Redakcja stylistyczna

Joanna Złotnicka

Korekta

Hanna Lachowska

Halina Lisińska

Projekt graficzny okładki

Małgorzata Cebo-Foniok

Zdjęcia na okładce

żołnierze: © Corbis/Fotochannels

© Bettmann/Corbis/Fotochannels

zamek: zbiory autora

Tytuł oryginału

The Last Battle

Copyright © 2013 by Stephen Harding

All rights reserved.

First published in the United States by Da Capo Press,

a member of the Perseus Book Group.

For the Polish edition

Copyright © 2013 by Wydawnictwo Amber Sp. z o.o.

ISBN 978-83-241-4828-8

Warszawa 2013. Wydanie I

Wydawnictwo AMBER Sp. z o.o.

02-952 Warszawa, ul. Wiertnicza 63

tel. 620 40 13, 620 81 62

www.wydawnictwoamber.pl

Konwersja:

Spis treści

Preludium

I. Górska warownia

II. Pierwsi więźniowie

III. Kochankowie, przyjaciele i rywale

IV. Rosnące zagrożenie

V. Niepewna przyszłość

VI. Nadejście pancerniaków

VII. Oblężenie

VIII. Po bitwie

Bibliografia

Podziękowania

Przypisy

Jak zawsze, Marii, z wyrazami miłości

Preludium

Rankiem 4 maja 1945 roku kapitan John C. „Jack” Lee siedział po turecku na wieży swojego czołgu M4 Sherman i porównywał wąskie uliczki, które widział przed sobą, z punktami orientacyjnymi zaznaczonymi na mapie. Krępy dwudziestosiedmiolatek z Norwich w stanie Nowy Jork przez ostatnie pięć miesięcy prowadził kompanię B, wchodzącą w skład 23 Batalionu Pancernego – a nierzadko prawie całą 12 Dywizję Pancerną – w szaleńczej szarży przez Francję do Niemiec. Teraz, w ostatnich dniach wojny w Europie, znalazł się w austriackim Tyrolu.

Jego czołg stał przy skrzyżowaniu ulic w Kufstein, niewielkim mieście na południowym brzegu bystrej rzeki Inn, prawie pięć kilometrów na południowy wschód od granicy niemieckiej. Zaledwie dzień wcześniej granicę przekroczyły wszystkie trzy kompanie 23 Batalionu, które na czele Grupy Operacyjnej „R” 12 Dywizji Pancernej wyprowadziły natarcie z przedmieść Monachium i kontynuowały ofensywę w kierunku południowym. Podczas ataku na Kufstein kompania dowodzona przez kapitana Lee była na szpicy i dopiero po rozbiciu silnie bronionej blokady drogowej mogła przystąpić do oczyszczania miasta z resztek obrońców. Teraz, gdy sytuacja została opanowana, a do miasta wkraczały pierwsze oddziały 36 Dywizji Piechoty, przejmującej kontrolę nad obszarem, Lee i jego żołnierze mogli sobie pozwolić na chwilę odpoczynku.

Zaledwie kilka kilometrów na południowy zachód od Kufstein inny oficer również studiował mapę, próbując przewidzieć, co nadchodzące godziny przyniosą jemu i jego ludziom. Pochodzący z Bawarii zasłużony major Wehrmachtu Josef „Sepp” Gangl wiedział, że amerykańska potęga zbliża się nieubłaganie, a jej nadejście zostanie zaanonsowane huraganowym ogniem artylerii, hukiem czołgowych dział i grzechotem broni maszynowej.

Gangl niespecjalnie przejmował się możliwością utraty życia. Przywykł do ciągłego zagrożenia, walcząc z Rosjanami na froncie wschodnim i z aliantami w Normandii. Martwił go jednak los ludzi, którymi dowodził, zwłaszcza że nie wszyscy byli żołnierzami, a wielu nawet nie było Niemcami. Zdawał sobie sprawę, że wojna jest już przegrana, i nie chciał szafować ludzkim życiem w obronie systemu, w który już od dawna nie wierzył, toteż kilka dni wcześniej ogłosił prywatne zawieszenie broni i nawiązał współpracę z austriackim antyhitlerowskim ruchem oporu. Przyświecał mu jeden cel – niedopuszczenie do śmierci jego ludzi w starciach z Amerykanami albo oddziałami niemieckimi, z których część wciąż pozostawała wierna Führerowi i Rzeszy.

Na szczycie skalistego wzniesienia górującego nad równiną, na której wkrótce miały się pojawić wojska amerykańskie, kilku Francuzów także zastanawiało się nad tym, jaką przyszłość zgotował im los. Wyglądając przez blanki zamku, który od wieków wznosił się na wzgórzu i aż do tego ranka był ich więzieniem, mieli świadomość, że dopiero co odzyskana wolność nie uchroni ich przed wściekłością fanatycznych żołnierzy jednostek SS ukrywających się w okolicznych lasach. Potrzebowali wybawienia, i to jak najprędzej. Gdyby pomoc nie nadeszła przed zachodem słońca, czekała ich niechybna śmierć w murach tyrolskiej twierdzy.

Wiosenne słońce przygrzewało rozleniwiająco, utrudniając wyczerpanemu Jackowi Lee skupienie się nad mapą. Był potwornie zmęczony i kurczowo trzymał się nadziei, że zdobycie Kufstein było ostatnim starciem zbrojnym kompanii B w tej wojnie. Spodziewał się, jak niemal wszyscy żołnierze walczący w Europie, że w każdej chwili może zostać ogłoszone zawieszenie broni. Pięć dni temu Adolf Hitler popełnił samobójstwo, a zorganizowany opór Niemców słabł z godziny na godzinę. Dla niektórych bardziej ambitnych młodych oficerów rychłe zakończenie działań wojennych nie stanowiło powodu do radości, Lee jednak wolał, aby żaden z jego podkomendnych nie został ostatnim amerykańskim żołnierzem poległym w Europie.

Kiedy tak zastanawiał się nad znaczeniem końca wojny dla siebie samego i swoich podwładnych, na drugim końcu drogi, przy której stał jego czołg, właśnie ruszała lawina wydarzeń mających rozwiać marzenia kompanii B o spokoju. Lee jeszcze nie wiedział, że wkrótce znajdzie się w ogniu niezwykłej bitwy, której areną będzie alpejski zamek, zaznaczony wprawdzie na jego mapie, lecz w tej chwili ukryty za zagięciem. Czekały go niespodziewane atrakcje: spotkanie z grupą walecznych francuskich dostojników, niepewny sojusz z nieprzyjacielem, zacięta walka z przeciwnościami losu oraz ostatnia i zapewne najbardziej niezwykła akcja bojowa II wojny światowej w Europie.

I Górska warownia

Twierdza, która miała wkrótce odegrać tak istotną rolę w życiu kapitana Lee, znajdowała się nieco ponad 22 kilometry od miejsca postoju czołgu młodego oficera. Zamek Itter, jak brzmiała jego niemiecka nazwa, posadowiony był na krawędzi grzbietu, górującego nad wejściem do doliny Brixental. Od reszty wzniesienia budowlę oddzielał jar, nad którym przerzucono krótki most. Na wschód od zamku rozciągała się wieś Itter, znajdująca się 700 metrów nad poziomem morza, u stóp szczytu Hohe Salve o wysokości 1826 metrów, w samym środku alpejskiej części Tyrolu.

Historia zamku Itter była długa, bogata i dość burzliwa. Okoliczne ziemie zostały zasiedlone jeszcze w epoce brązu (1800–1300 p.n.e.), a fakt, że dolinami rzek Inn i Brixental wiodły dość wygodne bezpośrednie drogi łączące Półwysep Apeniński ze środkową Europą, uczynił z Tyrolu miejsce wielu konfliktów zbrojnych. Region ten, podbity przez Rzymian w 15 roku p.n.e., był następnie najeżdżany przez Ostrogotów, różne plemiona germańskie i karolińskich Franków. W IX wieku Tyrol znalazł się pod kontrolą Bawarów, którzy w miejscu, gdzie później miał stanąć zamek Itter, wznieśli dwie solidne kamienne wieże z otaczającym je murem, oddane w roku 902 przez hrabiego Radolta we władanie rzymskokatolickiej diecezji w Ratyzbonie[1].

Chcąc lepiej zabezpieczyć swoje tyrolskie posiadłości oraz skuteczniej ściągać podatki, ratyzboński biskup Totu[2] rozkazał, aby wieże otoczone murem zastąpić potężniejszą twierdzą. Budowa pełnowymiarowego zamku była procesem nieśpiesznym i często wstrzymywanym, toteż do jej ostatecznego ukończenia minęło ponad sto lat. W 1239 roku bawarski hrabia palatyn[3] Rapoto III von Ortenburg zajął twierdzę w rezultacie gwałtownego zatargu z Zygfrydem, ówczesnym biskupem Ratyzbony. Rok później sytuacja się odwróciła i Rapoto trafił do biskupiej niewoli. Aby odzyskać wolność, pokonany wielmoża musiał zrzec się wielu posiadłości w Bawarii i Tyrolu na rzecz ratyzbońskiej diecezji. Wśród nich znalazł się zamek Itter wraz z powstałą pod jego murami wsią. Nazwy zamku i wioski po raz pierwszy pojawiają się w źródłach historycznych z 1241 roku[4].

Biskupi Ratyzbony byli w owym czasie nie tylko sługami bożymi i dostojnikami kościelnymi, ale również książętami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Jako władcy świeccy, często wykazywali się nadmierną surowością i niepotrzebną brutalnością, dlatego zamek Itter niejednokrotnie bywał miejscem, z którego wyruszały karne ekspedycje przeciwko bezlitośnie ciemiężonym biskupim poddanym. W 1363 roku Tyrol przeszedł pod władanie Habsburgów, jednak zamek Itter i pobliska wieś pozostawały pod kontrolą diecezji ratyzbońskiej do roku 1380, kiedy to Konrad VI von Haimberg sprzedał je arcybiskupowi Salzburga Pilgrimowi II von Puchein za 26 tysięcy węgierskich guldenów.

Zamek Itter został splądrowany i zniszczony podczas powstania chłopskiego w latach 1515–1526[5], a w roku 1532 rozpoczęła się jego odbudowa. Pod koniec XVI wieku twierdza była siedzibą sądu kościelnego, zajmującego się tępieniem okolicznych czarownic. Według miejscowej legendy, ostatnia czarownica stracona w Tyrolu w 1590 roku spłonęła na stosie ustawionym pośrodku głównego zamkowego podwórca[6]. Mniej więcej w tym czasie, prawdopodobnie na rozkaz niestrudzonych pogromców czarownic, na murze nad wrotami prowadzącymi do sklepionego korytarza wejściowego zamku Itter został wyryty po niemiecku słynny cytat z Boskiej komedii Dantego: „Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie”.

Przez następne dwa i pół stulecia zamek kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk, aby w 1782 roku stać się częścią osobistych włości Józefa II Habsburga, który dwa lata wcześniej, po śmierci matki cesarzowej Marii Teresy, został władcą Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Cesarz lubił swą tyrolską fortecę do tego stopnia, że gdy papież Pius VI podróżował po Austrii wkrótce po wstąpieniu Józefa na tron, władca poprosił go o poświęcenie ołtarza w małej, lecz przepięknej kaplicy zamkowej. Papież spełnił tę prośbę, widząc w tym szansę załagodzenia rozdźwięku między cesarzem a Kościołem, pozostawił też w zamku bogato zdobiony gotycki krucyfiks i inne cenne przedmioty kultu religijnego.

Mimo wielkiego upodobania do Itter cesarz Józef II, podobnie jak większość poprzednich właścicieli zamku, wolał mieszkać gdzie indziej. Pod koniec grudnia 1805 roku zastąpił go inny, znacznie potężniejszy, lecz także wciąż nieobecny gospodarz, Napoleon Bonaparte. Francuski cesarz nabył prawo własności do zamku w wyniku pokoju preszburskiego, zawartego po zadaniu Austrii dotkliwych klęsk pod Ulm w połowie października i pod Austerlitz na początku grudnia 1805 roku. Bonaparte pozostawał posiadaczem zamku zaledwie cztery lata, gdyż w roku 1809 podarował go swojemu wiernemu sojusznikowi, królowi Bawarii Maksymilianowi I[7]. Ten jednak nie chciał łożyć na utrzymanie nowej fortecy, kiedy więc w 1812 roku samorząd wsi Itter zaoferował mu za cały obiekt śmiesznie niską kwotę 15 guldenów, skwapliwie zaakceptował transakcję. Mieszkańcy wsi tak naprawdę wcale nie myśleli o remoncie zamku, widząc w nim jedynie źródło materiałów budowlanych. Przez kilka dziesięcioleci kamień z zamkowych murów i drewniane belki z jego wnętrza wykorzystywano do wznoszenia różnych budowli, między innymi wiejskiej gospody.

Dalsza część rozdziału w pełnej wersji książki

Bibliografia

Źródła podstawowe

Dokumenty oficjalne

Dokumenty pochodzące z National Archives and Record Administration’s Modern Military Records Center in College Park w stanie Maryland oznaczone są skrótem NARA MMRC.

Armored Force Field Manual, Tactics and Technique. U.S. War Department, marzec 1942, Archives 11, NARA MMRC.

Battalion Diary for Month of May 1945. 753rd Tank Battalion. 31 października 1945, NARA MMRC.

Battlegroup Buddenbrock, 16 March–4 May 1945, autor: Generalmajor Jobst Freiherr von Buddenbrock, Foreign Military Studies 1945–1954, Department of the Army, Waszyngton, 1956.

Company History, 1–8 May 1945. Company D, 753rd Tank Battalion. 10 maja 1945, NARA MMRC.

Final Strike Assessment, Wörgl M/Y, Austria. Photo Interpretation Officer, 301st Bombardment Group (Heavy), 23 lutego 1945. NARA MMRC.

General Order 212. HQs., U.S. Forces, European Theater, 29 sierpnia 1945.

The German Replacement Army (Ersatzheer). Military Intelligence Division, War Department, Waszyngton, kwiecień 1944, NARA MMRC.

Himmler’s Files from Hallein. Office of the Military Governor for Germany (U.S.), Office of the Director of Intelligence, 8 listopada 1945, NARA MMRC.

Historical Narrative for May 1945. HQs., 753rd Tank Battalion, b.d., NARA MMRC.

History of the 142nd Infantry Regiment, 36th Division, Sept. 3, 1943–May 8, 1945 (Volume 11, France, Germany, Austria), HQs.,142nd Infantry Regiment, b.d., NARA MMRC.

Journal of Operations, 1944–1945. HQs., 17th Armored Infantry Battalion, b.d., NARA MMRC.

Kampf um die Alpenfestung Nord, autor: General der Gebirgstruppen Georg Ritter von Hengl, Foreign Military Studies 1945–1954, Department of the Army, Waszyngton, 1956.

Operations in Germany, 1–10 May 1945, 23rd Tank Battalion, 12th Armored Division, 15 lutego 1946, NARA MMRC.

Operations in Germany and Austria, May 1945, HQs., 103rd Infantry Division, lipiec 1945, NARA MMRC.

Operations in Germany and Austria, 1–10 May 1945. HQs., 142nd Infantry Regiment, 36th Infantry Division, 25 maja 1945, NARA MMRC.

Operations in Germany, Austria and Italy, May 1945, HQs., 103rd Infantry Division, b.d., NARA MMRC.

Personalakten für Gangl, Josef, Heeres-Personalamt, Oberkommando der Wehrmacht, Berlin, b.d., NARA MMRC.

Regimental History, 409th Infantry Regiment, 1–10 May 1945, NARA MMRC.

Resistance and Persecution in Austria, 1938–1945, Austrian Federal Press Service, Wiedeń, 1988.

Rocket Projectors in the Eastern Theater. Foreign Military Studies 1945–1954, Department of the Army, Waszyngton, 1956.

7th Werfer Brigade, 24 Marca–30 April 1945, autor: Generalmajor Dr. Kurt Paape, Foreign Military Studies 1945–1954. Department of the Army, Waszyngton, 1956.

Special Narrative Report, Mission to Wörgl M/Y, Austria. Office of the Intelligence Officer, 301st Bombardment Group (Heavy), 23 lutego 1945, NARA MMRC.

SS Personalakten für Wimmer, Sebastian, SS-Hauptamt, Berlin, b.d. NARA MMRC.

Tank, Medium, M4A3. Technical Manual 9-759. War Department, Waszyngton, wrzesień 1944, NARA MMRC.

Unit journal, 1–10 May 1945. HQs.,142nd Infantry Regiment, 36th Infantry Division, NARA MMRC.

Widerstand and Verfolgung in Tirol, 1934–1945: Eine Dokumentation, Dokumentationsarchiv des Österreichischen Widerstandes, Wiedeń, 1984.

Relacje bezpośrednie

Duvall Calbert, kompania B, 23 bpanc., kontakt mailowy z 20 lipca 2012.

Kramers John T., Sekcja Administracji Wojskowej 103 DP, zapis rozmowy z 8 lipca 2012.

Pollock Arthur P., kompania E, 142 pp, zapis rozmowy z 3 listopada 2011.

Seiner Edward J., kompania B, 23 bpanc., zapis rozmowy z 28 października 2011.

Nieopublikowane rękopisy

Čučković Zvonimir Zwei Jahren auf Schloss Itter, rękopis, b.d. Archiv KZ-Gedenkstätte Dachau.

„Die Wahrheit Über Schloss Itter”, prywatny zbiór Otto Moldena: Zur Geschichte der Österreichschen Widerstandsbewegung Gegen Hitler 1938–1945, Institut für Zeitgeschichte, Universität Wien, Wiedeń, b.d.

Flanagan Drew Resistance from the Right: François de La Rocque and the Réseau Klan, Department of History, Wesleyan University, Middletown (Cincinnati), 2010.

Schrader Kurt-Siegfried Erinnerungen, Gedanken, Erkenntnisse, 1993.

INNE ŹRÓDŁA

Książki

Alexander Martin S. The Republic in Danger: General Maurice Gamelin and the Politics of French Defence, 1933–1940. Cambridge University Press, Cambridge 1992.

Bischof Günter, Plasser Fritz, Stelzl-Marx Barbara (red.) New Perspectives on Austrians and World War Il. Transaction Publishers, Nowy Brunszwik 2009.

Cailliau de Gaulle Marie-Agnès Souvenirs personnels, Parole et Silence, Paryż 2006.

Craven, W. F., Cate J. L., Europe: ARGUMENT to VE-Day, January 1944 to May 1945, The Army Air Forces in World War II, U.S. Government Printing Office, Waszyngton 1951.

Daladier Édouard Prison Journal, 1940–1945, Westview Press, Boulder 1995.

de La Rocque François Disciplines d’Action, Parti social français, Paryż 1941.

Demey Evelyne Paul Reynaud, mon père, Plon-Opera Mundi, Paryż 1980.

Dulles Allen The Secret Surrender, Harper & Row, Nowy Jork 1966.

East William, Gleason William F. The 409th Infantry in World War I,. red. Julius J. Urban, Infantry Journal Press, Waszyngton 1947.

Ferguson John C. Hellcats: The 12th Armored Division in World War II, State House Press, Abilene (Teksas) 2004.

Francis Jim A History of the 23rd Tank Battalion, 1943–1945, nakładem własnym 2004.

François-Poncet André Carnets d’un captif, Librairie Artheme Fayard, Paryż 1952.

Gates Eleanor M. The End of the Affair: The Collapse of the Anglo-French Alliance, 1930–40, University of California Press, Berkeley 1981.

Haupt Werner Deutsche Spezialdivisionen,1935–1945: Gebirgs-jäger, Fallschirmjäger, Waffen-SS, Podzun-Pallas, Wőlfersheim-Berstadt 1995.

Koop Volker In Hitler’s Hand: Die Sonder-and Ehrenhäftlinge der SS, Böhlau, Kolonia 2011.

Lanckorońska Karolina Michelangelo in Ravensbrück: One Woman’s War Against the Nazis (tłum. Noel Clark), Da Capo, Cambridge (Massachussets) 2006. Oryginał polski: Lanckorońska Karolina Wspomnienia wojenne 22 IX 1939–5 IV 1945, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002.

Lasik Aleksander Struktura organizacyjna oraz obsada osobowa stanowisk kierowniczych w obozie koncentracyjnym na Majdanku w latach 1941–1944, „Zeszyty Majdanka” t. XXII, Lublin 2003.

Léon-Jouhaux Augusta Prison pour hommes d’Etat, Denőel/Gontheir, Paryż 1973.

Lévesque René Memoires, Editions Québec/Amérique, Montreal 1986.

Liszt Franz, La Mara, Bache Constance From Rome to the End: Letters of Franz Liszt, Vol. 2, Icon Group International, San Diego 2008.

Long, Robert P. Castle Hotels of Europe, Hastings House, East Meadow (Nowy Jork) 1962.

Lucas James Alpine Elite: German Mountain Troops of World War II, Jane’s Publishing, Londyn 1980.

Luza Radomir V. The Resistance in Austria, 1938–1945, University of Minnesota Press, Minneapolis 1984.

MacDonald Charles B. European Theater of Operations: The Last Offensive, United States Army in World War II, U.S. Government Printing Office, Waszyngton 1993.

Mackenzie W. J. M. The Secret History of SOE: Special Operations Executive, 1940–1945, St. Ermin’s, Londyn 2002.

Mitcham Samuel W. Jr. The Rise of the Wehrmacht: The German Armed Forces and World War II. Vol. 1, Praeger Security International, Westport (Cincinnati) 2008.

Molden Fritz Fires in the Night: The Sacrifices and Signficance of the Austrian Resistance, 1938–1945, (tłum. Harry Zohn), Westview Press, Boulder 1989.

Monroe-Jones Edward Crossing the Zorn: The January 1945 Battle at Herrlisheim as Told by the American and German Soldiers Who Fought It, McFarland, Jefferson (Karolina Północna) 2010.

Moore John P. Signal Officers of the Waffen-SS (Nachrichtenoffiziere der Waffen SS), John P. Moore Publishing, Portland (Oregon) 1995.

Mueller Ralph, Turk Jerry Report After Action: The Story of the 103d Infantry Division, Battery Press, Nashville 1987.

Munoz Antonio J. (red. i tłum.) The Last Levy: Waffen-SS Officer Roster, March 1, 1945, Axis Europa Books, Bayside (Nowy Jork) 2001.

Nobécourt Jacques Le colonel de La Rocque (1885–1946), ou, Les pièges de nationalisme chrétien, Librairie Artheme Fayard, Paryż 1996.

O’Donnell Patrick K. The Brenner Assignment: The Untold Story of the Most Daring Spy Mission of World War 11, Da Capo, Cambridge (Massachusetts) 2008.

Pogue Forrest C. European Theater of Operations: The Supreme Command, United States Army in World War 11, U.S. Government Printing Office, Waszyngton 1954.

Reynaud Paul Carnets de captivité,1941–1945, Fayard, Paryż 1997.

Reynaud Paul In the Thick of the Fight, 1930–1945, (tłum. James D. Lambert), Simon and Schuster, Nowy Jork 1955.

Ross Alex The Rest Is Noise: Listening to the 20th Century, Picador, Nowy Jork 2008.

Schwab Gerald OSS Agents in Hitler’s Heartland: Destination Innsbruck. Praeger, Westport (Cincinnati) 1996.

Singer Barnett Maxime Weygand: A Biography of the French General in Two World Wars, McFarland, Jefferson (Karolina Północna), 2008.

Smyth sir John Jean Borotra, the Bounding Basque: His Life of Work and Play, Stanley Paul, Londyn 1974.

Steinböck Erwin Österreichs Militärisches Potential im März, 1938, Verlag für Geschichte und Politik, Wiedeń 1988.

Sydnor Charles W. Soldiers of Destruction: The SS Death’s Head Division, 1939–1945, Princeton University Press, Princeton (New Jersey) 1990.

Turner Barry Countdown to Victory: The Final European Campaigns of World War II. William Morrow, Nowy Jork 2004.

Van Goethem Geert The Amsterdam International: The World of the International Federation of Trade Unions (IFTU),1913–1945, Ashgate, Burlington (Vermont) 2006.

von Steiner Kurt Resistance Fighter: Anti-Nazi Terror Tactics of the Austrian Underground, Paladin Press, 1986.

Weygand Maxime Recalled to Service: The Memoirs of General Maxime Weygand, Doubleday, Garden City (New Jersey) 1952.

Williamson Gordon Gebirgsjäger: German Mountain Trooper 1939-45, Osprey, Oxford 2003.

Artykuły prasowe

Artykuły w tej sekcji wymienione są w kolejności chronologicznej.

„Binghamton Press” (Binghamton, Nowy Jork):

Norwich Lieutenant Proves Hero in Reich War-End Rescue Fight, 7 czerwca 1945.

Captain Lee in Chenago Sheriff Race, 23 lipca 1945.

17 Tier Men Are on Latest Returnee List, 25 stycznia 1946.

John C. Lee, Jr., Ordered Held for Jury, 25 lutego 1953.

Lee Fined $50 in Assault, Sister Freed, 10 marca 1953.

Lee Indicted by Chenango Grand Jury, 10 kwietnia 1953.

Lee Vacates New Berlin Hotel, 3 lipca 1953.

„Evening Sun” (Norwich, Nowy Jork):

John C. Lee Dies, Freed de Gaulle Kin, 15 stycznia 1973.

„New York Times”:

Mme. Menter’s Good Fortune, 25 listopada 1885.

Freed: Daladier, Blum, Reynaud, Niemoller, Schuschnigg, Gamelin, 6 maja 1945.

Reynaud Relates Reich Prison Life, 15 sierpnia 1945.

Borotra Relates War Experiences, 18 marca 1947.

Paul Reynaud Married, 14 maja 1950.

Gen. Gamelin Dead, 19 kwietnia 1958.

Gen. Maxime Weygand Dead, 29 stycznia 1965.

Paul Reynaud Dies; Led France in 1940, 22 września 1966.

Daladier, Signer of Munich Pact, Dies at 86, 12 października 1970.

„Norwich Record” (Northfield, Vermont):

Capt. Jack Lee, 42, Rescues Daladier in Castle Battle, 22 czerwca 1945.

„Norwich Sun” (Norwich, Nowy Jork):

Lee Receives Award, 17 marca 1945.

Lee Receives Promotion, 28 maja 1945.

Capt. John C. Lee Jr., Led Rescuers of Daladier, Ex-French Premier, 4 i 7 czerwca 1945.

Thrilling Story About Captain John C. Lee Appears in „Post”, 18 lipca 1945.

Capt. Lee Seeks Democratic Nomination for Sheriff, 21 lipca 1945.

Artykuły w magazynach i czasopismach

Bachinger Eleonore, McKee Martin, Gilmore Anna Tobacco Policies in Nazi Germany: Not as Simple as It Seems, „Public Health” 122, nr 5 (maj 2008), s. 497–505.

Distel Barbara KZ-Kommandos an Idyllischen Orten: Dachauer Aussenlager in Österreich, „KZ Aussenlager-Geschichte and Erinnerung “, (1999).

France: Trials, Tribulations, „Time”, 30 września 1940.

Gamelin Speaks, „Time”, 13 listopada 1939.

Harding Stephen The Battle for Castle Itter, „World War II” (sierpień–wrzesień 2008).

Kampf um Schloss Itter, „Neue Illustrierte”, 26 marca 1961.

Kennedy Sean Accompanying the Marshal: La Rocque and the Progrès Social Français Under Vichy, „French History” 15, nr 2 (2001).

Levin Meyer We Liberated Who’s Who, „Saturday Evening Post”, 21 lipca 1945.

Maurice Gamelin: Good Grey General, „Time”, 14 sierpnia 1939.

Reynaud Marriage Revealed, „Time”, 22 maja 1950.

Where Is Gamelin? „Time”, 10 czerwca 1940.

Podziękowania

Pisanie o wydarzeniach historycznych zawsze nastręcza pewnych trudności, jako że upływ czasu zwykle zaciera prawdę, zamiast ją uwydatniać. Naoczni świadkowie umierają, pamięć zawodzi, a dokumenty, o ile w ogóle jakieś powstały, albo są niszczone jako przedawnione i nieistotne, albo zwyczajnie giną w otchłani biurokracji. Z relacjami z akcji bojowych wiążą się ponadto dodatkowe problemy: czynniki takie jak wyczerpanie, strach, euforia, panika, a także sam nastrój towarzyszący wojnie sprawiają, że poszczególni uczestnicy tej samej bitwy zachowują zupełnie inne wspomnienia.

Mimo to obowiązkiem historyka jest odszukać wszelkie zachowane dokumenty i, jeśli pisze o niedalekiej przeszłości, wszystkich żyjących uczestników opisywanych wydarzeń. Tak jak detektyw, który ocenia wartość dowodów, bazując na ogólnej wiedzy o zdarzeniu oraz na logice i zdrowym rozsądku, historyk musi ocenić dostępne informacje i umiejętnie dopasować poszczególne elementy w taki sposób, by uzyskać obraz jak najbliższy prawdzie i jak najpełniejszy. Dla wielu pisarzy historycznych, w tym i dla mnie, proces poszukiwania dowodów, na których ma się opierać cała historia, stanowi najmilszy etap pracy nad książką, mimo iż jest to zwykle również etap najbardziej frustrujący.

Szczęśliwie podczas poszukiwań materiałów do tej książki miałem bardzo mocne wsparcie wielu ludzi w Stanach Zjednoczonych oraz za granicą. Ich pomoc okazała się nieoceniona i jestem za nią niezmiernie wdzięczny. Za wszelkie ewentualne pomyłki lub przeoczenia odpowiadam wyłącznie ja sam.

Przede wszystkim pragnę podziękować mojej żonie Margaret Spragins Harding. Ta książka nigdy by nie powstała, gdyby nie jej miłość, wsparcie, porady, anielska cierpliwość i nieocenione zdolności na polu filologii francuskiej. To najbardziej niezwykła osoba, jaką kiedykolwiek poznałem, i uważam za błogosławieństwo fakt, że dane mi jest dzielić z nią życie.

Chciałbym również wyrazić szczególne podziękowania dr. Alfredowi Beckowi, wybitnemu historykowi i prawdziwemu dżentelmenowi, który wiele lat temu – gdy jeszcze obaj pracowaliśmy w U.S. Army Center of Military History – po raz pierwszy opowiedział mi o pewnej niedużej potyczce rozegranej w Austrii w maju 1945 roku, w której brali udział Niemcy, Amerykanie i grupka francuskich VIP-ów. Dziękuję również mojemu agentowi Scottowi Mendelowi za cenne rady i wskazówki, Robertowi Pigeonowi, redaktorowi z wydawnictwa Da Capo, za jego przyjaźń oraz pomoc przy przygotowywaniu i poprawianiu rękopisu, oraz Bryce Zabel, przyjaciółce i scenarzystce, za sugestię, że historia zamku Itter to równie dobry materiał na książkę, jak i na scenariusz filmowy.

Jestem również zobowiązany:

W Stanach Zjednoczonych

Moim koleżankom i kolegom z wydawanego przez Weider History Group magazynu „Military History”, Michaelowi W. Robbinsowi, Davidowi Lauterbornowi, Danowi Smithowi i Jennifer Berry za przymykanie oczu na moje częste nieobecności i niemal całkowity brak czasu podczas pracy nad książką.

Karen Jensen i Wendy Palitz z magazynu „World War II”; redaktor Karen dziękuję za zlecenie mi pracy nad artykułem, z którego później wykiełkowała niniejsza książka, a redaktor graficznej Wendy za przyjaźń oraz doskonałą oprawę artykułu.

Thomasowi Culbertowi i Mike’owi Constandiemu za ich tytaniczny wysiłek podczas szukania materiałów w Archiwum Narodowym.

Joemu Basse za dostarczenie zdjęć i informacji na temat swego ojca Harry’ego Basse.

Robertowi D. Lee za dostarczenie zdjęć i informacji na temat swego wuja Johna C. Lee.

Johnowi Kramersowi, Arthurowi Pollockowi i Edwardowi Seinerowi za podzielenie się ze mną wspomnieniami z bitwy o zamek Itter.

Victorii Haglan za wyśmienite tłumaczenie z języka niemieckiego.

Historyk Patricii E. Evans z hrabstwa Chenango w stanie Nowy Jork za odnalezienie i przekazanie informacji na temat Johna Lee i jego rodziny.

Gail Wiese, Jennifer Payne i Kelly Gonzalez z Archiwum i Zbioru Nadzwyczajnego Norwich University za pomoc w ustaleniu faktów z życia Johna Lee, gdy uczęszczał na ten uniwersytet.

George’owi Hattowi i Steve’owi Czecha, weteranom z 12 Dywizji Pancernej, oraz Jamesowi Francisowi i Johnowi McBride’owi, weteranom z 23 Batalionu Pancernego, za pomoc przy szukaniu informacji na temat ich oddziałów i żołnierzy, którzy w nich służyli.

Lisie Sharik i pracownikom Muzeum Sił Zbrojnych w Teksasie oraz Kyle’owi Wiskow i pracownikom Muzeum 12 Dywizji Pancernej za pomoc w szukaniu informacji.

Johnowi P. Moore za dostarczenie kluczowych informacji na temat Kurta-Siegfrieda Schradera.

Johnowi Browningowi za dostarczenie informacji na temat jego brata Williama Browninga, dowódcy drużyny z kompanii E 142 Pułku Piechoty.

Ronowi Thomassinowi za dostarczenie zdjęć Harry’ego Basse.

Megan Lewis z U.S. Holocaust Memorial Museum za odszukanie informacji na temat Sebastiana Wimmera i Stefana Otto.

W Austrii

Pracownikom Gemiende Itter, którzy okazali się nad wyraz życzliwi i pomocni zarówno w kontakcie drogą elektroniczną, jak również podczas mojej wizyty w zamku Itter; Robertowi Kallerowi z wiedeńskiego Institut für Zeitgeschichte; Heidi Wechner, obecnej burmistrz Wörgl; Otto Hagleitnerowi za informacje na temat jego ojca Ruperta; oraz dr. Wilfredowi Beimrohowi i pracownikom Tiroler Landesarchiv.

We Francji

Evelyne Demey Paul-Reynaud za przekazanie historii jej rodziny oraz zdjęć rodziców z okresu, gdy byli więźniami zamku Itter.

Lise Pommois za przekazanie zdjęć z działalności 23 Batalionu Pancernego w Alzacji.

W Niemczech

Pracownikom naukowym i administracyjnym Stadtarchive Ludwigsburg, KZ-Gedenkstätte Dachau oraz Militärarchiv z Archiwum Bundeswehry.

W Polsce

Marcie Grudzińskiej z Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku za informacje na temat działalności Sebastiana Wimmera w tym straszliwym obozie koncentracyjnym.

W Szwajcarii

Remo Becciemu, archiwiście z genewskiego biura Międzynarodowej Organizacji Pracy przy ONZ, za dostarczenie zdjęć oraz informacji na temat Augusty Léon-Jouhaux.

Przypisy

Rozdział 1

1 Według niektórych źródeł najstarsze części zamku datowane są na rok 902. Większość informacji na temat najwcześniejszych dziejów zamku Itter zaczerpnięto z broszury Die Geschichte von Itter, wydanej przez Ferienregion Hohe-Salve, oraz z książki Zamki-hotele Europy autorstwa Roberta P. Longa.

2 Pełnił urząd w latach 893–930.

3 Palatynatem nazywano niegdyś obszar, nad którym władzę w imieniu króla lub cesarza sprawował hrabia. W czasach Świętego Cesarstwa Rzymskiego wobec hrabiów palatynów stosowano niemieckie określenie „Pfalzgraf”.

4 Z kilku skromnych chat i warsztatów budowniczych zamku wieś Itter z czasem przekształciła się w społeczność, z której rekrutowali się ludzie świadczący pracę na rzecz fortecy. W zamian za to mieszkańcy wsi mogli chronić się za murami zamku podczas lokalnych konfliktów.

5 Rewolta pod wodzą społecznego i politycznego reformatora Michaela Gaismayra miała na celu zastąpienie zdominowanego przez Kościół systemu feudalnego republiką. Po kilku początkowych sukcesach militarnych buntownicy zostali pokonani pod Radstadt w lipcu 1526 roku. Gaismayr zbiegł do Wenecji, a potem do Padwy, gdzie 15 kwietnia 1932 roku został zamordowany przez agentów austriackich.

6 Patrz: Augusta Léon-Jouhaux Prison pour hommes d’Etat, s. 23. Zgodnie z dalszą treścią tej książki, początkowo była ona sekretarką przywódcy związkowego Leóna Jouhauxa, a następnie jego towarzyszką życia i późniejszą żoną. W latach 1943–1945 była wraz z nim uwięziona w Itter.

7 Do czasu koronacji w 1806 roku przyszły król używał tytułu Maksymilian IV Józef, książę-elektor Bawarii.