MOZAIKA RODZINNA
Tylko się strzeż bardzo i pilnuj siebie,
abyś nie zapomniał o tych rzeczach, 
które widziały twe oczy, by z twego serca 
nie uszły po wszystkie dni twego życia, 
ale ucz ich swych synów i wnuków
KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA

Maria Diatłowicka

MOZAIKA RODZINNA

Losy polskich potomków Johanna Reiffa, mieszczanina,

 Niemca osiadłego w Polsce

Wydawnictwo Nowy Świat, Warszawa 2010

© Copyright by Maria Diatłowicka, 2010

© Copyright by Wydawnictwo Nowy Świat, 2010

Redakcja: Anna Chrzanowska

Korekta: Ewa Chmielewska

Projekt okładki: Agnieszka Herman

Fotografie w tekście pochodzą z archiwum Autorki

ISBN 978-83-7386-345-3

Wydanie I Warszawa 2010

Wydawnictwo Nowy Świat 

ul. Kopernika 30, 00-336 Warszawa

tel. (22) 826 25 43 faks (22) 826 25 47

internet: www.nowy-swiat.pl 

e-mail: wydawnictwo@nowy-swiat.pl

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

PODZIĘKOWANIE

Dziękuję serdecznie wszystkim bliskim – rodzinie, przyjaciołom, których życzliwość oraz solidarność dodawały mi odwagi i wiary w sens napisania tej książki. Powstanie jej zawdzięczam współpracy wielu osób. Informacje uzyskałam nie tylko od bliższej i dalszej rodziny, ale także od osób zaprzyjaźnionych z nią od kilku pokoleń.

Prawdopodobnie niejedna osoba dopiero dzięki tej książce zaznajomi się z nieznanymi dotychczas faktami dotyczącymi swoich bliskich. Nie wszystkie tajemnice rodzinne odsłaniam, ale pragnęłam napisać możliwie prawdziwą historię naszej rodziny, oddać atmosferę minionych lat, przypomnieć dawne obyczaje, a przede wszystkim barwne postacie naszych krewnych.

Pragnę podziękować pani Alinie Eleonorze Janowskiej, działającej w Komisji Ochrony Pamiątek przy Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy, której opinie i wskazówki przyczyniły się do lepszego zrozumienia przeze mnie przeszłości naszej rodziny.

Szczególną wdzięczność wyrażam Monice Dzierżawskiej, Wandzie Rodowicz i mojemu synowi Tomaszowi, których stałe zainteresowanie i pomoc towarzyszyły pisaniu tej książki.

Mam nadzieję, że wybaczą mi ci liczni krewni i przyjaciele, których nazwisk nie wymieniam, chociaż jestem im wdzięczna za okazywaną wiarę w sukces tego przedsięwzięcia i pomoc w zbieraniu informacji i wspomnień.

A na koniec dziękuję duchom naszych przodków, których życzliwą obecność odczuwałam podczas całej pracy nad książką i którzy, jak wierzę, patronowali jej napisaniu.

MARIA DIATŁOWICKA

WSTĘP

Do napisania historii naszej rodziny skłoniła mnie świadomość przemijania. Pragnęłam ocalić od zapomnienia liczne babki, prababki, ciotki, wujków, kuzynów, a także zachować pamięć o świecie, w którym zmieniały się epoki historyczne, style życia, ale zawsze dominowało poczucie wspólnoty. Ta książka jest wyrazem wdzięczności wobec nich, podziękowaniem za to, że ich obecność lub pamięć o nich czyniła świat otaczający mnie i moich najbliższych bezpiecznym, sensownym, a zarazem kolorowym.

Są to dzieje niemieckiej, protestanckiej rodziny mieszczańskiej, która w XIX wieku osiedliła się w Warszawie, a losy jej członków często były wynikiem zderzenia ich silnych osobowości i bujnych temperamentów z historią, która stawiała kolejnym pokoleniom trudne wyzwania.

Rodzina zapuszczała korzenie w obcym otoczeniu, w kraju, gdzie etos szlachecki budował poczucie narodowe i kulturę, a katolicyzm zrósł się z pojęciem narodu, gdzie z dumą mawiano: Polak katolik. Polska szlachta była stosunkowo liczna, stanowiła około 10% narodu. Ze szlachty wywodziła się na ogół warstwa inteligencka, która odgrywała rolę przewodnika społeczeństwa. Ceniła ona honor szlachecki, wierność ideom, gotowość do poświęceń, ale i specyficzny, pełen uroku styl życia, w którym pielęgnowano stare obyczaje, celebrowano rozmaite przyjemności i rozrywki. Podobnie jak szlachta lekceważyła jednak cnoty mieszczańskie. Nie było w tym środowisku uznania dla przedsiębiorczości i zapobiegliwości, kultu pracy i odpowiedzialności. Literatura polska dobrze obrazuje pochodzący ze szlacheckich tradycji rodzaj pogardy dla mieszczańskich, kapitalistycznych wartości i postaw. Zubożała szlachta, zmuszona przenosić się do miasta, w żadnym wypadku nie zajmowała się handlem, nie podejmowała też roli przedsiębiorców i kapitalistów, pozostawiając te funkcje innym grupom narodowościowym, głównie Niemcom i Żydom. Godnymi szlachcica zajęciami (poza gospodarowaniem w wiejskich majątkach) były nauka, sztuka, ewentualnie dziennikarstwo. Współcześnie, w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, szczególnie modne stało się w Polsce wykazywanie szlacheckiego rodowodu. Jedni mają je rzeczywiście, wielu innych udaje, że ma. Piewcy etosu chłopskiego nie mają zbyt wielu wyznawców, natomiast zupełnie nie słychać, aby ktoś był dumny ze swego mieszczańskiego pochodzenia i sławił wartości, jakie ta warstwa wytworzyła.

Kultura szlachecka urzekała upodobaniem do wszystkiego, co piękne i bezinteresowne, gościnnością, fantazją, szerokim gestem, spontanicznością. Inne natomiast były tradycje mieszczaństwa, które tworzyło w Niemczech społeczeństwo wolnych i niezależnych ludzi. Pielęgnowało ono cnoty, które sprzyjały sukcesom w pracy: solidności, pracowitości, punktualności i życzliwemu pragmatyzmowi w stosunkach międzyludzkich. Cechy te podkreślał protestantyzm. Mieszczaństwo ceniło zasady indywidualnej wolności i równości – będąc przeciwne przywilejom stanowym, tworzyło fundament demokracji.

Mieszczaństwo niemieckie, od wieków tak licznie zamieszkujące polskie miasta, często budziło w Polsce krytykę i niechęć. Niemców do Polski sprowadzali już Piastowie w XII wieku. Zachęcano do przybycia biegłych w swych profesjach niemieckich rzemieślników, kupców, górników czy chłopów. Werbowano też wybranych duchownych i rycerzy. Również biskupi i książęta zaczęli ich sprowadzać, stosując całą gamę różnorodnych zachęt i przywilejów. Cudzoziemscy specjaliści mieli stymulować rozwój kraju masowym osadnictwem i zagospodarowywaniem ziemi, zakładaniem miast i wspieraniem handlu. Polskie miasta lokalizowano na niemieckim prawie magdeburskim. Wielu Niemców miało wielkie zasługi dla współtworzenia podwalin państwowej i kościelnej administracji, a także polskich uczelni. Ziemiaństwo sprowadzało niemieckich osadników i rzemieślników do swoich majątków jeszcze w XIX wieku. Jednak dla polskiej kultury, głęboko zakorzenionej w tradycji szlacheckiej, wzorem była Francja, a przede wszystkim to, co wywodziło się z ziemiaństwa. Niemiecki mieszczanin prawdopodobnie nie różnił się in minusod innych europejskich mieszczan, natomiast istotne jest to, że w Polsce kultura mieszczańska w ogóle była obca, przede wszystkim z powodu bardzo małej liczebności mieszczan. Nie bez wpływu na ten stan rzeczy było również to, że rozkwit mieszczaństwa i przesunięcie punktu ciężkości rozwoju gospodarczego ze wsi do miasta przypadł w Polsce na okres walk o niepodległość. Zabory cofnęły nas w stosunku do Europy Zachodniej, a i w XX wieku okres suwerenności był krótki.

Obecnie różnorodność nie jest w cenie, a tradycje wielonarodowej, wielowyznaniowej, skrzącej się bogactwem wszelkich barw Rzeczypospolitej są zapominane. Czasem przypomina się o nich martwym sloganem podczas lekcji historii, krótko rzuconą uwagą o odwiecznej polskiej tolerancji, ale mało się ceni to, że Polska była niegdyś krajem, w którym chętnie osiedlali się cudzoziemcy, szybko zaczynali kochać swoją nową ojczyznę i ponosili dla niej wielkie ofiary. Często może nawet gorliwiej niż ci, którym polskość była od Boga dana – nie wybierali jej, nie musieli się nad nią zastanawiać i do niej dorastać.

Na ogół sądzi się, że indywidualne losy, a także dzieje rodzin są wyznaczone przez naturalne wydarzenia: narodziny, wychowanie, pracę, przyjaźń, miłość, zakładanie gniazda rodzinnego, choroby, śmierć. Normalnie tak się w życiu dzieje – ale nie w Polsce, o czym miała się przekonać niemiecka rodzina Reiffów osiadła tu w latach trzydziestych XIX wieku. Zarówno oni, jak i ich liczni krewni pochodzenia niemieckiego przenieśli się do Polski w zupełnie zwyczajny sposób. W tamtych czasach życie społeczne i gospodarcze było bardziej otwarte niż w drugiej połowie XX wieku. Ludzie i towary swobodnie przemieszczały się po całej Europie. Paszporty są nowym wynalazkiem, na granicach okazywano dawniej tylko dowody osobiste (zwane wówczas paszportami), do których wbijano stemple. Pogląd, że za naszych czasów następuje jakieś ogromne otwarcie to mit. Po prostu zmierzamy dopiero w kierunku tego, co w XIX wieku w Europie było normalnością. Nasza niemiecka rodzina osiadła w Warszawie, chcąc pędzić spokojne, bogobojne mieszczańskie życie. Jednak Historia (ta przez duże „H”) dopadła ją na samym początku i tak już było przez wszystkie pokolenia.

CZĘŚĆ I WARSZAWA – MIASTO RODZINNE

Rozdział I STARE DOBRE CZASY

NIEMIECKIE KORZENIE

Zanim opowiem o dziejach naszej rodziny w Polsce, które poznałam głównie dzięki wspomnieniom mojej matki Natalii Kalickiej i jej siostry Jadwigi Kłosińskiej (z domu Macatis) oraz dzięki relacjom licznych krewnych i przyjaciół, wspomnę krótko o losach rodziny w Niemczech. Wywodzimy się z Królestwa Wirtembergii, położonego u podnóża Alp, znanego z jeziora Bodeńskiego i pięknych krajobrazów Szwarcwaldu. Nie zachowały się żadne rodzinne opowieści na temat tamtego okresu. Przeszłość znamy z nielicznych zachowanych dokumentów.

Za protoplastę rodziny uznajemy Johanna Georga Reiffa, który osiedlił się w Polsce w latach trzydziestych XIX wieku. Jego ojcem był Jacob Reiff, matką Maria Agnes z domu Bader. Gdy Johann Georg miał zaledwie siedem lat, jego rodzice w 1817 roku wyemigrowali na Kaukaz, pozostawiając go pod opieką starszego brata, dwudziestojednoletniego Jacoba. Sytuację tę opisuje napisany gotykiem dokument, którego treść cytuję w całości:

My Królestwo Wirtembergii stwierdzamy (Wyższy Urząd Herrenberg, Sądu Wiejskiego Gartringen zarządzamy wójtowi i burmistrzowi oraz sędziemu niniejszym udokumentowanie), że przedstawił nam się Jacob Reiff i oświadczył, że z pomocą boską zdecydowany jest wraz z rodziną wywędrować na Kaukaz i dla potwierdzenia tego postanowienia przedstawia swoją metrykę urodzenia i prosi w związku z tym o zaświadczenie dotychczasowego zachowania się. Skoro znajdujemy to życzenie za uzasadnione i zgodne z prawdą, potwierdzamy niniejszym prawdziwość. Tak więc zaświadczamy naszym Urzędem i obowiązkiem sądowym, że wymieniony Jacob Reiff (syn Johanna Reiff z Unternausen i jego ślubnej małżonki Marii Barbary) oraz żona Jacoba Reiff, Maria Agnes z domu Bader spłodzeni w prawowitym małżeństwie przedstawili nam świadectwa chrztu:

– Jacoba Reiff urodzonego 02 lutego 1759 roku

– Jego małżonki Marii Agnes urodzonej 17 maja 1760 roku i ich dzieci spłodzonych przez oboje małżonków, a urodzonych w następujących dniach:

1. Jacob Reiff, 31 października 1796 roku,

2. Maria Barbara, 26 czerwca 1799 roku,

3. Anna Maria, 15 czerwca 1802 roku,

4. Rosine Magdalena, 23 czerwca 1807 roku,

5. Johann Georg, 6 marca 1810 roku.

Wszystkie te osoby zostały po urodzeniu ochrzczone i reprezentowane przez rodziców chrzestnych, a więc odnośnie ich płci i pochodzenia nie ma najmniejszych zastrzeżeń, ale raczej, o ile wiemy, w każdym czasie zachowali godność i uczciwość i po dalszym wychowaniu prowadzili pobożny, uczciwy, szczery i niezaskarżalny sposób życia. Dlatego nie możemy zarzucić nic złego albo wstydliwego, lecz pełną godność i dobro. Obok tych cech nie są obciążeni żadnym poddaństwem, lecz są całkowicie wolni i swobodni i dlatego mogą wywędrować, respektując prawa obrony, prawa miejskie i prawo obywatelskie, kiedy jak i gdzie tylko chcą.

Potomkowie Johanna Reiffa (Najmłodszego syna Jacoba i Marii), który osiedlił się w Warszawie w zaborze rosyjskim, nie wiedzieli, jakie były przyczyny emigracji na Kaukaz jego niemłodych już rodziców. Nie znali także dalszych ich losów, ani przeszłości rodziny w Niemczech. Nie interesowali się szczególnie historią tego kraju. Nie wiedzieli, że w XIX wieku w Wirtembergii (przez Napoleona podniesionej do rangi królestwa) panował nędza i bezrobocie. Niemiecka siła robocza była wysoko ceniona, Niemcy masowo emigrowali nad Wołgę i na Zakaukazie, gdzie car nadawał im ziemię, a mężczyzn zwalniał od długoletniej służby wojskowej. Decyzja Jacoba i jego żony, trudna i niezrozumiała dla następnych, już spolszczonych pokoleń Reiffów, była fragmentem losu wielu Niemców.

Johanna wychowywał najstarszy brat Jacob, uczył go też zawodu w swoim zakładzie siodlarskim. W wieku 23 lat Johann Georg rozpoczął wędrówkę po wielu miastach środkowej i zachodniej Europy, doskonaląc w ten sposób – zgodnie z ówczesnymi zwyczajami – swój kunszt rzemieślniczy. Zachował się dokument, „Księga Wędrowca”, który można nazwać książeczką czeladniczą. Dzięki niej poznajemy trasę podróży, którą rozpoczyna 2 listopada 1833 roku, udając się z Hermanstadt do Kronstadt. W 1834 roku był w Kalusenburgu, później w Aradom, skąd udał się do Triestu. Następnie przebywał na Węgrzech, później przez Innsbruck udał się do Włoch, a następnie przez Schomitz do Bawarii. Po pobycie w Monachium w 1835 wyjechał do Augsburga. Przemieszczał się co kilka tygodni z Gunsburgu do Blaubeuren, znowu do Hermanstadt, a stamtąd do Darmstadt, Frankfurtu, Gotha, Erfurtu, Desson, Magdeburga, Bremy i w końcu przez Berlin w lipcu 1835 roku przybył do Warszawy.

Zważywszy, że nie była to podróż turystyczna, ale wędrówka, której celem było doskonalenie fachu i poszukiwanie miejsca, gdzie chciałby osiąść na stałe, trzeba przyznać, że Johann Georg przeszedł w młodości twardą szkołę życia. Jednak dzięki niej osiągnął mistrzostwo w zawodzie, a także – prawdopodobnie – zgromadził jakiś kapitał, który pozwolił mu od razu zamieszkać, a także otworzyć sklep w jednym z najelegantszych miejsc w Warszawie. Johann Reiff został także stałym dostawcą siodeł i uprzęży dla dworu carskiego.

W naszych przekazach rodzinnych nie zachowały się żadne ślady pamięci o losach rodziny w Wirtembergii. Na podstawie zdobytych dokumentów wiemy jedynie, że kilka wcześniejszych pokoleń Reiffów było kowalami, którzy przekazywali sobie zawód z ojca na syna.

WARSZAWA – MIASTEM RODZINNYM

Johann Georg staje się Janem

W Kongresówce zamieszkiwało 3 500 000 ludności, w tym 75 % Polaków, i 7,5 % Niemców. W XIX wieku do osiedlania się tu zachęcały Niemców zarówno władze dwu pozostałych państw zaborczych – Austrii i Prus, jak i właściciele ziemscy chcący zagospodarować swoje majątki oraz prywatni inwestorzy zakładający nowe osady przemysłowe, które rozrastały się często w miasteczka. Przybyszom dawano bezpłatnie parcele i materiały budowlane, stosowano wobec nich rozmaite zachęty.

Jak pisze Marek Zybura w książce Niemcy w Polsce,procesy asymilacyjne wśród społeczności niemieckiej przebiegały bardzo szybko (zwłaszcza w Warszawie). Świadczyło to o atrakcyjności kultury polskiej. Niemców mogła także do pewnego stopnia pociągać kultura rosyjska oraz korzyści materialne i polityczne, które były związane z wyborem opcji rosyjskiej. Polski etos walki o wyzwolenie narodowe niejednokrotnie jednak okazywał się dla nich magnesem silniejszym. Niemcy żeniący się z Polkami na ogół polonizowali się. Na synów pochodzących z takich mieszanych małżeństw, którzy uczyli się, studiowali, pracowali razem z polską młodzieżą, wpływała romantyka polskich idei niepodległościowych i działań konspiracyjnych. Znane warszawskie rody niemieckie polonizowały się, trwale wpisywały się w kulturę materialną i duchową miasta, a nawet całego narodu. Znamiennym przykładem może być to, że jedną z najpopularniejszych do dzisiaj polskich pieśni religijno-patriotycznych Pod Twoją obronę Ojcze na niebienapisał wówczas warszawski kompozytor Wilhelm Troschel. W okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego w 1863 roku prawie cała społeczność protestancka stolicy, wraz ze swymi przywódcami, brała udział w manifestacjach patriotycznych.

Stefan Kieniewicz pisze: W połowie XIX wieku słabło znaczenie kolonii niemieckiej, malała imigracja Niemców, zaś dawniej przybyłe z Niemiec rodziny wrastały w miejscowe środowiska. Rodziny te grały nadal znaczną rolę wśród warszawskiego mieszczaństwa. Zamożniejsi kupcy chrześcijańscy nosili niemieckie nazwiska, dużo było Niemców wśród zegarmistrzów, stelmachów, garbarzy, młynarzy i piekarzy, nie brakło ich wśród siodlarzy, szklarzy i jubilerów. Dostarczali też Niemcy sporego kontyngentu kształcącej się inteligencji. Lecz cały ten element nasiąkałjuż polszczyzną, afirmował polski patriotyzm i był traktowany na równi z rodowitymi Polakami przez miejscowe społeczeństwo. Natomiast warszawscy Żydzi (podobnie jak we wszystkich miastach imperium rosyjskiego) niemal do końca rozbiorów podlegali dyskryminacji zawodowej, mieszkaniowej i fiskalnej i nie byli dopuszczani do wielu funkcji publicznych, mieszkania przy „lepszych” ulicach i byli obciążeni specjalnymi podatkami. Pod koniec XIX wieku następował awans społeczny nie tylko średniego, ale i w znacznej mierze drobnego mieszczaństwa. Właściciele prosperującego warsztatu czy też większego magazynu, produkujący wraz z najemnikami we własnym przedsiębiorstwie stylem życia i mentalnością upodobniali się do burżuazji.

Losy mojej rodziny były małym fragmentem tych procesów historycznych. Zachował się dokument wydany 5 marca 1839 roku przez Urząd Municypalny Miasta Warszawy – Wydział Administracyjny, w którym stwierdza się, że Jana Reiffa (zamienił on dwa niemieckie imiona na jedno polskie) jako cudzoziemca nowo w Królestwie Polskim osiadającegodopuszcza się do swobód, które zostają dokładnie wyliczone (na marginesie wspomnę, że niektóre z tych swobód osiągnęliśmy we współczesnych czasach dopiero po wstąpieniu do Unii Europejskiej). Pismo kończy się słowami: Na koniec, ażeby tym mocniej zachęcić Pana Reiff do stania się użytecznym nowo wybranej przez siebie Ojczyźnie, Prawo Mieszczaństwa tutejszego bezpłatnie udzielić mu postanowili, a dalej informuje, że po złożeniu przysięgi w dniu 3 kwietnia zostanie mu doręczony List Mieszczaństwa. Otrzymał w 1862 roku warszawską Książeczkę Legitymacyjną służącą dla Reiff Jana za dowód, że do księgi ludności stałej zapisany został.

Jan osiadł w Warszawie, w której ludność mówiła po polsku, a władza posługiwała się językiem rosyjskim. Nie znał żadnego z tych języków, uczył się ich do końca życia. Nigdy nie władał dobrze językiem polskim, pomimo że ożenił się z Polką. Nie wiemy, w jakich okolicznościach poznał Julię Wójcikowską ani w jakim języku się porozumiewali. Ich miłość musiała być bardzo silna, potrafili ominąć wszelkie przeszkody. Julia pochodziła z ultrakatolickiej rodziny o ziemiańskich tradycjach, która nie wyraziła zgody na jej małżeństwo z Niemcem, luteraninem i mieszczaninem, a więc człowiekiem obcym – w ich pojęciu – pod każdym względem. W tamtej epoce przeciwstawienie się woli rodziny wymagało od młodej dziewczyny ogromnej odwagi i determinacji. Dla Julii, która wykazała, że ma niezłomny charakter, widocznie miłość była najważniejsza. Jan i Julia bardzo się kochali, można jednak przypuszczać, że wspólne życie musiało dostarczać im niemało problemów. Nie wiemy, jak wyglądały ich praktyki religijne – czy każde z nich bywało w „swoim” kościele, czy może razem uczęszczali do kościoła katolickiego. Najbardziej prawdopodobne jest, jak sądzę, że Julia chodziła z mężem na nabożeństwa do ewangelicko-augsburskiej parafii Świętej Trójcy. Może na to wskazywać fakt, że ich ośmioro dzieci zostało tam ochrzczonych i wychowanych na ewangelików. A więc, według ówczesnych pojęć konserwatywnych katolików, do jakich należała rodzina Julii, jej mąż i dzieci byli heretykami, których czekało wieczne potępienie. Po śmierci Julii jej rodzina porwała trumnę, aby nie dopuścić do pochowania jej w rodzinnym grobowcu Reiffów na cmentarzu ewangelickim. Świadczy to wymownie o tym, jak wielkie były ich uprzedzenia i na jakie trudności i przykrości Julia była narażona z powodu swego małżeństwa. W rodzinie zachowała się pamięć o tym, że „Julia utraciła swój dom rodzinny”. Dla nas współczesnych pozostaje tajemnicą, co kryje się za tym zdaniem.

Na marginesie, aby uniknąć zamętu pojęciowego, pozwolę sobie wyjaśnić, że nasza luterańska rodzina należała do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, jednego z ewangelickich Kościołów, które są odłamem protestantyzmu. Krewnych można określać jako luteran, ewangelików, protestantów.

Jan z rodziną zamieszkał w kamienicy Zamoyskich, zwanej pałacem, ponieważ stanowił on architektoniczną całość z przyległym pałacem przy Krakowskim Przedmieściu nr 1 (po wojnie adres został zmieniony, obecnie jest to Nowy Świat 69, budynek należy do Uniwersytetu Warszawskiego). Obok, na rogu Nowego Światu i Świętokrzyskiej miał sklep z wyrobami rymarskimi (obecnie znajduje się tam kawiarnia Nowy Świat). Niedaleko, na tyłach domu była wytwórnia (współcześnie mieści się tam skrzydło Ministerstwa Finansów).

W pobliżu domu i sklepu, przed Pałacem Staszica, który znajduje się naprzeciwko kamienicy Zamoyskich, wzniesiono w 1830 roku pomnik Mikołaja Kopernika. Moja mama, przechodząc ze mną tamtędy, kilkakrotnie opowiadała mi, że tu właśnie zaczyna się historia naszej rodziny.

Stefan Kieniewicz w książce Warszawa w powstaniu styczniowymwspomina, że w domu Zamoyskich mieszkało 660 osób, wśród nich dużo arystokracji, burżuazji, profesorowie, a także (na górnych piętrach) niżsi urzędnicy i studenci. Tak pisze o okresie poprzedzającym wybuch powstania: Gdy tylko zelżał nacisk policyjny po śmierci Mikołaja, zaczęły w uczelniach warszawskich zawiązywać się tak zwane kółka. Kilku – lub kilkunastoosobowe grupki młodzieży schodziły się periodycznie w prywatnych mieszkaniach (często na czwartaku w kamienicy Andrzeja Zamoyskiego) dla czytania nielegalnej literatury i dla śpiewów patriotycznych. Pierwotnym celem tych zebrań było samokształcenie w zakazanej przez program szkolny historii i literaturze polskiej. Od deklamacji poetów romantycznych przechodzono niebawem do studiowania broszur emigracyjnych i do gorących dyskusji na tematy polityczne i społeczne. Zrazu nie były te kółka organizacjami o sztywnym składzie członków i określonym programie. Schodziła się w nich młodzież z różnych środowisk, przeważnie jednak z warstw nieposiadających: synowie urzędników, dzierżawców. Oficjalistów, zubożałych właścicieli ziemskich w większości szlacheckiego, niekiedy także ludowego pochodzenia.

Synowie Jana Reiffa byli uczestnikami tych spotkań. Prawdopodobnie odbywały się one także w ich mieszkaniu, ponieważ po latach krewni wspominali, że przez dom stale przewijały się gromady ich kolegów. Dziwiło innych gości, że nie wolno było zaglądać do pokoju, w którym godzinami namiętnie dyskutowali, śpiewali pieśni patriotyczne, a służąca podawała w drzwiach kolejne tace ze stosami kanapek i herbatą. Gdy wybuchło powstanie, poprzedzone dwuletnim okresem niepokojów i demonstracji, naturalną konsekwencją było uczestnictwo tej młodzieży w narodowym zrywie. W powstaniu walczyło trzech najstarszych synów Jana i Julii - dwudziestoletni Karol, dziewiętnastoletni Aleksander i siedemnastoletni Jan.

To z domu Zamoyskich podczas powstania styczniowego padły strzały zamachowców, którzy próbowali zabić namiestnika carskiego Berga. W konsekwencji tego wydarzenia całe wyposażenie mieszkania i sklepu Jana i Julii Reiffów zostało zagrabione i spalone przez Rosjan przed pomnikiem Kopernika. Ponieważ jednak nie można było „pochwalić się”, że to właśnie dziadkowie lub ich synowie dokonali tego zamachu, surowość tych represji wydawała mi się zupełnie nieprawdopodobna.

Po wybuchu powstania styczniowego głównodowodzącym wojska Królestwa Kongresowego, podporządkowanego władzom carskim, został wielki książę Konstanty, jednak na stanowisko jego zastępcy, a de factokontrolera, car Aleksander II mianował generała Teodora Berga. We wrześniu Konstanty, który przez cara nie był przeznaczony do roli kata, wraz z rodziną opuścił Warszawę, a Berg jako namiestnik wprowadził się do opuszczonych przez Konstantego apartamentów zamkowych.

19 września 1863 roku po południu Berg wracał Nowym Światem na Zamek z codziennego objazdu miasta. Z czwartego piętra domu hrabiego Andrzeja Zamoyskiego koło kościoła Świętego Krzyża, u wylotu na Krakowskie Przedmieście - w którym jak wspominałam mieszkał Jan Reiff z rodziną – zrzucono na jego powóz dwie butelki z płynem zapalającym. Następnie padł strzał z garłacza nabitego siekańcami, na koniec rzucono z okna kilka bomb. Ciosy nie były celne: siekańce pokiereszowały oparcie powozu, mundur Berga oraz jego adiutanta. Obaj jednak wyszli z tego cało. Bomby i butelki padły na bruk, raniąc jedynie konie z zaprzęgu i kozackiej eskorty. Berg, wracając na Zamek, wydał rozkaz obsadzenia wojskiem domu, z którego padły strzały i aresztowania mieszkańców.

Małgorzata Baranowska w książce Warszawa, lata, wieki opisuje to wydarzenie następująco: Zaraz po zamachu policja z wojskiem rzuciła się do wnętrza domu, żeby złapać winowajców. Ci jednak tyłami przez ogrody zbiegli. Zamknięto bramy i wszystkich mieszkańców domu, szczególnie mężczyzn, w liczbie stukilkudziesięciu, spędzono na podwórze (…) Dom był zamieszkany przez ludność zamożną; wszystkie kosztowności, jakie tylko się tam znajdowały, zginęły w kieszeniach rabusiów. (…) Rozbiegłepo całym mieście rozszalałe żołdactwo dopuszczało się gwałtów i nadużyć. Opustoszały ulice. Do późnego wieczoru trwał pożar, który musiano gasić, bo stawał się groźny dla miasta. Wszystkich mieszkańców domu aresztowano i pognano do Cytadeli. Wśród nich była rodzina Jana Reiffa.

Berg kazał skonfiskować tak dom, jak i leżący obok pałac hrabiego Andrzeja Zamoyskiego ze wszystkim, co w sobie zawierał, a syna hrabiego, Józefa, wysłano na Sybir. Natomiast uwięzionych w Cytadeli wypuszczono.

Jak pisał Józef Kajetan Janowski w Pamiętnikach, Berg przestraszony po nieudanym zamachu wpadł we wściekłość i w pierwszej chwili wydał rozkaz zburzenia domu armatami. Zdołano mu wytłumaczyć niewłaściwość tego środka i że lepiej dom zachować, ale go zabrać… Tymczasem zrabowano dom. Wszystkie sprzęty wyrzucano oknami na ulicę, a stosy nagromadzone, kazano spalić. (…)Różne pamiątki po Szopenie, przechowywane przez jego siostrę, panią Jędrzejewiczową, wraz z jego fortepianem wyrzucono na ulicę i spalono.