Marcin Ziolko

Jaskinia

Wydawnictwo Nowy Świat

© Copyright by
Marcin Ziolko, 2013

© Copyright by
Wydawnictwo Nowy Świat, 2013

Na okładce:

Marcin Ziolko, Autoportret, 2004

źródło: www.ziolko.art.pl

Korekta:

Ewa Chmielewska

ISBN 978-83-7386-504-4

ebook ISBN 978-83-7386-825-0

Wydanie I 
Warszawa 2013

Wydawnictwo Nowy Świat

ul. Kopernika 30, 00-336 Warszawa

tel. 22 826 25 43, faks 22 826 25 47

internet: www.nowy-swiat.pl
blog: blog.nowy-swiat.pl
księgarnia: www.poczytajka.pl
facebook: facebook.com/NowySwiat

Pierwszy dzień

Jesteśmy w ciasnym przedsionku. W zaduchu i ciemności czuję na sobie jej oddech. Ona otwiera i puszcza mnie przodem. Uśmiecha się przy tym, ale ja nie zadaję sobie trudu, żeby odwzajemnić ten zbędny grymas. Gdy wchodzę, drzwi szafy, ustawionej w kącie tuż obok wejścia, otwierają się na moje powitanie. Właścicielka domyka je bez komentarza. Nie ma tu zresztą czego komentować; to oczywiste, że przy tej cenie nie można oczekiwać luksusów, ani nawet standardowych wygód. Należało raczej spodziewać się właśnie czegoś takiego, jak to, co widzę.

Pokój jest wąski i ciasny jak cela. Szafa w kącie jest sklecona z jasno politurowanej sklejki, a jej tylna ściana z brązowej dykty przechyla się w bok, w szerokiej szczelinie ukazując szarawą ścianę pokoju. Na połyskliwym blaszanym drążku zwisa samotny zielonkawy wieszak – adekwatny towarzysz dla płaszcza, który powinienem sobie kupić. Póki co, nie mając płaszcza, zamykam zielonkawy rekwizyt w jego odosobnieniu. Jednak drzwi szafy natychmiast otwierają się i właścicielka znowu musi je domknąć. Jeden wprawny ruch wystarcza, żeby posłusznie przywarły do swego miejsca.

Łóżko jest niewiele szersze niż więzienna prycza, a mimo to zastawia niemal całą szerokość pokoju. Za nim jest jeszcze stolik i krzesło, a potem już tylko okno. To ostatnie wydaje się najlepszą rzeczą w tej klitce. Wielkie okno z drzwiami na balkon. Okno szerokie jak sam pokój. Balkon jest jeszcze szerszy, bo ciągnie się wzdłuż kilku mieszkań.

– Myślę, że mi odpowiada – mówię słabym, ledwie słyszalnym głosem. Brzmi to tak obojętnie, że aż sam się dziwię tej swojej niemocie. Właścicielka nawet nie reaguje; wpatruje się tępo w rachityczne krzesło, które pewnie by pękło pod ciężarem jej ciała, bo sporo musi ważyć to, co nieszczęsna nosi dzień w dzień od jakichś sześćdziesięciu lat, może dłużej. Choć dawniej zapewne nie było to tak rozrośnięte ani tak odpychające. W czasach Gierka to mogła być atrakcyjna kobieta. Nieco pulchna na twarzy, ale zgrabna piękność w jaskrawozielonej mini, kwiecistej bluzce i żółtych koturnach; styl jakby hipisowski, ale ugrzeczniony na użytek solidnej dziewczyny w realnym socjalizmie. Do tego długie ciemne włosy (ani grama farby, wciąż jeszcze naturalna brunetka), nad czołem ujęte opaską. Naprawdę mogła się podobać chłopakom z kombinatu, gdy z promiennym uśmiechem przysiadła na masce poloneza i wysunęła przed siebie gołe nogi. Kto wie, może ma gdzieś takie zdjęcie... Ale pewnie już go nie pokazuje i nawet sama woli nie oglądać. Leży na samym dnie nieużywanej szuflady ze starymi szpargałami. Dziś trudno byłoby w tej dziewczynie ze zdjęcia odnaleźć podobieństwo do stojącej przede mną, otyłej baby o grubych rysach i farbowanych włosach, splecionych w warkocz, który przerzucony przez ramię, spoczywa na kosmatym swetrze, wyginając się łagodnym łukiem na wypukłości biustu. Jej skóra zwisa na kościach pomarszczonymi płatami. Jest jasna, ale w wielu miejscach zachodzi brudną, niezdrową czerwienią. Na garbie szerokiego nosa robi się niemal szkarłatna. Napuchłe powieki ciasno oblekają małe szkliste oczka, utopione w tłustawych, grząskich oczodołach. Wysuszone wargi pociągnięte są szkaradnie jaskrawą szminką. Dłonie są małe i krępe, o powykręcanych, guzowatych paluchach. Cera przesiąka tłuszczem i potem. W sumie nic niezwykłego. Po prostu twarz kobiety, której najlepsze lata dawno minęły, i która już nigdy nikomu nie będzie się podobać.

Wyobrażam sobie jej zniszczone ciało. Blade mięso, upstrzone czerwonymi plamami i niebieskawymi żyłkami, które wiją się tuż pod skórą, czasem wybrzuszając się purpurowym robactwem. Baniasty brzuch ze szramą po operacji rozdyma się nad włochatym sromem. Po słoniowatych udach spływają fałdy zwiotczałej skóry. Zapadłe pośladki zwisają workowato. Piersi są jak rozdęte narośle, jakiś monstrualny wykwit nieuleczalnej choroby. Warkocz spoczywa na nich jak sznur pokutny. To dziwne, żeby w tym wieku wiązać włosy jak dziewczynka.

Za tą fizjonomią jest cała historia ludowej ojczyzny. Gdy ta ruina nie była jeszcze ruiną, lecz świeżym pąkiem i jako taki chodziła do szkoły, w klasach obok godła wisiały portrety Stalina i Bieruta. Potem wyszła za mąż (za hutnika, który nie oparł się urokom nimfy na masce poloneza), dostała pracę (jakieś czyste, idealnie monotonne zajęcie w biurze) i po latach gnieżdżenia się kątem u rodziców i teściów, przydzielono jej mieszkanie w tej kamienicy, co było w jej życiu szczytowym wydarzeniem. Od tamtego czasu niewiele się zmieniło; tyle tylko, że upadł ustrój i dzięki temu może wynajmować ten pokój, który tak szczęśliwie udało się oddzielić od pozostałych, że właściwie jest garsonierą z niezależnym wejściem. Nie było to takie trudne. Wystarczyło z wykrojonego kawałka przedpokoju utworzyć przedsionek, w którym poza drzwiami do obu mieszkań (oraz tymi na korytarz, czyli pierwotnym wejściem) mieści się jeszcze tylko maleńka szafka na buty. Ta sprytna przebudowa była jej własnym pomysłem i chyba stanowi największe osiągnięcie jej życia, jedyny wzlot umysłu, a w pewnym sensie nawet duszy. No i na tym koniec. Nic więcej nie było i nie będzie. Aha, jeszcze umarł ten pijak... to znaczy mąż, ale to nie ma większego znaczenia. W ogóle to wszystko jest bez znaczenia i dajmy temu spokój.

– Tak, decyduję się – mówię, siląc się na stanowczość.

Kobieta odrywa wzrok od krzesła i patrzy na mnie. Jej spojrzenie jest tępe i puste. Między mną i krzesłem nie ma dla niej większej różnicy. I trudno się dziwić. Lokator jest jak mebel; z tą tylko różnicą, że czasem hałasuje albo sprawia inne trudności.

Po dobitym targu kobieta zostawia mnie w mojej nowej celi. Gdy tylko drzwi się za nią zamykają, wychodzę na balkon. Choć szeroki, jest jednak bardzo płytki; ledwo odstaje od fasady. Nawet krzesło by się tu nie zmieściło.

W dole ukazuje się szary, jakby skurczony kwadrat podwórka. Pleśń i erozja nadżera jego kontury, a kostki bruku wychylają się z szeregów i usiłują wyleźć na wolność... to znaczy na błoto i deszcz rozpoczynającej się jesieni. Ściany kamienic rosną nad jego pustką, niczym cembrowanie studni, którą wieńczy błękitna płachta nieba – najlepsza rzecz w całej tej lichocie.

Parę godzin później

Podwórko jest puste. Nic się nie dzieje. Puste jak pusta strona. W sam raz jak na pierwszy dzień. W sam raz, żeby zacząć. Ale ta strona wygląda, jakby na zawsze miała pozostać pusta. Nie czysta biała karta, ale brudna i pusta, pusta i brudna na zawsze. A „pierwszy dzień” równie dobrze może być ostatni. Przecież każdy pierwszy jest równocześnie ostatnim czegoś wcześniejszego. Może też być drugim, trzecim... którymkolwiek. Ciągle coś się kończy i coś zaczyna. A ten dzień to tylko pierwszy dzień mojego pobytu w tej celi... w gruncie rzeczy nic ważnego...

Czasem ktoś przechodzi przez podwórko. (A zatem może jednak coś się dzieje? Ale cóż to za zdarzenia? To raczej część tego „nic”.) „Ktoś”, czyli mieszkańcy tych ciemnych okien w ścianach studni. Na przykład stara kobieta, która powoli wlecze się do oficyny. Trzyma siatkę, w której pewnie jest chleb, mleko, trzy jabłka i może kawałek sera... a może raczej kość, kawał mięsa z wielką sękatą kością. Kobieta jest naprawdę bardzo stara. Kiedy w salkach szkolnych wisiały portrety Stalina i Bieruta, mogła być już blisko matury, a może nawet... kto wie, może była nauczycielką? Wiejska nauczycielka, córka biednych chłopów, która dzięki nowemu ustrojowi zdobyła wykształcenie i uczyła czytać inne chłopskie dzieci, a teraz wlecze się przez karłowate podwórko, które dla niej jest ogromne jak pustynia, niosąc wątłą siatkę, która dla niej jest brzemieniem ciężkim jak życie.

A może była bogatą dziedziczką, która raczyła się herbatą w filiżankach z porcelany (sprowadzanych przez paryskiego handlarza z samych Chin), unosząc przy tym mały palec, aż pewnego dnia ciężkie buciory rozdeptały porcelanę, odebrano rodzinny dwór, żeby urządzić w nim PGR, zaś samą jaśniepanią wysłano do łagru, gdzie pchała wózki z kamieniami i jej szczupłe palce przymarzały do metalowych uchwytów albo biła siekierą w nieustępliwe drzewa, zaciskając dłonie na pokrwawionym drzewcu, a myślami uciekając do męża oficera, który tak doskonale prezentował się na paradach i miał taki uroczy uśmiech. Teraz zresztą nie uczestniczył już w żadnych paradach ani uśmiechach. Jego wyszczerzona czaszka leżała w żyznej katyńskiej ziemi, o czym żona nie wiedziała ani wtedy, ani później... dopiero całkiem niedawno wydano potwierdzenie tego faktu, ale ona już nie za bardzo potrafiła to zrozumieć. Trudno jej nawet dotrzeć na przeciwny brzeg podwórka, a co dopiero rozróżnić tych wszystkich faszystów, komunistów i innych chuliganów, całą tę chmarę napastliwych owadów, te porywy wiatru, fale mrozu i upału, kamienie pod nogami albo jakieś żelastwa, które nie wiadomo kto i po co umieścił na jej drodze.

Rozważam te możliwości, ale one oczywiście nie mają wielkiego znaczenia. Nie większe niż to, czy w siatce jest chleb i ser, czy też sękata kość. Ona mogła być niemal wszystkim, a czymkolwiek była, stała się tym, czym jest: staruchą wlokącą się przez podwórko... i już niewiele się zmieni, już niczym innym nie będzie... tyle że z czasem będzie się wlec coraz wolniej, aż wreszcie w ogóle nie będzie wychodzić i pewnego dnia zgaśnie w ciszy więzienia, na które nieprzekupny los skazał ją za zbrodnię istnienia.

Właścicielka mojej celi jest wyraźnie młodsza. Kiedy w szkołach obok godła wisiały portrety Stalina i Bieruta, ona być może była dopiero w przedszkolu. Tam również z wysoka spoglądały poważne i wąsate twarze Wielkich Ojców. Kształtowanie umysłu musi zaczynać się wcześnie; im wcześniej, tym lepiej.

Dzieci mieszka tu chyba niewiele. Jednak jeden chłopiec przechodzi przez podwórko... a właściwie przebiega, niecierpliwie gna do fascynującej afery, której spodziewa się w sąsiedztwie. On ma za sobą bardzo niewiele, a przed sobą niemal wszystko... to znaczy wszystko to, czego człowiek może doświadczyć, a to bardzo dużo i bardzo mało.

Ja sam jestem gdzieś w połowie drogi między staruchą i chłopcem. Jestem starcem i dzieckiem na przystanku w kiszkowatej celi z widokiem na ciasne podwórko.