SYSTEM PRAWA PRYWATNEGO

Prawo spadkowe

Tom 10

2. wydanie

REDAKTOR NACZELNY SYSTEMU PRAWA PRYWATNEGO

ZBIGNIEW RADWAŃSKI†

ZASTĘPCA REDAKTORA NACZELNEGO SYSTEMU PRAWA PRYWATNEGO

BOGUDAR KORDASIEWICZ

Prawo spadkowe

Tom 10

2. wydanie

Redaktor
Prof. dr hab. Bogudar Kordasiewicz
Instytut Nauk Prawnych PAN

Autorzy

dr Witold Borysiak – Uniwersytet Warszawski; dr Agnieszka Kawałko – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II; dr Michał Kłos – sędzia Sądu Apelacyjnego w Łodzi; prof. dr hab. Bogudar Kordasiewicz – Instytut Nauk Prawnych PAN; dr Józef Kremis – sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego; prof. dr hab. Maksymilian Pazdan – Akademia Leona Koźmińskiego, Uniwersytet Śląski; prof. dr Józef S. Piątowski† – Uniwersytet Łódzki, Instytut Nauk Prawnych PAN; prof. dr hab. Elżbieta Skowrońska-Bocian – Uniwersytet Warszawski, sędzia Sądu Najwyższego w stanie spoczynku; dr hab. Jacek Wierciński –niwersytet Warszawski; dr Hanna Witczak –Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II; prof. dr hab. Sylwester Wójcik† – Uniwersytet Jagielloński; prof. dr hab. Fryderyk Zoll – Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Osnabrueck

WYDAWNICTWO C. H. BECK
INSTYTUT NAUK PRAWNYCH PAN
WARSZAWA 2013

Wydano we współpracy:z Instytutem Nauk Prawnych PAN w Warszawie

Poszczególne części opracowali:

Witold Borysiak – rozdz. IX

Agnieszka Kawałko* – rozdz. I, II, III

Michał Kłos – rozdz. X

Bogudar Kordasiewicz – rozdz. VI, VII, XII

Józef Kremis – rozdz. XI

Maksymilian Pazdan – rozdz. XIII

Józef S. Piątowski* – rozdz. I, II, III

Elżbieta Skowrońska-Bocian – rozdz. IX

Jacek Wierciński – rozdz. VIII

Hanna Witczak* – rozdz. I, II, III

Sylwester Wójcik** – rozdz. IV, V

Fryderyk Zoll** – rozdz. IV, V

* Opublikowane w Tomie 10 Systemu Prawa Prywatnego teksty stanowią przygotowaną przez dr A. Kawałko i dr H. Witczak aktualizację rozdziałów – autorstwa prof. dr J. S. Piątowskiego – opublikowanych w Systemie Prawa Cywilnego, t. IV, Ossolineum 1986.

** Opublikowane w Tomie 10 Systemu Prawa Prywatnego teksty stanowią przygotowaną przez dr hab. F. Zolla aktualizację rozdziałów – autorstwa prof. dr hab. S. Wójcika – opublikowanych w Systemie Prawa Cywilnego, t. IV, Ossolineum 1986.

Wydawca: Agata Ponikowska

Redakcja: dr Agnieszka Mikos-Sitek

© Wydawnictwo C. H. Beck 2013

Wydawnictwo C. H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00–203 Warszawa

Wykonanie wersji elektronicznej: GroupMedia

ISBN 978-83-255-5396-8

Przedmowa

Dwie przyczyny przesądziły o podjęciu decyzji przygotowania drugiego wydania tomu 10. Systemu Prawa Prywatnego. Z jednej strony, Czytelnicy niezwykle miło zaskoczyli Zespół Autorski i Wydawcę. Liczba dodrukowanych egzemplarzy wydania pierwszego w sposób jasny pokazała, że prawo spadkowe, pozostające przez całe lata w cieniu innych dziedzin prawa cywilnego, przeżywa obecnie swój renesans. Niepodobna było nie odpowiedzieć na tak żywe zainteresowanie odbiorców. Z drugiej strony, ostatnie lata były dla prawa spadkowego nadzwyczajne. Jak wiadomo, ta dziedzina charakteryzuje się dużą stabilnością przyjmowanych rozwiązań. Tymczasem w ostatnim okresie, wbrew tej ogólnej prawidłowości, nastąpiły dwie nader doniosłe zmiany legislacyjne. Najpierw, w 2009 r. znacznie poszerzono krąg spadkobierców ustawowych, sprowadzając do absolutnego minimum liczbę przypadków, w których może dojść do dziedziczenia z ustawy przez gminę albo przez Skarb Państwa. Ta istotna modyfikacja systemowa mogła zostać jedynie zasygnalizowana w pierwszym wydaniu.

Co więcej, w 2011 r. ustawodawca dokonał zmiany o charakterze rewolucyjnym. Zdecydował się na przyjęcie rozwiązań bliższych sposobowi rozumienia mechanizmów prawa spadkowego przez społeczeństwo, choć stało się to kosztem poprawności zastosowanych konstrukcji. Odzwierciedleniem tej właśnie idei było wprowadzenie zapisu windykacyjnego. Według zamierzeń ustawodawcy posunięcie to miało ułatwić przeciętnemu spadkodawcy sporządzenie testamentu. Niepodobna jednak zaprzeczyć, że ceną, jaką należało zapłacić za wprowadzenie unormowania bardziej zrozumiałego dla nieprawników stało się poczynienie kolejnego wyłomu w konstrukcji sukcesji uniwersalnej, będącej fundamentalnym założeniem polskiego prawa spadkowego.

Wskazane zjawiska rodzą potrzebę pogłębionej refleksji teoretycznej. Dotyczy to zwłaszcza skutków wprowadzenia zapisu windykacyjnego, który tworzy przecież system naczyń połączonych z całym szeregiem instytucji prawa spadkowego, przede wszystkim z odpowiedzialnością za długi spadkowe oraz z zachowkiem.

Obecne, drugie wydanie, podobnie jak pierwsze, przygotowane zostało według założeń charakterystycznych dla całej edycji. Poza kwestiami wskazanymi wyżej, opracowanie nie zawiera zmian dotyczących struktury i zawartości całego tomu, jak też poszczególnych rozdziałów. Podjęto jednak starania odzwierciedlenia aktualnego stanu piśmiennictwa i orzecznictwa.

Miło mi poinformować, że przy obecnym, drugim wydaniu zrealizowano zamiar, który nie powiódł się przed czterema laty. Mianowicie udało się pozyskać do współpracy jednego z najwybitniejszych znawców polskiego prawa spadkowego, Profesora Maksymiliana Pazdana, co jest wartością samą w sobie. Jako Redaktor tomu powierzyłem Panu Profesorowi opracowanie problematyki umów dotyczących spadku. Poza tym, należy odnotować jeszcze jedną zmianę w zespole autorskim. Aktualizacji zagadnień związanych z odpowiedzialnością spadkobierców za długi spadkowe, opracowanych pierwotnie przez prof. Elżbietę Skowrońską-Bocian podjął się przedstawiciel najmłodszego pokolenia znawców prawa spadkowego – dr Witold Borysiak.

Podobnie jak przy pierwszym wydaniu, choć podjęto znaczny wysiłek zmierzający do nadania jednolitego charakteru całości wywodu, świadomie zrezygnowano z próby uzgodnienia zapatrywań poszczególnych autorów na kwestie merytoryczne. Dzięki temu czytelnik uzyska bezpośrednią możliwość zapoznania się ze spojrzeniem na prawo spadkowe przez przedstawicieli różnych ośrodków naukowych i różnych pokoleń prawników. Naturalną konsekwencją powyższego założenia jest to, że każdy z autorów jest wyłącznie odpowiedzialny tak za ujęcie przypadającej mu materii, jak i za głoszone przez siebie poglądy.

Warszawa, 20 maja 2013 r.

Bogudar Kordasiewicz

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

CudzNierU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.)

DziedzGospRR

rozporządzenie RM z 12.12.1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 89, poz. 519 ze zm.)

FUSU

ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KC austr.

Kodeks cywilny austriacki z 1.6.1811 r. (ABGB – Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch)

KC franc.

Kodeks cywilny francuski z 21.3.1804 r. (Cciv – Code civil)

KC hol.

Kodeks cywilny holenderski z 1992 r. (NBW – Neujie Burgerlijk Wetboek)

KC litew.

Kodeks cywilny litewski z 2000 r.

KC niem.

Kodeks cywilny niemiecki z 18.8.1896 r. (BGB – Bürgerliches Gesetzbuch)

KC szwajc.

Kodeks cywilny szwajcarski 1912 r. (ZGB – Schweizerisches Zivilgesetzbuch)

KC ros.

Kodeks cywilny rosyjski z 1994 r.

KC ukr.

Kodeks cywilny ukraiński z 2003 r.

KC włos.

Kodeks cywilny włoski z 1942 r. (Cc – Codice civile)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KK z 1932 r.

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 11.7.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.)

KK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 217, poz. 1689 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm., sprost. Dz.U. z 2001 r. Nr 28, poz. 319)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 267)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.)

KR

ustawa z 27.6.1950 r. – Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 308 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

NajLokU

ustawa z 2.7.1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.)

OchrZabU

ustawa z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.)

OFEU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

PodpElektrU

ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 262)

POPC

ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311 ze zm.)

PostSpadk

dekret z 8.11.1946 r. o postępowaniu spadkowym (Dz.U. Nr 63, poz. 346 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrBank z 1960 r.

ustawa z 13.4.1960 r. o prawie bankowym (Dz.U. Nr 20, poz. 121 ze zm.)

PrBank z 1975 r.

ustawa z 12.6.1975 r. – Prawo bankowe (Dz.U. Nr 20, poz. 108 ze zm.)

PrBank z 1982 r.

ustawa z 26.2.1982 r. – Prawo bankowe (Dz.U. Nr 7, poz. 56 ze zm.)

PrBank z 1989 r.

ustawa z 31.1.1989 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm.)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn.: Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287)

PrLok

ustawa z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (tekst jedn.: Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 933 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrRzecz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm.)

PrSpadk

dekret z 8.10.1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrUpNapr

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 145 ze zm.)

PspDarU

ustawa z 28.7.1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

PWKPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 88, poz. 556 ze zm.)

PWKR

ustawa z 27.6.1950 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 309)

PWKRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 60)

PWKZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Przepisy wprowadzające kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 599 ze zm.)

PWPrSpadk

dekret z 8.10.1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 329 ze zm.)

RolneR

rozporządzenie Rady Ministrów z 28.11.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jedn.: Dz.U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.)

rozporządzenie

Nr 650/2012

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.Urz. UE L 2012.201.107)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r. poz. 499)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.)

SpółdzZwU

ustawa z 17.2.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm.)

UstrRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U. Nr 64, poz. 592 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r. poz. 803)

ZabSpR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1.10.1991 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza (Dz.U. Nr 92, poz. 411)

ZagLasU

ustawa z 22.11.1973 r. o zagospodarowaniu lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz.U. Nr 48, poz. 283 ze zm.)

ZmKC z 1971 r.

ustawa z 26.10.1971 r. zmieniająca ustawę Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 27, poz. 252)

ZmKC z 1982 r.

ustawa z 26.3.1982 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 81 ze zm.)

ZmKC z 1990 r.

ustawa z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.)

ZmKC z 1996 r.

ustawa z 23.8.1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 114, poz. 542)

ZmKC z 2003 r.

ustawa z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408)

ZmKC z 2004 r.

ustawa z 17.6.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.)

ZmKC z 2008 r.

ustawa z 30.5.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny o niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731)

ZmKC z 2009 r.

ustawa z 2.4.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 79, poz. 662)

ZmKC z 2011 r.

ustawa z 18.3.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 85, poz. 458)

ZmKRO z 2008 r.

ustawa z 6.11.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431)

ZmPrBank z 2004 r.

ustawa z 1.4.2004 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz o zmianie innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 870)

ZmPrSpadk z 1950 r.

ustawa z 27.6.1950 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 309)

ZmPrSpółdz z 1991 r.

ustawa z 25.10.1991 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustaw – o księgach wieczystych i hipotece, Prawo spółdzielcze, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo lokalowe (Dz.U. Nr 115, poz. 496)

ZmPrSpółdz z 1994 r.

ustawa z 7.7.1994 r. o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419 ze zm.)

ZmSpółdzMieszkU

z 2002 r.

ustawa z 19.12.2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058 ze zm.)

ZmSpółdzMieszkU

z 2007 r.

ustawa z 14.6.2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 873 ze zm.)

ZobPU

ustawa z 19.12.1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (tekst jedn.: Dz.U. 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA (7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (PS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie

SN (PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SN (PSIAPiUS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od roku 1990: Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SP

Sąd Powiatowy

SR

Sąd Rejonowy

SW

Sąd Wojewódzki

3. Czasopisma i publikatory

Apel. Lub.

Apelacja Lublin

AUMCS

Annales Universitatis M. Curie-Skłodowska

AUNC

Acta Universitatis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BGBL

Bundesgesetzblatt

BMS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CZS

Centralne Zaoczne Studium Nowego Prawa Cywilnego, Rodzinnego i Opiekuńczego

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

ECR

European Court Reports

EP

Edukacja Prawnicza

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

GSW

Gazeta Sądowa Warszawska

Jur.

Jurysta

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

M.P.

Monitor Polski

MPHiW

Miesięcznik Prawa Handlowego i Wekslowego

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MsiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

NJW

Neue Juristische Wochenschrift

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

NPC

Nowy Proces Cywilny

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSG

Orzecznictwo Sądów Gospodarczych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w 1995 roku: Izby Cywilnej)

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Prokuratura Generalna

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich (1921–1939), Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989), Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990)

OSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PA

Prawo Asekuracyjne

Pal.

Palestra

PB

Prawo Bankowe

PES

Problemy Egzekucji Sądowej

PG

Prawo Gospodarcze

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PiŻ

Prawo i Życie

PiZS

Prawo i Zabezpieczenie Społeczne

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PNAEWr

Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu

POP

Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

PP

Przegląd Podatkowy

PPA

Przegląd Prawa i Administracji

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPG

Przegląd Prawa Giełdowego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPHZ

Problemy Prawne Handlu Zagranicznego

PPW

Prawo Papierów Wartościowych

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

RTDciv.

Revue Trimestrielle de Droit civil

R. Pr.

Radca Prawny

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

S.C.

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SIL

Studia Iuridica Lublinensa

SIS

Studia Iuridica Silesiana

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

ZNAE

Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUGd

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

ZNUŚl

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

ZPUKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

4. Piśmiennictwo

Baziński,

Prawo spadkowe

A. Baziński, Prawo spadkowe. Komentarz, Łódź 1948

Czachórski, 1968

(1970, 1978, 1983)

W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1968, 1970, 1978, 1983

Czachórski, 1994

(1995, 1996, 1999,

2002, 2003, 2004,

2007, 2008)

W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu (opracowanie: A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian), Warszawa 1994, 1995, 1996, 1999, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008

Gniewek, Komentarz

E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001

Gniewek,

Komentarz KC, 2006

(2008, 2011)

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. E. Gniewka), Warszawa 2006, 2008, 2011

Gniewek,

Machnikowski,

Komentarz KC, 2013

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. E. Gniewka, P. Machnikowskiego), Warszawa 2013

Gniewek, Komentarz

KC, t. [ ]

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I i II (pod red. E. Gniewka), Warszawa 2004

Gwiazdomorski, Prawo

spadkowe, 1959 (1967,

1972, 1985, 1990)

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe, Warszawa 1959; Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1967, 1968, 1972; Prawo spadkowe w zarysie (zaktualizowane przez A. Mączyńskiego), Warszawa 1985, 1990

Ignaczewski,

Komentarz, t. [ ]

J. Ignaczewski, Prawo spadkowe. Art. 922–1088. Komentarz, Warszawa 2004

KC. Praktyczny

komentarz,

H. Ciepła, B. Czech, S. Dąbrowski, T. Domińczyk, H. Pietrzkowski, Z. Strus, M. Sychowicz, A. Wypiórkiewicz, Kodeks cywilny. Praktyczny komentarz z orzecznictwem. Art. 353–1088, t. II, Warszawa 2005

KC z Komentarzem

t. [ ]

Kodeks cywilny z Komentarzem (pod red. J. Winiarza), t. I i II, Warszawa 1980, 1989

Kidyba, Komentarz KC,

t. [ ]

Komentarz KC (pod red. A. Kidyby), t. IV, Prawo spadkowe, Warszawa 2008, 2012

Komentarz do KC,

Ks. [ ], t. [ ]

Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza, Część ogólna, Warszawa 1998, 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2007; Księga druga, Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 1996, 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2011; Księga trzecia, Zobowiązania, t. I i II, Warszawa 1996/1997, 1999, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007; Księga czwarta, Spadki, Warszawa 1995, 1999, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011

Komentarz KC, t. [ ],

1972

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. Z. Resicha, J. Ignatowicza, J. Pietrzykowskiego i I. Bielskiego), t. I–III, Warszawa 1972

Komentarz KC, t. [ ]

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. K. Pietrzykowskiego), t. I, Warszawa 1997, 1999, 2002, 2004, 2005, 2007, 2008; 2011, t. II, Warszawa 1998, 2000, 2003, 2004, 2005, 2009, 2011

Komentarz KH, t. [ ]

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. I, Warszawa 1994, 1997; t. II, Warszawa 1998

Komentarz KSH, t. [ ]

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I, Warszawa 2001, 2006; t. II, Warszawa 2002, 2005; t. III, Warszawa 2003, 2008; t. IV, Warszawa 2004; t. V, Warszawa 2004, 2008

Komentarz KSH, t. [ ]

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. II, Warszawa 2005

Komentarz do KPC,

cz. [ ], t. [ ]

T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, t. I i II, Warszawa 2001, 2004, 2007

Komentarz KPC, t. [ ]

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (pod red. K. Piaseckiego), t. I, Warszawa 1996, 2001, 2006; t. III, Warszawa 2002

Komentarz KRO, 2003

(2012)

Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz (pod red. K. Pietrzykowskiego), Warszawa 2003, 2012

Longchamps de Berier,

Zobowiązania, 1939

(1948, 1999)

R. Longchamps de Berier, Polskie prawo cywilne, t. II, Zobowiązania, Lwów 1939; Polskie prawo cywilne, t. II, Zobowiązania, Lwów 1939 (wydanie anastatyczne – Poznań 1999); Zobowiązania, Poznań 1948

Ohanowicz, Górski,

Zarys

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

Ohanowicz, Górski,

Zobowiązania

A. Ohanowicz, J. Górski, Zobowiązania. Zarys według kodeksu cywilnego. Część szczegółowa, Warszawa–Poznań 1966

Ohanowicz,

Zobowiązania

A. Ohanowicz, Zobowiązania. Zarys według kodeksu cywilnego. Część ogólna, Warszawa–Poznań 1965

Osajda,

Komentarz KC

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. K. Osajdy), Legalis 2011, 2012

Osajda, Komentarz KC,

t. [ ]

Kodeks cywilny. Komentarz (pod red. K. Osajdy), t. III, Spadki, Warszawa 2013

Piasecki, Komentarz

KRO, 2006

Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz (pod red. K. Piaseckiego), Warszawa 2006

Piątowski, Prawo

spadkowe, 1973

(1979, 1982, 1987,

2002, 2003)

S. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 1973, 1979, 1982, 1987 (zaktualizował i uzupełnił B. Kordasiewicz), Warszawa 2002, 2003

Piątowski,

Kordasiewicz, Prawo

spadkowe, 2011

S. Piątowski, B. Kordasiewicz, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 2011

Radwański, Prawo

cywilne, 1993 (1994,

1997, 1999, 2002, 2003,

2004, 2005, 2007)

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1993, 1994, 1997, 1999, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007

Radwański, Olejniczak,

Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2011

Prawo cywilne, 2011

Radwański,

Panowicz-Lipska,

Zobowiązania, 1996

(1998, 2001, 2003,

2004, 2005, 2007,

2008)

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 1996, 1998, 2001, 2003, 2004, 2005, 2007, 2008

Radwański,

Zobowiązania, 1994

(1995, 1996, 1998,

2001, 2003)

Z. Radwański, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 1994, 1995, 1996, 1998, 2001, 2003

Radwański, Olejniczak,

Zobowiązania, 2004

(2005, 2006, 2008)

Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2004, 2005, 2006, 2008

Skowrońska-Bocian,

Prawo spadkowe, 1997

(2003, 2006, 2011)

E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, Warszawa 1997, 2003, 2006, 2011

System, t. [ ]

System Prawa Cywilnego, t. I, Ossolineum 1974, 1985; t. II, Ossolineum 1977; t. III, cz. 1, Ossolineum 1981, t. III, cz. 2, Ossolineum 1976; t. IV, Ossolineum 1986

System PrPryw, t. [ ]

System Prawa Prywatnego, t. 1, Warszawa 2007, 2012; t. 2, Warszawa 2002, 2008, Suplement do t. 2, Warszawa 2004; t. 3, Warszawa 2003, 2007; t. 4, Warszawa 2005, 2007; t. 5, Warszawa 2006, 2013; t. 6, Warszawa 2009; t. 7, Warszawa 2001, 2004; t. 8, Warszawa 2004; t. 12, Warszawa 2003, 2011; t. 13, Warszawa 2002, 2007; t. 16, Warszawa 2008; t. 18, Warszawa 2005, Suplement do t. 18, Warszawa 2006; t. 19, Warszawa 2006

System PrRodz

System prawa rodzinnego i opiekuńczego (pod red. J. Piątowskiego), Ossolineum 1985

Wolter, Ignatowicz,

Stefaniuk, Prawo

cywilne, 1996 (1998,

1999, 2000, 2001)

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, 1998, 1999, 2000, 2001

Wolter, Prawo cywilne,

1963 (1967, 1972, 1977,

1979, 1982, 1986)

A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1963, 1967, 1972, 1977, 1979, 1982, 1986

Zieliński, Komentarz

KPC, 2008

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (pod red. A. Zielińskiego), Warszawa 2008

5. Inne skróty

apr.

aprobująca

art.

artykuł

cyt.

cytat, cytowana (-e, -y)

cz.

część

ed.

edycja

d.

dawna (-e, -y)

dot.

dotyczy

GUS

Główny Urząd Statystyczny

itd.

i tak dalej

itp.

i temu podobne

jw.

jak wyżej

KKPC

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

kryt.

krytyczna

lit.

litera

l.z.a.

legalne zachowanie alternatywne

łac.

łacińskie

m.in.

między innymi

m.st.

miasto stołeczne

n.

następna (-e, -y)

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

nin.

niniejszy

np.

na przykład

Nr

numer

OFE

Otwarty Fundusz Emerytalny

orz.

orzeczenie

PAG

Państwowy Arbitraż Gospodarczy

pkt

punkt

p.n.e.

przed naszą erą

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

publ.

publikowana (-e, -y)

red.

redakcja

r.

rok

RM

Rada Ministrów

rozdz.

rozdział

rozp.

rozporządzenie

RFSRR

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

s.

strona (-y)

scil.

scilicet

sek.

sekcja

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwana (-e, -y)

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

uw.

uwaga (-i)

wyd.

wydanie

w zw.

w związku

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zm.

zmiana (-y)

ZN

Zeszyty Naukowe

zob.

zobacz

z o.o.

z ograniczoną odpowiedzialnością

z.

zeszyt

zł

złoty

zwł.

zwłaszcza

§

paragraf

Rozdział I. Pojęcie, funkcje i źródła prawa spadkowego *

Spis treści

§ 1. Pojęcie prawa spadkowego [1]

I. Uwagi ogólne [1]

II. Prawo spadkowe a inne działy prawa cywilnego [3]

§ 2. Zagadnienie podmiotowego prawa dziedziczenia [6]

§ 3. Funkcje prawa spadkowego [14]

§ 4. Ewolucja prawa spadkowego [19]

I. Unifikacja prawa spadkowego [19]

II. Prawo spadkowe w pracach kodyfikacyjnych [20]

III. Prawo spadkowe w Kodeksie cywilnym w brzmieniu z 1964 r. [23]

IV. Nowelizacje prawa spadkowego [27]

V. Potrzeba harmonizacji prawa spadkowego w Unii Europejskiej [44]

1. Uwagi wprowadzające [44]

2. Jurysdykcja [48]

3. Prawo właściwe [49]

4. Europejskie poświadczenie spadkowe [50]

§ 5. Konstytucyjne założenia polskiego prawa spadkowego [51]

§ 6. Źródła polskiego prawa spadkowego [68]

§ 7. Podatek spadkowy [69]

Literatura: G. Bieniek, Notarialne poświadczenie dziedziczenia, Rej. 2008, Nr 9; J. Biernat, Umowa o dział spadku, Warszawa 2007; F. Błahuta, J. S. Piątowski, J. Policzkiewicz, Gospodarstwa rolne. Obrót, dziedziczenie, podział, Warszawa 1967; W. Chojnowski, Prawo spadkowe, Warszawa 1951; W. Czachórski, Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego, SP 1970, Nr 26–27; B. Dobrzański, Jakie zmiany w stosunku do prawa spadkowego z 1946 r. wprowadził kodeks cywilny?, Pal. 1964, Nr 7; M. Fras, Dział spadku. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 2; J. Górecki, Umowa darowizny na wypadek śmierci, Rej. 2006, Nr 2; K. Grzybczyk, M. Szpunar, Notarialne poświadczenie dziedziczenia jako alternatywny sposób stwierdzania prawa do dziedziczenia, Rej. 2006, Nr 2; J. Gwiazdomorski, Dziedziczenie ustawowe w projekcie kodeksu cywilnego PRL, w: Materiały dyskusyjne do projektu kodeksu cywilnego PRL, Warszawa 1956; tenże, Prawo spadkowe w kodeksie cywilnym PRL, PiP 1965, Nr 5–6; tenże, Próba korektury pojęcia czynności prawnej, w: Prace z zakresu prawa cywilnego i prawa na dobrach niematerialnych, ZNUJ 1974, Nr 346; tenże, Zmiany przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, PiP 1972, Nr 3; M. Jagielska, Rejestr testamentów, Rej. 2006, Nr 2; A. Jędrzejewska, Koncepcja oświadczenia woli w prawie cywilnym, Warszawa 1992; W. Klyta, Testamenty wspólne, Rej. 2006, Nr 2; M. Kłos, Wspólność majątku spadkowego, Warszawa 2004; B. Kordasiewicz, Testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych, Wrocław 1978; W. Kurowski, Stosunki między współspadkobiercami przed działem spadku – uwagi de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 2; J. Majorowicz, Zmiany w kodeksie cywilnym w zakresie obrotu i dziedziczenia gospodarstw rolnych, NP 1972, Nr 2; J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, Zmiany w regulacji stosunków prawnych w rolnictwie, Warszawa 1984; A. Mączyński, Dziedziczenie testamentowe w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa–Kraków 1976; tenże, Konstytucyjne prawo dziedziczenia, w: Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005; E. Moszyński, J. Policzkiewicz, Działy spadkowe, Warszawa 1957; M. Niedośpiał, Swoboda testowania, Bielsko-Biała 2004; tenże, Testament allograficzny (administracyjny), Warszawa 2004; tenże, Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym, Kraków–Poznań 1993; E. Niezbecka, Prawo spadkowe w zarysie, Lublin 2000; taż, Zapis, Lublin 1990; A. Oleszko, Umowy dotyczące spadku w praktyce notarialnej, NP 1977, Nr 6; T. Pajor, O projekcie harmonizacji międzynarodowego prawa spadkowego w Unii Europejskiej, w: Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005; J. Pazdan, Ku jednolitemu międzynarodowemu prawu spadkowemu, Rej. 2005, Nr 3; M. Pazdan, Polsko-holenderska wymiana poglądów na temat prawa spadkowego, Rej. 2006, Nr 2; tenże, Prawo spadkowe, w: Zielona Księga. Optymalna wizja kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (pod red. Z. Radwańskiego), Warszawa 2006; tenże, Projektowane zmiany w unormowaniu dziedziczenia ustawowego, Rej. 2008, Nr 4; tenże, Zielona Księga o dziedziczeniu i testamentach – propozycje odpowiedzi na pytania, Rej. 2006, Nr 5; J. S. Piątowski, Uregulowanie własności gospodarstw rolnych i zmiany w kodeksie cywilnym, PiP 1971, Nr 8–9; tenże, Z problematyki działów spadkowych nieruchomości rolnych, PiP 1958, Nr 12; J. S. Piątowski, B. Kordasiewicz, Dziedziczenie gospodarstw rolnych de lege ferenda, PiP 1981, Nr 8; J. Pietrzykowski, Dziedziczenie gospodarstw rolnych, Warszawa 1965; K. Przybyłowski, Swoboda testowania (dziedziczenie testamentowe według projektu kodeksu cywilnego PRL), w: Materiały dyskusyjne do projektu kodeksu cywilnego PRL, Warszawa 1956; Z. Radwański, Założenia dalszych prac kodyfikacyjnych na obszarze prawa cywilnego, PiP 2004, Nr 3; E. Rott-Pietrzyk, Umowa dziedziczenia – uwagi de lege lata i de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 2; E. Skowrońska, Forma testamentu w prawie polskim, Warszawa 1991; taż, Odpowiedzialnośc spadkobierców za długi spadkowe, Warszawa 1985; E. Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004; A. Stempniak, Postępowanie o dział spadku, Warszawa 2006; A. L. G. A. Stille, Polsko-holenderski projekt współpracy prawnej – „Wsparcie dla opracowania nowego polskiego kodeksu cywilnego”. Spotkanie robocze dotyczące prawa spadkowego. Katowice 19–21.10.2005 r., w: Zielona Księga. Optymalna wizja kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (pod red. Z. Radwańskiego), Warszawa 2006; J. Stobienia, Realizacja wierzytelności spadkodawcy w prawie polskim, Warszawa 1981; S. Szer, Nowe przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, Pal. 1972, Nr 10; tenże, Prawo spadkowe, Warszawa 1951; tenże, Z zagadnień kodyfikacji prawa spadkowego, PiP 1951, Nr 5–6; Z. Truszkiewicz, Zachowek ze spadku obejmującego gospodarstwo rolne, Kraków 1993; J. Wasilkowski, Kodyfikacja prawa cywilnego w Polsce, DPP 1950, Nr 12; tenże, Uchwalenie kodeksu cywilnego, NP 1964, Nr 6; S. Wójcik, Dziedziczenie ustawowe gospodarstwa rolnego przez zstępnych rodzeństwa spadkodawcy de lege lata i de lege ferenda, NP 1974, Nr 3; tenże, O niektórych uregulowaniach w prawie spadkowym. Uwagi de lege ferenda, w: Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005; tenże, O potrzebie nowej zmiany w kodeksie cywilnym, PiP 1984, Nr 8; tenże, Ochrona interesów jednostki w polskim prawie spadkowym w zakresie powołania do dziedziczenia, Prace prawnicze ZNUJ 1981, Nr 96; tenże, Podstawy prawa cywilnego. Prawo spadkowe, Warszawa 2002; R. Wrzecionek, Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia – próba sformułowania definicji, Rej. 2008, Nr 7–8; M. A. Zachariasiewicz, Zachowek czy rezerwa? Głos w dyskusji nad potrzebami i kierunkami zmian polskiego prawa spadkowego, Rej. 2006, Nr 2; A. Zieliński, Dziedziczenie gospodarstw rolnych w świetle nowelizacji kodeksu cywilnego, Pal. 1973, Nr 4; F. Zoll, A. Szpunar, Prawo cywilne w zarysie, t. IV, Prawo familijne i spadkowe, Kraków 1948; J. Zrałek, Niegodność dziedziczenia – uwagi de lege ferenda, Rej. 2006, Nr 2.

§ 1. Pojęcie prawa spadkowego

I. Uwagi ogólne

1

Prawo spadkowe jest działem prawa cywilnego, którego przepisy normują przejście praw i obowiązków zmarłego na inne osoby. Potrzeba takiego unormowania wynika stąd, że prawa i obowiązki majątkowe w dziedzinie prawa cywilnego w zasadzie, a więc z wyjątkami, o których będzie mowa (por. rozdz. II, Nb 1–84), nie gasną z chwilą śmierci ich dotychczasowego podmiotu. Ogół tych praw i obowiązków majątkowych nazywamy spadkiem, osobę zmarłą – spadkodawcą, osoby, na które przechodzi spadek – spadkobiercami, a samo zjawisko prawne przejścia spadku na spadkobierców – dziedziczeniem.

Mając na uwadze takie oto znaczenie wymienionych terminów, można by prawo spadkowe zdefiniować jako dział prawa cywilnego, którego przepisy normują przejście spadku ze spadkodawcy na spadkobierców, albo – zwięźlej – którego przepisy normują dziedziczenie. Tak lakoniczna definicja nie dawałaby jednak należytego pojęcia o przedmiocie prawa spadkowego i zakresie jego dyspozycji.

2

Regulując sprawę dziedziczenia, prawo spadkowe musi przede wszystkim określić, kto dziedziczy, a więc – kto jest spadkobiercą. Spadkobiercami mogą być bądź osoby wskazane przez ustawę (spadkobiercy ustawowi) na podstawie ich związku rodzinnego ze spadkodawcą, opartego na więzach krwi (pokrewieństwo) lub więzi prawnej (małżeństwo, przysposobienie, powinowactwo – ale jedynie w odniesieniu do pasierbów) z tym ostatnim, bądź też osoby wyznaczone przez spadkodawcę na mocy jego aktu woli, przejawionego w formie testamentu (spadkobiercy testamentowi). Płynie stąd potrzeba unormowania dziedziczenia ustawowego i testamentowego, a także określenia przez prawo spadkowe form testamentu i rozstrzygnięcia, jakie inne dyspozycje majątkowe na wypadek śmierci (czyli rozrządzenia), poza ustanowieniem spadkobiercy, mogą być zawarte w testamencie; rozrządzenia te mogą w szczególności polegać na zobowiązaniu spadkobiercy do spełnienia określonego świadczenia majątkowego (zapisu) na rzecz oznaczonej osoby, która w ten sposób może uzyskać korzyść ze spadku, nie stając się spadkobiercą.

Dalej należy wyróżnić grupę przepisów prawa spadkowego, które określają stanowisko prawne spadkobiercy. Chodzi tu o takie zagadnienia, jak wpływ woli spadkobiercy na zachowanie lub utratę praw i obowiązków majątkowych przechodzących na niego w drodze dziedziczenia (przyjęcie lub odrzucenie spadku), wykazanie wobec osób trzecich, że on właśnie jest spadkobiercą (stwierdzenie nabycia spadku, poświadczenie dziedziczenia), zakres i sposób realizacji jego odpowiedzialności za długi spadkowe, stosunki prawne między spadkobiercami, którzy są jednocześnie powołani – w określonych częściach – do tego samego spadku (wspólność majątku spadkowego, dział spadku).

Wreszcie prawo spadkowe normuje pewne kwestie pozostające w ścisłym związku z dziedziczeniem, jak ochrona interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed niekorzystnymi dla nich dyspozycjami majątkowymi (w prawie polskim instytucją służącą temu celowi jest zachowek) lub przeniesienie przez spadkobiercę na inną osobę w drodze umowy całości (albo części ułamkowej) jego praw wynikających z dziedziczenia, czyli zbycie spadku.

II. Prawo spadkowe a inne działy prawa cywilnego

3

Prawo spadkowe wiąże się ściśle z innymi działami prawa cywilnego, których pogłębiona znajomość jest niezbędna przy wykładni i stosowaniu jego postanowień. Dotyczy to nie tylko prawa rzeczowego i obligacyjnego, skoro w zasadzie zarówno prawa rzeczowe, jak i wierzytelności, a także długi przechodzą na spadkobierców, lecz również prawa rodzinnego, albowiem związki rodzinne wyznaczają krąg spadkobierców ustawowych. Powiązania pomiędzy prawem spadkowym a prawem rodzinnym ujawniają się też dobitnie w sytuacji, gdy spadkodawca do chwili swej śmierci pozostawał we wspólności majątkowej ze swym współmałżonkiem (zob. rozdz. III, Nb 43–44).

Warto przy tym zwrócić uwagę na pewne charakterystyczne cechy prawa spadkowego w zestawieniu z innymi działami prawa cywilnego.

Prawo spadkowe, podobnie jak rzeczowe i rodzinne, a w odróżnieniu od prawa zobowiązań, zawiera znaczną cześć przepisów iuris cogentis.

Czynności prawne z zakresu prawa spadkowego wymagają z reguły formy szczególnej, której niezachowanie pociąga za sobą nieważność czynności prawnej. Dotyczy to przede wszystkim testamentów, dla których przewidziano alternatywnie kilka form (art. 949 KC i n.). Szczególna forma obowiązuje również przy złożeniu oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a także przy udzieleniu pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia (art. 1018 § 3 KC). Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, złożonego pod wpływem błędu lub groźby, powinno nastąpić przed sądem (art. 1019 § 1 pkt 1 KC). Do zrzeczenia się dziedziczenia, uchylenia tego zrzeczenia, a także zbycia spadku lub udziału spadkowego wymagana jest forma aktu notarialnego (art. 1048 zd. 2, art. 1050 zd. 2, art. 1052 § 3 KC).

Przy niektórych czynnościach prawnych z dziedziny prawa spadkowego wyłączona lub ograniczona jest możliwość działania przez przedstawiciela; testament można sporządzić i odwołać tylko osobiście (art. 944 § 2 KC); do przyjęcia lub odrzucenia spadku przez pełnomocnika wymagane jest pełnomocnictwo szczególne, udzielone z zachowaniem szczególnej formy (art. 1018 § 3 in fine KC).

Odrębne uregulowania występują w prawie spadkowym w odniesieniu do warunku i terminu; oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważne (art. 1018 § 1 KC). Bardziej złożona jest sprawa zastrzeżenia warunku lub terminu przy powołaniu spadkobiercy (art. 962 KC). Zastrzeżenie takie jest w zasadzie uważane za nieistniejące, może jednak pociągnąć za sobą nieważność ustanowienia spadkobiercy (zob. rozdz. IV, Nb 18).

4

Charakterystyczne jest wreszcie, że na obszarze prawa spadkowego, inaczej niż w innych działach polskiego prawa cywilnego, do głosu dochodzi tzw. teoria woli, która decydujące znaczenie przypisuje w zasadzie wewnętrznej woli podmiotu działającego, a nie jej uzewnętrznieniu¹. Mianowicie, do wykładni testamentu nie ma zastosowania ogólna reguła art. 65 § 1 KC, który tłumaczenie woli każe opierać przede wszystkim na elementach natury obiektywnej. Przeciwnie, art. 948 KC wysuwa na pierwszy plan element subiektywny, nakazując tak interpretować testament, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy, co odpowiada stanowisku wspomnianej teorii woli. Z punktu widzenia tej teorii ocenia się również znaczenie błędu przy sporządzeniu testamentu (zob. rozdz. IV). Tłumaczy się to tym, że przy testamencie – w przeciwieństwie do czynności inter vivos – nie zachodzi potrzeba ochrony zaufania osób trzecich.

5

W Kodeksie cywilnym, a także w ustawach szczególnych, spotkać można przepisy, które stanowią, że pewne prawa i obowiązki majątkowe zmarłego o charakterze cywilnoprawnym przechodzą bezpośrednio na oznaczone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. O istnieniu takich przepisów, których typowym przykładem jest art. 691 KC, wspomina art. 922 § 2 in fine KC. Przepisy te nie należą do prawa spadkowego, odrywają się one bowiem od pojęcia spadku i przewidują następstwo szczególne owych osób w zakresie określonych praw i obowiązków zmarłego albo stosunków prawnych, w których uczestniczył zmarły. Nie można jednak nie dostrzegać, że przepisy takie mają istotne znaczenie dla wykładni i stosowania prawa spadkowego, skoro prawa i obowiązki majątkowe, poddane następstwu szczególnemu, ulegają tym samym wyłączeniu z zakresu spadku. Do tego zagadnienia powrócimy w rozdziale następnym (rozdz. II, Nb 1–84).

Natomiast merytorycznie należałoby do prawa spadkowego zaliczyć np. art. 445 § 3 KC, który odwołuje się do pojęcia spadkobiercy i normuje przejście na spadkobierców wymienionego w nim uprawnienia, chociaż przejście to uzależnia od wskazanych tam dodatkowych okoliczności.

* Niniejsze opracowanie stanowi aktualizację i rozwinięcie rozdziału I Systemu Prawa Cywilnego, t. IV, autorstwa J. S. Piątowskiego, dokonane przez A. Kawałko i H. Witczak.

¹ Na temat teorii woli zob. J. Gwiazdomorski, Próba korektury, s. 65 i n.; A. Jędrzejewska, Koncepcja oświadczenia woli, s. 65 i n.; Z. Radwański, w: System PrPryw, t. 2, 2002, rozdz. I, Nb 31 i n.; Wolter, Ignatowicz, Stefaniuk, Prawo cywilne, 2001, s. 259. 