Redaktor prowadzący

Małgorzata Cebo-Foniok

Redakcja stylistyczna

Anna Tłuchowska

Korekta

Barbara Cywińska

Halina Lisińska

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcie na okładce

Napoleon przekraczający Przełęcz Świętego Bernarda w 1800 roku, Jacques-Louis David

Ze zbiorów The Bridgeman Art Library/Getty Images

Tytuł oryginału

Trois femmes et un empereur

Copyright © Editions Robert Laffont, Paris, 1994,

through arrangement with Renata de La Chapelle Agency.

All rights reserved.

For the Polish edition

Copyright © 2014 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-5324-4

Warszawa 2014. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja do wydania elektronicznego

P.U. OPCJA

juras@evbox.pl

Dla kogoś, kto wspierał mnie w tej trudnej,
lecz pasjonującej przygodzie:
wsłuchiwaniu się w serce mężczyzny,
który zapewniał, że nigdy nie słyszał jego bicia.

I królowie, choć wielcy, przecież to są ludzie.

Pierre Corneille[1]

Maria

Był czerwcowy dzień w Malmaison, wiosna ustępowała miejsca latu, a wszystko wokół było żywiołem i harmonią. Jeden z tych dni, w których słowo „koniec” wydaje się pozbawione sensu.

A ja patrzyłam na ogrody, które słyszały tyle śmiechu, gościły tyle szczęścia, na ocienione aleje, w których wymieniono tyle czułych, a niekiedy smutnych słów i myślałam: To już minęło!

Nikt nie ujrzy więcej krążącej wśród ukwieconych grządek, jak zbierający nektar motyl, Józefiny, wystrojonej w białą muślinową suknię. Nie rozlegnie się jej niski, aksamitny głos, który uwiódł tak wielu, gdy woła: „Bonaparte, ach, Bonaparte, gdzie się ukryłeś?”

Nie było już Józefiny. Niebawem i Napoleon miał opuścić nas na zawsze.

Patrzyłam na niego – tego mężczyznę, który zawładnął mną na zawsze, tego zdobywcę i poetę, który miał odwagę stwierdzić, że „rodzimy się, żyjemy, umieramy wśród cudów”. Przypomniał mi się ten świt u bram Warszawy, kiedy on, nie znając nawet mojego imienia, wręczył mi bukiet kwiatów. Minęło sześć lat – zmieniła się postura, zmieniła twarz, ale spojrzenie pozostało to samo. Każdy, na kim choć przez chwilę spoczął ten wzrok, zapamiętywał go na zawsze.

To było jedenaście dni po Waterloo!

Przybyliśmy w kilka osób, by dzielić z Cesarzem jego ostatnie chwile w Malmaison. Była tam jego matka – Letycja, młodsza siostra – Paulina, która nie mogła powstrzymać potoku łez, starszy brat – Józef, Hortensja… Napoleon poprosił mnie, bym przywiozła także naszego pięcioletniego syna – Aleksandra.

Przed chwilą przybył aktor Talma z bukietem fiołków w butonierce. Po tym znaku rozpoznawali się ostatni wierni Cesarzowi – symbolizował on wiarę w jego powrót do władzy.

Generał Bertrand podszedł do naszej grupki.

− Wasza Wysokość, trzeba wyruszać… Prusacy są już w Chatou. Gdyby pana pochwycili…

Napoleon poczuł się urażony. Zwrócił się w stronę kilku gwardzistów, którzy towarzyszyli generałowi, i powiedział cicho:

− Niech przychodzą. Czegóż oni nie robią z Francuzami…

− Jedź, mój synu – powiedziała błagalnie Letycja.

Hortensja wręczyła mu swoją diamentową kolię. Talma, wielki aktor dramatyczny, nie znajdował słów pożegnania. Płakaliśmy wszyscy.

Napoleon objął wzrokiem park. Jakież piękne jest Malmaison! Jakie szczęście móc tu zostać!

Oddalił się, zmierzając długimi krokami ku bocznej bramie, gdzie czekał na niego kryty czterokonny powóz. Miał go zawieźć do Rochefort, skąd wyruszyłby do Ameryki. W porcie czekały już dwie fregaty.

− Dołączymy tam wszyscy do ciebie! – krzyknęła Paulina i załkała.

Z drogi usłyszeliśmy okrzyki: „Niech żyje Cesarz!” Nie mogłam uciszyć wewnętrznego głosu, który mówił mi, że żadne z nas już go nie ujrzy.

W powietrzu mieszały się zapachy magnolii i eukaliptusa. Pozostawione sobie samym kwiatowe dywany jakby ogarnęło szaleństwo – rośliny najrozmaitszych gatunków, niektóre sprowadzone z odległych krajów, walczyły ze sobą, burzyły się, splatały na kształt bitwy czy też orgii. Wokół mnie tylko zapach i szum, przeszywany niekiedy ostrym trelem jednego z rzadkich ptaków, które Józefina kolekcjonowała dla rozrywki.

Siadam na kamiennej ławeczce i zatapiam się we wspomnieniach. Nagle nachodzi mnie paląca potrzeba poznania prawdy. Józefina, piękna Kreolka, pierwsza żona Napoleona… Ja, Maria Walewska, którą nazywał „swoją polską żonką”… Maria Luiza, jego austriacka księżniczka… Którą z nas trzech naprawdę kochał?

Twierdziłeś, mój kochany, że nigdy nie słyszałeś bicia swego serca, ale czy choć na kilka miesięcy oddałeś je komuś innemu niż historii – kochance, do której wielu się zaleca, nie wiedząc nigdy, czy uczucie zostanie odwzajemnione?

Józefina…

Po roku przybyłam właśnie tutaj z Aleksandrem, którego pragnęła poznać. Wzięła go na kolana i długo mu się przyglądała.

− Czy ma w sobie coś z cesarza? – zapytała łagodnie. – Proszę spojrzeć – podbródek! I usta, być może…

Następnie zaprowadziła mnie do szklarni, bym mogła podziwiać jej kwiaty. Suknia z ciężkiego brokatu i pełne wdzięku gesty sprawiały, że przypominała królową.

− A oto moje zdobycze – powiedziała, wskazując na róże. – Czy wie pani, że mam ich dwieście pięćdziesiąt odmian?

Ucięła jedną, by mi ją ofiarować.

− Nosi nazwę Souvenir – wspomnienie.

Róża miała głęboką barwę wpadającą w fiolet, który przywodził na myśl zapadający zmierzch. Ten kwiat był podobny do niej.

Poszłyśmy dalej. Między nami, choć jej imię nie zostało wypowiedziane, szła trzecia kobieta. To po to, aby ją poślubić, Napoleon porzucił nas obie.

Miała dwadzieścia dwa lata i była Austriaczką. Mówiono o niej, że jest łakoma i zmysłowa. I mówiono, że Cesarz oszalał na jej punkcie jak młody chłopak. Maria Luiza!

Józefina ujęła mnie pod rękę, jakby starała się nie zostawić dla niej ani trochę miejsca.

− Niegdyś nazywano mnie Różą – zwierzyła się. – Lecz Bonaparte nie chciał używać tego imienia, mówiąc, że zbyt wielu mężczyzn już je wypowiadało… i w zbyt intymnych sytuacjach.

Zaśmiała się gardłowo, jak zakochana kobieta, i przez chwilę jej twarz zdała się pełna słońca i słodyczy tego kraju, w którym spędziła młodość.

Westchnęła i dodała cicho:

– To on pierwszy nazwał mnie Józefiną. Lecz nieraz zadawałam sobie pytanie, czy nie lepiej było pozostać Różą.

Józefina

1. Huragany

Od rana w Trois-Ilets na Martynice komary cięły wściekle, a ptaki kręciły się jak szalone wokół chat niewolników i rezydencji ich panów, jakby chcąc ostrzec o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Każdy widział też, że poprzedniego dnia słońce zaszło krwawo.

W ogrodzie swoich rodziców, pomiędzy jaśminami i bugenwillami, mała Róża Tascher de La Pagerie dumnie prezentowała swoje białe koronki, kiedy rozległ się dzwon na trwogę. Nagle zapadła ciemność, morze oszalało, pioruny zaczęły rozdzierać niebo, a wiatr rzucił dziewczynkę na ziemię.

Jej czarnoskóra niania spieszy na pomoc. Z dzieckiem przyciśniętym do piersi biegnie aż do Cukrowni, jedynego na wyspie kamiennego budynku. Rodzina Róży i większość mieszkańców już się tam schroniła. Na kolanach błagają Najświętszą Panienkę o ratunek.

Na zewnątrz słychać już tylko cichy szum wody. Znów jest dzień. Umazana kurzem i łzami, Róża wychodzi ze swojej kryjówki. Gdzie się podział jej dom? Gdzie są drzewa bananowe i kokosowe, ananasy o słodkich owocach? Co stało się z kwiatkami o tysiącu barw? Jej świata już nie ma, został skradziony. Róża krzyczy, rozdziera gorsecik opiekunki, wiesza się jej u szyi.

Ta powtarza jedynie: „To huragan, panienko, to huragan”.

Róża Tascher de La Pagerie została wicehrabiną Beauharnais. Ma trzydzieści jeden lat i jest matką dwojga dzieci: Eugeniusza i Hortensji. Jest czerwiec roku 1794. Zamknięta w więzieniu des Carmes na ulicy Vaugirard w Paryżu, wie, że Trybunał rewolucyjny może w każdej chwili zażądać jej głowy. Tymczasem w tych szarych murach, w czasie oczekiwania na śmierć, inna burza – krótsza, bardziej osobista – znów wywróci jej świat do góry nogami. Kobieta odkryje rozkosz w ramionach przystojnego generała Hoche.

Po tym uniesieniu Róża zaczyna przeczuwać, że nigdy nie zdoła zaspokoić swojego głodu. Ach, gdyby pozwolono jej żyć jeszcze trochę!

Potoczyła się głowa Robespierre’a, otworzyły się wrota więzień. Wicehrabia Beauharnais miał pecha trafić pod gilotynę na kilka dni przed tyranem. A zatem Róża jest podwójnie wolna. I zdeterminowana, by swoją wolność wykorzystać.

Skąd mogła wiedzieć, że nad jej życiem zawisł już kolejny huragan, który miał dąć aż po ostatni oddech i zmieść całą Europę?

Nazywał się Napoleon Bonaparte.

Gęste włosy o wpadającym w rudy, kasztanowym kolorze, niebieskozielone oczy pod napiętymi płatkami powiek, perfekcyjny nos, zmysłowe usta – nie wiadomo co podziwiać bardziej u wicehrabiny Beauharnais. Skóra Kreolki jest matowa i elastyczna, jej ramiona perfekcyjnie zaokrąglone, piersi wysoko osadzone. Jej głos brzmi jak muzyka.

Choć ma trzydzieści dwa lata przyciąga mężczyzn bardziej niż kiedykolwiek. Inne kobiety są roślinami szklarniowymi, ona zaś jest bujnym kwiatem Martyniki, obietnicą rzewnych i wonnych rozkoszy.

Lecz jak żyć?

W roku 1795 w Paryżu brakuje wszystkiego – tak żywności, jak ubrań. Za przyniesienie wiadra wody do mycia trzeba zapłacić fortunę, a kiedy idzie się w gości, trzeba zabierać własny chleb.

Obywatelka wdowa Beauharnais mieszka przy rue de l’Université ze swoimi dziećmi, dwójką służących oraz pieskiem Fortuné – strachliwym gładkowłosym mopsem. Dzięki nielicznym przedmiotom odzyskanym po wyjściu z więzienia jest w stanie handlować, tak jak robi to obecnie każdy, przede wszystkim jednak pożycza – od generała Hoche’a, który jak ostatni prostak przedłożył nad nią swoją szesnastoletnią żonę, od swojej matki, która pozostała na Martynice, od służących, od zastępów swoich przyjaciół.

Przyjaciele to jedyna rzecz, której ma pod dostatkiem – przede wszystkim zachwycająca Thérésa, w więzieniu Carmes zwana Notre Dame de Thermidor, odkąd Tallien[2], od niedawna jej mąż, dla jej pięknych oczu postanowił obalić Robespierre’a, uwodzicielska madame Récamier, pani Hamelin i wiele innych. Mężczyzn zachwyca jej urok, dowcip, wyważenie, sposób, w jaki prowadzi konwersację i sprawia, że rozmówca czuje się swobodnie, jednocześnie go uwodząc. Pani Beauharnais jest wspaniałym gościem. Jest rozchwytywana.

Pożyczać bez intencji zwrócenia, czy pozwalać się obdarowywać – czy jest jakaś różnica? Panna Lenormand, słynna wróżka, do której Róża poszła dowiedzieć się o swoją przyszłość odkryła karty. Atut Kreolki? Mężczyźni! Przez nich, z nimi zrealizuje ona swoje pragnienia. Lecz wszystko ma swoją cenę.

Róża jakby to przeczuwała i już poszła w tę stronę… Interesy z mężczyznami są tak proste, na ogół dość przyjemne, a zresztą… ona nie cierpi mówić „nie”.

Mówi więc „tak” – Barrasowi, jednemu z najbardziej wpływowych członków Konwentu Narodowego, który uczy ją, jak się wzbogacić na dostawach wojskowych, markizowi Caulincourt, niemłodemu już, lecz za to całkowicie jej oddanemu, a także, owszem, wszystkim tym, którzy płacą za jej suknie i jej wspaniałe jedwabne pończochy, które później z przyjemnością zsuwają jej z nóg, tym, którzy dostarczają wina do jej piwniczki i dbają o zaopatrzenie jej stołu.

Róża oddała dzieci na pensję, by móc swobodniej podążać za radami panny Lenormand.

Czy to oznacza, że żyje źle? Nie zadaje sobie nawet tego pytania. Po prostu żyje – jeszcze choć przez chwilę, zanim śmierć, która już raz przeszła tak blisko, nie wróci po nią. Żyje odważnie i na nic nie bacząc – tak jak wczoraj tańczyła w Carmes, gdzie jeszcze niedawno była uwięziona, gdzie jej mąż przeżył swe ostatnie chwile i gdzie poznała Hoche’a. Żyje, odwracając wzrok od murów spryskanych krwią duchownych przeszytych szpadami rewolucjonistów. Spieszy się z życiem, bo czy nie jest tak, że każdy ma w sobie kata, mordercę… klienta pana Guillotin?

Żyje, nie przypuszczając, że nadciąga huragan.

Jest piękny jesienny dzień, a Paryż przyoblekł się w zieleń i czerwień. Uczesana jak grecka patrycjuszka, wystrojona w przezroczysty muślin, na który narzuciła barwną chustę, w białych rękawiczkach sięgających łokci, pończochach tego samego koloru i w delikatnych pantofelkach Róża udaje się do Thérési Tallien, która mieszka niemalże na wsi, w Alei Wdów[3], w domu krytym strzechą i obrośniętym winoroślą, zwanym La Chaumière – chałupką.

W salonie urządzonym meblami w stylu antycznym tłoczą się liczni eleganccy goście. Są tam Barras, madame de Staël – tak stali goście, jak i ci nowi. Podaje się herbatę i czekoladę. Aż nagle na progu pokoju staje osobliwa postać – niski oficer w płaszczu z pelerynką o kolorze stali, w źle wyczyszczonych butach, o zbyt długich i zbyt rzadkich włosach i żółtawej karnacji.

Zatrzymuje się przy marmurowej kolumnie i z zaciśniętymi szczękami przygląda się zebraniu ponurym wzrokiem. Barras podchodzi go przywitać i wszystkim przedstawić – nazywa się Napoleon Bonaparte. Pochodzi z Korsyki.

– Wyobraź sobie, że poprosił mnie, żebym się rozwiodła i z nim ożeniła – szepcze Róży na ucho Thérésa.

Wciąż się z tego śmieje… Aby osłodzić mu odmowę, zdobyła dla niego koszulę pod uniform, bo był bez grosza.

Róża także się śmieje, śledząc wzrokiem niewielkiego żołnierza, który kłania się kobietom niezręcznie. Ile ma lat? Odpowiadają jej, że dwadzieścia sześć. Co robił do tej pory? Nic szczególnego: wywrócił swoją wyspę do góry nogami, bił się pod Tulonem i, jak wszyscy, był jakiś czas w więzieniu.

– Wiesz, co napisał? – opowiada madame Récamier, która jest zawsze na bieżąco z interesującymi sprawami. – Geniusze są jak meteory – ich przeznaczeniem jest spłonąć, by rzucić światło na całą epokę.

To zdanie, które oczywiście odnosił do samego siebie, było zawarte w rozprawie wygłoszonej przed członkami akademii w Lyonie. Liczył na nagrodę, a odesłano go z kwitkiem za zbytnią zuchwałość.

Młody Korsykanin kłania się Róży, a gdy jego spojrzenie na niej spoczywa, przechodzi ją dreszcz. Wzrok ma gorączkowy, ostry, przeszywający.

Lecz wkrótce go zapomni – jest tyle pięknych sukni i klejnotów do podziwiania, do zazdroszczenia, tylu mężczyzn do uwiedzenia… Przypomni sobie o niewysokim oficerze w znoszonym płaszczu dopiero wtedy, gdy ulice Paryża znowu spłyną krwią.

Tego październikowego wieczoru, czyli dwunastego vendémiaire’a, pada deszcz. Wiatr smaga gwałtownymi podmuchami. Dziś wybuchł konflikt pomiędzy rządem a rojalistami. Ci w nocy chwytają za broń i zbierają się na ulicy Saint-Honoré. Wzywają lud do buntu przeciwko członkom Konwentu, którzy doprowadzili do przelewu takiej ilości krwi. Protestujących pod kościołem św. Rocha jest niemal trzydzieści tysięcy. Generał Menou, odpowiedzialny za obronę Paryża, składa dymisję. Zastępuje go Barras. Nie mając doświadczenia wojskowego, do pomocy werbuje Napoleona Bonaparte.

Thérésa już się nie śmieje, gdy ze ściśniętym gardłem opowiada Róży o wydarzeniach tej tragicznej nocy. Bonaparte uzbroił deputowanych, sprowadził z przedmieść czterdzieści armat, sam stawił czoło tłumowi podjudzonemu przez rojalistów. Widząc skalę zamieszek, niektórzy członkowie Konwentu mówili już o kapitulacji, nie zaś o strzelaniu z armat.

– Będzie pan czekał z oddaniem strzałów, aż lud da panu pozwolenie?! – krzyknął Korsykanin do Barrasa. – Dał mi pan nominację, więc proszę pozwolić mi działać.

Buchnął ogień. Do rana rewolta została stłumiona, a Bonaparte mianowany głównym dowodzącym armii.

– Ten mały generał może stać się wielkim człowiekiem! – zauważa zamyślony markiz Ségur.

Róża przypomina sobie to szczególne spojrzenie – równie dumne i władcze, co jego ciało – mikre. Obecnie Bonaparte ma pieniądze, służbę, siedzibę. A jeśli przewidywania Ségura były słuszne? Jeśli Korsykanina czekała wielka przyszłość? Co więcej – jest młody, a to jest w smak pożądliwej Kreolce. Cóż, nie powinno być aż tak trudno go podejść.

Przychodzi jej do głowy pomysł.

Syn Róży, Eugeniusz, ma czternaście lat. Nie jest wprawdzie przystojny, gdyż jego rysom brakuje delikatności, lecz to wesoły i przyjemny w obyciu chłopak, którego wszyscy lubią. W czasie terroru był czeladnikiem stolarza, później, dzięki Róży, został pomocnikiem polowym generała Hoche’a, obecnie uczy się w irlandzkim kolegium w Saint-Germain.

Chłopak przeżył chwile grozy, gdy żandarmi wtrącili jego rodziców do więzienia Carmes. Podpisał wraz ze swoją siostrą Hortensją petycję, w której błagali Konwent o ich uwolnienie i wsuwał liściki do nich pod obrożę mopsa Fortunégo. Niestety, jego ojciec został stracony. Ale Róża powróciła do niego.

Eugeniusz uwielbia swoją matkę, która jest jak pieśń z wysp i czasem potrafi być tak czuła. Nigdy nie był w stanie niczego jej odmówić i kiedy tego jesiennego poranka roku 1795 prosi go, aby udał się do nowego komendanta Paryża, by prosić go o pozwolenie na zachowanie szabli Alexandre’a de Beauharnais, zgadza się bez wahania. Bonaparte, obawiając się nowej rebelii, wprowadził bowiem dekret zabraniający noszenia broni w niektórych dzielnicach Paryża.

Eugeniusz stawia się więc u Barrasa, który tego dnia gości na kolacji młodego generała. Ten ostatni przerywa posiłek, by go przyjąć. Ujęty pełnym szczerości spojrzeniem chłopaka, poruszony żarem, z jakim opowiada o męce swojego ojca i prosi o pozwolenie zachowania jego szabli, wyraża zgodę na jego prośbę. Potem wraca do stołu i pyta:

− Czy nie poznałem już matki tego młodego człowieka?

− Ależ tak. Nazywa się Róża de Beauharnais i jest kobietą wybitną – odpowiada Barras ze znaczącym uśmiechem.

Nazajutrz ta kobieta zjawia się we własnej osobie! Chce podziękować Bonapartemu za wspaniałomyślność. Nie poznaje mężczyzny, który na przyjęciu u Thérésy wywołał jej wesołość – w nowym ubraniu, z nienagannie lśniącymi oficerkami, ma w sobie coś cesarskiego. Jaka szkoda, że jest tak wątły, a przede wszystkim tak źle uczesany – brązowe włosy opadają mu żałośnie po obu stronach głowy jak psie uszy.

Gdy przyjmuje Różę, ludzie wciąż wchodzą, by prosić go o opinię, rozkaz, przysługę. Wtedy jego ton staje się precyzyjny, autorytarny, a twarze pochylają się lub odwracają pod przeszywającym spojrzeniem. Wdowie przypominają się słowa markiza Ségur: „Ten mały generał… pewnego dnia może zostać wielkim człowiekiem…”

Zapewniwszy go śpiewnym głosem o swojej wdzięczności, Róża prosi, by złożył jej wizytę na ulicy Chantereine.

Pewne udane interesy załatwione przy okazji dostaw wojskowych pozwoliły jej zamieszkać przy Chaussée-d’Antin. Jej nowa rezydencja jest przestronna, otoczona pięknymi drzewami. Ma ogród, stajnie i może utrzymywać trójkę służących.

Bonaparte przyjmuje jej zaproszenie. Odwiedza ją raz, drugi, trzeci… Lecz do niczego nie dochodzi!

A przecież Róża nie szczędziła wysiłków – wkładała przezroczysty gorset, a pod biustem opasywała się czarnym welurowym pasem, by uwydatnić sutki. Użyła głosu, uroku, perfum. Słuchała także cierpliwie małego Korsykanina, opowiadającego jej godzinami o swojej rodzinie, której w końcu mógł pomóc, i o nadziei, że wkrótce będzie mógł dowodzić armią Włoch. Co za nuda! Wdzięczna Kreolka wolałaby zobaczyć, jak stara się podbić ją. To biednej, zadłużonej po uszy wdowie powinien pomóc…

Czyżby dowiedział się, że była kochanką Barrasa… a także paru innych panów? A może po prostu boi się kobiet? Zdaje się, że był zaręczony z Désirée Clary, lecz ta kazała mu zbyt długo czekać. To, co znosił nieznany oficer, nowy komendant Paryża uznał za niegodne i zerwał zaręczyny. Dziewczyna pewnie teraz płacze, że przepuściła okazję.

− Pani przeznaczeniem jest Bonaparte, niech pani próbuje – doradza Róży Barras, który zaczął widzieć w niej kłopotliwą i bardzo kosztowną kochankę.

Tłumaczy jej, że młody generał nie zna świata, musi się dopiero nauczyć panujących w nim reguł. Ona najlepiej ze wszystkich będzie potrafiła go ich nauczyć, przez co otworzy mu drzwi do dobrego towarzystwa. W zamian Bonaparte będzie ją chronił i pokrywał jej wydatki, ale nie będzie dla niej ciężarem, gdyż w głowie mu tylko powrót na wojnę.

– Dotąd miałaś jedynie przelotne związki, czas już się ustatkować – wtóruje Thérésa.

Róża przygląda się sobie w wielkim lustrze wprawionym w ścianę swojego buduaru. Jej ciało jest wciąż doskonałe, lecz z jej twarzy można już wyczytać upływ czasu – skóra jest mniej jędrna, a wokół oczu rysują się cienkie zmarszczki. Do tego jeszcze te zęby! Ach, mój Boże, jakie utrapienie z tymi psującymi się zębami! Teraz musi już zasłaniać usta dłonią, kiedy się uśmiecha. Tak, Thérésa ma rację – Róża powinna spróbować stać się poważną osobą, znaleźć sobie wolnego mężczyznę… A przede wszystkim bogatego! Barras twierdzi, że Bonaparte stanie się bogaty. Róża decyduje się na ostatnią próbę. Tym razem zaprasza go na wieś – będą tam tylko we dwoje.

„Proszę przyjechać do przyjaciółki, która pana kocha, a którą pan zaniedbuje” – pisze do niego.

Przez sięgające od podłogi do sufitu okno domku, który wynajmuje w Croissy, Róża widzi ogród z drżącym pod zimowym chłodem kasztanowcem. Jest czwarta. Sama podała Bonapartemu kawę ze swojego kraju. Światło świec odbija się w lodzie. Na kominku złocony zegar wahadłowy mieli czas. Wydaje się, że jej młodego komendanta bawi podsycanie ognia.

Fortuné został zamknięty w budynku gospodarczym. Mops ma swoje gusta i jeśli chodzi o Bonapartego, to Korsykanin nie podoba się pieskowi wcale. Za każdym razem, gdy go zobaczy, zaczyna wściekle kąsać mu łydki!

Bonaparte siedzi na twardym taborecie w stylu etruskim, przysuniętym do ozdobionego gryfami szezlongu, na którym wyciągnęła się Róża.

− Ach – wzdycha ona – jakże ciężko być samej, bez żadnego wsparcia, w wieku dwudziestu ośmiu lat!

Odmłodziła się o cztery lata. Ale sama jest naprawdę! Wbrew temu, co mówią złe języki, Barras jest dla niej tylko przyjacielem. Odkąd stwierdził, że „demokracja to miłość”, łączy się go ze wszystkimi, którzy przekroczą jego próg. Ostatnio mówi się, że gustuje w młodych chłopcach. Fuj!

Bonaparte jest wzruszony. Gdyby wiedział, że to Barras, w którego ramionach Józefina drżała jeszcze wczoraj, płaci czynsz za domek, że to on podarował jej powóz i konie, które widział w stajni, a nawet krowę, która pasie się na nieodległej łące…

Gdyby wiedział, że rachunek za zwiewną muślinową suknię obszytą złotem, którą Róża ma na sobie, nie został uregulowany, podobnie jak za jej naszyjnik i pensje jej służących… Że tytuł wicehrabiny to czysta uzurpacja – Alexandre de Beauharnais nie miał do niego prawa! Ta kobieta, która zbliża się do niego, której głos go otumania, a pierś ociera się o guziki jego płaszcza – jest ucieleśnieniem kłamstwa.

− Ach – mówi Róża ze łzami w oczach – mieć kogoś, kto by mnie kochał, kto by mnie chronił…

A Bonaparte otwiera przed nią ramiona.

W sypialni całej obitej pąsowym adamaszkiem, leżąc przy swoim nowym kochanku, który wciąż jeszcze ciężko oddycha, Róża dziwi się.

Ten „żelazny rycerz”, jak określił go Robespierre, ten młody dowódca, którego zdaje się obawiać nawet Barras, ten generał z miesiąca vendémiaire’a, którego cały Paryż wynosi pod niebiosa, jest tak mało męski. Oczywiście zamanifestował swoją męskość, ale w sposób tak nędzny… W dodatku Róża jest cała posiniaczona, gdyż zdaje się, że Bonaparte chciał zrekompensować sobie pewnego rodzaju słabość brutalnością gestów i szalonym pośpiechem w doprowadzeniu rzeczy do końca. Wygląda na to, że mały Korsykanin nie ma pojęcia, jak obchodzić się z kobietą. On, który w odniesieniu do bitew mówi „czas jest wszystkim”, nie potrafi poświęcić go na miłość.

Teraz to ona nachyla się nad nim. Pokaże mu, jak toczy się tę walkę, która tylko wtedy jest wygraną, gdy na polu chwały nie ma ani zwycięzcy, ani zwyciężczyni. Tym razem to ona przeprowadzi atak, najpierw ostrożnie badając teren ustami i opuszkami, a następnie chwytając jego delikatną dłoń o długich palcach i prowadząc ją po swoim ciele. Sprawi, że odkryje słabe punkty obrony oraz te, w których trzeba przełamać opór, rogatki, które należy sforsować, rzekę ognia i końcowy wybuch, w którym oboje złożą broń.

Później nachyli się nad nią z malującą się na twarzy dumą z tego krzyku, który jej ofiarował i o którym nie mógł wiedzieć, że też stanowił kłamstwo.

– Nie będę cię nazywał Różą – powiedział. – Dla mnie, pierwszego, będziesz Józefiną.

A ona zadrżała pod tym spojrzeniem, podobnym do wzroku ptaka, gdy unosi się zafascynowany nad swoją zdobyczą.

„Budzę się pełen ciebie. Twój obraz i wspomnienie wczorajszego upojnego wieczoru nie dają spokoju moim zmysłom, słodka i niezrównana Józefino”.

Ta, która już nie będzie nazywać się Różą, z uśmiechem czyta na nowo jeszcze gorący list, dopiero co przyniesiony. Ach tak, mały Bonaparte dał się złapać. Jakże naiwni są mężczyźni! Jest pewien, że dał jej rozkosz, a tymczasem jej jedyną przyjemnością było zarzucanie przynęty. Dał się złapać do tego stopnia, że kilka tygodni później, po kolejnych scenach miłosnych, podczas których ona nie szczędziła trudu, oraz po kilku dobrze przyjętych podarunkach, poprosił ją o rękę.

Józefina waha się. Po pierwsze – nie kocha go! Czasami wprawdzie bawi ją jego zapalczywość, niezręczności, sposób, w jaki wymawia swoje nazwisko – Buona-parte – lecz przez większość czasu irytuje ją. Jakby wciąż musiał błyszczeć. Jakie to męczące! Lecz ona zgromadziła potężne długi, a smutna prawda jest taka, że jako jedyny z jej kochanków mówi o małżeństwie.

− Nie przepuść tej okazji – zachęca ją Thérésa. – Nieudane małżeństwo można bez trudu rozwiązać.

− Może się zdarzyć, że mianują go dowódcą armii Włoch – obiecuje Barras. – Nie będzie cię ani trochę ograniczał i będziemy mogli spotykać się jak do tej pory.

– Mamo, błagam cię, nie wychodź za niego… – płacze Hortensja.

Tego chłodnego lutowego poranka dziewczynka przyszła odwiedzić mamę na rue Chantereine. Choć jest już późno Józefina dopiero dokonuje toalety w swoim ozdobionym licznymi lustrami buduarze. Na twarz nakłada puder, na kości policzkowe róż, a na długo czesane włosy – chustkę ze szkarłatnego madrasu, który przypomina jej o rodzinnej Martynice.

– Będziesz przez niego cierpieć – upiera się Hortensja.

Józefina przygląda się swojej córce z czułością i rozbawieniem. Trzynaście lat – ależ ona dorosła! Niektórzy zapewniają, że jest podobna do matki, lecz delikatne blond włosy z pewnością ma po ojcu – Alexandrze de Beauharnais. Spojrzenie zaś jest tylko jej. Ciepło, szlachetność, szczerość – oto cała Hortensja! Jest surowo wychowywana na pensji pani Campan, w Saint-Germain. Ja w jej wieku już… – myśli Józefina, przypominając sobie miłosne gry, którym oddawała się ze swoją niewolnicą Brigitte w Trois-Îlets.

− Pomyślałaś o naszej sytuacji? – pyta delikatnie. – Nie jest obecnie najłatwiejsza… Bonaparte obiecał, że zajmie się twoim bratem. Opłaci też twoją pensję, będziesz mogła znów uczyć się jazdy konnej, będziesz miała tyle pięknych sukienek i klejnotów, ile sobie zażyczysz…

− Nie lubię go – obstaje przy swoim Hortensja.

− A co masz przeciwko niemu?

− Po pierwsze, jest terrorystą – odpowiada gwałtownie córka. – Był przyjacielem Robespierre’a. Strzelał do naszego obozu pod kościołem św. Rocha. Pomyśl o moim ojcu…

Józefina wzdycha. Hortensja nigdy nie zaakceptowała jej nowych przyjaciół. „Mają krew na rękach” – mawia. Barrasowi wyrzuca, że głosował za śmiercią Ludwika XVI. Tak jakby mogła sobie pozwalać na takie opinie! Czy to nie dzięki Barrasowi jej matka uniknęła gilotyny?

− A poza tym on nie szanuje kobiet.

− Cóż ty możesz o tym wiedzieć?

− Sam mi to powiedział. „Należą one do mężczyzny”.

Józefina wybucha śmiechem.

− To on do mnie należy. Robi wszystko, czego chcę.

− Na razie – rzuca pod nosem Hortensja.

Poprzedniego wieczoru, podczas posiłku zorganizowanego przez Barrasa, by uczcić rocznicę śmierci króla – do uczestnictwa w którym ją zmuszono – córka Józefiny została posadzona u boku Bonapartego. Wypytywał ją niegrzecznie, zadając jej najbardziej niedyskretne pytania, a jego spojrzenie… Kiedy spoczywało na niej, miała wrażenie, jakby to była burza, właśnie tak – zbyt silny podmuch, pod którym ona się chwiała.

Gdy sobie to przypomina, wzbiera w niej płacz:

− Odbierze cię nam.

Wzruszona Józefina bierze ją w ramiona. A więc to martwiło Hortensję! Obawiała się, że znów straci matkę. Matka prowadzi ją do pięknego błękitno-złotego pokoju z łożem udekorowanym różyczkami i niezapominajkami, na którym tronuje – oczywiście – Fortuné. Usadawiają się jedna przy drugiej, a Hortensja przytula się do obfitej piersi kobiety pachnącej owocami, mlekiem i bezpiecznym słonecznym miejscem. Nie chce jej stracić.

Józefina przyciska pełne usta do twarzy i szyi córki.

− Nie obawiaj się, potrafię o siebie zadbać. A mężczyźni wcale nie są tak silni. Potrzeba tak niewiele, by znaleźli się na naszej łasce. Nauczę cię…

Ale ponieważ łzy Hortensji nie wysychają, z braku dalszych argumentów wzywa Luizę, pokojówkę, i prosi ją o przygotowanie gorącej czekolady, brioszek i owoców. Nic tak nie koi smutku jak cukier – Kreolka nauczyła się tego w Trois-Îlets, gdzie konfitura z guawy i soczyste ananasy wyleczyły ją z tak wielu małych trosk. Te ananasy nazywano Francja tak jak wszystko co dobre i ładne.

Łyżeczka konfitury dla Fortuné, kęs brioszki dla Hortensji. Córka z początku skubała niechętnie, a teraz je z apetytem. I śmieje się przy tym.

Jeśli chodzi o małżeństwo, Józefina pilnowała się, żeby niczego nie obiecywać. W głębi duszy podjęła już jednak decyzję.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Przypisy

[1] Pierre Corneille Cyd albo Roderyk, przeł. Jan Andrzej Morsztyn (przyp. tłum.).

[2] Jean Lambert Tallien, rewolucyjny komisarz (przyp. tłum.).

[3] Obecnie Avenue Montaigne (przyp. aut.).