Spis treści:

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Mapa

Przedmowa

Gwiezdny pył

Przypisy

Zdjęcia

Redakcja stylistyczna

Elżbieta Novak

Korekta

Hanna Lachowska

Barbara Cywińska

Projekt graficzny serii

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcia (okładka i wkładki) wykorzystano za zgodą

archiwum zdjęć modelek A PETER MARLOWE COMPOSITE ® www.modelscomposites.com

Tytuł oryginału

Quand les étoiles deviennent noires

Des rues d’Abidjan aux podiums d’Yves Saint Laurent

Copyright © Jean-Claude Gawsewitch Editeur, 2012

All rights reserved.

For the Polish edition

Copyright © 2013 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-4756-4

Warszawa 2013. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Publikację elektroniczną przygotował

Moim dzieciom, Affie i Clyde’owi

Rebecca urodziła się w Ghanie. Mieszkała w Togo, Gabonie i na Wybrzeżu Kości Słoniowej, a potem wyjechała do Paryża.

Przedmowa

Nie myśl, że gwiazdy umarły

tylko dlatego, że chmury skrywają słońce.

Przysłowie afrykańskie

To czarno-białe zdjęcie wyłania się z innej epoki[1]. Patrząc na moją umalowaną twarz, sfotografowaną z półprofilu, można by odnieść wrażenie, że moja skóra jest biała. Mimo wymyślnego koka mam androgeniczny wygląd, ulubiony przez wielkich projektantów lat 80. W połowie tamtej dekady to zdjęcie zdobiło mój kompozyt — wizytówkę top modelki. Nad zdjęciem, drobnym drukiem, widnieją moje dane: Wzrost 176 — Biust 84 — Talia 62 — Biodra 90 — Numer buta 40 — Włosy czarne — Oczy brązowe. Pod zdjęciem, dużym tłustym drukiem, figuruje logo agencji Glamour i adres: 40, rue François-Ier, 75008 Paryż — 47 23 89 26. Paryskie numery telefonów składały się wówczas z ośmiu cyfr, a telefonów komórkowych w ogóle jeszcze nie było.

Przez ponad dziesięć lat codziennie przeglądałam się w tym odbiciu. „Lustereczko powiedz przecie, kto jest najpiękniejszy w świecie?” Zdawało mi się, że zdjęcie uśmiecha się do mnie, jakby zapewniając, że żadna rywalka nie zdoła nigdy dorównać mi klasą i urodą. Upojona obietnicą wieczności wiodłam życie księżniczki, bywałam w luksusowych hotelach i nosiłam najbardziej eleganckie kreacje, a bogaci i przystojni mężczyźni zabiegali o moje względy.

W tamtych czasach Paryż leżał u moich stóp.

Niczym Kopciuszek na balu, oczarowana przez księcia świata mody o błękitnych oczach i słodkim głosie, oszołomiona dźwiękami walców, nie usłyszałam, gdy zegar wybił północ. Wraz z nastaniem lat 90. moja kareta zmieniła się z powrotem w dynię — obietnica wieczności się nie spełniła, a ja schowałam zdjęcie do szkatułki z pamiątkami. Żyłam wśród gwiazd, a potem spadłam na ziemię. Bez spadochronu.

Niewiele osób wie, co kryje się za kamienną maską top modelek, tych gwiazd świata mody, których wyniosłe sylwetki prezentują się na lśniących stronach magazynów dla kobiet. Krocząc po wybiegu w wytwornych kreacjach czy spędzając wakacje w rajskim zakątku świata u boku jakiegoś adonisa, którego popularność mierzy się ilością zer na koncie, uosabiamy marzenia wszystkich młodych dziewcząt. Uroda. Sława. Luksus.

Wszyscy znają twoją twarz i imię twojego ostatniego chłopaka. Ile osób wie, kim jesteś i przez co przeszłaś? Ostatnią rzeczą, jakiej oczekuje się od modelki haute couture, jest to, żeby się zwierzała i opowiadała o sobie. Ludziom wydaje się, że jeżeli otwieramy usta, to tylko po to, żeby wysączyć kieliszek szampana. Sprowadzone do naszych wymiarów lub, w najlepszym wypadku, do marki domu mody, który chwilowo firmujemy, ograniczamy się wbrew sobie do grania roli, jaką nam narzucono: „Bądź piękna i milcz!” Jak gdyby nasze przeżycia nie były godne zainteresowania.

Kto od dziecka sypia w atłasach, pozostanie w nich — poza wypadkami losowymi — do końca swoich dni. Ale my jesteśmy jak efemerydy, jak motyle, które żyją zaledwie kilka godzin. Pojawiamy się i znikamy, wzbijamy się ku słońcu, po czym spadamy w niebyt. Dopóki dajemy natchnienie wielkim projektantom, jesteśmy zapraszane w kręgi wyższych sfer. Gdy tylko nasze piękno wyblaknie, wyprasza się nas bez pardonu. „Moda umiera młodo i ten wyraz twarzy skazańca przydaje jej szlachetności”, pisał Cocteau. Na podobieństwo tej bogini, której poświęcamy życie, mamy krótki termin przydatności, nawet jeżeli wolałybyśmy o tym zapomnieć, żeby bardziej cieszyć się szczęśliwymi chwilami. Docieramy na szczyty w wieku, w którym większość dziewczyn mieszka jeszcze z rodzicami, a gdy one rozpoczynają życie zawodowe, nasza kariera chyli się ku końcowi. Jako ślad minionego prestiżu przechowujemy parę cennych relikwii pochodzących z wystaw największych jubilerów świata i garstkę niemodnych już zdjęć.

Pieniądze, luksus i popularność nie pozwalają dorosnąć. To doświadczenia życiowe czynią z nas dojrzałych ludzi. Ja swoje przeżyłam, począwszy od mojego dzieciństwa w Afryce, do tego stopnia, że czasem wydaje mi się, iż żyłam wiele razy. Na kilka tygodni przed ukazaniem się mojej autobiografii w Internecie pojawił się artykuł: „Rebecca Ayoko, zapomniana przez wszystkich czarnoskóra muza Yves Saint Laurenta”. Trudno zaprzeczyć, że od tamtych czasów moje nazwisko przestało cokolwiek mówić znawcom haute couture. Pewnie trudno byłoby im uwierzyć, że dwadzieścia pięć lat temu było ono równie znane jak nazwisko Naomi Campbell. Ale kwestia mojej popularności jest tu sprawą drugorzędną. Zarówno to, co przeżyłam przed, jak i po latach u Saint Laurenta, zasługuje na opowiedzenie. Życie top modelki nie sprowadza się ani do blasku jej sławy, ani do mroku zapomnienia.

To, co w życiu prowadzi nas ku przeznaczeniu, to spotkania. Jedne powodują, że coś w nas pęka na zawsze, inne wynoszą nas na sam szczyt. Jeżeli mała afrykańska dziewczynka, biedna i niepiśmienna, mogła zostać muzą jednego z największych kreatorów mody wszech czasów, to właśnie dzięki magii spotkań. Jeżeli zaś tej ubóstwianej przez świat top modelce udało się podnieść po upadku, to także dzięki życzliwym ludziom, których los postawił na jej drodze. Powtórzę za François Mauriakiem: „Zasługujemy na wszystkie spotkania. Każde z nich przydzielone jest naszemu przeznaczeniu”.

Historię mojego życia, od uliczek Treichville w biednej dzielnicy Abidżanu do paryskich wybiegów, składam w hołdzie moim dobrym duchom. Tym, którzy w latach mojej młodości wzięli mój los na swoje barki, pozwalając mi spojrzeć dalej i wyżej, poza ciasny horyzont, który był mi przypisany. Tym, dzięki którym dane mi było tańczyć na balu haute couture i którym zawdzięczam najcenniejsze wspomnienia, jakie pielęgnować będę w sercu do końca moich dni. A także tym, którzy przyjęli mnie z otwartymi ramionami wtedy, gdy stałam się nikim i gdy wszyscy odwracali ode mnie wzrok.

Niech opowieść o ich dobroci przyjmą w dowód mojej wdzięczności.

Rebecca Ayoko

Gwiezdny pył

Urodziłam się niespodziewanie pod rozgwieżdżonym niebem. Mama opowiadała mi, że w wieczór moich narodzin nie mogła zmrużyć oka. Powietrze było ciężkie, brakowało jej tchu. Aby ulżyć sobie trochę w trudach ostatnich dni ciąży, poszła ochłodzić się do chatki z liści kokosowych, która służyła nam za łazienkę. Ledwo nabrała wody z wiadra, gdy poczuła gwałtowne skurcze. Zgięta wpół upadła na kolana. W tych to nieprzewidzianych okolicznościach bez uprzedzenia przyszłam na świat.

— Wcale nie cierpiałam — opowiadała mi później. — A księżyc świecił tak jasno, że było widno jak w dzień!

Tak właśnie urodziłam się w Ghanie, w wiosce Agogo, pewnej wiosennej nocy zwiastującej porę deszczową. Na gołej ziemi, przy wtórze muzyki świerszczy i rechotu żab, w godzinie, w której ludzie śpią jak dzieci. Gdy mama zawołała o pomoc, nadbiegły sąsiadki, odcięły pępowinę, umyły mnie i zawinęły w chustę. Moja pępowina została tam, zakopana w ziemi — ten zwyczaj ma u nas ogromne znaczenie, czasem nawet sadzi się w tym miejscu drzewo, które jest niczym brat bliźniak nowo narodzonego dziecka. W snach często powracam w moje rodzinne strony. Pępowina zakopana w afrykańskiej ziemi łączy mnie z moimi korzeniami.

Urodziłam się około 1960 roku, ale nie wiem dokładnie kiedy. Rzecz jasna, w moim paszporcie widnieje data urodzenia. Ale nikt z tych, którzy przyszli na świat w afrykańskiej wiosce, z dala od jakiegokolwiek szpitala, nie posiada aktu urodzenia spełniającego formalne wymogi. Przez długi czas będę musiała zadowalać się świadectwem chrztu jako jedynym dowodem tożsamości. Od czasów kolonizacji chrzest jest u nas powszechnym obyczajem. W przeciwieństwie do mojej matki, ojcu, żarliwemu katolikowi, zależało na tym ogromnie.

Moje nazwisko brzmi Adamah i oznacza „ziemię”. Rebecca to imię nadane mi przy chrzcie, ale mam też drugie imię, Ayoko, „druga córka” w języku mina, moim ojczystym języku, używanym głównie w Togo, Ghanie i Beninie. Moja starsza siostra nazywa się Hélène Ayele (co znaczy, że jest najstarszą córką). Kayi, moja młodsza siostra, zostanie ochrzczona imieniem Susanna. Mam też dwóch starszych braci, Foliego oraz Kaniego, którego zabierze choroba, zanim skończy rok życia. Dzięki tym zwyczajowym imionom mieszkańcy Zatoki Beninu mogą umieścić nasze rodzeństwo w odpowiedniej hierarchii.

Moi rodzice pochodzą z sąsiedniego Togo, kraju, którego szerokość nie przekracza miejscami pięćdziesięciu kilometrów. Mój ojciec, jak i wielu jego rodaków, wyemigrował do Ghany, skąd pochodzą jego przodkowie i gdzie mieszka część jego rodziny. Kraj ten, dawna kolonia brytyjska, jest duży i daje więcej możliwości pracy. Podział administracyjny w tym regionie to czysta formalność, a dla zamieszkujących go społeczności granice wyznaczają obszary językowe i kulturowe. Mój ojciec przeprowadził się do regionu zamieszkanego przez lud Aszanti, który utrzymuje dobre stosunki z ludem Mina. Ze strony obojga rodziców pochodzę z rodu kapłanów religii animistycznej z Glidji. Wioska ta położona jest na wybrzeżu Togo, tam, gdzie niegdyś znajdowało się święte miasto Genyigba, miejsce narodzin naszych dawnych władców. W mojej rodzinie tajniki wiedzy religijnej przekazywane są z pokolenia na pokolenie, tak jak i prawo do odprawiania magicznych rytuałów związanych z kultem bóstw mina, właściwych każdemu klanowi. Społeczeństwo afrykańskie opiera się na rodach, a przynależność do nich liczy się dla nas bardziej niż wykonywany zawód czy sytuacja materialna, jaką wyznaczyły nam koleje losu.

Moi rodzice tworzą piękną parę. Tata jest wysoki, szczupły, smukły i ma regularne rysy twarzy, na której maluje się spokój. Mówią, że on i ja jesteśmy do siebie podobni jak dwie krople wody. W dni świąteczne przywdziewa tradycyjny, odświętny strój, którego jedną połę zarzuca na lewe ramię, na rzymską modłę. Wszystko to, wraz z jego kocimi ruchami, nadaje mu prawdziwie królewski wygląd. Mama jest niska i drobna, młodsza od taty o jakieś piętnaście lat. Oczami wyobraźni widzę ją w ubraniu o stonowanych barwach, z chustą na głowie zawiniętą w majestatyczny turban. Mówimy na nią „Dada”. Porusza się z wielkim wdziękiem; spokojna i łagodna, rzadko podnosi głos. Pełna wiary w życie nie podejrzewa, co zgotuje jej los.

Tata jest stolarzem, ma swój warsztat, w którym pracownicy pod jego nadzorem produkują meble. Dochody z zakładu wystarczają nam na utrzymanie. Mama uzupełnia budżet domowy, gotując obiady dla uczniów pobliskiej szkoły. W szkole nie ma stołówki, umówiła się więc z dyrektorem, osobą duchowną, że będzie sprzedawać dzieciom posiłki. Codziennie zanosi do szkoły potrawę z ryżu, którą wcześniej od świtu przygotowuje w domu. Usadawia się w kącie szkolnego podwórka, w cieniu rozłożystego mangowca, ze swoim wielkim garnkiem i plastikowymi talerzykami, a ustawione w ogonku dzieci kolejno podają jej monetę, którą dostały od rodziców, żeby kupiły sobie obiad.

Nigdy się od niej nie oddalam. Gdy jestem jeszcze mała, od rana do wieczora nosi mnie w chuście na plecach. Zabiera ze sobą do szkoły, gdzie sprzedaje swoje obiady, a ja zasypiam przy niej kołysana krzykami uczniów. To na tym podwórku uczę się chodzić, trzymając się ścian. Gdy poruszam się już samodzielnie, zapuszczam się do sal szkolnych, depcząc niezdarnie jak kaczątko, a uczniowie, którzy bardzo mnie lubią, wołają za mną „Dzidziusiu!” Siadam sobie więc z nimi grzecznie, a nauczycielka pozwala mi zostać w klasie, gdzie z uwagą słucham lekcji prowadzonych w języku Szekspira. Wcześnie zawitałam w szkolne mury, ale czytać i pisać nauczę się dopiero w wieku dorosłym.

Mieszkamy na kawałku ziemi, na którym liczne domy stoją jeden obok drugiego w półkolu, na wspólnym podwórzu, gdzie dzieci bawią się wszystkie razem. Niczego nam nie brakuje, czuję się szczęśliwa. Nie zdając sobie z tego sprawy, przeżywam najpiękniejsze chwile mojego dzieciństwa.

W niedziele tata zabiera nas na mszę. Mama rzadko nam towarzyszy, wierna kultowi przodków, nazywanych przez misjonarzy „fetyszami”. W przeciwieństwie do niej tata jest bardzo przywiązany do religii katolickiej. Już o piątej rano udaje się na pierwsze nabożeństwo. Potem wraca, je z nami śniadanie i przygotowuje się na sumę, na której zbierają się wszyscy mieszkańcy naszej wioski. Wszyscy ubieramy się odświętnie: dziewczynki wkładają piękne sukienki w europejskim stylu, białe albo różowe, z plisami i falbankami. Włosy zapleciono nam poprzedniego dnia w cienkie warkoczyki. Na nogach mamy sandałki przywiązane do kostki rzemykami. Dla dzieci, które przez cały tydzień biegają boso, nosić je wcale nie jest takie proste.

Jeżeli ze wzruszeniem wspominam niedziele mojego dzieciństwa, to nie z powodu mszy, których z racji młodego wieku nie rozumiałam. To, na co czekam z niecierpliwością przez cały tydzień, to ta cudowna chwila, gdy mój tata wyciąga kodaka, żeby robić nam zdjęcia. Przestrzegamy ściśle ustalonego rytuału: po powrocie z mszy zamieniamy nasze niedzielne sukienki na tradycyjne ubrania. Następnie siadamy do stołu, wyłącznie tego dnia;

zazwyczaj jemy, siedząc na ziemi, na matach, wokół ustawionego pośrodku purée z futu, ignamu lub manioku, które jemy rękami. Ale w niedziele tata chce, żebyśmy naśladowali posiłki białych. Jemy przy stole, używamy talerzy i sztućców, a danie, które on sam przygotowuje, składa się z chleba, sałaty i jajek.

Po zakończonej sjeście tata mówi:

— Dziewczynki, ubierzcie się znów w niedzielne sukienki i ładnie uczeszcie! Zrobię wam zdjęcia...

Potem przynosi płyty winylowe, żeby stworzyć odpowiednią atmosferę. Szczególnie lubi muzykę popularnych wówczas ghańskich artystów, jak Ebo Taylor, król funku z Akry; dźwięki tej muzyki wyzwalają nieodpartą chęć do tańca. Teraz się zacznie! Tata robi nam zdjęcia w różnych pozach: na stojąco, siedząco, z przodu, z profilu... Zazwyczaj odbywa się to na wspólnym podwórzu. Sąsiedzi przyglądają się nam w osłupieniu, a ich dzieci przybiegają zrobić sobie z nami fotkę. Podczas gdy moją siostrę Ayele nudzą te niekończące się niedzielne popołudnia, ja rozkoszuję się każdą chwilą. Nie wiem jeszcze o tym, ale właśnie uczestniczę w moich pierwszych w życiu sesjach zdjęciowych. Ten błogi czas da mi przedsmak atmosfery, jaka kilka lat później otaczać mnie będzie na co dzień. Nic mnie bardziej nie uszczęśliwia, niż móc wystroić się i pozować przed obiektywem ojca. Każdego niedzielnego poranka, gdy się obudzę, myślę tylko o tej chwili. Niestety, nie udało mi się zachować zdjęć z tamtych czasów i dziś pozostają mi tylko wspomnienia utraconego raju.

W Afryce liczna rodzina postrzegana jest jako błogosławieństwo, nawet jeżeli brakuje środków na jej utrzymanie. Dwa lata po moich narodzinach na świat przychodzi moja młodsza siostra, Kayi. Jak mi później opowiadano, oględnie mówiąc, nie byłam tym zachwycona. Czuję się odrzucona i zazdrosna o małą konkurentkę. Pozbawiona bliskości, jaka dotychczas łączyła mnie z matką, snuję się żałośnie po podwórku. Wówczas jeden z sąsiadów, widząc mnie we łzach, proponuje mojej mamie:

— Zajmij się niemowlęciem, a ja pobawię się z twoją córką. Nie martw się!

Mężczyzna ma około trzydziestki. Rano uczy się na stolarza w warsztacie mojego ojca, a popołudnia spędza na podwórzu naszego osiedla. Zapamiętam go jako człowieka wysokiego, szczupłego i umięśnionego, z krótko obciętymi włosami i ciemną skórą. Uchodzi za uprzejmego i zawsze uśmiechniętego, mimo to coś w nim sprawia, że trochę się go boję. Nie mam odwagi spojrzeć mu w oczy.

Widujemy go codziennie i mama ma do niego zaufanie. Z ulgą przyjmuje propozycję, licząc na to, że wujek — tutejsze dzieci tak go nazywają — poświęci mi swoją uwagę i mnie pocieszy. On bierze mnie na ręce.

— Chodź, Ayoko, pobawimy się! — mówi.

Udaje mu się mnie rozśmieszyć i na krótką chwilę zapominam o swojej zazdrości.

Pamiętam dokładnie tamto upalne popołudnie, gdy żaden, nawet najlżejszy podmuch wiatru nie łagodził przytłaczającego skwaru. Rodzice odpoczywają, a ja wałęsam się po podwórzu. Sąsiad siedzi na krześle i nuci pod nosem. Nagle chwyta mnie i sadza sobie na kolanach, przyciskając mocno do brzucha. Czuję, jak coś między jego nogami robi się twarde. Zaczyna się o mnie ocierać. Próbuję się wyrwać, piecze mnie, boli! Ale on trzyma mnie z całych sił. Czuję się jak osaczone zwierzę, boję się nawet krzyknąć. W Afryce dziecko nigdy nie przeciwstawia się dorosłemu: spuszcza wzrok i robi, co mu każą. Jako dwuipółlatka jestem zdecydowanie za mała, żeby pojąć, co mi się przydarza. Kilka lat później, kiedy zacznę już życie seksualne, zrozumiem, co się wtedy stało, ale poczucie wstydu nie pozwoli mi o tym mówić.

Scena ta będzie się powtarzać jeszcze przez kilka miesięcy i nikt z mojego otoczenia nie zwróci na to uwagi. Rodzice widzą w wujku tylko uczynnego sąsiada, który huśta dziecko na kolanach, żeby wyświadczyć im przysługę. W podziękowaniu za opiekę nad córką mój ojciec ciągle przynosi mu piwo i zostaje na wieczorne pogawędki. A mnie nocą męczą takie koszmary, że domagam się, by rodzice pozwolili mi z nimi spać. Nikt nie domyśla się powodów mojego zachowania. Nikomu z mojej rodziny ani z mojego otoczenia przez myśl nie przeszłoby, że ten człowiek może dopuszczać się podobnych czynów. Wciąż mam w pamięci tamte straszne sny, które odzwierciedlały moje traumatyczne przeżycia.

Tak oto wilk w owczej skórze pogrzebał moje dzieciństwo. Ale nie on jeden. Wkrótce pojawią się następni.

Koniec wersji demonstracyjnej

Przypisy

[1] Patrz: pierwsze zdjęcie w pierwszej wkładce zdjęciowej (przyp. wyd.).