ZBIORY ORZECZNICTWA BECKA

Prawo spółek handlowych

Orzecznictwo 2011-2012

Prawo spółek handlowych

Orzecznictwo 2011-2012

Redakcja

r.pr. dr Radosław L. Kwaśnicki, Piotr Letolc

Autorzy

prof. dr hab. Oskar Kowalewski, r.pr. Włodzimierz Chróścik, r.pr. Krzysztof Wróbel, r.pr. Damian Dworek, r.pr. Krzysztof Falkiewicz, r.pr. Dariusz Kulgawczuk, r.pr. Aneta Pankowska, r.pr. Pawet Litwiński, r.pr. Paulina Kozarzewska, r.pr. Łukasz Sieczka, r.pr. Magdalena Wawrzonek, r.pr. Adam Śmigiera, r.pr. Krzysztof Rąpała, r.pr. Alicja Piskorz, r.pr. Marek Wędrychowski, r.pr. Krzysztof Brysiewicz, adw. Katarzyna O. Furtek, adw. Marcin Kolasiński, dr Andrzej Rataj, Agnieszka Krysik, Magdalena Romatowska, Ewelina Pichet, Piotr Frelak, Robert Siwik, Agnieszka Nalazek, Krzysztof Woronowicz, Wojciech Bokina, Mariusz Pniewski, Anna Lewińska, dr Daniel Krajewski

WYDAWNICTWO C. H. BECK
WARSZAWA 2013

Wydawca:

Joanna Ablewicz

Redakcja:

Katarzyna Pudłowska

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: IGAWA

Wykonanie wersji elektronicznej: GroupMedia

ISBN 978-83-255-5781-2

Przedmowa

Oddajemy na Państwa ręce kolejny już zbiór orzeczeń Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego – tym razem z lat 2011–2012. Poszczególne komentarze zawarte na dalszych stronach odnoszą się do konkretnych zagadnień, np. zasad działania organów spółek, kadencyjności ich członków, obrotu udziałami i akcjami, wadliwości uchwał organów spółek i ich zaskarżania, zasad korporacyjnej odpowiedzialności, problematyki rynku kapitałowego.

Prawo stanowione („skodyfikowane”, tzw. law in books) nierzadko nie pozwala na jednoznaczne rozwiązanie konkretnego problemu prawnego. Objawia się to m.in. na płaszczyźnie – rozumianego szeroko – prawa spółek handlowych. Obok znajomości źródeł powszechnie obowiązującego prawa oraz piśmiennictwa nieocenioną pomoc przynieść może także biegłość w posługiwaniu się orzecznictwem sądowym (tzw. law in action), które bez wątpienia korzysta ze szczególnego autorytetu, także w Polsce.

Zawarte na dalszych stronach komentarze do wybranych orzeczeń zapewne nie rozwiążą wszystkich pojawiających się w praktyce wątpliwości, jednakowoż – poza praktyczną wskazówką dla poszukujących odpowiedzi na pytania dotyczące spółek – należy je potraktować również jako zaproszenie do dalszej dyskusji, a być może nawet jako inspirację dla ustawodawcy do podjęcia konkretnych działań legislacyjnych.

Uwzględniając autonomię Autorów zbioru wyraźnie wskazujemy, że poszczególne opracowania odzwierciedlają wyłącznie ich poglądy, zaś redaktorzy w żaden sposób nie wpływali merytorycznie na treść glos.

Warszawa, lipiec 2013 r.

dr Radosław L. Kwaśnicki

Piotr Letolc

radca prawny

aplikant adwokacki

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 885 ze zm.)

FundInwU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.)

KC

ustawa z 24.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta RP z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KomPrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 216)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 707)

NPlanU

ustawa z 20.4.2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz.U.
Nr 116, poz. 1206 ze zm.)

NadzRynFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o nadzorze nad rynkiem kapitałowym (Dz.U. z 2012 r. poz. 1149)

ObrIFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi
(t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 185, poz. 1439 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

PodCzynU

ustawa z 9.9.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 101, poz. 649 ze zm.)

PDOPrawU

ustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.)

PolRozwójU

ustawa z 6.12.2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 ze zm.)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2013 r.
poz. 330 ze zm.)

SysUbSpołU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

VATU04

ustawa z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r.
Nr 80, poz. 903 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy, organizacje i instytucje

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

KPWiG

Komisja Papierów Wartościowych i Giełd

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA (7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

RM

Rada Ministrów

SA

sąd apelacyjny

SO

sąd okręgowy

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ONSA i WSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych

3. Czasopisma i publikatory

Apel.Warsz.

Apelacja Warszawska

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

JP

Jurysdykcja Podatkowa

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoP Handl.

Monitor Prawa Handlowego

MoPPr

Monitor Prawa Pracy

MSiG

Monitor Sądowy i Gospodarczy

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

ONSA i WSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSA/Gd.

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych/Gdańsk

OSA/Kat.

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych/Katowice

OSA/Szcz.

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych/Szczecin

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

POP

Przegląd Orzecznictwa Podatkowego

PS

Przegląd Sądowy

Przegl. Orz. SA

Przegląd Orzecznictwa Sądów Apelacyjnych

R.Pr.

Radca Prawny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

TPP

Transformacja Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

4. Inne

art.

artykuł

cz.

część

lit. 

litera

m.in.

między innymi

nast.

następny (-a, -e)

Nb.

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

np.

na przykład

Nr

numer

pkt

punkt

por.

porównaj

poz.

pozycja

przyp. aut.

przypis autora (-rów)

r.

rok

red.

redakcja (-ą)

s.

strona

S.A.

spółka akcyjna

t.j.

tekst jednolity

ww.

wyżej wymieniony

Część I. Przepisy ogólne KSH

1. Postępowanie zabezpieczające w sprawach korporacyjnych

Zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym załączony do złożonego przez obowiązanego X S.A. zażalenia, pozwala stwierdzić – na obecnym etapie postępowania – że pozbawienie uprawnionego Y wykonywania prawa głosu z akcji na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy spółki X S.A. znajduje podstawę w treści art. 89 OfertaPublU.

W tym stanie rzeczy, należy – nie przesądzając o ewentualnym końcowym rozstrzygnięciu – uznać, że roszczenie uprawnionego Y o ustalenie, że przysługuje mu prawo do wykonywania głosu ze wszystkich akcji w X S.A., nie zostało uprawdopodobnione w stopniu uzasadniającym udzielenie Y zabezpieczenia. Pozbawienie jego tego uprawnienia było bowiem konsekwencją nie zastosowania się do obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Postanowienie SO w Warszawie z 27.2.2012 r. (XX GCo 33/12, niepubl.)

Stan faktyczny

Y nie wykonał obowiązków informacyjnych określonych w OfertaPublU. Wobec powyższego na nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu X S.A. 31.1.2012 r. Y został pozbawiony prawa głosu ze wszystkich akcji X S.A. – z uwagi na (jak wskazywał zarząd) – sankcję wynikającą z OfertaPublU.

Na powyższym zgromadzeniu została podjęta uchwała o przerwie w obradach do 29.2.2012 r. Jednocześnie akcjonariusz Y wniósł o zwołanie nadzwyczajnego walnego zgromadzenia X S.A. na 28.2.2012 r., co zostało uczynione przez zarząd X S.A.

Ponadto akcjonariusz Y wystąpił do sądu z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia poprzez zakazanie X S.A. podejmowania uchwał na drugiej części nadzwyczajnego walnego zgromadzenia X S.A. zwołanego na 31.1.2012 r., a wznawiającego obrady po przerwie 29.2.2012 r. oraz na nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu X S.A. zwołanym na 28.2.2012 r., o ile Y nie będzie mógł na tym zgromadzeniu wykonywać prawa głosu z posiadanych akcji w kapitale zakładowym X S.A.

Postanowieniem o zabezpieczeniu z 16.2.2012 r., Sąd Okręgowy w Warszawie, (XX GCo 33/12, niepubl.), udzielił zabezpieczenia Y w sposób przez niego wnioskowany, tj. opisany powyżej¹.

Osoba otwierająca nadzwyczajne walne zgromadzenie X S.A. 28.2.2012 r. otrzymała od zarządu listę akcjonariuszy uprawnionych do uczestnictwa na ww. zgromadzeniu, z której wynikało, że Y przysługuje „0” głosów, a od Y – a właściwie komornika działającego na zlecenie Y – postanowienie o zabezpieczeniu. Wobec powyższego otwierający zgromadzenie mógł jedynie je otworzyć, stwierdzić brak możliwości podejmowania uchwał i zamknąć zgromadzenie. Tak też się stało.

Sąd Okręgowy w Warszawie komentowanym postanowieniem na podstawie art. 395 § 2 KPC w trybie samokontroli uchylił zabezpieczenie udzielone Y postanowieniem z 16.2.2012 r. wskazując, że Y nie uprawdopodobnił przysługującego mu roszczenia. 28.2.2012 r., już po wszystkich opisanych zdarzeniach, zarząd spółki X S.A. dowiedział się o wydaniu komentowanego postanowienia. W związku z powyższym (tym razem) możliwe już było kontynuowanie obrad nadzwyczajnego walnego zgromadzenia z 31.1.2012 r., którego obrady przerwano do 29.2.2012 r.

Uzasadnienie (wyciąg)

• Sąd Okręgowy w Warszawie w pkt 1 komentowanego postanowienia uchylił postanowienie o zabezpieczeniu, natomiast w pkt 2 oddalił wniosek Y o udzielenie zabezpieczenia wskazując, że Y nie uprawdopodobnił roszczenia, w związku z powyższym rozważanie uprawdopodobnienia interesu prawnego Y jest zbędne.

Komentarz

• Niniejszy komentarz ogranicza się wyłącznie do sposobu konstruowania wniosków o zabezpieczenie. Nie odnosi się natomiast do kwestii zasadności roszczenia w postaci utraty prawa do wykonywania głosu w wyniku naruszenia OfertaPublU, gdyż wymagałoby to odrębnego opracowania.

• Co prawda jak wskazuje się w doktrynie² sąd nie jest związany wnioskiem uprawnionego co do określenia sposobu zabezpieczenia (w tym znaczeniu, że może zastosować łagodniejszy sposób zabezpieczenia aniżeli wskazany we wniosku, nie może jednak zastosować środka surowszego). Sąd ponadto powinien czuwać aby sposób zabezpieczenia nie był zbyt daleko idący. Niemniej jednak niepoprawny sposób sformułowania żądanego sposobu zabezpieczenia i udzielenie takiego zabezpieczenia przez sąd może nie tyle nic nie dawać uprawnionemu, lecz wręcz – tak jak w omawianym przypadku – godzić w jego uprawnienia.

• Jak wskazano powyżej Y wniósł o zakazanie X S.A. podejmowania uchwał na zgromadzeniu X S.A. bez Y. Wniosek Y został uwzględniony w całości przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem o zabezpieczeniu.

• Skoro zatem – według oceny zarządu X S.A. – Y utracił w wyniku niewykonania obowiązków informacyjnych określonych w OfertaPublU prawo głosu z akcji X S.A. to taki sposób zabezpieczenia spowodował, iż nadzwyczajne walne zgromadzenie X S.A. w 28.2.2012 r., które zostało zwołane na wniosek Y, nie było władne podejmować uchwał. Otwierający zgromadzenie, nie wiedząc o wydaniu komentowanego postanowienia, które uchyliło postanowienie o zabezpieczeniu, nie miał innego wyjścia jak otworzyć zgromadzenie, stwierdzić brak możliwości podejmowania uchwał i od razu je zamknąć.

• Natomiast, gdy zarząd X S.A. później dowiedział się o wydaniu komentowanego postanowienia, którym Sąd Okręgowy w Warszawie uchylił w trybie samokontroli postanowienie o zabezpieczeniu nadzwyczajne walne zgromadzenie X S.A. z 31.1.2012 r. odroczone do 29.2.2012 r., było władne podejmować uchwały lecz bez Y, który – według oceny zarządu X S.A. – utracił prawo do wykonywania głosów w spółce X S.A. w wyniku niewykonania obowiązków informacyjnych określonych w OfertaPublU.

Wnioski dla praktyki

• Komentowane postanowienie (uchylające postanowienie o zabezpieczeniu) jednoznacznie wskazuje jak istotne jest odpowiednie sformułowanie wniosku o zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych. Może bowiem się okazać, że sposób zabezpieczenia wskazany przez uprawnionego, uwzględniony w całości przez sąd udzielający zabezpieczenia, może nie tyle chronić interesy uprawnionego, lecz wręcz je naruszać.

• Y chciał wykonać prawo głosu zarówno na (zwołanym na jego żądanie) nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu X S.A. w 28.2.2012 r., jak i na nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu X S.A. z 31.1.2012 r. odroczonym do 29.2.2012 r. Jednak w wyniku nieumiejętnego sformułowania wniosku o zabezpieczenie, pierwsze z ww. zgromadzeń w ogóle nie było władne podejmować uchwał, natomiast na drugim z ww. zgromadzeń Y nie mógł wykonywać prawa głosu.

2. Zbycie ogółu praw i obowiązków w spółce osobowej

1. Stosownie do przepisu art. 10 § 3 KSH, w przypadku przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika na inną osobę, za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce osobowej i zobowiązania tej spółki osobowej odpowiadają solidarnie występujący wspólnik oraz wspólnik przystępujący do spółki, natomiast odpowiedzialność wspólnika ustępującego za zobowiązania spółki ogranicza się do zobowiązań już istniejących w chwili jego ustąpienia ze spółki.

2. Wypłata na rzecz nabywcy ogółu praw i obowiązków wspólnika w spółce jawnej zysków zgromadzonych w tej spółce, będzie właśnie opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych³.

Wyrok WSA w Olsztynie z 13.9.2012 r. (I SA/Ol 363/12, Legalis)

Stan faktyczny

X była wspólnikiem spółki jawnej ABC, w której posiadała 25% udział w prawach i obowiązkach. X zamierzała wycofać się z działalności gospodarczej i przenieść przypadający na nią ogół praw i obowiązków w ABC spółce jawnej na rzecz swojej córki. Przeniesienie ogółu praw i obowiązków w ABC spółce jawnej nastąpić miało na podstawie umowy darowizny. Na mocy tej umowy X wystąpić miała ze spółki ABC, a w jej miejsce do spółki, w te same prawa i obowiązki jakie posiadała X, wejść miała jej córka.

W związku z powyższym zamiarem córka X wniosła o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych w zakresie skutków podatkowych wypłaty zysków przysługujących wspólnikowi, który prawo do udziału w spółce jawnej nabył w drodze darowizny.

Organ podatkowy uznał m.in. że nabycie udziału w spółce jawnej w drodze darowizny podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, jednak w sytuacji wypłaty po dniu darowizny na rzecz córki X zysków spółki ABC z okresów poprzednich akumulowanych na kapitale zapasowym powstanie po stronie obdarowanej przychód z praw majątkowych podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

W związku z powyższym córka X wniosła skargę do WSA zarzucając organowi, że nieprawidłowo przyjął, iż istotą planowanych czynności prawnych było wypłacenie zysków z okresów poprzednich, gdy tymczasem głównym celem planowych czynności była darowizna ogółu praw i obowiązków w ABC spółce jawnej.

Uzasadnienie (wyciąg)

• Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę, bowiem jego zdaniem po dokonaniu przysporzenia majątkowego przez X na rzecz jej córki, wypłata na rzecz nabywcy ogółu praw i obowiązków X w ABC spółce jawnej zysków zgromadzonych w tej spółce, będzie właśnie opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

• Zaznaczył także m.in. że w przypadku przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej na inną osobę, za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce osobowej i zobowiązania tej spółki osobowej odpowiadają solidarnie wspólnik występujący za spółki oraz wspólnik przystępujący do spółki, natomiast odpowiedzialność wspólnika ustępującego ze spółki za jej zobowiązania ogranicza się do zobowiązań już istniejących w chwili jego ustąpienia ze spółki.

Komentarz

• Artykuł 10 § 1 KSH dopuszcza możliwość zbycia przez wspólnika spółki osobowej ogółu jego praw i obowiązków w danej spółce. Warunkiem jednak dopuszczalności zbycia ogółu praw i obowiązków w spółce osobowej przez wspólnika jest przede wszystkim umieszczenie w umowie spółki zapisów dozwalających na takie zbycie oraz – chyba że umowa spółki stanowi inaczej – uzyskanie zgody wszystkich pozostałych wspólników spółki. Przeniesienie ogółu praw i obowiązków w spółce osobowej gdy nie przewiduje tego umowa spółki albo gdy nie wyrazili na to zgodę pozostali wspólnicy, jest – zgodnie z art. 58 KC – nieważne ze względu na bezwzględnie obowiązujący charakter przepisu 10 § 1 i 2 KSH⁴. Wzorzec kodeksowy, zgodnie z którym niemożliwe jest zbycie przez wspólnika ogółu jego praw i obowiązków w spółce osobowej, gdy nie przewiduje tego umowa spółki lub brak jest wymaganej zgody wspólników, podkreśla ściśle więź osobistą między wspólnikami⁵. Ponadto wspólnicy spółki osobowej mogą w umowie spółki wprowadzić dodatkowe przesłanki dopuszczalności rozporządzenia ogółem praw i obowiązków wspólnika np. poprzez wskazanie wymogów podmiotowych w odniesieniu do nabywcy ogółu praw i obowiązków. Pojęcie „ogółu praw i obowiązków” przemawia za tym, że nabywcy przysługują m.in. niewypłacony zysk i odsetki, które przysługiwały zbywcy w dniu rozporządzenia jego ogółem praw i obowiązków⁶. W związku z tym trudno zgodzić się z twierdzeniem WSA w Olsztynie, że wypłata na rzecz nabywcy ogółu praw i obowiązków X w ABC spółce jawnej zysków zgromadzonych w tej spółce, będzie właśnie opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Oznaczałoby to, że zyski wypracowane przez spółkę jawną, podlegające wypłacie wspólnikowi, opodatkowane byłyby dwukrotnie. Niemniej gdy zaś już dojdzie do przeniesienia ogółu praw i obowiązków wspólnika na inną osobę, za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce i zobowiązania tej spółki odpowiadają solidarnie występujący wspólnik oraz wspólnik przystępujący do spółki. Jest to odpowiedzialność osobista, solidarna (zbywcy i nabywcy) oraz subsydiarna, a także nieograniczona w stosunku do zobowiązań spółki, zaś – ograniczona w stosunku do zobowiązań występującego wspólnika⁷). Poprzez zbycie zaś ogółu praw i obowiązków należy rozumieć nie tylko ich sprzedaż, ale też zawarcie umowy darowizny czy zamiany. Pamiętać przy tym należy, że ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej zawsze jest przenoszony jako niepodzielna (nierozłączna) całość⁸. Artykuł 10 KSH nie dotyczą jednak przejścia praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej w drodze sukcesji generalnej, ani w razie przejęcia majątku przez jedynego pozostałego wspólnika na mocy orzeczenia sądu zgodnie z art. 66 KSH. Należy wspomnieć także, że zasada iż nabywca ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki, jakie miał zbywca, doznaje uszczerbku w przypadku zbycia ogółu praw i obowiązków komandytariusza. W takim wypadku bowiem na nabywcę nie przechodzi prawo do prowadzenia spraw spółki. Na koniec zaś zauważyć warto, że zmiana kręgu wspólników spółki osobowej w drodze zbycia przez jednego z nich ogółu praw i obowiązków nie stanowi zmiany umowy spółki. W związku z tym sama czynność zbycia ogółu praw i obowiązków nie wymaga formy szczególnej przewidzianej dla zmiany umowy spółki przez KSH lub umowę spółki⁹.

Wnioski dla praktyki

• Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie trafnie potwierdził, że nabywca ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej wstępuje we wszystkie nabyte prawa i obowiązki przysługujące zbywcy, a za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce osobowej i zobowiązania tej spółki osobowej odpowiadają solidarnie zbywca i nabywca ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki jawnej, jednakże odpowiedzialność wspólnika ustępującego za zobowiązania spółki ogranicza się do zobowiązań już istniejących w chwili jego ustąpienia ze spółki.

• Wydaje się jednak, że zbyt daleko idącym jest pogląd sądu zgodnie z którym po zbyciu przez wspólnika spółki osobowej ogółu jego praw i obowiązków w spółce jawnej wypłata na rzecz nabywcy zysków zgromadzonych w tej spółce będzie opodatkowana podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

3. Zajęcie akcji na mocy postanowienia o zabezpieczeniu

Zajęcie akcji na mocy postanowienia o zabezpieczeniu w żadnym razie nie może być utożsamiane ze zbyciem akcji, o jakim mowa w art. 16 KSH.

Postanowienie SA we Wrocławiu z 6.2.2012 r. (I ACz 198/12, niepubl.)

Stan faktyczny

W postępowaniu o zapłatę kwoty 150 000 zł strona powodowa uzyskała zabezpieczenie swojego roszczenia do sumy 204 863,58 zł, na którą składały się kwota główna, należne odsetki oraz koszty postępowania. Zabezpieczenie polegało na zajęciu 700 000 akcji imiennych o wskazanych numerach przysługujących stronie pozwanej w spółce X.

Postanowienie w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia zostało zaskarżone przez stronę pozwaną. W zażaleniu, poza zarzutami naruszenia prawa procesowego, zarzucono także naruszenie art. 16 KSH podnosząc, że w chwili wydania zaskarżonego postanowienia nie doszło do zarejestrowania nowej emisji akcji imiennych, na których ustanowiono zabezpieczenie.

Uzasadnienie (wyciąg)

• Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uznał zażalenie za bezzasadne i orzekł o jego oddaleniu. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 16 KSH, sąd apelacyjny wskazał, że zajęcie akcji na mocy postanowienia o zabezpieczeniu w żadnym razie nie może być utożsamiane ze zbyciem akcji o jakim mowa w powołanym przepisie. Zdaniem sądu apelacyjnego zarzuty dotyczące konieczności badania przez sąd udzielający zabezpieczenia, czy przedmiot, jaki ma zostać zajęty na skutek wydanego postanowienia o zabezpieczeniu, faktycznie istnieje, nie są uzasadnione. To czy przedmiot zajęcia faktycznie istnieje podlega badaniu na etapie wykonania postanowienia o zabezpieczeniu, natomiast nie podlega badaniu w ramach rozpoznawania przez sąd wniosku o zabezpieczenie.

Komentarz

• Zgodnie z art. 16 KSH rozporządzenie udziałem albo akcją dokonane przed wpisem spółki kapitałowej do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego jest nieważne.

• Wstępnie podkreślenia wymaga, że ratio legis art. 16 KSH wiąże się z tym, że udziały i akcje jako część kapitału zakładowego stają się nimi od momemtu, gdy kapitał ten jest faktem prawnym¹⁰. Dzieje sie tak dopiero od momentu wpisu do rejestru samej spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego – wpisy te mają więc charakter konstytutywny i są niezbędne do powstania określonego prawa. Okoliczność tę potwierdza m.in. art. 431 § 1 w zw. z art. 430 § 1 KSH. Innymi słowy, do czasu zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego w spółce akcyjnej, nie można mówić o akcjach jako o przedmiocie obrotu.

• W dalszej kolejności należy zwrócić uwagę na znaczenie pojęcia „rozporządzenie“. Posiłkując się przepisem art. 57 KC można przyjąć, że rozporządzenie to przeniesienie, obciążenie, zmiana lub zniesienie określonego prawa, czyli w omawianej sytuacji akcji w spółce akcyjnej¹¹. Skoro więc do momentu zarejstrowania podwyższenia kapitału zakładowego spółki akcyjnej nie sposób mówić o akcji jako o przedmiocie obrotu, to regulacja zawarta w art. 16 KSH wydaje się oczywista. Nie ma ona jednak nic wspólnego z zabezpieczeniem roszczenia pieniężnego polegającym na zajęciu akcji.

• Przedmiotem wypowiedzi Sąd Apelacyjny we Wrocławiu był fakt udzielenia określonego zabezpieczenia roszczenia pieniężnego. Zabezpieczenie to polegało na zajęciu akcji, przy czym w momencie wydawania przez sąd I instancji orzeczenia w przedmiocie zabezpieczenia akcje, których to orzeczenie dotyczyło, nie stanowiły przedmiotu obrotu (nie „istniały“), gdyż podwyższenie kapitału zakładowego nie zostało jeszcze zarejestrowane. Decyzja Sądu Okręgowego i Apelacyjnego we Wrocławiu, w świetle poniższych argumentów, musi być oceniona jako prawidłowa. Zajęcie akcji, jako zabezpieczenie roszczeń, nie skutkuje bowiem ani zmianą, ani obciążeniem, ani przeniesieniem czy też zniesieniem prawa akcyjnego.

• Zgodnie z art. 747 pkt 1 KPC zabezpieczenie roszczeń pieniężnych następuje przez zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego. Akcja należy do tej ostatniej grupy przedmiotów majątkowych. Samo postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia nie wywołuje opisanych w sentencji orzeczenia skutków. Oznacza to, że sam fakt wydania postanowienia o zajęciu akcji nie skutkuje ich zajęciem i nie tworzy skutków zajęcia opisanych w przepisach prawa. Postanowienie takie musi bowiem zostać wykonane. Jak wskazuje art. 740 § 1 KPC wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu może zostać powierzone organowi egzekucyjnemu, np. komornikowi.

• Zgodnie z art. 909 KPC przepisy o egzekucji z wierzytelności stosuje się odpowiednio do egzekucji z innych praw majątkowych, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Przepis ten ma zastosowanie do akcji. Zgodnie z art. 910 § 1 KPC, w celu zajęcia prawa komornik zawiadomi dłużnika, że nie wolno mu rozporządzać, obciążać ani realizować zajętego prawa, jak również nie wolno mu pobierać żadnego świadczenia przysługującego z zajętego prawa. Już zatem ten przepis potwierdza, że zajęcie akcji nie oznacza rozporządzenia akcją, a jedynie wprowadza wobec akcjonariusza pewne ograniczenia co do korzystania z prawa, jakim jest akcja. Komornik zawiadomi także osobę, która z zajętego prawa jest obciążona obowiązkiem względem dłużnika, by obowiązku tego wobec dłużnika nie realizowała, a wynikające z prawa świadczenia pieniężne uiszczała komornikowi lub na rachunek depozytowy sądu, oraz wzywa tę osobę, by w terminie tygodnia złożyła oświadczenie, czy inne osoby roszczą sobie pretensje do zajęcia prawa, czy i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się lub toczyła się sprawa o zajęte prawo, jak również czy oraz o jakie roszczenie skierowana jest egzekucja do zajętego prawa. Należy dodać, że powołana osoba – w przypadku zajęcia akcji – to spółka akcyjna. Także więc i ta regulacja wyjaśnia, że zajęcie akcji nie jest równoznaczne z rozporządzeniem nią, ale skutkuje ukształtowaniem zasad działania spółki, która wobec akcjonariusza jest obciążona określonymi obowiązkami. Od momentu zajęcia akcji obowiązki te realizowane powinny być na rzecz komornika lub do depozytu sądowego (np. wypłata dywidendy). Zasady te stają się jednak aktualne w wypadku, gdy zajmowane prawo rzeczywiście istnieje.

• Artykuł 909 KPC nakazuje stosowanie do egzekucji z innych praw majątkowych (akcji) przepisy o egzekucji z wierzytelności. Warto więc w tym miejscu wskazać, że zgodnie z art. 896 KPC jednocześnie z zajęciem wierzytelności komornik wezwie jej dłużnika, aby w ciągu tygodnia złożył oświadczenie, czy i w jakiej wysokości przysługuje dłużnikowi zajęta wierzytelność, czy też odmawia zapłaty i z jakiej przyczyny.

• Powyższe regulacje wprost potwierdzają, że sąd udzielający zabezpieczenia nie bada, czy przedmiot lub prawo, których ma dotyczyć zabezpieczenie, istnieją. Działanie takie pozostawione jest dalszemu etapowi zabezpieczania roszczenia, tj. wykonaniu postanowienia o zabepieczeniu. W takim wypadku to spółka zobowiązana będzie udzielić komornikowi odpowiedzi na pytanie, czy zajęte prawo przysługuje dłużnikowi (tj. akcjonariuszowi).

Wnioski dla praktyki

• Udzielenie zabezpieczenia roszczenia majątkowego poprzez zajęcie prawa w sytuacji, gdy to prawo nie istnieje, nie jest sytuacją wyjątkową czy nadzwyczajną. Zapobiegliwi wierzyciele składając wnioski o zabezpieczenie niejednokrotnie bardzo szeroko zakreślają przedmioty majątkowe, które powinny zostać zajęte w trybie art. 747 pkt 1 KPC. W wielu przypadkach dopiero na etapie wykonywania postanowienia o zabezpieczeniu przez komornika okazuje się, że np. wierzytelność z rachunku bankowego nie istnieje, ponieważ dłużnik w danym banku nie ma rachunku. W takiej sytuacji wierzyciele po prostu nie uzyskają skutecznego (rzeczywistego) zabezpieczenia swoich roszczeń.

• Podobnie rzecz się ma z akcjami imiennymi nowej emisji w sytuacji, gdy podwyższenie kapitału zakładowego nie zostało zarejestrowane w momencie wykonywania zabezpieczenia. W takim wypadku wierzyciel, do czasu rejestracji zmian statutu, nie uzyska realnego zabezpieczenia. Będzie ono natomiast możliwe niezwłoczenie po dokonaniu rejestracji podwyższonego kapitału zakładowego spółki.

4. Sanowanie umowy zawartej w imieniu osoby prawnej przez podmiot nie będący jej organem albo z przekroczeniem zakresu umocowania organu

Dopuszcza się sanowanie wadliwie zawartej umowy w sytuacji, gdy wadliwość polega na jej zawarciu w imieniu osoby prawnej przez podmiot nie będący jej organem albo z przekroczeniem zakresu umocowania organu. Nie można wywodzić sankcji bezwzględnej nieważności umowy zawartej przez „rzekomy organ” z braku wyraźnego uregulowania możliwości potwierdzenia, gdyż sankcja taka nie została wyrażona w przepisie art. 39 KC (ani żadnym innym w odniesieniu do takiej wadliwości umowy).

Wyrok SN z 2.3.2012 r. (I UK 300/11, Legalis)

Stan faktyczny

Wyrokiem z 28.6.2010 r. sąd okręgowy oddalił odwołanie W.C. od decyzji ZUS z 22.7.2008 r. Decyzją tą organ rentowy stwierdził, że W.C. od 1.6.2004 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik w PPH P. S.A., ponieważ umowa o pracę z 1.6.2004 r. zawarta pomiędzy W.C. a przewodniczącym rady nadzorczej spółki A.B., jest – w świetle art. 58 § 1 KC – nieważna, gdyż A.B. działał jako „nieuprawniony organ spółki”. Sąd okręgowy wskazał, że dla prawidłowego oświadczenia woli pracodawcy będącego spółką akcyjną w zakresie nawiązania stosunku pracy z członkiem zarządu konieczne było oświadczenie rady nadzorczej lub pełnomocnika powołanego uchwałą walnego zgromadzenia. W sprawie nie wykazano natomiast, że A.B. został delegowany do zawarcia przedmiotowej umowy w imieniu rady nadzorczej spółki, ani iż działał jako pełnomocnik spółki powołany uchwałą walnego zgromadzenia. W takiej sytuacji – w ocenie sądu okręgowego – umowa powyższa jest bezwzględnie nieważna i nie ma możliwości sanowania jej na podstawie art. 103 § 1 KC. Zdaniem sądu okręgowego nie doszło też do zawarcia umowy o pracę z wnioskodawcą per facta concludentia.

Od powyższego wyroku W.C. wniósł apelację, która wyrokiem z 1.3.2011 r. została oddalona. Sąd apelacyjny podzielił pogląd sądu okręgowego co do nieważności umowy o pracę zawartej przez A.B. „jako nieuprawniony organ spółki”. Zdaniem sądu apelacyjnego, z uwagi na szczególną reprezentację wymaganą w przypadku zawierania umów pomiędzy spółką a członkiem jej zarządu (art. 379 § 1 KSH) nie jest dopuszczalne zastosowanie w tej sprawie art. 103 KC. Jeżeli bowiem za osobę prawną działa ten, kto nie był jej organem czynność nie wywołuje skutków prawnych i nie może dojść do sanowania „ułomności działania osoby”. Sąd apelacyjny podzielił też pogląd, że nie doszło do zawarcia umowy o pracę między spółką a W.C. przez czynności konkludentne.

W.C. wniósł skargę kasacyjną od tego wyroku. W ocenie SN skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie (wyciąg)

• W ocenie SN błędna jest konstrukcja prawna związana ze skutkami naruszenia zasad reprezentacji spółki w stosunkach z członkiem jej zarządu. Sąd Najwyższy wskazał, że sankcja bezwzględnej nieważności czynności prawnej – na którą powołują się sądy orzekające w I oraz II instancji w niniejszej sprawie – sprzecznej z ustawą (tu: z art. 379 § 1 KSH) ustanowiona w tym przepisie jest wyłączona w sytuacji gdy „właściwy przepis przewiduje inny skutek”.

• W ocenie SN, pomimo tego, że w KSH nie ma przepisu regulującego wprost sytuację naruszenia zasad reprezentacji spółki w umowie z członkiem zarządu, to nie ma przeszkód do odnalezienia – poprzez art. 2 KSH – innego niż bezwzględna nieważność umowy skutku, a to w art. 103 § 1 KC, w którym przewidziana została dopuszczalność potwierdzenia umowy zawartej przez pełnomocnika działającego bez umocowania albo z przekroczeniem jego zakresu. Sąd apelacyjny, za sądem okręgowym, bezpodstawnie odrzucił powyższą możliwość uznając, że potwierdzenie jest wykluczone w sytuacji gdy za spółkę działa nie pełnomocnik bez umocowania, lecz osoba niebędąca jej organem. Sąd Najwyższy nie znalazł natomiast przeszkód w dopuszczeniu sanowania wadliwości umowy polegającej na jej zawarciu przez „rzekomy organ” w taki sposób, jak to może mieć miejsce w razie działania za osobę prawną rzekomego pełnomocnika. W szczególności – zdaniem SN – nie stoi temu na przeszkodzie nieuregulowanie wprost w art. 39 KC możliwości potwierdzenia umowy, co zostało przewidziane w art. 103 § 1 KC. Sięgnięcie w takim przypadku do art. 103 § 1 KC jest uprawnione z tego względu, że obie sytuacje są analogiczne.

Komentarz

• W świetle art. 38 KC osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i opartym na niej statucie. Co do zasady, w zakresie reprezentacji ustawowej spółka kapitałowa jest reprezentowana przez zarząd (art. 201 § 1 oraz art. 368 § 1 KSH), a w wyjątkowych sytuacjach także przez radę nadzorczą lub pełnomocnika organu właścicielskiego (art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 KSH) albo też przez osoby działające w jej imieniu, tj. pełnomocników i prokurentów. W doktrynie prezentowany jest pogląd, że działania osób fizycznych podejmowane w ramach przyznanych im kompetencji jako piastunów osoby prawnej uznaje się za działania reprezentowanej osoby, a nie za czynności przedstawicieli¹², co wskazuje na różnice pomiędzy działaniem pełnomocnika (prokurenta) a piastuna osoby prawnej. Istnieją jednak poglądy uznające bliższe podobieństwo tych instytucji. Podnosi się między innymi, że kompetencje członków organu osoby prawnej stanowią rodzaj przedstawicielstwa organizacyjnego, a między takim przedstawicielstwem a przedstawicielstwem przez pełnomocnika zachodzą istotne podobieństwa wyrażające się m.in. w tym, że skutki oświadczenia woli reprezentanta rozpatrywanego w sensie psychofizycznym przypisuje się innej osobie. Piastun działa co prawda w ramach struktury organizacyjnej osoby prawnej, ale są to działania osób fizycznych wchodzących w skład organu. Argumentacja taka została przedstawiona w uzasadnieniu uchwały SN z 14.9.2007 r.¹³ Z uwagi na powyższe, wiele regulacji KC odnoszących się bezpośrednio jedynie do pełnomocników, znajduje zastosowanie także w przypadku piastunów osób prawnych. Tytułem przykładu wskazać należy m.in. art. 108 KC przewidujący zakaz tzw. czynności prawnych z samym sobą, którego stosowanie w odniesieniu do piastunów spółek kapitałowych w zasadzie jest jednolicie akceptowane zarówno w literaturze¹⁴, jak i orzecznictwie sądowym¹⁵.

• Wskazać należy, że KSH milczy na temat sankcji w przypadku czynności prawnej spółki kapitałowej dokonanej wadliwie przez jej organ; art. 17 KSH nie znajduje bowiem w takiej sytuacji zastosowania – odnosi się on nie do reprezentacji spółki, a jedynie do prowadzenia jej spraw. Z racji nieuregulowania tej materii w KSH należy – zgodnie z art. 2 KSH – sięgnąć do przepisów KC. W KC ustawodawca również nie określił wprost sankcji w przypadku wadliwej reprezentacji osoby prawnej przez jej organ, uczynił to natomiast w przypadku właśnie pełnomocników i prokurentów (zob. art. 103–104 KC). Powyższy stan rzeczy od wielu lat powoduje poważne wątpliwości interpretacyjne. W zasadzie aż do wydania przez SN przełomowej uchwały w składzie 7 sędziów z 14.9.2007 r.¹⁶ dominowało stanowisko, że w przypadku wadliwej reprezentacji osoby prawnej przez jej organ stosuje się art. 39 § 1 KC, który jednoznacznie przesądza o bezwzględnej nieważności czynności prawnej dokonanej wadliwie przez jej organ. W przedmiotowej uchwale SN jednoznacznie wskazał, że do umowy zawartej przez zarząd spółdzielni bez wymaganej do jej ważności uchwały walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej ma zastosowanie w drodze analogii art. 103 § 1 i 2 KC.

• Zauważyć należy, że skoro art. 39 § 1 KC nie reguluje sankcji, jaka dotyka wadliwą czynność prawną w tym przypadku (tj. nie rozróżnia wadliwości działania piastuna i pełnomocnika), to milczenia ustawodawcy w tym zakresie nie należy kategorycznie odczytywać jako nakaz stosowania najdotkliwszej sankcji przewidzianej w art. 58 § 1 KC. W takiej sytuacji sięgnąć raczej należy do art. 103 § 1 KC (a nie art. 39 § 1 KC), czyli do przepisu regulującego dokonanie czynności przez wadliwie działającego pełnomocnika¹⁷. W myśl wyżej wymienionego przepisu, w sytuacji dokonania czynności prawnej przez pełnomocnika (bez umocowania lub z przekroczeniem zakresu udzielonego umocowania) czynność prawna nie jest bezwzględnie nieważna, a „jedynie” bezskutecznie zawieszona¹⁸. O jej skuteczności rozstrzygnąć może strona, która była wadliwie reprezentowana (art. 103 § 1 KC). Potwierdzenie takie nie wymaga formy szczególnej, chyba że była ona wymagana do zawarcia umowy. Może również nastąpić metodą faktów konkludentnych (natomiast niemalże nigdy poprzez milczenie, choć co innego może wynikać z przepisu szczególnego).

• Reasumując, ze względu na brak wyraźnego nakazu uznania wadliwej czynności prawnej za bezwzględnie nieważną, a także mając na względzie bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, należy opowiedzieć się za stosowaniem tej normy, która przewiduje „mniej dolegliwą” sankcję. Brak jest bowiem uzasadnienia dla różnicowania sankcji dotyczących identycznych sytuacji tylko ze względu na podmiot (pełnomocnik czy piastun), który dokonał danej czynności prawnej. Nie ulega wątpliwości, że sankcja bezskuteczności zawieszonej nie tylko skutecznie chroni interesy osoby prawnej w sytuacji, gdy zasady reprezentacji zostały naruszone, ale lepiej odpowiada też potrzebom bezpieczeństwa obrotu. Decyzja o losie „zawieszonej” umowy pozostaje w rękach strony wadliwie reprezentowanej, której w wielu przypadkach (np. w razie popełnienia jedynie drobnego błędu formalnego) może zależeć na jej ważności (skuteczności).

• W powyższych rozważaniach nie można również pominąć art. 17 KSH, w którym została przewidziana możliwość sanowania – przez wyrażenie „następczej” zgody – nieważnej czynności zawartej przez spółkę bez wymaganej uchwały wspólników, walnego zgromadzenia albo rady nadzorczej. Skoro zatem ustawodawca dopuszcza możliwość sanowania wadliwie (przez brak stosownych umocowań) zawartych czynności prawnych, to tym bardziej opowiedzieć się należy za słusznością odrzucenia sankcji bezwzględnej nieważności umowy zawartej w imieniu spółki kapitałowej przez rzekomego pełnomocnika albo „rzekomy organ”.

Wnioski dla praktyki

• W orzecznictwie sądowym istnieją rozbieżności¹⁹ co do dopuszczalności konwalidacji wadliwych czynności prawnych dokonanych przez organ osoby prawnej (w tym spółki kapitałowej). Jednak mając na uwadze wyżej przytoczone argumenty, należy opowiedzieć się za możliwością konwalidacji takich czynności prawnych, zwłaszcza że takie rozwiązanie jest od dawna dopuszczalne w wielu systemach prawnych Europy i zgodne z zasadami międzynarodowych umów handlowych UNIDROIT z 2004 r.²⁰ Podkreślić należy, że dopuszczalność takiego rozwiązania jest bardzo korzystna dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.

• Z uwagi na powyższe należy w pełni zaaprobować glosowane orzeczenie i mieć nadzieję, że linia orzecznicza będzie zmierzała do jednolitego ujmowania analizowanego zagadnienia.

5. Sankcja wadliwości czynności organów spółek kapitałowych

Do umowy zawartej przez „kadłubowy” zarząd spółki z o.o. bez wymaganej do jej ważności uchwały walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej nie ma zastosowania w drodze analogii art. 103 § 1 i 2 KC²¹.

Wyrok SN z 11.7.2012 r. (II CSK 744/11, Legalis)

Stan faktyczny

Spółki ABC i DEF prowadziły współpracę w zakresie wymiany handlowej. ABC sprzedawała DEF towary, przy czym w umowie łączącej obie spółki przewidziana została premia dla ABC za liczbę sprzedanych towarów. Wysokość tejże premii określał regulamin ustalany przez zarząd DEF. W toku prowadzonej współpracy DEF jednostronnie zmieniła jednak przedmiotowy regulamin w zakresie charakteru premii – z premii opartej o liczbę sprzedanych produktów na premię uznaniową. ABC wyliczyła, że wskutek tej zmiany straciła 2 mln zł.

Strony zajmowały rozbieżne stanowiska odnośnie tego, czy DEF mogła skutecznie zmienić regulamin dotyczący przedmiotowej premii, bowiem dokument ten podpisał jedynie jej prezes, zaś w spółce tej obowiązywał wymóg jej reprezentacji przez dwóch członków zarządu (zarząd DEF dopiero kilka lat później potwierdził czynność dokonaną przez prezesa zarządu).

Sąd okręgowy uznał, że zmiana przedmiotowego regulaminu wskutek potwierdzenia tej czynności przez zarząd DEF była skuteczna, bowiem taką możliwość dopuszcza stosowany per analogiam art. 103 KC, zgodnie z którym jeżeli zawierający umowę jako pełnomocnik nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres, ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta.

Sąd apelacyjny jednak uznał, że czynność kadłubowego organu jest nieważna i nie podlega konwalidacji, zaś art. 103 KC nie odnosi się do czynności dokonanych przez organ spółki – osoby prawnej. Zasądził także na rzecz ABC żądaną przez nią kwotę.

Uzasadnienie (wyciąg)

• Sąd Najwyższy także uznał, że nie jest możliwe „naprawienie” czynności fałszywego (kadłubowego) organu osoby prawnej, zatem premia nie mogła stracić swego pierwotnego charakteru.

• Sąd podzielił zaprezentowany w judykaturze kierunek wykładni dotyczącej wzajemnej relacji przepisów art. 38 i 39 KC oraz art. 103 § 1 i 2 KC, co jego zdaniem przesądza o bezzasadności zarzutów skargi kasacyjnej sformułowanych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Ponadto według SN o dopuszczenie możliwości stosowania na zasadzie analogii art. 103 § 1 i 2 KC do sytuacji określonej hipotezą art. 39 § 1 KC oznaczałoby aprobatę stanu daleko idącej niepewności obrotu gospodarczego, ponieważ potwierdzanie czynności prawnych mogłoby zależeć od tego, czy skutki takiego potwierdzenia byłyby korzystne czy niekorzystne dla strony uznanej za uprawnioną do dokonania potwierdzenia.

• Sąd Najwyższy przekazał jednak sądowi apelacyjnemu sprawę do ponownego rozpatrzenia w zakresie wysokości dochodzonej przez DEF premii.

Komentarz

• Artykuł 38 KC stanowi, że osoba prawna (czyli np. spółka kapitałowa, spółdzielnia, przedsiębiorstwo państwowe itp.) działa, tzn. m.in. składa i odbiera oświadczenia woli i wiedzy, przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i opartym na niej statucie (czy też akcie o innej co prawda nazwie, spełniającym jednak tę samą funkcję, jak np. umowa spółki w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością). Przykładowo wskazać należy, że – co do zasady – w zakresie reprezentacji ustawowej spółka kapitałowa jest reprezentowana przez zarząd (art. 201 § 1 oraz art. 368 § 1 KSH), a w wyjątkowych sytuacjach także przez radę nadzorczą lub sui generis pełnomocnika organu właścicielskiego (art. 210 § 1 oraz art. 379 § 1 KSH) albo też przez osoby działające w jej imieniu, tj. pełnomocników i prokurentów.

• Niektórzy przedstawiciele doktryny prawa – opierając się na teorii organów – uważają, że działania osób fizycznych podejmowane w ramach przyznanych im kompetencji jako piastunów osoby prawnej uznaje się za działania reprezentowanej osoby, a nie za czynności przedstawicieli²², co zdaje się wskazywać na istotne różnice pomiędzy działaniem pełnomocnika (prokurenta) a piastuna.

• Pomimo to nie brakuje również poglądów uznających bliższe podobieństwo tych instytucji. Podnosi się bowiem, że kompetencje członków organu osoby prawnej stanowią rodzaj przedstawicielstwa organizacyjnego (statutowego), a między takim przedstawicielstwem a przedstawicielstwem przez pełnomocnika zachodzą istotne podobieństwa wyrażające się m.in. w tym, że skutki oświadczenia woli reprezentanta rozpatrywanego w sensie psychofizycznym przypisuje się innej osobie. Piastun bowiem działa co prawda w ramach struktury organizacyjnej osoby prawnej, ale są to działania osób fizycznych wchodzących w skład organu²³. Podobna argumentacja, poprzedzona rozbudowaną analizą prawnoporównawczą, została przedstawiona w uzasadnieniu uchwały SN z 14.9.2007 r.²⁴

• Ponadto nie sposób nie zauważyć, że analizowane różnice często mocno się zacierają – m.in. wówczas, gdy piastun reprezentuje osobę prawną łącznie z pełnomocnikiem (np. członek zarządu spółki działający łącznie z prokurentem)²⁵. Dlatego też nie jest niczym zadziwiającym, iż wiele regulacji KC odnoszących się bezpośrednio jedynie do pełnomocników, znajduje zastosowanie także w przypadku piastunów. Chodzi tu m.in. o art. 108 KC przewidujący zakaz tzw. czynności prawnych z samym sobą, którego stosowanie w odniesieniu do piastunów spółek kapitałowych akceptowane jest w zasadzie powszechnie zarówno w literaturze²⁶, jak i orzecznictwie sądowym²⁷.

• Sytuacja, w której umowę zawiera w imieniu osoby prawnej organ działający w sposób wadliwy, jest tylko jedną z możliwych, w których będziemy mieli do czynienia z wadliwymi czynnościami organów spółek. Może się także zdarzyć, że – w wyniku nadzwyczajnych okoliczności np. śmierci piastuna, bądź jego niespodziewanej rezygnacji albo też utraty z mocy prawa przez osobę pełniącą funkcję piastuna zdolności do jej pełnienia – skład organu zmniejsza się poniżej statutowego minimum. Jest to stan niezgodny zarówno ze statutem (lub innym aktem założycielskim), jak też ustawą, a wyżej powołany art. 38 KC nakazuje przestrzegania zarówno ustawowych, jak i statutowych reguł dotyczących funkcjonowania osoby prawnej²⁸. Skutki tego są oczywiste – „kadłubowy” organ nie stanowi zarządu czy rady nadzorczej i wszelkie jego uchwały są dotknięte wadliwością.

• Jak już wspomniano wyżej – KSH milczy na temat sankcji w przypadku czynności prawnej spółki kapitałowej dokonanej wadliwie przez jej organ, a art. 17 KSH nie znajduje w takiej sytuacji zastosowania – odnosi się on bowiem nie do reprezentacji spółki, a jedynie do prowadzenia jej spraw. Z racji nieuregulowania tejże materii w KSH należy – zgodnie z art. 2 KSH – sięgnąć po przepisy KC. Aż do wydania przez SN przełomowej uchwały z 14.9.2007 r.²⁹ dominowała opinia, że w opisanym powyżej przypadku stosuje się art. 39 § 1 KC, jednoznacznie przesądzający o bezwzględnej nieważności czynności prawnej dokonanej wadliwie przez jej organ. Zauważyć jednak należy, że ustawodawca nie określił wprost sankcji w przypadku wadliwej reprezentacji osoby prawnej przez jej organ, uczynił zaś to jedynie w przypadku właśnie pełnomocników i prokurentów (zob. art. 103–104 KC) i taki stan rzeczy od wielu lat implikował – zarówno w praktyce, jak i teorii – poważne wątpliwości interpretacyjne.

• Trudno zatem zgodzić się ze stanowiskiem, że wadliwe uchwały kadłubowych organów osób prawnych są bezwzględnie nieważne, bowiem wykładnia taka umożliwia de facto podważanie ważności np. strategicznej dla stron umowy poprzez następcze (niekiedy po wielu latach) wykazywanie uchybień w zakresie reprezentacji przy jej zawieraniu – także wtedy, gdy stronie (a nawet obydwu stronom) bardzo zależy na ważności (skuteczności) tego kontraktu. Brak zaś możliwości potwierdzenia czynności prawnej dokonanej przez wadliwie działający organ może również nieść ze sobą poważne sankcje w zakresie podatków. Ważąc zatem słuszne interesy uczestników obrotu gospodarczego, o wiele korzystniejsza jest sytuacja, w której to jego uczestnikom pozostawiona jest decyzja o losie (ważności) dokonanej czynności prawnej; w szczególności zaś to właśnie oni powinni mieć swobodę potwierdzenia tych, choćby wadliwie dokonanych, czynności. Słusznym wydaje się więc przyjęcie, że skoro postanowienia ustaw szczególnych milczą na temat sankcji w przypadku dokonania czynności prawnej przez „fałszywego piastuna”, sięgnąć należy do art. 103 § 1 KC (a nie art. 39 § 1 KC), czyli do przepisu regulującego dokonanie czynności przez wadliwie działającego pełnomocnika (falsus procurator)³⁰. W myśl tego przepisu, w sytuacji dokonania czynności prawnej przez pełnomocnika (bez umocowania lub z przekroczeniem zakresu udzielonego umocowania) czynność prawna nie jest bezwzględnie nieważna, a „jedynie” bezskutecznie zawieszona (negotium claudicans)³¹. O jej skuteczności – podobnie jak w przypadku dokonania przez zarząd spółki kapitałowej czynności prawnej bez wymaganej zgody (choć tu akurat bezterminowo – zob. art. 17 § 2 KSH a contrario) – rozstrzygnąć może strona, która była wadliwie reprezentowana (art. 103 § 1 KC). Potwierdzenie takie nie wymaga formy szczególnej, chyba że była ona wymagana do zawarcia umowy. Może również nastąpić metodą faktów konkludentnych (natomiast niemalże nigdy poprzez milczenie, choć co innego może wynikać z przepisu szczególnego³²).

• Niewątpliwie sankcja bezskuteczności zawieszonej nie tylko skutecznie chroni interesy osoby prawnej w sytuacji, gdy zasady reprezentacji zostały naruszone, ale lepiej odpowiada też potrzebom bezpieczeństwa obrotu. Jest niezwykle korzystna zarówno z punktu widzenia strony wadliwie reprezentowanej, jak i drugiej strony (tj. odbiorcy oświadczeń). Jest tak dlatego, że decyzja o losie „zawieszonej” umowy pozostaje w rękach strony wadliwie reprezentowanej, której w wielu przypadkach (np. w razie popełnienia jedynie drobnego błędu formalnego) może zależeć na jej ważności (skuteczności). Pozwala też uniknąć sytuacji, gdy kontrahent (tu: zarząd lub rada nadzorcza) działając w złej wierze pragnie uwolnić się od zaciągniętych zobowiązań lub zmierza do nowego ich wynegocjowania na korzystniejszych dla siebie warunkach. Ochrona jego interesu z kolei polega na możliwości wyznaczenia odpowiedniego terminu do zatwierdzenia wadliwej umowy³³.

• Zauważyć przy tym należy, że skoro art. 39 § 1 KC nie reguluje sankcji, jaka dotyka wadliwą czynność prawną w tym przypadku (tj. nie rozróżnia wadliwości działania piastuna i pełnomocnika), to milczenia ustawodawcy w tym zakresie nie należy koniecznie odczytywać jako nakaz stosowania najsurowszej sankcji przewidzianej w art. 58 § 1 KC. Z braku zatem wyraźnego nakazu uznania wadliwej czynności prawnej za bezwzględnie nieważną, a także mając na względzie bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, należy opowiedzieć się za stosowaniem tej normy, która przewiduje „mniej dolegliwą” sankcję. Brak jest bowiem uzasadnienia dla różnicowania sankcji dotyczących identycznych sytuacji tylko ze względu na podmiot (pełnomocnik czy piastun), który dokonał danej czynności prawnej.

Wnioski dla praktyki

• W orzecznictwie sądowym niewątpliwie istnieją poważne rozbieżności co do dopuszczalności konwalidacji wadliwych czynności prawnych dokonanych przez organ osoby prawnej (w tym spółki kapitałowej) – trudno zatem zgodzić się z tezą glosowanego wyroku w świetle przytoczonych powyżej argumentów oraz uchwały SN(7) z 14.9.2007 r.³⁴, a także wyroku z 17.4.2009 r.³⁵, zgodnie z którymi do umów zawartych przez piastunów osób prawnych bez zgody właściwych ich organów można stosować drodze analogii art. 103 § 1 i 2 KC.

• Należy raczej opowiedzieć się za możliwością „uzdrawiania” wadliwych czynności prawnych dokonanych przez organ osoby prawnej, zwłaszcza iż takie rozwiązanie jest od dawna dopuszczalne w wielu systemach prawnych Europy i zgodne z zasadami międzynarodowych umów handlowych UNIDROIT z 2004 r.³⁶ Dopuszczalność takiego rozwiązania jest niewątpliwie bardzo korzystna dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.

¹ Taki sposób zabezpieczenia prezes zarządu Stowarzyszenia Emitentów Giełdowych M. Kachniewski zaliczył do jednego z przykładów paraliżujących działalność spółek – M. Kachniewski, Inżynieria prawna sądów utrudnia życie emitentom, Parkiet, 17.5.2012 r.

² A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012, s. 1027.

³ Teza nieoficjalna, wybrana przez Autora z uzasadnienia. W niniejszym opracowaniu poruszona zostanie przede wszystkim tematyka zbycia ogółu praw i obowiązków w spółce osobowej oraz odpowiedzialności zbywcy i nabywcy zbycia ogółu praw i obowiązków za zobowiązania spółki osobowej.

⁴ Zob. wyrok SA w Warszawie z 26.10.2006 r. (VI ACa 394/06, OSA 2008, Nr 8, poz. 26).

⁵ S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, A. Herbet, R. Gawałkiewicz, I. Mika, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. I, Warszawa 2012, s. 203.

⁶ Ibidem, s. 204.

⁷ A. Kidyba, Komentarz do art. 10 KSH, LEX.

⁸ Ibidem.

⁹ Tak S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, A. Herbet, R. Gawałkiewicz, I. Mika, M. Tarska, Kodeks..., s. 209; też J.A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J.A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2012, s. 57.

¹⁰ A. Kidyba, [w:] J. Frąckowiak, A. Kidyba, W. Popiołek, W. Pyzioł, A. Witosz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2008, s. 50.

¹¹ Zob. także M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2012, s. 54, J.A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J.A. Strzępka (red.), Kodeks..., s. 70.

¹² Zob. M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1997, s. 98.

¹³ III CZP 31/07 (OSNC 2008, Nr 2, poz. 14).

¹⁴ Zob. m.in. M. Pazdan, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego. Tom 2, Warszawa 2002, s. 515–516.

¹⁵ M.in. uchwała SN(7) z 30.5.1990 r. (III CZP 8/90, OSNC 1990, Nr 10–11, poz. 124); wyrok SN z 23.3.1999 r. (II CKN 24/98, OSNC 1999, Nr 11, poz. 187).

¹⁶ III CZP 31/07 (OSNC 2008, Nr 2, poz. 14).

¹⁷ Tak też m.in. I. Weiss, [w:] S. Włodyka (red.), Prawo spółek, Kraków 1996, s. 403; także A. Opalski, Rada nadzorcza w spółce akcyjnej, Warszawa 2006, s. 448.

¹⁸ Tak też np. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński (red.), Prawo spółek kapitałowych. Tom 17B. System Prawa Prywatnego, Warszawa 2010, s. 462.

¹⁹ Zob. np. wyrok SN z 11.7.2012 r. (II CSK 744/11, Legalis).

²⁰ Zob. S. Sołtysiński, Skutki działań piastunów wadliwego składu zarządu lub rady nadzorczej w spółkach kapitałowych oraz spółdzielniach, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Kraków 2005, s. 1386–1391.

²¹ Teza nieoficjalna.

²² Zob. M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1997, s. 98.

²³ Tak A. Klein, Charakter prawny organów osób prawnych, [w:] Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Czachórskiego, Warszawa 1985, s. 374–376; zob. także A. Opalski, Rada nadzorcza w spółce akcyjnej, Warszawa 2006, s. 488, według którego: „błędem byłoby dogmatyzowanie zasady jedności osoby prawnej i jej organu, i przeciwstawienie tej sytuacji przypadkowi działania przedstawiciela. Przeciwko takim skutkom teorii organów można znaleźć wiele wypowiedzi przedstawicieli doktryny niemieckiej, na gruncie której wypracowano tą teorię”.

²⁴ III CZP 31/07 (OSNC 2008, Nr 2, poz. 14); uchwałę tą S. Sołtysiński określił jako „jedno z najbardziej doniosłych orzeczeń Izby Cywilnej SN zapadłych o 1989 r.” cytat za: M. Kocur, http://spory-arbitraz.blogspot.com/2012_07_01_archive.html

²⁵ Szeroko na ten temat R.L. Kwaśnicki, Na styku dwóch kodeksów, Rzecz. z 24.2.2005 r.

²⁶ Zob. m.in. M. Pazdan, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego. Tom 2, Warszawa 2002, s. 515–516.

²⁷ Zob. m.in. uchwała SN(7) z 30.5.1990 r. (III CZP 8/90, OSNC 1990, Nr 10–11, poz. 124); także wyrok SN z 23.3.1999 r. (II CKN 24/98, OSNC 1999, Nr 11, poz. 187).

²⁸ Zob. S. Sołtysiński, Skutki..., s. 1371–1375.

²⁹ III CZP 31/07, OSNC 2008, Nr 2, poz. 14.

³⁰ Zob. m.in. I. Weiss, [w:] S. Włodyka (red.), Prawo spółek, Kraków 1996, s. 403; także A. Opalski, Rada nadzorcza w spółce akcyjnej, Warszawa 2006, s. 448.

³¹ Tak też np. S. Sołtysiński, [w:] S. Sołtysiński (red.), Prawo spółek..., s. 462.

³² Zob. art. 63 § 1 KC.

³³ Zob. A. Opalski, Rada nadzorcza w spółce akcyjnej, Warszawa 2006, s. 488.

³⁴ III CZP 31/07 (OSNC 2008, Nr 2, poz. 14).

³⁵ III CSK 304/08, Legalis.

³⁶ Zob. S. Sołtysiński, Skutki..., s. 1386–1391.