź rady nadzorczej czy komisji rewizyjnej

5.3. Ochrona spółki z o.o. przed negatywną praktyką korporacyjną pojawienia się w spółce tzw. kadłubowego organu

6. Tak zwane niepełne czynności prawne spółki z o.o.

6.1. Klasyfikacje

6.2. Czynności prawne spółki podjęte przez zarząd bez zgody rady nadzorczej albo zgromadzenia wspólników

6.3. Czynności prawne spółki podjęte bez zgody osoby trzeciej

6.4. Czynności prawne podjęte przez spółkę wadliwie reprezentowaną

7. Zakaz powoływania określonych osób do organów spółki z o.o.

7.1. Pojęcie i klasyfikacje

7.2. Zakazy z mocy Kodeksu spółek handlowych

7.3. Zakazy z mocy przepisów szczególnych (odesłanie)

8. Pozostałe zagadnienia ogólne

8.1. Osoba prawna jako członek organów spółki z o.o.

8.2. Uczestnictwo pracowników w organach spółki z o.o.

II. Zarząd

1. Powołanie i odwołanie członków zarządu

1.1. Powołanie członków zarządu

1.2. „Kadencja” i „mandat” członka zarządu

1.3. Powołanie członka zarządu w trakcie kadencji

1.4. Odwołanie członka zarządu

1.5. Rezygnacja członka zarządu

2. Kompetencje

2.1. Prowadzenie spraw spółki

2.2. Reprezentacja spółki

3. Sposób działania

3.1. Sposób prowadzenia spraw spółki przez członków zarządu

3.2. Sposób reprezentacji spółki przez członków zarządu

4. Obowiązek lojalności członka zarządu względem spółki

III. Rada nadzorcza

1. Powoływanie i odwoływanie członków rady nadzorczej

1.1. Zasady ogólne

1.2. „Kadencja” i „mandat” członka rady nadzorczej (odesłanie)

2. Kompetencje

2.1. Uwagi ogólne

2.2. Kompetencje kontrolne

2.3. Udział w prowadzeniu spraw spółki (kompetencje nadzorcze sensu stricto)

2.4. Kompetencje organizacyjne

2.5. Wyjątkowe kompetencje w zakresie reprezentacji spółki

3. Sposób działania

3.1. Zasada indywidualnego działania członków rady nadzorczej

3.2. Zwoływanie, odbywanie posiedzeń rady nadzorczej i podejmowanie uchwał

3.3. Problem zaskarżania uchwał rady nadzorczej

3.4. Problem obowiązku lojalności członka rady nadzorczej względem spółki

IV. Komisja rewizyjna

1. Powołanie i odwołanie członków komisji rewizyjnej

1.1. Zasady ogólne

1.2. Powołanie członka komisji rewizyjnej

1.3. Odwołanie członka komisji rewizyjnej

2. Kompetencje

2.1. Kompetencje kontrolne

2.2. Problem rozszerzenia kompetencji komisji rewizyjnej

3. Zagadnienia pozostałe

3.1. Sposób działania

3.2. Zakaz dawania wiążących poleceń zarządowi przez komisję rewizyjną

3.3. Problem obowiązku lojalności członka komisji rewizyjnej względem spółki

V. Zgromadzenie wspólników

1. Zwołanie

1.1. Zwyczajne i nadzwyczajne zgromadzenie wspólników

1.2. Organy bądź podmioty uprawnione do zwołania zgromadzenia wspólników

1.3. Postępowanie związane ze zwołaniem zgromadzenia wspólników

2. Kompetencje

2.1. Podejmowanie uchwał w kluczowych sprawach spółki

2.2. Kompetencje nominacyjne

2.3. Inne klasyfikacje kompetencji zgromadzenia wspólników

3. Sposób działania

3.1. Miejsce odbycia zgromadzenia wspólników

3.2. Uczestnictwo w zgromadzeniu wspólników

3.3. Porządek obrad zgromadzenia wspólników

3.4. Sposób podejmowania uchwał na zgromadzeniu wspólników

4. Podjęcie uchwały wspólników poza zgromadzeniem wspólników

5. Podjęcie uchwały wspólników w internetowym podtypie spółki z o.o.

6. Rodzaje uchwał zgromadzenia wspólników

6.1. Klasyfikacje uchwał zgromadzenia wspólników

6.2. Uchwały wymagające uchylenia bądź stwierdzenia nieważności (odesłanie)

6.3. Problem tzw. uchwały nieistniejącej zgromadzenia wspólników

6.4. Problem tzw. uchwały negatywnej zgromadzenia wspólników

§ 40. Odpowiedzialność spółki, członków zarządu, członków organów nadzoru, likwidatorów i wspólników

I. Rodzaje odpowiedzialności

II. Odpowiedzialność cywilna

1. Odpowiedzialność członków zarządu wobec wierzycieli spółki za podanie fałszywych danych

2. Odpowiedzialność wobec spółki osób biorących udział przy jej tworzeniu

3. Odpowiedzialność odszkodowawcza członków organów spółki i likwidatorów wobec spółki

4. Szczególne postępowanie dochodzenia odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną spółce

5. Posiłkowa odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki wobec jej wierzycieli (art. 299 KSH)

6. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wspólnikom lub osobom trzecim

7. Inne podstawy odpowiedzialności wobec spółki

8. Odpowiedzialność spółki wobec wspólników i innych podmiotów

9. Ograniczenie lub wyłączenie albo przejęcie odpowiedzialności spółki

10. Uprawnienia osobistego wierzyciela wspólnika

III. Odpowiedzialność karna

IV. Odpowiedzialność organizacyjna

§ 41. Ustanie spółki z o.o.

I. Pojęcie i ogólna charakterystyka

II. Przyczyny rozwiązania spółki z o.o.

1. Pojęcie i rodzaje

2. Przyczyny rozwiązania spółki przewidziane w umowie spółki

3. Uchwała wspólników o rozwiązaniu albo o przeniesieniu siedziby spółki za granicę, stwierdzona protokołem sporządzonym przez notariusza

4. Ogłoszenie upadłości spółki

5. Inne przyczyny rozwiązania spółki przewidziane prawem

5.1. Przyczyny określone w przepisach Kodeksu spółek handlowych

5.2. Przyczyny określone w przepisach pozakodeksowych

III. Likwidacja spółki z o.o. i jej rozwiązanie

1. Pojęcie likwidacji

2. Cel likwidacji

3. Sposób unormowania likwidacji

4. Postępowanie likwidacyjne

4.1. Otwarcie likwidacji i czynności wstępne

4.2. Czynności likwidacyjne

4.3. Podział kwoty likwidacyjnej

4.4. Czynności końcowe

5. Rozwiązanie spółki z o.o.

Rozdział VII. Spółka akcyjna

§ 42. Zagadnienia ogólne

I. Źródła prawa

1. Przepisy Kodeksu spółek handlowych

2. Przepisy szczególne

3. Przepisy prawa giełdowego

4. Problem stosowania przepisów europejskiego prawa spółek

II. Charakter prawny spółki akcyjnej

III. Zastosowanie spółki akcyjnej

IV. Spółka akcyjna publiczna a spółka akcyjna „prywatna”

1. Spółka akcyjna publiczna

2. Spółka akcyjna „prywatna” (niepubliczna)

3. Problem ustalenia modelowego typu spółki akcyjnej (publiczna czy prywatna)

V. Jednoosobowa spółka akcyjna

VI. Spółka akcyjna dominująca, zależna i powiązana

§ 43. Powstanie spółki akcyjnej

I. Założyciele spółki akcyjnej

II. Spółka akcyjna w organizacji

1. Pojęcie spółki akcyjnej w organizacji i „przed-spółki akcyjnej w organizacji”

2. Charakter prawny spółki akcyjnej w organizacji

3. Odpowiedzialność spółki akcyjnej i jej akcjonariuszy za czynności podjęte przed rejestracją spółki

4. Odpowiedzialność osób działających w imieniu spółki akcyjnej w organizacji

5. Niedojście do skutku spółki akcyjnej, likwidacja spółki akcyjnej w organizacji

III. Przegląd czynności niezbędnych do utworzenia spółki akcyjnej

1. Klasyfikacja czynności

2. Czynności podstawowe

2.1. Umowa założycielska spółki akcyjnej (zagadnienia ogólne)

2.2. Zebranie kapitału zakładowego (odesłanie)

2.3. Ustanowienie pierwszych organów spółki akcyjnej

2.4. Rejestracja spółki akcyjnej (zagadnienia ogólne)

3. Dodatkowe czynności prawne poprzedzające zawiązanie spółki akcyjnej

3.1. Sprawozdanie założycieli

3.2. Opinia biegłego rewidenta

3.3. Zezwolenie właściwego organu władzy publicznej na powstanie spółki akcyjnej

3.4. Wpływ na powstanie spółki akcyjnej koncesji oraz zezwolenia organu administracji na prowadzenie przez spółkę działalności gospodarczej w określonym kierunku

IV. Umowa założycielska spółki akcyjnej (zagadnienia szczegółowe)

1. Treść aktu zawiązania spółki akcyjnej

2. Treść statutu spółki akcyjnej

2.1. Klasyfikacje postanowień statutu

2.2. Struktura treści statutu

3. Charakter prawny aktu zawiązania i statutu spółki akcyjnej

4. Zakres autonomii woli stron w tworzeniu treści statutu spółki akcyjnej

5. Problem umów cywilnoprawnych zawieranych pomiędzy przyszłymi akcjonariuszami na etapie tworzenia spółki akcyjnej

V. Rejestracja spółki akcyjnej (zagadnienia szczegółowe)

1. Wniosek o wpis spółki akcyjnej do rejestru przedsiębiorców

2. Zakres badania dokumentów spółki akcyjnej przez sąd rejestrowy

3. Skutki prawne wadliwego wpisu spółki akcyjnej do rejestru przedsiębiorców

§ 44. Kapitał zakładowy i inne kapitały własne spółki akcyjnej

I. Pojęcie kapitału zakładowego

II. Cechy kapitału zakładowego

1. Klasyfikacje

2. Jednolitość kapitału zakładowego

3. Wyrażenie kapitału zakładowego w pieniądzu

4. Jednoczesność gromadzenia kapitału zakładowego

5. Stałość (stabilność, nienaruszalność) kapitału zakładowego

III. Funkcje kapitału zakładowego

1. Funkcja prawna

2. Funkcja ekonomiczna

3. Funkcja gwarancyjna

IV. Subskrypcja kapitału zakładowego (objęcie akcji)

1. Zagadnienia terminologiczne

2. Klasyfikacja sposobów subskrypcji kapitału zakładowego (objęcia akcji)

3. Subskrypcja przy tworzeniu kapitału zakładowego (odesłanie)

4. Subskrypcja prywatna

5. Subskrypcja zamknięta

6. Subskrypcja otwarta

7. Niedojście subskrypcji do skutku, nieprzydzielenie akcji subskrybentom

V. Pokrycie kapitału zakładowego (wniesienie wkładów)

1. Pojęcie i rodzaje pokrycia kapitału zakładowego

2. Wkłady pieniężne

2.1. Pojęcie wkładu pieniężnego

2.2. Wniesienie wkładu pieniężnego w spółkach prywatnych

2.3. Wniesienie wkładu pieniężnego w spółkach publicznych

3. Wkłady niepieniężne (aporty)

3.1. Przedmiot problematyki prawnej wkładów niepieniężnych

3.2. Pojęcie wkładu niepieniężnego (kryteria zdolności aportowej)

3.3. Przedmiot wkładu niepieniężnego

3.4. Dyrektywy oceny zdolności aportowej wkładu niepieniężnego do spółki akcyjnej

3.5. Oznaczenie wkładu niepieniężnego

3.6. Wycena wkładu niepieniężnego

3.7. Wniesienie wkładu niepieniężnego

4. Odpowiedzialność akcjonariusza z tytułu wkładu

4.1. Klasyfikacje

4.2. Odpowiedzialność akcjonariuszy za brak wniesienia lub za nieterminowe wniesienie wkładu pieniężnego

4.3. Odpowiedzialność akcjonariuszy za brak wniesienia lub nieterminowe wniesienie wkładu niepieniężnego

4.4. Problem odpowiedzialności akcjonariusza wnoszącego wadliwie wyceniony wkład niepieniężny

4.5. Odpowiedzialność akcjonariusza za wady fizyczne i prawne wkładu niepieniężnego

VI. Podwyższanie kapitału zakładowego

1. Sposoby podwyższania kapitału zakładowego

1.1. Klasyfikacje

1.2. Podwyższenie kapitału zakładowego przez emisję nowych akcji

1.3. Podwyższenie kapitału zakładowego ze środków spółki

1.4. Podwyższenie kapitału zakładowego w granicach kapitału docelowego

1.5. Warunkowe podwyższenie kapitału zakładowego

2. Uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego

2.1. Uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego a zmiana statutu

2.2. Przesłanki podjęcia uchwały

2.3. Treść uchwały

2.4. Realizacja uchwały

3. Rejestracja podwyższenia kapitału zakładowego

VII. Obniżenie kapitału zakładowego

1. Pojęcie, przyczyny, sposoby obniżenia kapitału zakładowego

2. Postępowanie związane z obniżeniem kapitału zakładowego

2.1. Klasyfikacje

2.2. Uchwała o obniżeniu kapitału akcyjnego

2.3. Postępowanie konwokacyjne

2.4. Rejestracja obniżenia kapitału zakładowego

VIII. Kapitał zakładowy a inne kapitały własne spółki (zapasowy, rezerwowy, inne fundusze celowe)

1. Miejsce w bilansie spółki akcyjnej

1.1. Kapitał zakładowy i inne kapitały własne spółki a kapitał obcy

1.2. Kapitał zakładowy, inne kapitały własne a majątek spółki

2. Rodzaje innych kapitałów własnych

2.1. Kapitał zapasowy

2.2. Kapitał rezerwowy

2.3. Fundusze celowe

IX. Pożyczki akcjonariuszy udzielane spółce

§ 45. Akcje i akcjonariusze

I. Akcje

1. Pojęcie akcji

1.1. Trzy znaczenia pojęcia akcji

1.2. Akcja jako papier wartościowy

1.3. Przedmiot ucieleśniony w akcji (prawa czy obowiązki akcjonariusza?)

2. Forma akcji

2.1. Sposób regulacji

2.2. Akcje tradycyjne („zmaterializowane”)

2.3. Akcje „zdematerializowane”

2.4. Wydanie dokumentu akcji a nabycie przez akcjonariusza praw z akcji

2.5. Legitymacja materialna a legitymacja formalna akcjonariusza

3. Treść dokumentu akcji

4. Wartość akcji

4.1. Wartość nominalna

4.2. Wartość emisyjna

4.3. Wartość rynkowa

5. Inne dokumenty ucieleśniające lub stwierdzające prawa w spółce akcyjnej

6. Rodzaje akcji

6.1. Klasyfikacje

6.2. Akcje imienne i akcje na okaziciela

6.3. Akcje uprzywilejowanie i akcje zwykłe

6.4. Akcje nieme

6.5. Akcje gotówkowe i akcje aportowe

6.6. Akcje związane z obowiązkiem świadczeń

6.7. Akcje własne i akcje krzyżujące się

7. Problem tzw. złotej akcji oraz innych uprawnień specjalnych akcjonariusza

7.1. Pojęcie złotej akcji

7.2. Problem dopuszczalności złotej akcji w prawie polskim

7.3. Problem osiągnięcia skutków złotej akcji przez uprawnienia osobiście przyznane akcjonariuszowi

7.4. Złota akcja Skarbu Państwa

8. Klasyfikacje praw akcjonariusza ucieleśnionych w akcji

II. Prawa majątkowe akcjonariuszy

1. Prawo do dywidendy

1.1. Pojęcie, charakter prawa do dywidendy

1.2. Przesłanki wykonania prawa do dywidendy

1.3. Zakres prawa do dywidendy

1.4. Wypłata dywidendy (dzień dywidendy, termin i forma wypłaty)

1.5. Wypłata akcjonariuszowi dywidendy za lata ubiegłe

1.6. Dywidenda zaliczkowa

1.7. Przypadki uzasadniające obowiązek zwrotu spółce pobranej dywidendy, w tym dywidendy zaliczkowej

1.8. Zbywalność prawa do dywidendy

2. Prawo poboru nowych akcji

2.1. Pojęcie i cel prawa poboru nowych akcji

2.2. Charakter prawny prawa poboru nowych akcji

2.3. Pozbawienie prawa poboru nowych akcji

2.4. Wykonanie prawa poboru nowych akcji

2.5. Zbywalność prawa poboru nowych akcji

3. Prawo do udziału w masie likwidacyjnej

3.1. Pojęcie i znaczenie prawa do udziału w masie likwidacyjnej

3.2. Przesłanki realizacji prawa udziału w masie likwidacyjnej

3.3. Forma realizacji prawa udziału w masie likwidacyjnej

3.4. Sposoby obliczania udziału w masie likwidacyjnej

III. Prawa korporacyjne akcjonariuszy

1. Prawo do uczestniczenia w walnym zgromadzeniu

1.1. Pojęcie, charakter prawny, osoby uprawnione

1.2. Uczestnictwo w walnym zgromadzeniu przez pełnomocnika

2. Prawo głosu na walnym zgromadzeniu

2.1. Pojęcie i charakter prawny

2.2. Wyłączenie wykonywania prawa głosu

2.3. Ograniczenia w wykonywaniu prawa głosu

2.4. Liczba głosów

2.5. Wpływ głosu nieważnego na ważność uchwały walnego zgromadzenia

2.6. Sposób wykonania prawa głosu

3. Prawo do zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia

3.1. Pojęcie, przyczyny

3.2. Problem nadużywania prawa do zaskarżenia uchwał walnego zgromadzenia

4. Prawo do wytoczenia powództwa na rzecz spółki (actio pro socio)

4.1. Pojęcie i charakter prawny

4.2. Postępowanie związane z wnoszeniem powództwa na rzecz spółki

5. Prawo do zablokowania nieformalnych procedur zwoływania i odbywania walnego zgromadzenia

6. Problem zakresu prawa akcjonariusza do kontroli spółki

6.1. Brak prawa akcjonariusza do indywidualnej kontroli spółki

6.2. Prawo kontroli spółki przez akcjonariusza na walnym zgromadzeniu

7. Prawo do informacji

7.1. Sposoby wykonywania prawa do informacji

7.2. Prawo do zadawania pytań na walnym zgromadzeniu i poza nim

8. Bierne prawo wyborcze do organów spółki

IV. Prawa mniejszości i inne prawa chroniące drobnych akcjonariuszy

1. Pojęcie i charakter praw mniejszości

2. Prawa mniejszości uwarunkowane reprezentowaniem 1/20 części kapitału zakładowego

3. Prawa mniejszości uwarunkowane reprezentowaniem 1/10 części kapitału zakładowego

4. Prawa mniejszości uwarunkowane reprezentowaniem 1/5 części kapitału zakładowego

5. Prawo drobnych akcjonariuszy do wykupu (odkupu) ich akcji przez większość

V. Prawa większości

1. Pojęcie i charakter praw większości

2. Przymusowy wykup akcji drobnych akcjonariuszy

2.1. Pojęcie i zakres zastosowania przymusowego wykupu akcji drobnych akcjonariuszy

2.2. Sposób regulacji prawnej przymusowego wykupu akcji drobnych akcjonariuszy

2.3. Przesłanki przymusowego wykupu akcji drobnych akcjonariuszy

3. Przymusowe umorzenie akcji (odesłanie)

VI. Obowiązki akcjonariuszy

1. Obowiązek wniesienia wkładu do spółki (pokrycia akcji)

2. Obowiązek powtarzających się świadczeń niepieniężnych

3. Brak obowiązków korporacyjnych

VII. Zbycie i inne formy rozporządzenia akcją (zastaw, użytkowanie, dzierżawa akcji)

1. Prawo do rozporządzenia akcją – zagadnienia ogólne

1.1. Pojęcie, charakter prawny i dopuszczalność rozporządzenia akcją

1.2. Rozporządzenie prawem „cząstkowym” z akcji (problem dopuszczalności „rozszczepienia” praw z akcji)

2. Pojęcie, charakter i reżim prawny zbycia akcji

2.1. Pojęcie i charakter prawny zbycia akcji

2.2. Reżim prawny zbywania akcji

3. Ograniczenia w zbywaniu akcji

3.1. Ograniczenia wynikające z mocy Kodeksu spółek handlowych

3.2. Ograniczenia wynikające z mocy statutu

3.3. Ograniczenia wynikające z mocy umowy akcjonariuszy

3.4. Skutki prawne zbycia akcji wbrew ograniczeniu

4. Sposób zbycia akcji

4.1. Sposób zbycia akcji imiennych

4.2. Sposób zbycia akcji na okaziciela

4.3. Sposób zbycia akcji zdematerializowanych

5. Zastawienie akcji

5.1. Ustanowienie zastawu na akcji

5.2. Skutki ustanowienia zastawu na akcji

6. Użytkowanie akcji

6.1. Funkcja gospodarcza użytkowania akcji

6.2. Ustanowienie użytkowania akcji

6.3. Skutki ustanowienia użytkowania akcji

7. Wydzierżawienie akcji

VIII. Umorzenie i unieważnienie akcji

1. Umorzenie akcji

1.1. Pojęcie, przyczyny i skutki umorzenia akcji

1.2. Rodzaje umorzenia akcji

1.3. Charakter prawny umorzenia akcji

1.4. Przesłanki i tryb umorzenia akcji

1.5. Sposoby wypłaty akcjonariuszowi wynagrodzenia za umorzoną akcję

1.6. Problem wartości umorzonej akcji

2. Unieważnienie akcji

2.1. Pojęcie, przyczyny, charakter prawny unieważnienia akcji

2.2. Unieważnienie dokumentów akcji nie w pełni opłaconych

2.3. Unieważnienie (umorzenie) dokumentów akcji znacznie uszkodzonych bądź utraconych

2.4. Unieważnienie nieaktualnego dokumentu akcji wskutek zmiany stosunków prawnych

2.5. Unieważnienie dokumentu akcji należącej do drobnego akcjonariusza w przypadku przymusowego wykupu tej akcji

2.6. Autonomiczny charakter prawny unieważnienia akcji spółek publicznych

IX. Rozwiązywanie konfliktów między spółką a akcjonariuszami

1. Uchylenie oraz stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia spółki akcyjnej

1.1. Przesłanki przedmiotowe

1.2. Przesłanki podmiotowe

1.3. Postępowanie o unieważnienie lub uchylenie uchwały walnego zgromadzenia

1.4. Skutki unieważnienia uchwały walnego zgromadzenia

2. Problem wykluczenia akcjonariusza ze spółki

3. Interwencja sądu rejestrowego

4. Możliwość interwencji sądu polubownego (odesłanie)

§ 46. Organy spółki akcyjnej

I. Zagadnienia ogólne

1. Pojęcie i rola organów spółki akcyjnej

2. Miejsce, zakres i charakter prawny regulacji organów spółki akcyjnej

2.1. Przepisy Kodeksu spółek handlowych

2.2. Postanowienia statutu

2.3. Regulaminy

2.4. Ustawodawstwo szczególne

3. Klasyfikacja organów spółki akcyjnej

3.1. Rodzaje organów

3.2. Organy właścicielskie oraz menedżerskie (zasady corporate governance)

3.3. Obligatoryjny czy fakultatywny charakter organów

3.4. Komitet audytu oraz komitet wynagrodzeń

3.5. Kolegialny czy indywidualny charakter organów

4. Zasady podziału kompetencji pomiędzy organami spółki akcyjnej

5. Tak zwane niepełne czynności prawne spółki akcyjnej

5.1. Klasyfikacje

5.2. Czynności prawne spółki podjęte przez zarząd bez zgody rady nadzorczej albo walnego zgromadzenia

5.3. Czynności prawne spółki podjęte bez zgody osoby trzeciej

5.4. Czynności prawne podjęte przez spółkę wadliwie reprezentowaną

6. Zakaz powoływania określonych osób od organów spółki akcyjnej

6.1. Pojęcie i klasyfikacje

6.2. Zakazy z mocy Kodeksu spółek handlowych

6.3. Zakazy z mocy przepisów szczególnych

7. Osoba prawna jako członek organów spółki akcyjnej

8. Uczestnictwo pracowników w organach spółki akcyjnej

II. Zarząd

1. Powołanie i odwołanie

1.1. Powołanie zarządu

1.2. „Kadencja” i „mandat” członka zarządu

1.3. Powołanie członka zarządu w trakcie kadencji

1.4. Odwołanie członka zarządu

1.5. Rezygnacja członka zarządu

2. Kompetencje

2.1. Prowadzenie spraw spółki

2.2. Reprezentacja spółki

3. Sposób działania

3.1. Sposób prowadzenia spraw spółki

3.2. Sposób reprezentacji spółki

4. Obowiązek lojalności członka zarządu względem spółki

III. Rada nadzorcza

1. Powoływanie i odwoływanie

1.1. Zasady ogólne

1.2. Wybór członków rady nadzorczej grupami

1.3. Kadencja i mandat członka rady nadzorczej (odesłanie)

2. Kompetencje

3. Sposób działania

3.1. Zasada kolegialności

3.2. Zakres dostępu do informacji o spółce

3.3. Zwoływanie, odbywanie posiedzeń rady nadzorczej i podejmowanie uchwał

4. Problem obowiązku lojalności członka rady nadzorczej względem spółki

IV. Walne zgromadzenie

1. Zwołanie

2. Kompetencje

3. Sposób działania

3.1. Miejsce odbycia walnego zgromadzenia

3.2. Uczestnictwo w walnym zgromadzeniu

3.3. Przewodniczący walnego zgromadzenia

3.4. Porządek obrad walnego zgromadzenia

3.5. Podejmowanie uchwał na walnym zgromadzeniu

§ 47. Odpowiedzialność spółki, członków zarządu, rady nadzorczej oraz akcjonariuszy

I. Klasyfikacje odpowiedzialności

II. Odpowiedzialność cywilna

1. Odpowiedzialność spółki i akcjonariuszy względem osób trzecich

1.1. Odpowiedzialność akcjonariuszy

1.2. Odpowiedzialność spółki

2. Odpowiedzialność osób uczestniczących w tworzeniu spółki

2.1. Uwagi ogólne

2.2. Odpowiedzialność „osób biorących udział w tworzeniu spółki”

2.3. Odpowiedzialność osób działających w imieniu spółki akcyjnej w organizacji

3. Odpowiedzialność członków organów spółki

3.1. Odpowiedzialność członków zarządu wobec wierzycieli spółki

3.2. Odpowiedzialność członków organów wobec spółki

4. Odpowiedzialność akcjonariuszy względem spółki

5. Odpowiedzialność spółki względem akcjonariuszy

6. Odpowiedzialność akcjonariuszy między sobą w związku ze spółką

III. Odpowiedzialność karna

IV. Odpowiedzialność organizacyjna

§ 48. Rozwiązanie i likwidacja spółki akcyjnej

I. Rozwiązanie spółki akcyjnej

1. Pojęcie i charakter prawny rozwiązania spółki akcyjnej

2. Przyczyny uzasadniające rozwiązanie spółki akcyjnej

3. Rozwiązanie spółki akcyjnej a jej likwidacja

II. Likwidacja spółki akcyjnej

1. Powołanie i odwołanie likwidatorów

2. Przebieg postępowania likwidacyjnego

3. Wykreślenie spółki akcyjnej z rejestru przedsiębiorców

III. Likwidacja a upadłość spółki akcyjnej (odesłanie)

Rozdział VIII. Łączenie, podział i przekształcanie spółek

§ 49. Wprowadzenie

I. Potrzeba kompleksowej i odrębnej regulacji prawnej form restrukturyzacji spółki

1. Kompleksowość regulacji prawnej

2. Odrębność regulacji prawnej

3. Zakres podmiotowy regulacji prawnej

II. Wpływ prawa europejskiego na regulację prawną łączenia się, podziału i przekształcenia spółek w Kodeksie spółek handlowych

III. Wpływ praktyki na treść rozwiązań szczegółowych przyjętych w regulacji prawnej łączenia, podziału i przekształcenia spółki

1. Łączenie się spółek

2. Podział spółki

3. Przekształcenie spółki

§ 50. Łączenie się spółek

I. Pojęcie, zakres i przyczyny łączenia się spółek

1. Pojęcie łączenia się spółek

2. Spór terminologiczny wokół sposobów łączenia się spółek

3. Dwa znaczenia pojęcia przejęcia spółki („przyjazne”, „wrogie”)

4. Łączenie się spółek a inne formy koncentracji gospodarczej

5. Przyczyny łączenia się spółek

II. Sposób regulacji prawnej łączenia się spółek

1. Regulacja w Kodeksie spółek handlowych

1.1. Zakres podmiotowy

1.2. Wspólna regulacja łączenia przez przejęcie i przez zawiązanie nowej spółki

1.3. Problem odesłań do przepisów o powstaniu spółki przejmującej albo spółki nowo zawiązanej

1.4. Struktura przepisów Kodeksu spółek handlowych o łączeniu się spółek

1.5. Przepisy intertemporalne

2. Regulacja kodeksowa i pozakodeksowa o łączeniu się spółek

III. Postępowanie związane z łączeniem się spółek handlowych

1. Postępowanie „modelowe” oraz postępowania „uproszczone” związane z łączeniem się spółek handlowych

2. Postępowanie związane z łączeniem się spółek kapitałowych („modelowe”)

2.1. Faza czynności przygotowawczych („menedżerska”)

2.2. Faza uchwał zgromadzenia wspólników czy walnego zgromadzenia („właścicielska”)

2.3. Faza rejestracji i ogłoszenia połączenia spółek (autoryzacji przez organy państwa)

3. Uproszczone postępowanie łączeniowe spółki dominującej ze spółką zależną

4. Uproszczone postępowanie łączeniowe dotyczące łączenia się „małych” spółek z ograniczoną odpowiedzialnością

5. Uproszczone postępowanie łączeniowe dotyczące łączenia się spółek kapitałowych ze spółkami osobowymi

6. Specyfika transgranicznego łączenia się spółek

IV. Skutki łączenia się spółek

1. Sukcesja uniwersalna

2. Wydanie nowych udziałów albo akcji

3. Rozwiązanie spółki przejętej lub spółek łączących się przez zawiązanie nowej spółki

V. Ochrona wierzycieli oraz wspólników łączących się spółek

1. Ochrona wierzycieli

1.1. Ochrona przez zasadę sukcesji uniwersalnej

1.2. Odrębny zarząd majątkami łączących się spółek

1.3. Ochrona w przypadku przejęcia spółki osobowej przez spółkę kapitałową

1.4. Ochrona szczególnych kategorii wierzycieli spółki (stakeholders)

2. Ochrona wspólników łączących się spółek

§ 51. Podział spółki

I. Pojęcie, zakres i przyczyny podziału spółki

1. Pojęcie podziału spółki

2. Podział spółki sensu stricto (przez rozdzielenie) a podział przez wydzielenie

3. Przyczyny podziału spółki

II. Sposób regulacji prawnej podziału spółki

1. Regulacja w Kodeksie spółek handlowych

1.1. Zakres podmiotowy

1.2. Wspólna regulacja podziału sensu stricto i wydzielenia

1.3. Problem odesłań do przepisów o powstaniu spółki przejmującej albo spółki nowo zawiązanej

1.4. Autonomiczna regulacja podziału spółki wobec regulacji łączenia się spółek

2. Regulacja w przepisach pozakodeksowych

III. Postępowanie związane z podziałem spółki kapitałowej

1. Jednolity charakter postępowania związanego z podziałem spółki kapitałowej

2. Faza czynności przygotowawczych („menedżerska”)

3. Faza uchwał zgromadzenia wspólników czy walnego zgromadzenia („właścicielska”)

4. Faza rejestracji i ogłoszenia podziału spółki (autoryzacji przez organy państwa)

IV. Skutki podziału spółki

1. Sukcesja uniwersalna częściowa

2. Wydanie nowych udziałów lub akcji

3. Rozwiązanie spółki dzielonej przez rozdzielenie, obniżenie kapitału własnego spółki dzielonej przez wydzielenie

V. Ochrona wierzycieli i wspólników spółek uczestniczących w podziale

1. Ochrona wierzycieli

2. Ochrona wspólników

§ 52. Przekształcanie spółek

I. Pojęcie, zakres i przyczyny przekształcenia spółek

1. Pojęcie przekształcenia spółki

2. Przekształcenie spółki cywilnej w spółkę handlową

3. Przekształcenie przedsiębiorcy w spółkę kapitałową

4. Przyczyny przekształcenia spółki handlowej

II. Sposób regulacji prawnej przekształcenia spółek

1. Regulacja w Kodeksie spółek handlowych

1.1. Zakres podmiotowy

1.2. Sposób regulacji

1.3. Problem odesłań do przepisów o powstaniu spółki przekształconej

2. Regulacja w przepisach pozakodeksowych

III. Postępowanie związane z przekształceniem spółki

1. Problem wyodrębnienia trzech faz postępowania związanego z przekształceniem spółki

2. Faza czynności przygotowawczych

3. Faza podjęcia uchwały w sprawie przekształcenia spółki

4. Faza rejestracji i ogłoszenia przekształcenia spółki

IV. Skutki przekształcenia spółki

1. Zasada kontynuacji na płaszczyźnie przedmiotowej (praw i obowiązków spółki)

2. Zasada kontynuacji na płaszczyźnie podmiotowej (wspólników)

3. Ograniczony charakter zasady kontynuacji przy przekształceniu spółki

V. Ochrona wierzycieli oraz wspólników przekształcanej spółki

1. Ochrona wierzycieli

2. Ochrona wspólników

Wstęp

Przekazany Czytelnikom podręcznik „Prawo spółek” Wojciecha Pyzioła, Andrzeja Szumańskiego i Ireneusza Weissa jest nowym opracowaniem powyższej materii przez wspomnianych autorów. Uwzględnia on z jednej strony istotnie zmieniony w ostatnich latach stan prawny przewidujący powstanie niewystępujących dotychczas w polskim prawie spółek instytucji prawnych czy gruntowną zmianę przyjętych wcześniej regulacji prawnych. Z drugiej strony, w tym czasie znacząco powiększyła się też polska doktryna prawa spółek handlowych za sprawą nowych opracowań systemowych, monograficznych, komentarzy oraz wielu artykułów. Podobnie judykatura obfituje w liczne nowe publikowane i niepublikowane orzeczenia Sądu Najwyższego, a także sądów apelacyjnych z zakresu prawa spółek.

Kluczowy dla materii podręcznika akt prawny, tj. Kodeks spółek handlowych z 2000 r., był wielokrotnie nowelizowany. Stanowiło to przede wszystkim konsekwencję obowiązku uwzględniania przez polskiego ustawodawcę dyrektyw Unii Europejskiej o spółkach bądź ich zmian, a także potrzeby wprowadzenia innych zmian inspirowanych oczekiwaniami praktyki, a nawet względami marketingu politycznego. Powstały nowe instytucje prawne, takie jak np. zakładanie spółki z o.o. przez Internet, transgraniczne łączenie się spółek, przekształcenie jednoosobowego przedsiębiorcy w spółkę kapitałową, czy też nastąpiła nowa, odmienna od dotychczasowej regulacja np. instytucji związanych z ochroną kapitału spółki akcyjnej (np. wnoszenia aportów, nabywania własnych akcji, zakazu financial assistance) bądź dotycząca wykonywania uprawnień akcjonariuszy w spółkach publicznych w sposób uwzględniający elektroniczne środki komunikacji. Ta ostatnia regulacja istotnie zmieniła również porządek legitymacyjny w spółce akcyjnej. Ponadto w doktrynie toczy się dyskusja nad kontrowersyjnym projektem reformy spółki z o.o., przyjmującym na gruncie prawa polskiego koncepcję tzw. spółki z o.o. light, odchodzącej od tradycyjnej koncepcji ochrony kapitału, oraz przyjęcia testu wypłacalności spółki jako podstawowego dokonania wypłat spółki na rzecz jej wspólnika.

Powyższe zmiany normatywne, nowe opracowania doktryny oraz nowe orzecznictwo spowodowały konieczność nowego ujęcia wykładu o prawie spółek. Znacznie został rozszerzony rozdział poświęcony spółce z o.o., która jest najbardziej popularną spółką handlową w Polsce. Rozdział ten niewiele odbiega objętościowo od rozdziału poświęconego spółce akcyjnej. Z kolei materia rozdziału o spółce akcyjnej uległa istotnym modyfikacjom, gdyż zmiana stanu normatywnego w większości dotyczyła tego typu spółki handlowej.

Konstrukcja podręcznika zmierza do podporządkowania poszczególnych rozdziałów typom spółek, poczynając od spółki cywilnej, poprzez takie spółki handlowe jak spółka jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna, spółka z o.o., spółka akcyjna. Ostatni rozdział – zgodnie z koncepcją przyjętą przez ustawodawcę – poświęcono łączeniu się, podziałowi i przekształceniu spółek. Z kolei analiza każdego typu spółki handlowej została oparta na tym samym schemacie w ramach spółek osobowych oraz spółek kapitałowych. Ułatwia to z jednej strony Czytelnikowi możliwość oceny systemowej rozwiązań prawnych przyjętych przez ustawodawcę, zaś z drugiej strony pozwala na łatwiejsze oraz tym samym bardziej „przyjazne” opanowanie tej trudnej materii prawnej.

Poszczególne typy spółek są traktowane w poniższym opracowaniu jako „byty zamknięte”. Podręcznik unika co do zasady omawiania zagadnień z zakresu danego typu spółki poprzez odesłanie do innego typu spółek, mimo że do takiego odesłania upoważnia – w przypadku spółek osobowych innych niż jawna – sam ustawodawca np. w art. 89, 103 i 126 § 1 KSH. To samo odnosi się faktycznie do spółek kapitałowych, gdzie pewne kwestie, np. w zakresie ochrony kapitału czy organów spółki, są do siebie podobne. Tym samym Czytelnik, np. praktyk zainteresowany w związku z prowadzoną przez siebie sprawą tylko określonym typem spółki, nie musi sięgać do rozdziału czy do rozdziałów poświęconych innym typom spółek. Przyjęcie zasady przeciwnej zmniejszyłoby z pewnością niemałą objętość tego podręcznika. Jednakże odbyłoby się to kosztem jasności wywodu oraz niosłoby ze sobą ryzyko wadliwych wniosków wyprowadzanych przez Czytelnika z lektury. Wynika to stąd, że tzw. odpowiednie stosowanie danego przepisu zakłada trzy możliwości jego interpretacji, tj. stosowanie tego przepisu „wprost”, czyli bez modyfikacji, następnie z koniecznymi modyfikacjami, aż wreszcie pominięcie wspomnianego przepisu jako niemożliwego do pogodzenia ze specyfiką sytuacji, na gruncie której ma znaleźć on zastosowanie. Chcąc jednak ułatwić Czytelnikowi zwrócenie uwagi na szereg łączących się ze sobą różnych aspektów analizowanej kwestii prawnej, przy jednoczesnym uniknięciu powtórzeń danego wywodu, w każdym rozdziale znajdują się odesłania do innych, odpowiednich jego fragmentów, poprzez wskazanie numerów bocznych tekstu („Nb.”).

Wobec regulacji rejestru przedsiębiorców w odrębnej ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym, zaś prokury w Kodeksie cywilnym materie te – mimo ich znaczenia dla spółek handlowych – zostały wyłączone z zakresu przedmiotowego podręcznika. To samo dotyczy zawartych w Kodeksie spółek handlowych przepisów karnych, które jako przepisy prawa publicznego nie należą do prawa spółek jako materii prawa prywatnego. Objęcie natomiast zakresem podręcznika ważnej dla praktyki, także i gospodarczej, spółki cywilnej powoduje, że tytułu podręcznika nie można zawęzić tylko do prawa spółek handlowych, mimo że dotyczy on tego zakresu prawie w 90%. Stąd tytuł opracowania brzmi: „Prawo spółek”.

Podręcznik w zamyśle jego autorów ma charakter „wielozadaniowy”. Z jednej strony jest to pogłębiony podręcznik akademicki dla studentów wydziałów prawa polskich uczelni, będący materiałem przygotowawczym do egzaminu z prawa handlowego (prawa gospodarczego prywatnego) w zakresie prawa spółek. Objętość podręcznika, a także wchodzenie w szczegóły poszczególnych instytucji prawnych powoduje, że opracowanie to nadaje się też jako repetytorium dla aplikantów sędziowskich, adwokackich, radcowskich i notarialnych. Trzecia grupa Czytelników, do której jest adresowany niniejszy podręcznik, to przede wszystkim prawnicy praktycy, funkcjonujący w swoich zawodach, potrzebujący szybko uzupełnić swe wiadomości w kwestiach szczegółowych, w związku z prowadzonymi przez nich sprawami z zakresu prawa spółek. Zawarty w podręczniku opis określonych instytucji prawnych ułatwi Czytelnikowi następcze sięgnięcie do literatury komentarzowej czy opracowań monograficznych, w celu wyjaśnienia powstałego w praktyce problemu prawnego. Czwartą z kolei grupą adresatów – może najważniejszą, gdyż do nich adresowane jest prawo spółek – są wspólnicy lub akcjonariusze spółek oraz członkowie zarządu bądź rad nadzorczych spółki kapitałowej, a także wierzyciele spółek.

Chcąc pogodzić sprzeczne oczekiwania różnych grup adresatów podręcznika, a więc łatwość percepcji z koniecznością prowadzenia pogłębionego wywodu dogmatycznego, uwzględniającego praktykę, poglądy doktryny i judykatury w sposób umożliwiający zarazem jasne rozstrzygnięcie konkretnego problemu prawnego, zastosowano technikę różnicowania znaczenia tekstu na tzw. tekst główny oraz tekst pomocniczy zaznaczony tzw. petitem, nie wspominając o przypisach.

Autorami podręcznika są profesorowie zwyczajni Uniwersytetu Jagiellońskiego, będący pracownikami naukowymi Katedry Prawa Gospodarczego Prywatnego UJ, zajmujący się prawem spółek od początku okresu transformacji, zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej.

Kraków, wrzesień 2016 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa polskiego

BiegRewU

ustawa z 7.5.2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1000)

FundEmU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 981)

KP

Kodeks pracy

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KrRejSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 623)

KSH

Kodeks spółek handlowych

ObligU

ustawa z 15.1.2015 r. o obligacjach (Dz.U. z 2015 r. poz. 238)

ObrInstrFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 94 ze zm.)

OfertPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1382 ze zm.)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i kon-sumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 184 ze zm.)

OrdPodU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.)

PDOPrU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. Nr 74, poz. 851 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 128 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 160)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1047)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 446)

SamZałU

ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1844)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 297)

2. Źródła prawa unijnego

pierwsza dyrektywa

dyrektywa 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (wersja ujednolicona) (Dz.Urz. UE L 258 z 1.10.2009 r., s. 11), tzw. pierwsza dyrektywa o jawności danych o spółkach

druga dyrektywa

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/30/UE z 25.10.2012 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 54 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. UE L 315 z 14.11.2012 r., s. 74), tzw. druga dyrektywa o ochronie kapitału

trzecia dyrektywa

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/35/UE z 5.4.2011 r. dotycząca łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. UE L 110 z 29.4.2011 r., s. 1), tzw. trzecia dyrektywa o łączeniu się spółek akcyjnych

szósta dyrektywa

szósta dyrektywa Rady 82/891/EWG z 17.12.1982 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982 r., s. 47), tzw. szósta dyrektywa o podziale spółki akcyjnej

dziesiąta dyrektywa

dyrektywa 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L 310 z 25.11.2005 r., s. 1), tzw. dziesiąta dyrektywa w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych

trzynasta dyrektywa

dyrektywa 2004/25/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie ofert przejęcia (Dz.Urz. UE L 142 z 30.4.2004 r., s. 12), tzw. trzynasta dyrektywa w sprawie ofert przyjęcia

StatutSE

rozporządzenie Rady (WE) Nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. WE L 294 z 10.11.2001 r., s. 1)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47)

3. Organy orzekające

NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny

4. Czasopisma, orzecznictwo, publikatory

Acta UL

Acta Universitatis Lodziensis

AUŁ FI

Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica

Biul. SAKa

Biuletyn Sądu Apelacji Katowickiej

Dz.U.

Dziennik Ustaw

MoP

Monitor Prawniczy

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach: 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej, od 2003 r.: Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych)

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

R. Pr.

Radca Prawny

SP

Studia Prawnicze

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Zb. Orz.

Zbiór Orzeczeń

5. Inne skróty

arg. ex

argumentum ex

art.

artykuł

cz.

część

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

lit.

litera

m.in.

między innymi

nast.

następny (-a, -e)

Nb.

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

orz.

orzeczenie

PKD

Polska Klasyfikacja Działalności

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

pt.

pod tytułem

r.

rok

red.

redakcja (-ą)

rozp.

rozporządzenie

s.

strona

S.A. (s.a.)

spółka akcyjna

S.K.A.

spółka komandytowo-akcyjna

sp.k.

spółka komandytowa

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

t.

tom

tj.

to jest

tekst jedn.

tekst jednolity

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

uw.

uwaga (-i)

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

zm.

zmiana (-y)

zob.

zobacz

Rozdział I. Spółka cywilna

§ 1. Źródła prawa

1

Spółka cywilna jest stosunkiem zobowiązaniowym uregulowanym w art. 860–875 KC. Do oceny prawnej tego stosunku mają również zastosowanie przepisy ogólne prawa cywilnego (księga pierwsza KC), a także przepisy tzw. części ogólnej prawa zobowiązań zawarte w księdze trzeciej KC.

2

Lakoniczność kodeksowej regulacji spółki cywilnej skłania do postawienia pytania o dopuszczalność analogicznego stosowania do niej niektórych przepisów Kodeksu spółek handlowych o spółce jawnej, której regulacja jest o wiele bardziej rozbudowana. Na pytanie to należy, moim zdaniem, odpowiedzieć co do zasady twierdząco, mając na względzie fakt, iż mimo istotnych różnic w konstrukcji prawnej obie te spółki wykazują szereg cech wspólnych. W związku z tym można przyjąć, iż do spółki cywilnej można stosować na zasadzie analogii – przykładowo – art. 38, 40, 42, 56 oraz 66 KSH. Przy analogicznym stosowaniu przepisów o spółce jawnej do spółki cywilnej należy jednak uwzględniać fakt, iż w odróżnieniu od spółki cywilnej spółka jawna posiada podmiotowość prawną (art. 8 KSH) oraz własny majątek (który nie jest majątkiem wspólnym wspólników).

3

Przepisy art. 860–875 KC są w zasadzie przepisami względnie obowiązującymi. Wyjątek w tym względzie stanowią: art. 864 § 2 (statuujący solidarną odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki), art. 869 § 2 (dotyczący prawa wspólnika do wypowiedzenia swojego udziału z ważnych powodów) oraz art. 874 (dotyczący prawa wspólnika do żądania rozwiązania stosunku spółki z ważnych powodów). Zasadniczo dyspozytywny charakter przepisów KC o spółce umożliwia potencjalnym wspólnikom uregulowanie ich wzajemnych praw i obowiązków w sposób najpełniej odpowiadający ich interesom z uwzględnieniem celu spółki, rodzaju (przedmiotu) jej działalności, zamierzonego czasu jej trwania itp. Strony pragnące skorzystać z dyspozytywnego w zasadzie charakteru przepisów dotyczących spółki muszą jednak mieć na względzie, że ustawodawca zdecydował się na przyjęcie określonego modelu normatywnego spółki cywilnej, na który składają się określone cechy konstytutywne tego rodzaju stosunku prawnego. Zawarcie umowy o treści odbiegającej od tego modelu (tzn. „wyłączającej” którąkolwiek z cech konstytutywnych) może – w zależności od konkretnego przypadku – prowadzić albo do uznania umowy za nieważną w całości lub części (z uwagi na sprzeczność z przepisami prawa lub właściwością [naturą] stosunku prawnego – zob. art. 3531 w zw. z art. 58 KC), albo też do stwierdzenia, że ukształtowany przez strony stosunek prawny nie może być kwalifikowany jako stosunek spółki cywilnej. To ostatnie odnosi się m.in. – moim zdaniem – do tzw. spółki wewnętrznej oraz do tzw. spółki cichej.

§ 2. Charakter prawny spółki cywilnej

I. Model normatywny spółki cywilnej

4

W świetle art. 860 § 1 KC spółka cywilna jest stosunkiem prawnym o charakterze obligacyjnym, którego strony (wspólnicy) zobowiązane są do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Źródłem powstania stosunku prawnego spółki cywilnej jest umowa (umowa spółki) zawarta przez co najmniej dwa podmioty, którymi mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne, a także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (tzw. ułomne osoby prawne), w szczególności osobowe spółki handlowe bądź tzw. wspólnoty mieszkańców.

Ogólnikowość treści tzw. definicji ustawowej spółki cywilnej (art. 860 KC) sprawia, że nie jest możliwe dokonanie charakterystyki stosunku spółki cywilnej wyłącznie na podstawie tej definicji. W tym celu niezbędne jest uwzględnienie całokształtu regulacji prawnej zawartej w tytule XXXI księgi trzeciej KC i sformułowanie na jej podstawie katalogu cech składających się na (wybrany przez polskiego ustawodawcę spośród wielu możliwych) normatywny model spółki cywilnej. Celem tego zabiegu jest umożliwienie dokonania rozgraniczenia pomiędzy stosunkiem spółki cywilnej a innymi podobnymi stosunkami prawnymi, które zawierają w swej treści zobowiązanie stron do współdziałania dla realizacji różnego rodzaju „wspólnych” celów (gospodarczych, charytatywnych, kulturalnych itp.).

5

Za cechy konstytutywne stosunku prawnego spółki cywilnej należy, moim zdaniem, uznać:

a) „wspólny cel gospodarczy”, do którego wszyscy wspólnicy zobowiązani są dążyć poprzez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów;

b) ustrój majątkowy wspólności łącznej, którego podmiotami są wszyscy wspólnicy;

c) łączne występowanie wspólników w charakterze strony stosunków prawnych zawiązywanych z osobami trzecimi – wspólnicy „łącznie” są wierzycielem względnie dłużnikiem osoby trzeciej;

d) odpowiedzialność solidarną wszystkich wspólników ich majątkami osobistymi za zobowiązania zaciągnięte w ramach wspólnej działal-ności;

e) prowadzenie spraw spółki przez samych wspólników (wszystkich lub niektórych) – za niedopuszczalne należy uznać powierzenie spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wszystkich wspólników;

f) wzajemną reprezentację wspólników w stosunkach zewnętrznych (z osobami trzecimi) – wspólnik reprezentujący „spółkę” działa zarówno w imieniu własnym, jak i w imieniu wszystkich pozostałych oraz na rachunek „spółki” (czyli wszystkich wspólników);

g) przysługiwanie każdemu wspólnikowi prawa do udziału we wspólnie wypracowanym zysku – za niedopuszczalną należy uznać tzw. lwią spółkę, w ramach której tylko niektórzy wspólnicy mieliby prawo do udziału w zysku. Również za niedopuszczalną należy uznać umowę spółki cywilnej przewidującą, że ewentualnie wypracowany zysk w ogóle nie będzie podlegał podziałowi między wspólników, ale przeznaczany w całości na inne cele (np. charytatywne).

6

Ad a) W literaturze pojęcie wspólnego celu gospodarczego jest rozumiane w różny sposób. Większość autorów uważa, że wspólnym celem gospodarczym jest uzyskanie korzyści materialnych dających się wycenić w pieniądzu (choć niekoniecznie w sposób precyzyjny). Korzyści te przybierają najczęściej postać zysku ze wspólnie prowadzonej działalności; mogą one jednak także polegać na zaoszczędzeniu wydatków, jakie poszczególni wspólnicy musieliby ponieść, działając nie w ramach spółki, lecz indywidualnie (przykład: kilku adwokatów prowadzących indywidualne kancelarie adwokackie zawiera umowę spółki w celu wspólnego zakupu i utrzymywania lokalu biurowego). Pogląd, wedle którego osiągnięcie zysku mieści się w pojęciu wspólnego celu gospodarczego w rozumieniu art. 860 § 1 KC, należy uznać za nietrafny. Jego akceptacja musiałaby z konieczności prowadzić do wniosku, że cel niemal wszystkich spółek cywilnych (za wyjątkiem spółek zawiązanych w celu zaoszczędzenia wydatków – por. wyżej) jest jednakowy. Bardziej właściwe wydaje się stanowisko, w myśl którego wspólnym celem gospodarczym jest konkretne przedsięwzięcie gospodarcze, które wspólnicy zamierzają wspólnie realizować. Przedsięwzięcie to może mieć charakter jednorazowy (np. wspólna realizacja określonej inwestycji na potrzeby samych wspólników albo na zamówienie osoby trzeciej, wspólny zakup partii towarów w celu ich dalszej odsprzedaży z zyskiem itp.) albo przybrać postać prowadzenia wspólnego przedsiębiorstwa rozumianego jako stała, zarobkowa działalność gospodarcza w określonej dziedzinie wykonywana we wspólnym imieniu i na wspólny rachunek wspólników. W zdecydowanej większości przypadków zamierzonym przez wspólników efektem wspólnie prowadzonej działalności jest osiągnięcie (przez „spółkę”) dodatniego wyniku finansowego. Nie jest to jednak cechą konstytutywną omawianego stosunku prawnego – dopuszczalne jest zawarcie umowy spółki, która z założenia nie ma przynosić zysku pod warunkiem, iż jej celem jest osiągnięcie jakichś korzyści „gospodarczych”. Bez znaczenia jest natomiast charakter i sposób „zagospodarowania” tych korzyści przez wspólników (np. umowa spółki zawarta w celu wspólnej realizacji określonego rodzaju prac badawczych, których rezultaty miałyby być następnie wykorzystane przez wszystkich bądź niektórych wspólników). Umowa spółki może oczywiście zawierać postanowienie, w myśl którego osiągnięcie (osiąganie) zysku jest „celem spółki”. Znaczenie tego rodzaju postanowienia umownego należy oceniać in concreto. W większości przypadków postanowienie takie należy rozumieć jako klauzulę określającą czas trwania spółki (spółka ulega rozwiązaniu w razie nieosiągnięcia zysku przez określony czas, np. przez 2 lata obrachunkowe). Gdy chodzi o osiąganie zysku, to nie stanowi on, co do zasady, celu „wspólnego”, lecz jest jedynie motywem wspólnika (wspólników) skłaniającego go (ich) do zawarcia umowy spółki. Każdy bowiem potencjalny wspólnik – z zasady – dlatego zawiera umowę spółki, ponieważ liczy na przypadający na niego udział we wspólnie wypracowanym zysku. Jednak jego tak rozumiany „udział” jest jednak zawsze” pochodny” w stosunku do zysku uzyskanego „wspólnie” w ramach umowy spółki. Za taką oceną przemawia przede wszystkim fakt, iż wypracowany ewentualnie wspólnie zysk nie pozostaje w zasadzie w „spółce”, lecz ulega (o ile wspólnicy inaczej nie postanowią) podziałowi między wspólników, przy czym prawo każdego wspólnika do udziału w zysku nie może być w umowie spółki generalnie wyłączone. W myśl art. 860 § 1 KC dążenie do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego ma się realizować poprzez działanie wspólników w oznaczony sposób, w szczególności przez wniesienie określonych w umowie wkładów. Formuła ustawowa „w szczególności” nie jest jednoznaczna i może być rozumiana dwojako. Po pierwsze, może ona oznaczać, że „wniesienie wkładu do „spółki” jest możliwym, aczkolwiek nie koniecznym elementem współdziałania wspólników. Po drugie, można ją rozumieć w ten sposób, że wniesienie do „spółki” wkładu jest elementem koniecznym stosunku obligacyjnego spółki, z tym że niejako „ponadto” wspólnicy mogą zobowiązać się do działania (współdziałania) także i w inny (określony w umowie) sposób. Należy opowiedzieć się za pierwszym wariantem interpretacyjnym, mając jednak na względzie, iż brak wspólnego majątku może być raczej tylko stanem przejściowym (chyba że spółka już od początku generuje straty). W normalnym toku rzeczy rezultatem wspólnej działalności będą bowiem przychody wchodzące do majątku wspólnego. Jeżeli umowa spółki nie przewiduje obowiązku wniesienia wkładów, to skutkiem tego będzie to, iż bezprzedmiotowe staną się przepisy KC przewidujące zwrot wkładu lub jego wartości wspólnikowi występującemu ze spółki (art. 871 § 1 KC) albo wszystkim wspólnikom po rozwiązaniu spółki (art. 875 § 2 KC). Poza tym, jeśli wspólnicy nie przewidują wniesienia wkładów, to i tak umowa spółki musi określać w sposób konkretny działania wspólników, do których mają oni być zobowiązani, aby możliwe było osiągnięcie „wspólnego celu gospodarczego”. Niewątpliwie za nieważną (art. 3531 w zw. z art. 58 KC) należałoby uznać umowę spółki, z której wynikałoby, iż choćby tylko jeden ze wspólników nie jest zobowiązany ani do wniesienia wkładu, ani też do innego oznaczonego działania na rzecz spółki. Zazwyczaj jednak umowa spółki przewiduje obowiązek (wszystkich lub niektórych wspólników) wniesienia oznaczonego wkładu do spółki polegającego na wniesieniu do „spółki” własności rzeczy lub innych praw, bądź też na świadczeniu usług (art. 861 § 1 KC). W tym względzie należy pamiętać, że – w odróżnieniu od handlowych spółek kapitałowych – wartość wkładu do spółki cywilnej może być nieznaczna. Ponadto trzeba zaznaczyć, że strony umowy mogą swobodnie określać termin wnoszenia umówionych wkładów oraz że nie muszą być one wnoszone równocześnie przez wszystkich wspólników.

7

Ad b) Z przepisów art. 863, 871 oraz 875 KC wynika pośrednio, że jednym ze skutków prawnych zawarcia umowy spółki jest powstanie ustroju majątkowego tzw. wspólności łącznej (do „niepodzielnej ręki”), odnoszącego się do aktywów majątkowych, które wspólnicy wnieśli do „spółki” tytułem wkładów oraz aktywów majątkowych nabytych przez nich w ramach wspólnie prowadzonej działalności. Wspólność łączną w tym rozumieniu należy uznać, moim zdaniem, za jedną z cech konstytutywnych stosunku spółki cywilnej. Zagadnieniem odrębnym jest, czy z zasady wolności umów da się wywieść możliwość zawarcia umowy o treści odpowiadającej definicji ustawowej umowy spółki (art. 860 § 1 KC), ale zawierającej zarazem klauzulę wyłączającą powstanie ustroju wspólności łącznej między wspólnikami. Tego rodzaju klauzula jest często stosowana w umowach o utworzenie tzw. konsorcjum. Kwestia ta jest dyskusyjna. Wydaje się, że tego rodzaju klauzula jest co do zasady dopuszczalna, ale nie może być kwalifikowana jako umowa spółki w rozumieniu KC. W takim jednak przypadku strony mogą się umówić co do stosowania „w innych sprawach” reguł właściwych dla spółki cywilnej (np. co sposobu prowadzenia wspólnych spraw, reprezentacji, zasad udziału w zyskach itp.).

8

Ad c) Stroną stosunków prawnych nawiązywanych z osobami trzecimi w ramach wspólnie prowadzonej działalności są łącznie wszyscy wspólnicy. Kwestią wysoce dyskusyjną jest, czy wspólnicy mogą w umowie spółki postanowić, że w stosunkach zewnętrznych występować będzie jeden (lub niektórzy) ze wspólników działający wyłącznie we własnym imieniu, ale na rachunek wszystkich wspólników. Wymieniony przypadek, określany mianem tzw. spółki wewnętrznej jest w piśmiennictwie przedmiotem rozbieżnych ocen.

9

Ad d) Wspólnicy jako „zbiorowy” dłużnik odpowiadają z majątku wspólnego za zobowiązania „spółki”, czyli za zaciągnięte wspólnie zobowiązania. Oprócz tego odpowiadają oni, solidarnie, swoimi majątkami osobistymi za te zobowiązania (art. 864 KC). Odpowiedzialność solidarna wspólników spółki cywilnej ma – inaczej niż to jest w przypadku odpowiedzialności solidarnej wspólników jawnych (zob. art. 31 KSH) – charakter pierwotny, a nie subsydiarny. Odpowiedzialność ta nie może być wyłączona w umowie spółki – stanowi to sui generis cenę za brak wymogu posiadania przez spółkę cywilną jakiegokolwiek minimalnego „kapitału zakładowego”.

10

Ad e) Prowadzenie spraw spółki należy w zasadzie do wszystkich wspólników. Umowa spółki może jednak stanowić, że tylko niektórzy, względnie nawet tylko jeden wspólnik będzie uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Prowadzenie spraw spółki można powierzyć osobom niebędącym wspólnikami. Jednakże za sprzeczne z „naturą” stosunku spółki (art. 3531 KC) należałoby uznać postanowienie umowy spółki wyłączające wszystkich wspólników od prowadzenia spraw spółki.

11

Ad f) Tak jak w przypadku prowadzenia spraw spółki, tak i w odniesieniu do kwestii reprezentacji spółki należy uznać, że niedopuszczalne jest wyłączenie prawa wszystkich wspólników do reprezentowania spółki. Jest to naturalną i niejako konieczną konsekwencją faktu, że spółka cywilna będąca wyłącznie stosunkiem obligacyjnym nie posiada swoich organów.

12

Ad g) Prawo każdego wspólnika do udziału we wspólnie wypracowanym zysku jest prawem, którego wspólnik nie może być pozbawiony w drodze umowy stron (niedopuszczalność tzw. lwiej spółki – zob. art. 867 § 1 zd. 4 KC). Również za niedopuszczalne należy uznać postanowienie umowne przewidujące, że wypracowany wspólnie zysk nie będzie w ogóle dzielony między wspólników, lecz w całości przeznaczany na określony inny cel (np. charytatywny). Tego rodzaju postanowienie byłoby, moim zdaniem, niezgodne z wyżej powołanym art. 867 § 1 zd. 4 KC. Niezależnie od powyższego wspólnicy mają prawo swobodnego decydowania o sposobie „zagospodarowania” wspólnie wypracowanego zysku. Mogą oni, w szczególności, podjąć uchwałę przewidującą, że wypracowany w danym roku obrotowym zysk nie będzie rozdzielony pomiędzy wspólników, lecz pozostawiony we wspólnym ich majątku z przeznaczeniem na cele rozwojowe (np. zakup określonej maszyny, budowę bądź remont hali produkcyjnej itp.), względnie, że zostanie przekazany innym podmiotom na cele charytatywne itp.

II. Problem podmiotowości prawnej spółki cywilnej

13

Historycznie rzecz ujmując, spółka cywilna pojawiła się w obrocie prawnym jako stosunek zobowiązaniowy łączący dwie lub więcej osób zamierzających realizować jakiś „wspólny cel gospodarczy”. W taki sposób kwalifikuje spółkę polski Kodeks cywilny, sytuując dotyczącą jej regulację prawną wśród innych tzw. umów nazwanych – pomiędzy regulacjami dotyczącymi umowy składu (art. 853–8599) oraz umowy poręczenia (art. 876–887).

14

Zagadnieniem odrębnym jest to, czy spółka cywilna jest wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym, czy też – ponadto – odrębnym od samych wspólników podmiotem prawa (osobą prawną bądź tzw. ułomną osobą prawną). Niektóre ustawodawstwa (np. Francja) przypisują spółce cywilnej osobowość prawną. W wielu innych państwach odrębna podmiotowość prawna spółki cywilnej jest wytworem doktryny i orzecznictwa. Omawiana kwestia była w latach 1988–2000 (tj. w okresie obowiązywania ustawy z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej, Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) przedmiotem ożywionej dyskusji także i w piśmiennictwie polskim, a także przedmiotem rozbieżnych ocen w orzecznictwie sądowym. Kontrowersje w omawianym zakresie były spowodowane niezbyt jednoznacznymi regulacjami zawartymi w przytoczonej ustawie. Na ich gruncie niektórzy autorzy prezentowali pogląd, wedle którego podmiotowość prawna miałaby przysługiwać tym spółkom cywilnym, które prowadzą działalność gospodarczą zorganizowaną w formie przedsiębiorstwa. Z chwilą wejścia w życie (z dniem 1.1.2001 r.) ustawy z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) powyższe kontrowersje stały się bezprzedmiotowe.

15

De lege lata nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, iż spółka cywilna jest w każdym przypadku wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym. Żaden przepis ustawowy nie przyznaje spółkom cywilnym czy to przymiotu osoby prawnej (art. 33 KC), czy też statusu „jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną” (art. 331 KC).

16

Spółka cywilna jako taka nie jest również „przedsiębiorcą” w rozumieniu ustawy z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.). Zgodnie bowiem z art. 4 tej ustawy „przedsiębiorcą” jest „osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą”. Spółka cywilna nie mieści się w żadnej z powyższych kategorii. Ponadto, ewentualna działalność gospodarcza spółki cywilnej nie jest prowadzona w imieniu „spółki” jako takiej (która nie istnieje jako podmiot prawa), a w imieniu wszystkich wspólników działających łącznie. Powyższej oceny nie zmienia fakt, iż w przepisach KC, a także – niekiedy – w przepisach innych ustaw (np. podatkowych) często jest mowa o „spółce” jako takiej. Termin ten jest używany jako tzw. skrót ustawowy oznaczający, w zależności od kontekstu, w jakim został użyty, albo sam stosunek prawny spółki (por. art. 874 oraz 875 § 1 KC), albo ogół wspólników (por. np. art. 864 oraz 865 § 1 KC), albo wreszcie wspólny majątek wspólników (por. art. 861 KC). Analogicznie należy rozumieć przypisanie przez ustawę spółce cywilnej (a nie ogółowi wspólników) numeru identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numeru identyfikacyjnego REGON (zob. np. art. 25 ust. 1 pkt 10 SwobDziałGospU).

17

O ile spółka cywilna nie jest „przedsiębiorcą”, o tyle „przedsiębiorcami” są poszczególni wspólnicy takiej spółki w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU). Wspólnicy będący osobami fizycznymi podlegają – zgodnie z art. 23 ust. 3 pkt 1 SwobDziałGospU – wpisowi do Centralnej Ewidencji i Informacji Gospodarczej (CEIDG). Wśród danych podlegających obowiązkowi wpisu znajduje się numer identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numer identyfikacyjny REGON spółki cywilnej, której dana osoba fizyczna jest wspólnikiem (art. 25 ust. 1 pkt 10 SwobDziałGospU). Natomiast ustawa nie wymaga ani dołączenia do wniosku o wpis do CEIDG „listy” pozostałych wspólników, ani tekstu umowy spółki. Praktycznie oznacza to, że spółka cywilna, której wspólnikami są wyłącznie osoby fizyczne, może działać w sposób sui generis „niejawny” dla pozostałych uczestników obrotu. Z danych zawartych w CEIDG mogą się oni dowiedzieć jedynie, że konkretna osoba fizyczna jest wspólnikiem spółki cywilnej oraz o numerach NIP i REGON tejże spółki. Wspólnicy niebędący osobami fizycznymi podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców (art. 36 ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.). W takim przypadku wpis powinien zawierać wzmiankę o wykonywaniu działalności gospodarczej z innymi podmiotami na podstawie umowy spółki cywilnej (art. 38 pkt 1 lit. g KrRejSU). Przedsiębiorca (wspólnik), który zgłasza do rejestru okoliczność zawarcia umowy spółki, składa do akt rejestrowych odpis umowy spółki. W razie zmiany umowy wspólnik jest obowiązany zawiadomić o tym sąd rejestrowy oraz złożyć do akt rejestrowych tekst jednolity tej umowy (art. 45 ust. 7 KrRejSU). Wpisowi do CEIDG, względnie KRS nie podlegają wspólnicy, którzy w ramach stosunku spółki cywilnej realizują jednorazowe przedsięwzięcia gospodarcze (tzw. spółka dorazowa). Realizacja jednorazowego przedsięwzięcia gospodarczego nie mieści się bowiem w pojęciu działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 SwobDziałGospU, a w konsekwencji – podmioty realizujące wspólnie takie przedsięwzięcie nie nabywają statusu „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 4 SwobDziałGospU.

III. Spółka cywilna a niektóre instytucje pokrewne

1. Tak zwana spółka wewnętrzna

18

W praktyce zdarza się, iż jeden ze wspólników, działając na rachunek „spółki” (tzn. wszystkich wspólników), występuje na zewnątrz nie jako „wspólnik”, lecz wyłącznie w imieniu własnym. Nabyte w ten sposób wierzytelności oraz zaciągnięte długi są wierzytelnościami (długami) tylko tego wspólnika, a nie wierzytelnościami (długami). Ponieważ jednak wspólnik działa na rachunek „spółki”, ma obowiązek wniesienia nabytych przez siebie wierzytelności do majątku wspólnego, co wymaga dokonania stosownej, odrębnej czynności prawnej. Z drugiej strony, pozostali wspólnicy są zobowiązani przystąpić do długu zaciągniętego samodzielnie przez wspólnika działającego we własnym imieniu (co również wymaga dokonania stosownej czynności prawnej). Powyższy sposób działania można by uznać za dopuszczalny ewentualnie tylko wówczas, gdyby miał charakter incydentalny i następował za zgodą wszystkich pozostałych wspólników. Przedmiotem sporów doktrynalnych jest natomiast kwestia dopuszczalności i skutków prawnych umowy, której treść mieści się w ramach definicji ustawowej spółki cywilnej (art. 860 § 1 KC), ale która zarazem zawiera klauzulę przewidującą, iż w stosunkach zewnętrznych wspólnicy w ogóle nie będą występować łącznie jako strona stosunków prawnych, lecz na rachunek spółki działać będzie w imieniu własnym jeden ze wspólników (lub kilku z nich). Umowę tego rodzaju określa się w doktrynie mianem „umowy spółki cywilnej ze skutkiem wyłącznie wewnętrznym” lub po prostu jako „spółkę wewnętrzną”. Celem zawarcia tego rodzaju umowy jest zazwyczaj zatajenie przed potencjalnymi kontrahentami faktu wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej albo (także) „uchylenie” zasady solidarnej odpowiedzialności wspólników (art. 864 KC).

De lege lata – na gruncie przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (w aktualnym brzmieniu tych ustaw) zawarcie umowy spółki cywilnej ze skutkiem wyłącznie wewnętrznym należy uznać za niedopuszczalne. Byłaby to, moim zdaniem, umowa mająca na celu tzw. obejście prawa (art. 58 KC), w szczególności zaś obejście przepisów nakazujących ujawnianie w CEIDG bądź w KRS nakazujących ujawnianie w tych rejestrach faktu prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej, a także bezwzględnie obowiązującego przepisu art. 864 KC statuującego solidarną odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki.

2. Problem kwalifikacji prawnej tzw. spółki cichej

19

W świetle uchylonych przepisów art. 682–695 KH tzw. spółka cicha była stosunkiem zobowiązaniowym dwustronnym, w ramach którego podmiot zwany wspólnikiem cichym uczestniczył wkładem w przedsiębiorstwie kupca, partycypując w jego zyskach i stratach (art. 682 i 684 KH). Wkład wspólnika cichego wchodził do majątku kupca (brak ustroju wspólności łącznej), który był wyłącznie uprawniony i zobowiązany do prowadzenia przedsiębiorstwa, przy czym wspólnik cichy nie odpowiadał wobec osób trzecich za zobowiązania zaciągnięte przez kupca „w ramach” jego przedsiębiorstwa.

De lege lata nie budzi wątpliwości, że dopuszczalne jest zawarcie umowy przewidującej uczestniczenie wkładem w przedsiębiorstwie prowadzonym przez inną osobę w zamian za udział w zyskach przez nią osiągniętych. Sporna jest jednak kwalifikacja prawna takiej umowy. Niektórzy autorzy uważają, że spółka cicha mieści się obecnie w pojęciu spółki cywilnej (a ściślej – że jest rodzajem tzw. spółki wewnętrznej), co w konsekwencji oznaczałoby, że podlega ona przepisom KC o spółce. Inni natomiast są zdania, iż spółka cicha jest obecnie umową nienazwaną.

Pogląd traktujący spółkę cichą jako odmianę spółki cywilnej jest, moim zdaniem, błędny. W przypadku spółki cichej nie sposób mówić o „wspólnym celu gospodarczym”, który stanowi jedną z konstytutywnych cech spółki cywilnej. Każda ze stron stosunku spółki cichej realizuje własne cele gospodarcze – celem przedsiębiorcy (dawniej: kupca) jest „prowadzenie przedsiębiorstwa” (czyli „działalności gospodarczej), zaś celem wspólnika cichego (jako sui generis inwestora „pasywnego”) jest osiągnięcie dochodu stanowiącego rekompensatę za wniesienie wkładu do „cudzego” majątku.

IV. Zastosowanie spółki cywilnej

20

W ramach stosunku prawnego spółki cywilnej mogą być – w zasadzie – realizowane wszelkiego rodzaju cele gospodarcze. W szczególności jest ona dogodną podstawą dla realizowania wspólnych przedsięwzięć o charakterze jednorazowym (tzw. spółka dorazowa rozwiązująca się po zrealizowaniu przedsięwzięcia). Spółka cywilna może być również podstawą do prowadzenia przedsiębiorstwa rozumianego jako stała, zorganizowana, prowadzona we wspólnym imieniu i na wspólny rachunek działalność gospodarcza o charakterze zarobkowym.

21

Przed nowelizacją art. 26 § 4 KSH, która weszła w życie 8.1.2009 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 217, poz. 1381), spółki cywilne, których przychody netto w każdym z 2 ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość powodującą, zgodnie z przepisami o rachunkowości, obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych podlegały obowiązkowi przekształcenia w spółkę jawną. De lege lata brak jest takiego obowiązku, co oznacza, że – inaczej niż poprzednio – w ramach spółki cywilnej może być prowadzona działalność gospodarcza nie tylko w małych czy średnich, ale także i nawet w bardzo znacznych rozmiarach. Zniesienie obowiązku przekształcenia spółki cywilnej, która osiągnęła „większe rozmiary” swej działalności w spółkę jawną spotkało się z krytyczną oceną ze strony większości doktryny.

22

Mimo że – teoretycznie – w ramach stosunku prawnego spółki cywilnej może być realizowana działalność gospodarcza w znacznych rozmiarach, podmioty zawierające umowę spółki cywilnej powinny uwzględniać nie tylko spodziewane korzyści, ale także i poziom ryzyka „osobistego” związany z wyborem takiej właśnie formy współdziałania. Wybór formy spółki cywilnej umożliwia wprawdzie podjęcie działalności gospodarczej bez konieczności wniesienia do spółki jakichkolwiek aktywów majątkowych. Z drugiej jednak strony, z uwagi na nieograniczoną, solidarną odpowiedzialność osobistą wspólników za wspólnie zaciągnięte zobowiązania (art. 864 KC), każdy wspólnik ryzykuje utratą nawet całego swojego osobistego majątku w razie, gdy spółka działa ze stratą. Ryzyko to jest tym większe, im większe są rozmiary wspólnie prowadzonej działalności. Z tego powodu racjonalnie działający wspólnicy spółki cywilnej powinni rozważyć „przekształcenie” łączącego ich stosunku prawnego w spółkę jawną (art. 26 § 4 KSH ) albo w inną spółkę handlową (art. 551 § 2 KSH), co pozwoli na zmniejszenie zakresu omawianego ryzyka.

§ 3. Powstanie stosunku spółki cywilnej

I. Wspólnicy

23

Wspólnikiem spółki cywilnej może być osoba fizyczna, osoba prawna, jak również jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, wyposażona w zdolność prawną (tzw. ułomna osoba prawna). W przypadku osób fizycznych posiadanie przez nie zdolności do czynności prawnych nie stanowi przesłanki koniecznej do nabycia statusu wspólnika. W szczególności, wspólnikiem może być osoba małoletnia (działająca przez swego przedstawiciela ustawowego). Jednak zawarcie w imieniu małoletniego umowy spółki cywilnej jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu w rozumieniu art. 101 § 3 KRO i wymaga zgody sądu opiekuńczego (zob. wyr. NSA z 8.4.1997 r., II SA/Po 1438/96, Prawo Gospodarcze 1998, Nr 1, poz. 31).

24

W roli jednego wspólnika może występować kilka osób (wspólnik „zbiorowy”). W myśl art. 872 KC w umowie spółki można zastrzec, że spadkobiercy wspólnika, który zmarł, wejdą do spółki na jego miejsce. W takim przypadku powinni oni wskazać jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa. Powołany przepis nie może być, moim zdaniem, traktowany jako wyjątek od reguły, iż w innych przypadkach wspólnikiem może być tylko pojedyncza osoba. Z zasad ogólnych wynika bowiem, że stroną każdego stosunku zobowiązaniowego może być więcej niż jedna osoba. Prowadzi to do wniosku, że dopuszczalne jest zawarcie umowy spółki przewidującej, że uczestniczyć w niej będzie ab initio wspólnik „zbiorowy” w przyjętym wyżej znaczeniu.

II. Treść umowy spółki

25

Stosunek prawny spółki cywilnej powstaje w wyniku zawarcia stosownej umowy (umowy spółki). Treść tej umowy musi obejmować przynajmniej tzw. składniki przedmiotowo istotne; może ona zawierać ponadto elementy dodatkowe (zob. niżej).

26

Za przedmiotowo istotne (konieczne) składniki umowy spółki należy uznać:

a) określenie stron (tj. imion i nazwisk względnie firm wspólników;

b) określenie wspólnego celu (przedsięwzięcia) o charakterze gospodarczym; celem tym może być w szczególności prowadzenie działalności gospodarczej – w takim przypadku umowa powinna określać przedmiot tej działalności;

c) określenie działań, do których podjęcia (podejmowania) są zobowiązani wspólnicy, a które są niezbędne dla realizacji „wspólnego celu gospodarczego” (art. 860 § 1 KC).

Sposób spełnienia wymogu, o którym mowa pod lit. c, może być w zależności od okoliczności różny. I tak, w przypadku gdy do spółki mają być wniesione wkłady (co w praktyce jest regułą), to umowa musi, rzecz jasna, określić przedmiot wkładu (wkładów) i wspólnika, który jest zobowiązany wnieść dany wkład. Kodeks cywilny nie wymaga w sposób bezwzględny, aby umowa określała ponadto wartość poszczególnych wkładów. Z uwagi na treść art. 861 § 2 (który statuuje domniemanie równej wartości wkładów wnoszonych przez wspólników) wydaje się jednak, iż w razie gdy wszystkie wkłady wnoszone do spółki mają mieć charakter wkładów niepieniężnych, umowa powinna określać wartość przynajmniej jednego z nich. Powyższy przepis znajdzie również zastosowanie, gdy w umowie określono jedynie „globalną” wartość wkładów wszystkich wspólników. Gdy chodzi o inne niż wniesienie wkładu działania uczestników spółki, to ich dokładne określenie jest, moim zdaniem, konieczne tylko wówczas, gdy strony pragną zróżnicować sytuację poszczególnych wspólników w zakresie ciążących na nich obowiązków (czyli, mówiąc inaczej, wyznaczyć poszczególnym wspólnikom określone różne zadania do realizacji w ramach spółki). Poza powyższą sytuacją oznaczenie w umowie działań, do których wspólnicy mają być zobowiązani, nie wydaje się konieczne. Można bowiem przyjąć jako ogólną zasadę, że wspólnicy są zobowiązani do podejmowania wszelkich (niezakazanych przez prawo) działań niezbędnych dla realizacji celu spółki – cel ten determinuje przy tym pośrednio, aczkolwiek jedynie ogólnie, zakres i treść tych działań. Dotyczy to w szczególności przypadków, gdy umowa spółki jest zawierana w celu prowadzenia stałej, zarobkowej działalności w określonej dziedzinie (np. w zakresie handlu artykułami spożywczymi).

27

Oprócz postanowień obligatoryjnych (zob. wyżej) umowa spółki może zawierać postanowienia dodatkowe, zwłaszcza w kwestiach unormowanych w KC w sposób dyspozytywny. Do tego rodzaju postanowień fakultatywnych należy przykładowo zaliczyć:

a) określenie wartości wkładów poszczególnych wspólników, jeśli mają być one nierówne (art. 861 § 2 KC);

b) określenie czasu trwania spółki, jeśli ma on być ograniczony;

c) określenie zasad i trybu podejmowania uchwał przez wspólników (art. 865 § 2 KC);

d) ograniczenie lub wyłączenie uprawnienia poszczególnych wspólników do prowadzenia spraw spółki (art. 865 § 1 KC);

e) ograniczenie lub wyłączenie – w odniesieniu do poszczególnych wspólników – uprawnienia do reprezentowania spółki (art. 866 KC);

f) określenie sposobu reprezentowania spółki (np. poprzez wprowadzenie wymogu tzw. reprezentacji łącznej);

g) określenie udziału danego wspólnika w zysku lub (i) stracie spółki w sposób odmienny od reguły przewidzianej w art. 867 KC;

h) określenie innych niż przewidziane w art. 869 § 1 KC terminów wypowiedzenia udziału w spółce;

i) zastrzeżenie, w myśl którego spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce (art. 872 KC);

j) określenie powodów rozwiązania spółki (art. 873 KC).

III. Forma umowy spółki

28

Zgodnie z art. 860 § 2 KC umowa spółki powinna być stwierdzona pismem, przy czym chodzi tu o wymóg formy dla celów dowodowych (art. 74 KC). Formy pisemnej wymaga również ewentualne uzupełnienie, zmiana, a także rozwiązanie umowy (art. 77 KC).

29

Ponieważ ustawodawca zastrzegł dla umowy spółki wymóg formy pisemnej tylko dla celów dowodowych (ad probationem), umowa ta może być teoretycznie zawarta w formie dowolnej, a więc np. ustnie. Praktycznie jednak zawarcie umowy w formie ustnej jest możliwe tylko w odniesieniu do spółek powołanych dla realizacji pojedynczego przedsięwzięcia gospodarczego (tzw. spółka dorazowa). Jeżeli umowa spółki przewiduje prowadzenie przez wspólników działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, to wspólnicy takiej spółki są „przedsiębiorcami” (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU), którzy – jako tacy – podlegają wpisowi bądź to do CEIGD (gdy są osobami fizycznymi), bądź też do KRS (gdy nie są osobami fizycznymi). W tym drugim przypadku znajduje zastosowanie art. 45 ust. 7 KrRejSU, który nakazuje wspólnikom spółek cywilnych podlegającym obowiązkowi wpisu do KRS złożenie do akt rejestrowych „odpisu” umowy spółki. Mamy tu do czynienia ze szczególnym przypadkiem, w którym przepis ustawy publicznoprawnej (ustawa o KRS) de facto modyfikuje zasadę przewidzianą w ustawie prywatnoprawnej (KC) poprzez wprowadzenie bezwzględnego wymogu dochowania formy pisemnej dla umów spółki, których przynajmniej jedna ze stron (wspólnik) nie jest osobą fizyczną.

IV. Pozostałe zagadnienia

30

Spółka cywilna jako taka nie podlega wpisowi ani do CEIDG, ani do KRS, ani też do tzw. rejestru działalności regulowanej. Obowiązkowi wpisu do właściwego rejestru podlegają natomiast poszczególni (wszyscy) wspólnicy, którzy ze względu na prowadzenie działalności gospodarczej w ramach spółki uważani są za przedsiębiorców (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU).

31

Zgodnie z art. 14 ust. 1 SwobDziałGospU przedsiębiorca może podjąć działalność w dniu złożenia wniosku o wpis do CEIDG, a jeśli podlega wpisowi do KRS – po uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców. Powyższa reguła ma zastosowanie do przedsiębiorców działających „wspólnie” w ramach spółki cywilnej. W takim przypadku podjęcie działalności może nastąpić, gdy wszyscy wspólnicy złożyli wniosek o wpis do CEIDG, względnie uzyskali wpis do rejestru przedsiębiorców. Jeżeli część spośród wspólników podlega wpisowi do CEIDG, a pozostali wpisowi do KRS, podjęcie działalności w ramach spółki może nastąpić z chwilą, gdy ostatni ze wspólników niebędących osobami fizycznymi uzyskał wpis do rejestru przedsiębiorców. Reguła, o której mowa, nie ma zastosowania w przypadkach, gdy przepis ustawowy uzależnia podjęcie i prowadzenie działalności gospodarczej od uzyskania przez przedsiębiorcę koncesji lub zezwolenia (art. 14 ust. 5 w zw. z art. 46 oraz 75 SwobDziałGospU).

32

Jeżeli przepis odrębnej ustawy stanowi, że dany rodzaj działalności mieści się w pojęciu tzw. działalności regulowanej, przedsiębiorca (a zatem i wspólnicy spółki cywilnej) może podjąć taką działalność po uzyskaniu wpisu do rejestru działalności regulowanej (art. 64 ust. 1 SwobDziałGospU).

33

Jeżeli w ramach spółki cywilnej ma być prowadzona działalność wymagająca koncesji lub zezwolenia, to nasuwa się pytanie, czy działalność taka może być podjęta po uzyskaniu koncesji (zezwolenia) przez wszystkich wspólników, czy też za wystarczające należałoby uznać legitymowanie się taką koncesją (zezwoleniem) przez jednego (lub tylko niektórych) wspólników. Z teoretycznego punktu widzenia bardziej właściwy wydaje się być pierwszy wariant interpretacyjny, jako że wymóg uzyskania koncesji (zezwolenia) obciąża każdego przedsiębiorcę, a obowiązujące przepisy nie wprowadzają żadnych szczególnych reguł na wypadek, gdyby dana działalność wymagająca koncesji lub zezwolenia miałaby być prowadzona w ramach spółki cywilnej. Jednak orzecznictwo zdaje się stać na gruncie odmiennego – bardziej pragmatycznego – poglądu, przyjmując za wystarczające, aby tylko jeden wspólnik (bądź niektórzy wspólnicy) dysponował koncesją bądź zezwoleniem. Koncesja (zezwolenie) nie może jednakże stanowić wkładu wspólnika do spółki, bowiem oznaczałoby to przejście koncesji (zezwolenia) z jednego wspólnika na wszystkich wspólników (czyli na „spółkę”), co byłoby nie do pogodzenia z „osobistym” charakterem koncesji (zezwolenia) jako aktu administracyjnego adresowanego do konkretnego podmiotu. Poza tym spółka cywilna niebędąca podmiotem prawa nie może być niejako z natury rzeczy podmiotem koncesji czy zezwolenia.

§ 4. Majątek spółki cywilnej

I. Pojęcie, struktura i charakter prawny majątku spółki

34

Podstawą ekonomiczną działalności spółki, a zarazem źródłem korzyści materialnych (zysków), jakie z tej działalności płyną dla poszczególnych wspólników, są aktywa majątkowe składające się na tzw. majątek spółki (wspólny majątek wspólników). Przepisy KC (w odróżnieniu od przepisów KSH dotyczących spółki jawnej – zob. art. 28 KSH) nie określają charakteru i źródeł pochodzenia składników majątku spółki cywilnej. W doktrynie przyjmuje się, po pierwsze, że na majątek spółki składają się własność rzeczy (w tym pieniędzy) i inne prawa majątkowe, zarówno rzeczowe, jak i obligacyjne stanowiące wkłady do spółki (art. 861§ 1 KC), a także roszczenia o wniesienie takich wkładów. Po drugie, w skład majątku spółki wchodzą również aktywa nabyte w toku i w ramach działalności spółki (np. w drodze czynności prawnych, jako wynagrodzenie szkody, w trybie tzw. surogacji itp.). Pojęcie majątku nie jest w KC zdefiniowane. Dlatego w doktrynie istnieje wątpliwość co do kwestii, jakiego rodzaju aktywa mogą być składnikami majątku wspólnego wspólników. I tak, niektórzy autorzy są zdania, iż majątek spółki może obejmować wszelkie prawa mające wartość majątkową. Względy praktyczne przemawiają jednak, moim zdaniem, na rzecz poglądu, wedle którego potencjalnymi składnikami majątku wspólnego wspólników są tylko takie aktywa majątkowe, które ze względu na swój charakter mogą zostać według obiektywnych kryteriów wycenione i w razie potrzeby spieniężone. Spełnienie obu ww. wymogów jest bowiem niezbędną przesłanką umożliwiającą, z jednej strony, podział wspólnego majątku pomiędzy wspólników (w razie rozwiązania spółki), z drugiej zaś – przymusowe (w drodze egzekucji) zaspokojenie wierzytelności osób trzecich. Przyjmując ten punkt widzenia, należy uznać, iż do majątku spółki nie wchodzą wkłady wspólników polegające na świadczeniu usług lub na wniesieniu do spółki rzeczy tylko do używania (art. 871 oraz 875 KC), jak również roszczenia o wniesienie takich wkładów (składnikiem majątku wspólnego są jednak ewentualne roszczenia odszkodowawcze służące wobec wspólnika w razie niewniesienia wkładów, o których mowa). Ponadto, moim zdaniem, do majątku wspólnego nie wchodzą również wierzytelności z tzw. zobowiązań naturalnych (jednak jeżeli wierzytelności takie zostaną faktycznie zrealizowane, to uzyskane w ten sposób aktywa wchodzą do majątku spółki).

35

To, czy majątek spółki wykazuje jakiekolwiek aktywa, jest kwestią faktu. Mówiąc inaczej – teoretycznie możliwa jest działalność spółki nieposiadającej żadnego majątku. Jest tak dlatego, że umowa spółki nie musi w ogóle przewidywać wniesienia wkładów do spółki, a także dlatego, że aktywa majątkowe wniesione do spółki jako wkłady albo nabyte przez wspólników w ramach ich wspólnej działalności mogą ulec nawet całkowitej zatracie, np. na skutek zdarzeń losowych albo niekorzystnych transakcji gospodarczych. W związku z tym należy zaznaczyć, iż całkowity, a zarazem trwały brak aktywów majątkowych spółki może być przyczyną zaprzestania spłacania długów zaciągniętych w ramach wspólnej działalności, co stanowi z kolei przesłankę wszczęcia postępowania upadłościowego w stosunku do poszczególnych wspólników jako „przedsiębiorców” (zob. art. 1 i 2 ustawy z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe, tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.).

36

Gdy po zakończeniu stosunku spółki (a w przypadku spółek zawartych na czas dłuższy – po zakończeniu danego roku obrachunkowego) okaże się, że wartość jej majątku zmniejszyła się poniżej ogólnej wartości wniesionych wkładów, będziemy mieli do czynienia z tzw. stratami spółki. Sposób udziału wspólników w stratach spółki określa art. 867 KC. W zasadzie straty są rozkładane równo na wszystkich wspólników bez względu na rodzaj i wartość wniesionego przez nich wkładu. Jednakże w umowie spółki można ustalić inaczej udział poszczególnych wspólników w stratach, a nawet zwolnić niektórych wspólników od udziału w stratach (np. tych, którzy byli zwolnieni z obowiązku prowadzenia spraw spółki). To, że wspólnicy w zasadzie uczestniczą w stratach, nie oznacza, iż ciąży na nich obowiązek wyrównania tych strat, tzn. uzupełnienia wartości majątku wspólnego do wartości pierwotnie wniesionych wkładów. Tego rodzaju obowiązek może być jednak na wspólników nałożony w umowie spółki albo w drodze uchwały wspólników.

37

Z uwagi na fakt, iż spółka cywilna jest wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym, a nie odrębnym podmiotem prawa tzw. majątek spółki jest – z prawnego punktu widzenia – wspólnym majątkiem wspólników, odrębnym od majątku osobistego każdego z nich. Jest to tzw. wspólność łączna i – w zasadzie – niepodzielna. Łączny charakter wspólności, o której mowa, wyraża się w tym, że w czasie trwania stosunku spółki wspólnicy mogą korzystać ze wspólnego majątku jedynie razem (łącznie) i tylko dla realizacji wspólnego, określonego w umowie spółki, celu gospodarczego. Natomiast konsekwencją wyodrębnienia majątku spółki od majątków osobistych poszczególnych wspólników jest to, że za swoje zobowiązania osobiste wspólnicy odpowiadają tylko swoimi majątkami osobistymi, a nie majątkiem wspólnym (art. 863 § 3 KC).

II. Umowne określenie udziałów wspólników w majątku spółki

38

Wbrew spotykanym niekiedy w literaturze poglądom okoliczność, że majątek spółki stanowi tzw. wspólność łączną, nie stanowi przeszkody do określenia w umowie spółki udziałów (wyrażonych ułamkowo) poszczególnych wspólników w tym majątku. O tym, że jest to możliwe, świadczy pośrednio brzmienie art. 863 § 1 i 3 KC.

Umowne określenie wielkości udziałów poszczególnych wspólników w majątku spółki może mieć sens wówczas, gdy strony zamierzają odstąpić od leżącej u podstaw kodeksowej koncepcji regulacji spółki cywilnej zasady równouprawnienia wspólników. Może to być, w szczególności, aktualne w sytuacji, gdy wspólnicy mają wnieść do spółki wkłady o istotnie nierównej wartości. W omawianym przypadku określona ułamkowo wielkość udziałów może stanowić – zgodnie z wolą wspólników – podstawę dla:

a) określenia proporcji udziału w zyskach poszczególnych wspólników (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 867 KC);

b) określenia tzw. siły głosu poszczególnych wspólników przy podejmowaniu uchwał w sprawach spółki (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 865 § 2 KC);

c) określenia proporcji uczestnictwa w majątku wspólnym na wypadek jego podziału w razie rozwiązania spółki albo wystąpienia wspólnika ze spółki (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 871 oraz 875 KC). Należy podkreślić, że umowne określenie udziałów w majątku spółki nie może skutkować uchyleniem reguł przewidzianych w art. 863 § 1 i 3 KC, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący, ani też do uchylenia zakazu wyłączenia któregokolwiek wspólnika od udziału w zyskach (art. 867 § 1 zd. 4 KC).

39

Z art. 863 § 1 KC wynika, że wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Zakaz ten jest konsekwencją osobowego charakteru spółki cywilnej i ma na celu zapobieżenie komplikacjom, jakie mogłyby wyniknąć na skutek „rozszczepienia” praw przysługujących z tytułu uczestnictwa w spółce (wspólnik dokonujący rozporządzenia udziałem w majątku spółki zachowywałby bowiem pozostałe prawa spółkowe, np. uprawnienie do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji, prawo do udziału w zysku itp.).

Przepis art. 863 § 1 KC wyłącza tylko możliwość rozporządzania udziałem w majątku spółki lub poszczególnymi składnikami tego majątku. Dlatego też za dopuszczalną należy uznać czynność prawną, w której wspólnik jedynie zobowiązuje się do rozporządzenia w przyszłości swoim udziałem w majątku spółki na wypadek swego wystąpienia z niej lub rozwiązania spółki. Oczywiście dopuszczalne jest rozporządzenie poszczególnymi składnikami majątku spółki przez wszystkich wspólników łącznie.

III. Podział majątku wspólnego w czasie trwania spółki

40

W myśl art. 863 § 2 KC wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku w czasie trwania spółki. Zasady tej nie można jednak rozumieć w ten sposób, że w czasie trwania spółki podział jej majątku jest w ogóle niedopuszczalny. Trzeba bowiem mieć na względzie, iż periodyczny podział zysku spółki, o którym mowa w art. 868 § 2 KC, nie jest niczym innym jak podziałem „nadwyżkowej” części majątku wspólnego wspólników. Niezależnie od tego wspólnicy zawsze mogą podjąć uchwałę o podziale części (a teoretycznie nawet całości) majątku wspólnego w czasie trwania spółki, np. gdy okaże się, że jest to możliwe bez uszczerbku dla realizacji wspólnego celu gospodarczego. Wypada przy tym zauważyć, że tego rodzaju sui generis „obniżenie kapitału” spółki cywilnej nie wymaga (odmiennie niż w przypadku obniżenia kapitału zakładowego bądź akcyjnego w spółkach kapitałowych) zgody wierzycieli, jako że w niczym nie zagraża ich interesom (zob. art. 864 KC).

IV. Ochrona majątku wspólnego przed ingerencją ze strony wierzycieli osobistych wspólnika

41

Okoliczność, że majątek spółki, który ma stanowić ekonomiczną podstawę umożliwiającą realizację jej celu, jest majątkiem wspólnym wszystkich wspólników, stwarza potrzebę zapewnienia – w rozsądnym zakresie – jego ochrony przed ingerencją wierzycieli osobistych poszczególnych wspólników. Ochrona ta jest przewidziana w art. 863 § 3 KC, który to przepis stanowi, iż w czasie trwania spółki wierzyciel wspólnika nie może żądać zaspokojenia z jego udziału we majątku wspólników ani z udziału w poszczególnych składnikach tego majątku.

Ochrona integralności majątku spółki przed ingerencją ze strony wierzycieli osobistych poszczególnych wspólników nie powinna jednak kolidować w sposób trwały z interesami wierzycieli. Zaangażowanie majątkowe wspólników w majątek wspólny (majątek spółki) w sposób naturalny zawsze wiąże się z odpowiednim zmniejszeniem ich majątków osobistych. Nie sposób byłoby zaaprobować sytuację, w której takie zaangażowanie miałoby być formą „ucieczki” przed wierzycielami osobistymi danego wspólnika. Dlatego też art. 870 KC przewiduje, że jeżeli w ciągu ostatnich 6 miesięcy została przeprowadzona bezskuteczna egzekucja z ruchomości wspólnika, jego wierzyciel osobisty, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na 3 miesiące naprzód, choćby umowa spółki była zawarta na czas oznaczony, przy czym, jeżeli umowa spółki przewidywała krótszy termin wypowiedzenia, wierzyciel może z tego krótszego terminu skorzystać. Konsekwencją zrealizowania przez wierzyciela będzie – w ostatecznym rozrachunku – powiększenie osobistego majątku wspólnika będącego dłużnikiem o aktywa, które przypadną mu w związku z wystąpieniem ze spółki (art. 871 KC), a co za tym idzie – zwiększenie realnych możliwości wierzyciela zaspokojenia jego roszczeń.

§ 5. Prawa i obowiązki wspólników

I. Uwagi ogólne

42

Uprawnienia i obowiązki wspólników mogą mieć charakter majątkowy lub korporacyjny. Są one określone odnośnymi przepisami KC (zob. niżej). Przepisy te mają – w zasadzie – charakter względnie obowiązujący. Wspólnicy mogą zatem określić w umowie spółki owe uprawnienia i obowiązki w sposób odbiegający od kodeksowego „wzorca”, chyba że z przepisu KC wynika, iż dane zagadnienie zostało uregulowane w sposób bezwzględnie obowiązujący. Wspólnicy mogą również przewidzieć w umowie „dodatkowe” uprawnienia i obowiązki przysługujące bądź obciążające wszystkich wspólników lub niektórych spośród nich. Granice swobody wspólników w tym zakresie wyznaczają art. 58 w zw. z art. 3531 KC.

II. Prawa i obowiązki o charakterze majątkowym

1. Obowiązek wniesienia wkładu

43

Jak stwierdzono wcześniej, umowa spółki nie musi przewidywać obowiązku wniesienia wkładów do spółki. Jeżeli jednak wniesienie wkładów ma nastąpić (co w praktyce jest regułą), to umowa musi określać przedmiot wkładu w powiązaniu z osobą wspólnika wnoszącego ten wkład. Zgodnie z art. 861 § 1 KC wkład wspólnika może polegać na wniesieniu do spółki własności lub innych praw albo na świadczeniu usług. Ponadto z art. 871 KC wynika, że wkład może również polegać na wniesieniu do spółki rzeczy do używania. Domniemywa się, że wkłady wspólników mają jednakową wartość (art. 861 KC). Znaczenie przepisu art. 861 § 2 KC jest dyskusyjne. Moim zdaniem można twierdzić, że – wbrew wykładni literalnej – nie ustanawia on jakiegokolwiek domniemania (które mogłoby być obalone dowodem przeciwnym), lecz statuuje wiążącą regułę, wedle której nieokreślenie w umowie wartości wkładów wnoszonych przez poszczególnych wspólników ma ten skutek, że wartość wkładów musi być traktowana jako jednakowa dla wszystkich wspólników. Warunkiem koniecznym, jaki musi zostać spełniony, aby zastosowanie art. 861 § 2 KC było w ogóle możliwe, jest albo określenie wartości wkładu wnoszonego przez jednego ze wspólników, albo określenie w umowie tylko sumy wartości wszystkich wkładów (bez podziału na poszczególne wkłady). Przykładowo – jeśli w umowie spółki zawieranej przez dwóch wspólników zapisano, że wspólnik A wnosi tytułem wkładu nieruchomość o wartości 100 000 zł, a wspólnik B samochód dostawczy określonego typu, którego wartości nie określono, to należy przyjąć, że wolą wspólników było określenie wartości wkładu wspólnika B również w wysokości 100 000 zł, przy czym nie był dopuszczalny dowód, iż rzeczywista (rynkowa) wartość samochodu była mniejsza (np. 70 000 zł). Z kolei w przypadku, gdy umowa spółki przewiduje, że wspólnicy mają wnieść tytułem wkładu pieniądze o łącznej wartości 100 000 zł, należy „wiążąco” przyjąć, iż każdy z dwóch wspólników ma wnieść tytułem wkładu 50 000 zł. Należy zaznaczyć, że przepis art. 861 § 2 KC – w przypadku wkładów pieniężnych – może stanowić podstawę do ustalenia wysokości kwot, jakie mają być wniesione do spółki przez poszczególnych wspólników wartości wkładów. W przypadku, gdy do spółki mają być wniesione albo tylko wkłady niepieniężne, albo zarówno wkład pieniężny oraz wkład (-y) niepieniężny (-e), znaczenie tego domniemania aktualizuje się w sytuacji, gdy dochodzi do rozliczeń między wspólnikami w razie rozwiązania spółki lub wystąpienia wspólnika.

44

Przez pojęcie wniesienia wkładu należy rozumieć ogół niezbędnych czynności – zarówno prawnych, jak i faktycznych – umożliwiających wspólnikom wykorzystanie tego wkładu w celu realizacji wspólnego celu gospodarczego. Rodzaj i charakter tych czynności zależy od przedmiotu konkretnego wkładu. I tak, wniesienie wkładu, którego przedmiotem jest własność rzeczy ruchomej, wymaga dokonania stosownej czynności prawnej, której skutkiem będzie przejście własności z majątku odrębnego do majątku wspólnego (majątku spółki). W tym zakresie zastosowanie znajdą przepisy art. 155 i nast. KC. W przypadku gdy przedmiotem wkładu ma być własność nieruchomości, konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego (art. 158 KC). Oprócz przeniesienia własności wniesienie wkładu wymaga ponadto fizycznego udostępnienia rzeczy wszystkim wspólnikom (czyli przeniesienia jej posiadania na „spółkę”). Dla wniesienia wkładu, którego przedmiotem jest wierzytelność, niezbędne jest dokonanie przelewu tej wierzytelności na rzecz wszystkich wspólników w trybie art. 510 KC. I wreszcie, w przypadku wkładu polegającego na wniesieniu do spółki rzeczy tylko do używania (art. 871 KC) konieczne jest fizyczne udostępnienie tej rzeczy pozostałym wspólnikom tak, aby mogli oni z niej korzystać do realizacji celu spółki. W umowie spółki strony mogą określić, w jaki sposób taka rzecz będzie przez spółkę używana. I tak, np. strony mogą postanowić, że wniesiony do używania samochód dostawczy może być użytkowany przez spółkę tylko w określonych dniach tygodnia, a wspólnik wnoszący ten samochód zachowa swoje prawo do dysponowania nim w dniach pozostałych. Można także się umówić, że to właśnie ten wspólnik będzie obsługiwał taki samochód na rzecz spółki.

45

Oznacza to, że wniesienie danej rzeczy „do używania” przez spółkę niekoniecznie musi oznaczać całkowite pozbawienie władztwa nad tą rzeczą przez wnoszącego ją wspólnika.

W myśl art. 862 KC, jeżeli wspólnik jest zobowiązany wnieść do spółki tytułem wkładu własność rzeczy, do wykonania tego obowiązku, jak również do odpowiedzialności z tytułu rękojmi oraz niebezpieczeństwa utraty lub uszkodzenia rzeczy stosuje się odpowiednio przepisy o umowie sprzedaży. Jeżeli natomiast rzecz ma być wniesiona tylko do używania, stosuje się, w powyższym zakresie, odpowiednio przepisy o umowie najmu.

Kwestią wątpliwą jest, co może być przedmiotem wkładu polegającego na „świadczeniu usług”. Należy uznać, że termin ten powinien być rozumiany szeroko i obejmować swoim zakresem nie tylko pewne wyspecjalizowane „usługi” w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, ale wszelkiego rodzaju „pracę” na rzecz spółki. Wymienić tu można – przykładowo – wykonywanie przez wspólnika określonych wyrobów dla „spółki”, wykonywanie dla „spółki” usług przewozowych własnym środkiem transportu, magazynowanie surowców lub wyrobów należących do spółki we własnym pomieszczeniu wspólnika itp. Natomiast „świadczeniem usług” w znaczeniu tu przyjętym nie jest „prowadzenie spraw spółki” w rozumieniu art. 868 KC. Świadczenie usług (jako wkład do spółki) może mieć charakter jednorazowy lub okresowy; może – w zależności od umowy – następować zarówno nieodpłatnie, jak i odpłatnie.

2. Obowiązek wykonywania innych oznaczonych działań na rzecz spółki

46

Z art. 860 § 1 KC wynika, że umowa spółki może zobowiązywać wspólników do określonych działań niebędących wkładami, lecz ukierunkowanych na realizację celów spółki. Odróżnienie tego rodzaju działań od działań będących wkładami polegających na „świadczeniu usług” może być w praktyce utrudnione. Jak się wydaje, za „inne działania” (tzn. działania niebędące wkładami) na rzecz spółki można uznawać działania funkcjonalnie związane z realizacją wspólnego celu gospodarczego, ale podejmowane niejako „we własnym zakresie” przez danego wspólnika (wspólników). Przykładem może tu być podjęcie przez wspólnika – w ramach prowadzonego przezeń indywidualnie przedsiębiorstwa – produkcji określonych wyrobów, które będą następnie zakupywane przez spółkę, wykonywanie konserwacji lub napraw maszyn i urządzeń należących do spółki przez wspólnika dysponującego odpowiednimi umiejętnościami itp.

Wartość „innych oznaczonych działań na rzecz spółki (tj. działań, które zgodnie z umową spółki nie są wkładami) nie ma znaczenia z punktu widzenia art. 871 KC w tym sensie, iż nie jest ona „zaliczana” do wartości, jaka powinna być wypłacona wspólnikowi w razie jego wystąpienia ze spółki bądź w razie rozwiązania spółki. Ewentualne roszczenia z tytułu wykonania tego rodzaju działań powinny być traktowane analogicznie jak roszczenia „osób trzecich” wobec spółki (są zatem „długami spółki”).

3. Prawo żądania podziału i wypłaty zysku

47

Jeżeli spółka w wyniku swojej działalności osiągnie zysk, każdy ze wspólników może żądać jego podziału oraz aby wypłacono mu przypadającą na niego część tego zysku. W zasadzie – w myśl art. 868 KC podział i wypłata zysku następuje dopiero po rozwiązaniu spółki. Jednakże, gdy spółka została zawarta na czas „dłuższy”, wspólnicy mogą żądać podziału i wypłaty zysku z końcem każdego roku obrachunkowego (który nie musi pokrywać się z rokiem kalendarzowym). W piśmiennictwie brakuje zgodności poglądów co do tego, kiedy można mówić o zawarciu umowy spółki na czas „dłuższy” – wypada w tym względzie podzielić pogląd, iż jest to czas przekraczający rok.

Umowne określenie terminów podziału i wypłaty zysku w sposób odbiegający od reguły przewidzianej w art. 868 KC należy uznać za dopuszczalne.

Zysk spółki to ogół wspólnych aktywów majątkowych pozostających do dyspozycji spółki po potrąceniu wartości wniesionych wkładów, kosztów działalności oraz zobowiązań spółki (w tym zobowiązań o charakterze publicznoprawnym, np. z tytułu podatków). Aktywa stanowiące zysk mogą mieć postać zarówno pieniężną, jak i niepieniężną (zysk sensu largo). Z treści art. 868 § 1 KC (w który jest mowa o „wypłacie” zysku) wynika jednak, że wspólnik może żądać z tytułu swojego udziału w zysku tylko wypłaty określonej sumy pieniężnej. Zatem podziałowi pomiędzy wspólników może podlegać nie całość „nadwyżkowych” aktywów majątkowych, a jedynie tylko ta część zysku, która ma postać pieniężną (zysk sensu stricto).

48

W zasadzie każdy ze wspólników ma prawo do równego udziału w zysku bez względu na rodzaj i wartość wniesionego do spółki wkładu. Umowa może jednak przewidywać nierówny udział poszczególnych wspólników w zysku (np. uzależniać go od wartości wniesionego wkładu). Nie jest natomiast dopuszczalne całkowite wyłączenie wspólnika od udziału w zysku (art. 867 § 1 KC).

W art. 868 § 1 KC jest mowa o prawie wspólnika do „podziału” i „wypłaty” zysku. Przez „podział” zysku należy rozumieć ustalenie konkretnych kwot, które mają przypaść konkretnym wspólnikom z tytułu udziału w zysku.

Brzmienie przepisu art. 868 § 1 KC wskazuje na to, iż mamy w nim do czynienia z roszczeniami majątkowymi wspólnika wobec „spółki” (tj. roszczeniem o dokonanie podziału zysku oraz roszczeniem o wypłatę określonej kwoty pieniężnej). Roszczeń tych wspólnik może dochodzić aż do upływu terminu ich przedawnienia. Ponieważ są to roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, termin przedawnienia wynosi 3 lata (art. 118 KC).

Teoretycznie, wspólnik może wystąpić z omawianymi wobec pozostałych wspólników. Praktycznie jednak adresatem powyższych roszczeń będzie wspólnik (wspólnicy) zawiadujący księgowością i finansami spółki.

Zobowiązanie spółki wobec wspólnika do wypłaty zysku należy zakwalifikować jako tzw. zobowiązanie wewnątrzspółkowe, którego nie można traktować na równi z zobowiązaniami spółki wobec osób trzecich. Dlatego też nie można do niego stosować reguły wyrażonej w art. 864 KC zgodnie z którą za zobowiązania spółki wspólnicy są odpowiedzialni solidarnie. Należy w związku z tym uznać, że roszczenie danego wspólnika o wypłatę należnej mu części zysku może być zaspokojone wyłącznie z majątku wspólnego wspólników (a nie także z ich majątków osobistych).

4. Uprawnienie do części majątku spółki w razie wystąpienia wspólnika

49

Wspólnik występujący ze spółki ma prawo do części majątku spółki. Zakres tego prawa jest określony w art. 871 KC. Przepis ten ma jednak charakter dyspozytywny, w związku z czym reguły w nim zawarte mogą zostać zmodyfikowane w umowie spółki. W myśl ustawy, wspólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki do używania oraz wypłaca w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w razie braku tego oznaczenia – wartość, jaką ten wkład miał w chwili wniesienia (co może być przedmiotem sporu między wspólnikiem występującym, a pozostałymi wspólnikami). Nie ulega zwrotowi wartość wkładu polegającego na świadczeniu usług oraz na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. Ponadto, występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w jakim wspólnik ten uczestniczył w zyskach spółki. Oznacza to, iż jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, wspólnik otrzyma sumę taką, jaka wynika z podzielenia wartości pozostałego majątku przez liczbę wspólników.

Z treści art. 871 KC wynika, po pierwsze, że jego celem jest zapewnienie występującemu wspólnikowi przynajmniej sumy pieniężnej odpowiadającej wartości wniesionego przez niego wkładu, po drugie zaś – że przepis ten nie może być stosowany wprost (a jedynie odpowiednio) w przypadku, gdy spółka wykazuje stratę w chwili wystąpienia wspólnika. Jeżeli w chwili wystąpienia wspólnika wartość majątku spółki okaże się mniejsza od łącznej wartości wniesionych wkładów, to występujący wspólnik otrzyma pełną wartość wniesionego przez siebie wkładu tylko wówczas, gdy z mocy umowy spółki był zwolniony od udziału w stratach. W przeciwnym razie należeć mu się będzie kwota odpowiednio mniejsza, obliczona według stosunku, w jakim wspólnik ten miał uczestniczyć w stratach spółki (oczywiście pod warunkiem, że spółka w ogóle dysponuje jakimikolwiek aktywami majątkowymi).

5. Uprawnienie do części majątku spółki w razie jej rozwiązania

50

Prawo do części majątku w razie jej rozwiązania przysługuje wszystkim wspólnikom. W tym względzie art. 875 § 2 KC stanowi, że z majątku spółki zwraca się wspólnikom ich wkłady, stosując odpowiednio przepisy o zwrocie wkładów w razie wystąpienia wspólnika (art. 871 § 1 KC). Oznacza to m.in. konieczność uprzedniego spieniężenia aktywów majątkowych o charakterze niepieniężnym (np. rzeczy), choć strony mogą się umówić, że wkłady będą zwrócone w naturze temu, kto je wniósł. Pozostałą po zwrocie wkładów nadwyżkę majątku dzieli się pomiędzy wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w stratach (art. 875 § 3 KC). Należy mieć na względzie, że z chwilą rozwiązania spółki dotychczas istniejący ustrój majątkowy wspólności łącznej ustaje, a do wspólnego majątku należy stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 875 § 1 KC). Praktycznie oznacza to, iż w przypadku gdy wspólnicy nie będą mogli między sobą dojść do porozumienia w sprawie podziału majątku spółki, konieczne będzie sądowe zniesienie współwłasności w trybie art. 617–625 KPC.

III. Prawa i obowiązki o charakterze korporacyjnym

1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

51

Tak zwane prowadzenie spraw spółki polega na podejmowaniu i wykonywaniu decyzji (czynności) we wszelkich sprawach związanych z realizacją celu spółki (wspólnego celu gospodarczego). Pojęcie to obejmuje zarówno czynności faktyczne, jak i prawne, w tym i dokonywanie czynności prawnych z osobami trzecimi. Te ostatnie czynności posiadają jednak odrębną regulację (art. 866 KC), co uzasadnia konwencję terminologiczną, wedle której należy odróżniać prowadzenie spraw spółki w ścisłym tego słowa znaczeniu (art. 865 KC) od reprezentacji spółki (art. 866 KC). Prowadzenie spraw spółki w znaczeniu ścisłym obejmuje decyzje o charakterze wewnętrznym (tzn. niewywołujące bezpośrednio skutków prawnych wobec osób trzecich) dotyczące spraw spółki (np. uchwała wspólników o zakupie nowej maszyny dla spółki, polecenia wydawane przez wspólnika pracownikom spółki itp.). W pojęciu tym mieszczą się również i działania czysto faktyczne (np. prowadzenie księgowości, poszukiwanie kontrahentów, działania reklamowe itp.), choć te mogą być także powierzone do wykonywania pracownikom spółki działającym jednak pod kierownictwem wspólników.

52

Natomiast w pojęciu reprezentacji mieszczą się działania polegające na składaniu i przyjmowaniu – w imieniu i ze skutkiem dla wszystkich wspólników – oświadczeń woli w stosunkach z osobami trzecimi (chodzi tu zwłaszcza o zawieranie umów). Za zagadnienie dyskusyjne należy uznać kwestię zakresu przedmiotowego decyzji mieszczących się w ramach „prowadzenia spraw spółki”. Moim zdaniem, zakres ten obejmuje wszelkie sprawy dotycząca realizacji stosunku prawnego spółki. Nie obejmuje on natomiast decyzji dotyczących samego istnienia i treści tego stosunku. Nie są zatem „prowadzeniem spraw spółki” np. decyzje (uchwały) podejmowane przez wspólnika dotyczące zmiany przedmiotu działalności spółki, zmiany ustalonych w umowie zasad udziału w zysku itp. Natomiast pojęcie „prowadzenia spraw spółki” obejmuje decyzje modyfikujące pozycję wspólnika (wspólników) w przypadku, gdy ustawa lub umowa spółki to dopuszcza (np. uchwała wspólników zwalniająca danego wspólnika z obowiązku prowadzenia spraw spółki lub uchwała regulująca zasady reprezentowania spółki – zob. art. 866 KC).

53

Z zastrzeżeniem tego, co powiedziano wyżej, w ramach prowadzenia spraw spółki mieszczą się:

a) decyzje w tzw. sprawach nieprzekraczających zakresu zwykłych czynności spółki (dalej określane jako „czynności bieżące”);

b) decyzje w tzw. sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki (dalej określane jako „decyzje strategiczne”);

c) tzw. czynności nagłe, tj. takie, które muszą być dokonane niezwłocznie i których zaniechanie naraziłoby spółkę na niepowetowane straty. Przepisy KC nie określają kryteriów, wedle których należałoby odróżniać czynności bieżące od decyzji strategicznych. Kwestia ta musi być rozstrzygana indywidualnie przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności. Uwzględniać przy tym należy w szczególności takie czynniki, jak przedmiot i rozmiary działalności spółki, wartość jej majątku, faktyczne znaczenie danej decyzji oceniane z punktu widzenia celu spółki, stopień ryzyka związanego z realizacją danej decyzji, a także dotychczasową praktykę działania wspólników (np. fakt, że danego rodzaju sprawy były przez wspólników uprzednio kilkakrotnie załatwiane w trybie uchwały może świadczyć o tym, że traktowali je oni i nadal zamierzają traktować jako sprawy o charakterze „strategicznym”, a nie „bieżącym”).

54

Obowiązuje zasada, iż każdy wspólnik jest zarówno uprawniony, jak i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki (art. 865 § 1 KC). Umowa stron może to uprawnienie ograniczać (np. do określonego rodzaju spraw) albo nawet całkowicie wyłączać w odniesieniu do jednego bądź kilku (ale nie wszystkich) wspólników; może również przewidywać powierzenie prowadzenia spraw spółki osobom spoza grona wspólników. Uprawnienie do podejmowania czynności bieżących może być realizowane samodzielnie przez każdego ze wspólników chyba, że przed podjęciem albo zakończeniem danej sprawy chociażby jeden ze wspólników (uprawnionych do prowadzenia spraw spółki) sprzeciwi się ich prowadzeniu (wówczas potrzebna jest w tej sprawie uchwała wspólników).

Decyzje strategiczne są podejmowane przez wspólników kolektywnie, tzn. w drodze uchwały. Uchwała, o której mowa, może mieć charakter konkretnego rozstrzygnięcia danej sprawy; może jednak zawierać jedynie upoważnienie dla konkretnego wspólnika do jej samodzielnego załatwienia z równoczesnym określeniem lub bez określenia kryteriów działania tego wspólnika.

55

Czynności „nagłe” (art. 865 § 3 KC) mogą być podjęte przez każdego wspólnika, również przez wspólnika wyłączonego od prowadzenia spraw spółki (obowiązuje w tym względzie odmienna reguła niż w przypadku spółki jawnej, w której czynność nagła może być dokonana tylko przez wspólnika mającego prawo prowadzenia spraw spółki – zob. art. 44 KSH). Wobec braku wyraźnego postanowienia ustawy co do trybu podejmowania uchwał w spółce należy przyjąć, że muszą być one podejmowane jednomyślnie i przy udziale wszystkich wspólników uprawnionych do prowadzenia spraw spółki. Tryb podejmowania i forma uchwał może być dowolna (nie jest konieczne zebranie się w tym celu wszystkich wspólników w jednym czasie i miejscu – możliwe jest głosowanie korespondencyjne, prze Internet, telefon itp.; nie jest też konieczna forma pisemna).

Brak ustawowej regulacji trybu podejmowania uchwał w spółce może powodować w praktyce perturbacje, a nawet paraliż działalności spółki, zwłaszcza w spółkach składających się z większej ilości wspólników. Celowe może się zatem okazać uregulowanie omawianej kwestii w umowie. I tak, umowa może przewidywać rezygnację z wymogu jednomyślności (w ogóle albo w odniesieniu do danego rodzaju spraw), wprowadzać określone wymogi co do kworum czy określać wymaganą większość głosów itp.

W odniesieniu do spółek osobowych, w tym i w odniesieniu do spółki cywilnej obowiązuje niepisana zasada (zgodna z „naturą” takich spółek), wedle której każdy ze wspólników dysponuje jednym głosem, bez względu na swoje „zaangażowanie kapitałowe” (wartość jego wkładu) w spółce. Od powyższej zasady wspólnicy mogą jednak odstąpić, różnicując w umowie spółki „siłę głosu” poszczególnych wspólników – tego rodzaju zróżnicowanie podlega jednak ocenie z punktu widzenia art. 58 KC (możliwość sprzeczności z zasadami współżycia społecznego).

2. Uprawnienie do reprezentowania spółki

56

W myśl art. 866 KC, w braku odmiennej umowy lub uchwały wspólników, każdy wspólnik jest umocowany (jako tzw. przedstawiciel ustawowy) do reprezentowania spółki (czyli ogółu wspólników) w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw. Wynika z powyższego, że:

a) każdy wspólnik uprawniony do prowadzenia spraw spółki jest umocowany do samodzielnego dokonywania czynności prawnych, które nie wykraczają poza zakres zwykłych czynności spółki (chyba że jego prawo do reprezentowania spółki zostało wyłączone);

b) czynności prawne dotyczące spraw (transakcji) wykraczających poza zakres zwykłych czynności spółki mogą być dokonywane tylko łącznie przez wszystkich wspólników uprawnionych do prowadzenia spraw spółki i niewyłączonych od jej reprezentowania;

c) czynności wymienione wyżej pod lit. b) mogą być dokonywane samodzielnie przez każdego wspólnika (jeśli nie wyłączono w umowie jego prawa do reprezentowania spółki), o ile w konkretnym przypadku można je uznać za czynność „nagłą”.

Powyższe zasady reprezentacji spółki mogą być zmodyfikowane w umowie spółki lub w drodze uchwały wspólników. W szczególności możliwe jest wyłączenie uprawnienia danego wspólnika do reprezentowania spółki z zachowaniem jego uprawnienia do prowadzenia jej spraw.

Należy mieć na względzie, ze zakres prawa wspólnika do reprezentowania spółki cywilnej jest „płynny” – stanowi on niejako „pochodną” zakresu uprawnienia do prowadzenia spraw spółki. Ponadto, jak już wyżej wspomniano, zakres tego prawa może być zmodyfikowany (w porównaniu z wzorcem ustawowym) zarówno w umowie spółki, jak i w późniejszej uchwale wspólników. Stwarza to określone – poważne – ryzyko dla wszystkich potencjalnych kontrahentów, którzy mają tylko bardzo ograniczone możliwości sprawdzenia ex ante, czy wspólnik posiada w ogóle uprawnienie do reprezentowania spółki, a jeśli tak, to jakie są granice jego umocowania. Ani przepisy dotyczące CEIDG, ani przepisy ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym nie przewidują ujawniania w CEIDG czy też w rejestrze przedsiębiorców okoliczności, czy wspólnik spółki cywilnej posiada uprawnienie do jej reprezentowania i jaki jest ewentualnie zakres jego umocowania. W niektórych przypadkach potencjalny kontrahent spółki ma wprawdzie możliwość wglądu w tekst umowy spółki, który jest załączany do akt rejestrowych (zob. art. 10 w zw. z art. 45 ust. 7 KrRejSU), ale możliwość ta dotyczy tylko przypadków, gdy przynajmniej jeden ze wspólników nie jest osobą fizyczną (w takim przypadku podlega on wpisowi do rejestru przedsiębiorców, a nie do CEIDG). Pamiętać również należy, że wyłączenie lub ograniczenie uprawnienia danego wspólnika do reprezentowania spółki cywilnej może wynikać nie tylko z umowy spółki, ale także i z uchwały wspólników, której treść nie musi w ogóle być ujawniana osobom trzecim.

57

Niezależnie od powyższego zakres uprawnienia wspólnika do reprezentowania spółki jest determinowany także przez charakter danej czynności – in concreto nie zawsze można ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, czy dana czynność (np. umowa kupna/sprzedaży samochodu) mieści się w ramach zwykłych czynności danej spółki (jako np. spółki handlującej samochodami), czy też wykracza poza ten zakres (np. gdy spółka handlująca warzywami i owocami posiada tylko jeden samochód, który zamierza sprzedać). Ogólnie należy ocenić aktualną regulację kwestii reprezentacji spółki cywilnej jako wadliwą i nieuwzględniającą postulatu zapewnienia bezpieczeństwa obrotu.

58

Inne uprawnienia-odesłanie. Oprócz omówionych powyżej, wspólnikowi przysługują:

a) uprawnienie do wystąpienia ze spółki (art. 869 § 1 KC) oraz

b) prawo żądania rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów (art. 874 KC).

§ 6. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki

59

Przez pojęcie zobowiązań spółki (art. 864 KC) należy rozumieć wszelkie zobowiązania ciążące na „spółce” wobec osób trzecich, a więc zarówno zobowiązania prywatnoprawne bez względu na źródło ich powstania (czynność prawna, czyn niedozwolony, bezpodstawne wzbogacenie itp.), jak i wszelkie zobowiązania publicznoprawne (np. z tytułu podatków). Mimo braku wyraźnej w tej materii regulacji ustawowej, należy przyjąć, iż pojęcie zobowiązań spółki” nie obejmuje zobowiązań „spółki” wobec wspólnika wynikających z tytułu jego uczestnictwa w spółce. Są to tzw. zobowiązania „wewnątrzspółkowe”. Do takich zobowiązań należy zaliczyć m.in. zobowiązanie do wypłaty wspólnikowi przypadającej na niego części zysku (art. 868 KC), zobowiązanie do wypłaty określonej sumy pieniężnej wynikające z obowiązku rozliczenia się ze wspólnikiem występującym ze spółki (art. 871 KC) oraz – w niektórych przypadkach – zobowiązanie do zwrotu kosztów poniesionych przez wspólnika, a związanych z prowadzeniem przez niego spraw spółki lub wykonywaniem prawa do jej reprezentowania (np. kosztów podróży itp.). Nie są jednak zobowiązaniami „wewnątrzspółkowymi”, lecz „zwykłymi” zobowiązaniami spółki, zobowiązania wobec wspólnika występującego wobec spółki nie jako „wspólnik” ale jako „osoba trzecia” (przykład: zobowiązanie do zapłaty ceny za dostarczone spółce przez wspólnika – na podstawie odrębnej umowy – surowce lub gotowe wyroby).

60

Zobowiązania spółki są – z prawnego punktu widzenia – zobowiązaniami wszystkich wspólników (tzw. dług łączny). Ponieważ dotyczą one wspólnego majątku wspólników, ma do nich zastosowanie art. 370 KC, z którego wynika solidarny charakter tego zobowiązania (za wspólnie zaciągnięte zobowiązania wspólnicy odpowiadają solidarnie).

61

Zgodnie z art. 864 KC za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiadają solidarnie swoimi majątkami osobistymi. Należy przyjąć, że przytoczony przepis nie zawiera powtórzenia reguły wyrażonej w art. 370 KC, lecz stanowi jej rozszerzenie. Rozszerzenie to polega na tym, że wierzyciel spółki może poszukiwać zaspokojenia swojej wierzytelności zarówno w majątku wspólnym wspólników, jak w każdym z majątków osobistych każdego z nich.

62

Wspólnik odpowiada tylko za te zobowiązania spółki, które powstały w czasie jego uczestnictwa w spółce. Wspólnik, który wystąpił ze spółki, odpowiada za jej zobowiązania powstałe w okresie, kiedy był jeszcze wspólnikiem. Za niedopuszczalną należy uznać ewentualną umowę przewidującą przejęcie odpowiedzialności wspólnika występującego ze spółki przez wspólnika wstępującego do spółki na jego miejsce. Przejęcie długu wymaga bowiem – zgodnie z art. 519 § 2 pkt 2 KC – zgody wierzyciela. Wspólnik, który przystąpił do już istniejącej spółki, nie odpowiada za zobowiązania zaciągnięte przez nią wcześniej; może natomiast kumulatywnie przystąpić do długu zaciągniętego wcześniej przez spółkę na podstawie umowy zawartej z pozostałymi wspólnikami.

63

Spółka (czyli wspólnicy) odpowiada wobec wspólnika za zobowiązania „wewnątrzspółkowe” (por. wyżej). Mimo braku wyraźnej regulacji ustawowej należy przyjąć, że w omawianym przypadku nie ma zastosowania zasada odpowiedzialności wspólników ich majątkami osobistymi, co oznacza, iż podlegają one zaspokojeniu wyłącznie z majątku wspólnego. Jest to jednak nadal odpowiedzialność solidarna obciążająca ogół wspólników, w tym także wspólnika będącego wierzycielem. Mamy tu do czynienia ze szczególną sytuacją, w której dany wspólnik jest zarówno współdłużnikem solidarnym, jak i wierzycielem z tego samego stosunku obligacyjnego (tzw. stosunek prawny z samym sobą). Konsekwencją tej sytuacji jest to, że od sumy należnej wspólnikowi z tytułu zobowiązania wewnatrzspółkowego należy odliczyć kwotę równą jego udziałowi w spełnianym przez „spółkę” długu (arg. ex art. 376 § 1 KC).

§ 7. Zmiana treści stosunku prawnego spółki

64

Zmiana treści stosunku prawnego spółki może polegać na zmianie lub uzupełnieniu postanowień zawartych w pierwotnej umowie spółki, bądź też na zmianie składu osobowego spółki. W obu tych przypadkach może to nastąpić w drodze umowy, która powinna być zawarta na piśmie (art. 77 KC). Wyjątek w tym względzie stanowi wystąpienie wspólnika ze spółki, które następuje w drodze wypowiedzenia będącego jednostronną czynnością prawna. Każdy ze wspólników niebędący osobą fizyczną (jako przedsiębiorca podlegający wpisowi do rejestru przedsiębiorców) jest zobowiązany zawiadomić sąd rejestrowy o zmianie umowy spółki; jest on również zobowiązany złożyć do akt rejestrowych aktualny tekst jednolity umowy spółki (art. 45 ust. 7 KrRejSU).

65

Zmiana składu osobowego spółki może polegać albo na przystąpieniu do niej nowego wspólnika, albo na wystąpieniu wspólnika ze spółki. Przystąpienie nowego wspólnika do spółki może nastąpić w zasadzie tylko w drodze umowy zawieranej między wspólnikiem przystępującym a dotychczasowymi wspólnikami. Wyjątek od tej zasady jest przewidziany w art. 872 KC. W myśl tego przepisu umowa spółki może przewidywać, że w razie śmierci wspólnika jego spadkobiercy wejdą do spółki „na jego miejsce”. W razie gdy spadkobierców jest kilku, nie spowoduje to zwiększenia liczby wspólników – z ustawy wynika bowiem, że prawa wynikające ze statusu wspólnika mogą być przez spadkobierców wykonywane tylko przez osobę przez nich wskazaną (art. 872 zd. 2 KC). Spadkobiercy zmarłego wspólnika wstępujący do spółki są zatem tzw. wspólnikiem zbiorowym. Przepisy KC nie precyzują, w jakim trybie spadkobiercy „wejdą” do spółki na miejsce zmarłego wspólnika. W grę wchodzi tu albo wejście „automatyczne” (ex lege) z chwilą śmierci wspólnika, albo uznanie, że umowa spółki – w omawianym przypadku – jedynie przyznaje spadkobiercom prawo przystąpienia do spółki, z którego nie muszą oni skorzystać. Doktryna – w odniesieniu do spółki jawnej, co do której obowiązuje analogiczna regulacja (art. 60 KSH ) – opowiada się niemal jednomyślnie za pierwszym z ww. wariantów interpretacyjnych. Wątpliwości, jakie ten wariant budzi, sprowadzają się do tego, iż zakłada on nabycie statusu wspólnika przez spadkobiercę wskazanego w umowie spółki nawet wbrew jego woli. Może to nasuwać skojarzenia z regulacją zawartą w art. 922 KC dotyczącą spadkobrania. Należy jednak mieć na względzie, że dziedziczenie w rozumieniu art. 922 KC dotyczy jedynie praw i obowiązków majątkowych. Nie może ono natomiast dotyczyć statusu wspólnika (czyli „członkostwa” w spółce), na który składają się nie tylko prawa i obowiązki majątkowe, ale także i prawa oraz obowiązki o charakterze korporacyjnym (np. prawo do prowadzenia spraw spółki). De lege ferenda należy – moim zdaniem – rozważyć zmianę art. 872 KC w takim kierunku, aby umowa spółki mogła przyznawać spadkobiercom wspólnika jedynie uprawnienie do przystąpienia do spółki (drugi wariant interpretacyjny).

66

Gdy chodzi o wystąpienie wspólnika ze spółki, to może ono nastąpić w drodze zmiany pierwotnej umowy spółki. W praktyce tryb ten jest wykorzystywany nader rzadko, ponieważ przepisy KC przewidują możliwość wystąpienia wspólnika ze spółki w drodze wypowiedzenia. Z art. 869 KC wynika, że wspólnik zawsze może wypowiedzieć swój „udział” (czyli uczestnictwo) w spółce, jeśli zachodzą po temu tzw. ważne powody, przy czym nieważne są ewentualne postanowienia umowne wyłączające lub ograniczające to uprawnienie. Zakresu pojęcia „ważnych powodów” KC nie określa. Należy w związku z tym przyjąć, że mogą to być powody dotyczące zarówno osoby występującego wspólnika (np. jego choroba, wyjazd na dłuższy czas za granicę itp.), jak i powody dotyczące pozostałych wspólników (np. ich nielojalność albo nieudolność, powodująca, że spółka nie osiąga spodziewanych zysków itp.). Zaistnienie „ważnego powodu” nie jest konieczną przesłanką wystąpienia wspólnika ze spółki, jeśli spółka została zawarta na czas nieoznaczony. Wspólnik może z takiej spółki wystąpić (bez względu na powody), wypowiadając swój udział na 3 miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego. W przypadku gdy umowę spółki zawarto na czas oznaczony, a nie zachodzą „ważne powody”, wystąpienie ze spółki nie jest możliwe chyba, że umowa spółki stanowiła inaczej.

§ 8. Rozwiązanie stosunku prawnego spółki

67

Rozwiązanie stosunku prawnego spółki cywilnej może nastąpić:

a) w drodze umowy wspólników,

b) z mocy samego prawa oraz

c) z mocy orzeczenia sądowego.

68

Umowa spółki, tak jak każda inna umowa, może być rozwiązana przez strony w każdym czasie w drodze umowy (umowy rozwiązującej). Konieczne jest w takim przypadku dochowanie formy pisemnej (art. 77 KC). Rozwiązanie umowy ma m.in. ten skutek, że dotychczasowi wspólnicy tracą status „przedsiębiorcy” i powinni złożyć do CEIDG względnie do sadu rejestrowego o ich wykreślenie z ewidencji względnie z rejestru przedsiębiorców (chyba że są „przedsiębiorcami” także z innego tytułu niż uczestnictwo w spółce; w takim przypadku konieczne jest wykreślenie z rejestru wzmianki o uczestnictwie w spółce cywilnej). Minimalna treść umowy rozwiązującej musi zawierać zgodne oświadczenia woli wspólników co do zakończenia łączącego ich stosunku prawnego. Umowa ta może mieć jednak treść bardziej rozbudowaną i regulować wszelkie sprawy związane z zakończeniem wspólnej działalności. W szczególności, umowa rozwiązująca może zawierać postanowienia dotyczące zasad i trybu podziału wspólnego majątku, jako że kwestie te są uregulowane w KC przepisami tylko dyspozytywnymi.

69

Z mocy samego prawa spółka ulega rozwiązaniu w następujących przypadkach:

a) gdy nastąpiło zdarzenie, które z mocy umowy spółki miało wywołać właśnie taki skutek (np. upływ określonego terminu, brak zysków w określonym czasie itp.);

b) gdy oznaczony w umowie spółki wspólny cel gospodarczy został zrealizowany (dotyczy to zwłaszcza spółek dorazowych);

c) gdy osiągnięcie wspólnego celu gospodarczego stało się – po zawarciu umowy – niemożliwe oraz

d) gdy na skutek śmierci lub wystąpienia wspólnika w spółce miałby pozostać tylko jeden wspólnik.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że jeżeli mimo zaistnienia przewidzianych w umowie przyczyn rozwiązania spółki prowadzi ona de facto nadal swoją działalność za wyraźną lub dorozumianą zgodą wszystkich wspólników, to poczytuje się wówczas, że stosunek spółki został przedłużony na czas nieoznaczony (art. 873 KC).

70

Rozwiązanie stosunku prawnego spółki może również nastąpić w drodze orzeczenia sądowego, wydanego na żądanie któregokolwiek ze wspólników. Jest to jednak możliwe tylko w razie zaistnienia „ważnych powodów” (art. 874 KC). Powody te mogą być różnorakie. Tytułem przykładu można tu wskazać poważne nieporozumienia między wspólnikami, wystąpienie poważnych utrudnień w działalności spółki, długotrwały brak zysków itp.

71

Skutkiem rozwiązania spółki jest przede wszystkim konieczność dokonania rozliczeń majątkowych pomiędzy „byłymi” wspólnikami. Zgodnie z art. 875 KC od chwili rozwiązania spółki do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Z majątku pozostałego po spłacie długów spółki wypłaca się wspólnikom wartość wniesionych przez nich wkładów z tym, że rzeczy wniesione tytułem wkładu do używania są zwracane w naturze (art. 875 § 2 w zw. z art. 871 KC). Pozostałą nadwyżkę majątku wspólnego dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w zyskach spółki (czyli – najczęściej – nadwyżkę tę dzieli przez liczbę wspólników).