© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2016

© Copyright by Tadeusz Kołodziej, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy.

Autor:

Tadeusz Kołodziej

amb@tadeuszkolodziej.pl

Korekta:

Monika Zaręba

Projekt okładki:

Piotr Zbigniew Rybicki

Ilustracje (s. 78, 100, 151):

Łukasz Żukow

Konwersja do EPUB/MOBI:

InkPad

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

Wydanie II (poszerzone i uzupełnione)

ISBN 978-83-7856-977-0

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

SPIS TREŚCI

PROF. DR HAB. JERZY ŻYŻYŃSKI: RECENZJA PRACY TADEUSZA KOŁODZIEJA „OD TRANSFORMACJI DO INTEGRACJI”

DR ANDREW MIROSLAW SOLECKI: RECENZJA ESEJU „OD TRANSFORMACJI DO INTEGRACJI”

PROLOG

GENEZA, PRZEBIEG I ISTOTA TRANSFORMACJI

1. Przyczyny wewnętrzne – krach gospodarki centralnie sterowanej

2. Przyczyny zewnętrzne – „nowe myślenie” w ZSRS a stosunki z uzależnionymi krajami socjalistycznymi

3. Wiodąca rola służb specjalnych w przygotowaniu transformacji w Polsce

3a. Wybór partnera do rozmów

3b. Konwersja funkcjonariuszy władzy na biznesmenów

4. Okrągły Stół

5. Kontynuacja przemian (reform?) w gospodarce

6. Wiodąca rola służb specjalnych w realizacji „transformacji” w Polsce

ROLA KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO I INTEGRACJI Z UE W „TRANSFORMACJI”

1. Warunki zewnętrzne „transformacji”

2. Otwarcie gospodarki na zagranicę (Unię Europejską)

3. Zamiana eksploatacji sowieckiej na eksploatację kapitału międzynarodowego

EPILOG

BIBLIOGRAFIA

Prof. dr hab. Jerzy Żyżyński

Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego

Zakład Gospodarki Publicznej

Warszawa, 22.02.2015

RECENZJA PRACY TADEUSZA KOŁODZIEJA „OD TRANSFORMACJI DO INTEGRACJI”

Bardzo ciekawe opracowanie prof. Kołodzieja przeprowadza nas przez meandry polityki i transformacji gospodarczej wyprowadzającej z ustroju socjalistycznego do kapitalistycznego, opartego na mechanizmach gospodarki rynkowej. Obudowana bogatą literaturą praca dostarcza bardzo interesującej wiedzy i nadzwyczaj kompetentnie interpretuje procesy polityczne dziejące się właściwie od zarania ustroju komunistycznego w ZSRS do jego przekształcenia w Polsce na system uzależniony od wielu zewnętrznych wpływów, ze szkodą zarówno dla gospodarki jako całości, jak i dla zwykłego obywatela, którego byt od tej gospodarki przecież zależy.

Dowiadujemy się wielu ciekawych, a nieznanych ogółowi faktów. Dla autora niniejszej recenzji, który jest tylko profesorem ekonomii, zaskoczeniem było na przykład, że pierwsze próby reform politycznych w ZSRS związane były z osobą wieloletniego szefa NKWD Ławrientija Berii, który od marca do czerwca 1953 r., kiedy sprawował faktyczną pełnię władzy, nakazał wypuścić z łagrów ogromną liczbę więźniów politycznych i zainicjował rehabilitację ofiar stalinowskich czystek, myślał o przeniesieniu centrum władzy z partii do administracji rządowej (czyli de facto do bezpieki), a w sferze zewnętrznej sugerował zliberalizowanie stosunków z krajami satelickimi i uważał, że fizyczna walka z Zachodem nie jest celowa. Jest to informacja zaskakująca, bo zawsze uważaliśmy, że Beria to jedna z bardziej krwiożerczych postaci komunistycznej ekipy rządzącej komunistyczną Rosją.

Jest też ciekawe, że podczas gdy my zawsze uważaliśmy, że ZSRS wykorzystywał nas i inne kraje obozu socjalistycznego, eksploatował je gospodarczo – mamy wszak na to wiele danych statystycznych – to w ZSRS kultywowano pogląd wywodzący się z doktryny M. Marrese i J. Vanousa z początku lat 80., wedle której ZSRS, subsydiując kraje satelickie, utrzymywał je, tracił na tym, a więc powinien się od nich uwolnić.

Dzięki pracy prof. Kołodzieja poznajemy szerokie uwarunkowania zmian dziejących się w tzw. obozie socjalistycznym i to, że większość działań była realizowana według szczegółowo opracowanego planu, nie działa się przypadkiem ani w wyniku oddolnych inicjatyw, lecz była kontrolowana, w znacznej mierze przez siły specjalne. Ukazuje rolę tzw. Okrągłego Stołu, rolę tzw. planu Sorosa.

(...) trzeba przyznać, że Autor znakomicie opisuje manipulację, jakiej dokonano na polskim społeczeństwie podczas wprowadzania programu transformacji, który – jak coraz więcej ludzi dostrzega – stał się programem rujnacji polskiego przemysłu. Ciekawe, na ile wynikało to z premedytacji, na ile po prostu z tego, że politykę realizowali ludzie słabo wykształceni, a ze strony zachodniej (MFW czy Bank Światowy) też byli przysyłani „eksperci” drugiego jeśli nie trzeciego sortu, w zadufaniu polskich polityków zaś zabrakło umiejętności zarządzania i projektowania w sposób kompetentny przemian ustrojowych. Choć trzeba przyznać za cytowanym przez Autora Poznańskim, że nie były to tylko błędy reformatorów, te „błędy” korelowały z wymiernym interesem rządzących. To, że ten interes rządzących jakoś nie korelował z chęcią budowania nowego, lecz raczej z tanią wyprzedażą na wrogie przejęcia, wynikało z braku umiejętności, niekompetencji – na przykład sławetną fabrykę osocza może i chciano zbudować, chęci były, niekoniecznie chciano okraść Skarb Państwa, po prostu wzięli się za to ludzie, którzy naprawdę nic nie potrafili poza braniem cudzych (w tym przypadku publicznych) pieniędzy.

Ciekawie Autor omawia proces zamiany dominacji sowieckiej na unijną i cały proces akcesyjny, jego rolę w kształtowaniu gospodarki, rolę kapitału zagranicznego. Praca jest bogata w fakty i odwołania do dobrych źródeł.

Gorąco polecam pracę prof. Kołodzieja każdemu, kto chce lepiej poznać naszą historię i złożoność uwarunkowań naszej polityki. Warto ją udostępnić szerszemu gronu czytelników.

Jerzy Żyżyński

Dr Andrew Mirosław Solecki,

emerytowany wykładowca ekonomii Uniwersytetu La Trobe,

Victoria (Australia)

RECENZJA ESEJU „OD TRANSFORMACJI DO INTEGRACJI”

Autor tego eseju jest w sposób naturalny predysponowany do podjęcia tego trudnego i niezwykle kontrowersyjnego tematu, jakim jest transformacja, ze względu na swe zawodowe wykształcenie ekonomisty, dorobek zawodowy – zarówno jako nauczyciel akademicki, jak i dyplomata – oraz nieprzeciętne oczytanie w tematyce historii współczesnej i współczesnej polityki. Z tych to względów wydźwięk tegoż eseju jest nadzwyczaj krytyczny i surowy. Proces transformacji przedstawiony został niejako „od kuchni”, bez patosu i ideologicznych ozdobników.

[...] Ale od tego czasu upłynęło już 25 łat, tak że nowe pokolenia potrzebują lektury tego typu, gdzie w sposób zwięzły i krótki pokazano by ten długi i skomplikowany proces historyczny: powstania, wzrostu i upadku starego systemu i jego przepoczwarzenie sie w jego antytezę.

[.] Od samego początku istnienia PRL, tak jak i Związku Radzieckiego, ostateczna władza i siła polityczna była w aparacie przemocy i kontroli. Nie dziw zatem, że i w Polsce, i w Związku Radzieckim, i pozostałych krajach bloku siły te odegrały kluczową rolę w przeorganizowaniu systemu, w sposób umożliwiający nie tylko „przeżycie” starych elit, ale i ich zachowanie jako integralnej części nowego systemu. To zostało świetnie i przekonująco opisane przez Autora.

[...] Nikt nie kwestionuje potrzeby i najwyższej konieczności dokonanej transformacji, ale kwestia ceny, jaką za nią zapłacono i wciąż się płaci, pozostaje do dyskusji i oszacowania. To druga, mocna strona opracowania Autora. Przedstawił dużo danych i konkretnych przykładów kosztów transformacji. Oczywiście Autor nie mógł wyczerpać tematu, pretendując do kompletności przytoczonych danych, ale to, co jest, daje Czytelnikowi dostateczne podstawy do akceptacji krytycznej oceny kosztów procesu transformacji. Raz rozpoczęty proces przemian [...] prowadził logicznie do pełnej integracji z Unią Europejską [...]. I tutaj znowu Autor krytycznie odnosi się do kosztów i strat, jakie ponosi polska gospodarka, a co za tym idzie społeczeństwo, funkcjonując w Unii w roli klienta i beneficjenta unijnej pomocy. Pytanie, jaki jest ogólny bilans strat i korzyści Polski z jej członkostwa w Unii, wymaga jeszcze czasu i bardziej kompleksowych badań.

Andrew Mirosław Solecki

„Możecie być gospodarzami Polski

albo niewolnikami drugich”.

Wincenty Witos

Czyli

„Trzeba wiele zmienić, by wszystko

zostało po staremu”.

Giuseppe Tomasi di Lampedusa

PROLOG

Zmienione oblicze dzisiejszej Polski: pełne towarów sklepowe półki, kolorowe i krzykliwe reklamy, zakorkowane ulice, apartamentowce, paszporty w domu – czyli urlopy (a głównie praca) za granicą – zadbane i kolorowe domy, modernizująca się wieś – wszystkie te „zewnętrzne znamiona bogactwa” kraju jeszcze do niedawna przypisywano dziesięcioletniemu członkostwu Polski w Unii Europejskiej. W roku 2014 główny akcent położony został jednak na częściowo wolne wybory w czerwcu 1989 roku, dzięki którym Polska „odzyskała wolność”. W podtekście ukryte jest przesłanie, że pierwsze od zainstalowania systemu socjalistycznego w Polsce częściowo wolne wybory mogły się odbyć dzięki porozumieniu elit dwóch przeciwstawnych stron, osiągniętemu przy Okrągłym Stole.

Celem niniejszej pracy jest próba ustalenia związku między transformacją a integracją z Unią Europejską (UE) oraz rzeczywistych, a nie pozornych sprawców-beneficjentów transformacji i integracji. Hipotezy do udowodnienia są dwie. Pierwsza brzmi: transformacja była możliwa, a wręcz nieunikniona, dzięki inspirowanej, stymulowanej i zaakceptowanej przez Związek Sowiecki[1] zmianie podstawowego celu gospodarki polskiej: z zaopatrywania sowieckiego przemysłu zbrojeniowego na naturalny cel gospodarki wolnorynkowej, czyli osiąganie zysku, głównie poprzez zaspokajanie krajowego popytu konsumpcyjnego. Druga hipoteza jest następująca: sprawca i beneficjent widocznych zmian w zewnętrznych znamionach bogactwa Polski – tzw. transformacji[2] (J. Szczepański, 1999) – to nie tyle Solidarność, ile elity (stare i nowe – cokolwiek by to znaczyło) rodem z PRL oraz dokooptowani statyści, czyli wszyscy ci, którzy stanowili tak zwane tło lub tłum, nie zdając sobie sprawy z tego, o co naprawdę toczy się gra. Rozpoczęte zmiany ochoczo wsparł i kontynuuje, a wręcz gwarantuje, widząc w tym nowe możliwości ekspansji, kapitał międzynarodowy, działający w cieniu Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego i instytucji Unii Europejskiej. Przyjęcie do Unii Europejskiej było więc w interesie nie tylko Polski, ale również kapitału międzynarodowego, w pierwszym rzędzie unijnego.

[1] W pełnej nazwie państwa występował przymiotnik coeemcKUU (sowietskij), dlatego w II RP stosowano nazwę Związek Socjalistycznych Republik Rad (sowiet oznacza radę), w skrócie Związek Sowiecki.

W PRL uznano, że słowo ‘sowiecki’ ma wydźwięk pejoratywny, dlatego zaczęto używać „polskiego” wyrażenia ‘radziecki’, które w języku staropolskim oznaczało związek z radą miejską. Argumentem na rzecz ponownego używania w języku polskim słowa sowiecki, również w nazwie państwa, jest fakt występowania tego zapożyczenia (od rosyjskiego przymiotnika coeemcKUU lub rzeczownika coeem) w wielu językach (np. niem. Sowjetunion, ang. Soviet Union, fr. Union soviétique, hiszp. La Unión Soviética, czes. Sovětský svaz czy urocze węgierskie Szovjetunió) (por. M. Korkuć, s. 125-132). Nie do odrzucenia jest również argument, że nowa nazwa pozwoli uniknąć lapsusów językowych w stylu „Związek Zdradziecki”.

[2] Transformacja ustrojowa to zmiany zachodzące wewnątrz systemu politycznego oraz partyjnego kraju lub grupy krajów, związane z jakościową zmianą sposobu rządzenia, sprawowania władzy. Niejednokrotnie wiąże się ze zmianą elit.

GENEZA, PRZEBIEG I ISTOTA TRANSFORMACJI[1]

1. Przyczyny wewnętrzne – krach gospodarki centralnie sterowanej

Wprowadzany od 1944 roku system gospodarki planowej potrafił represyjnymi metodami wymusić na społeczeństwie niski poziom konsumpcji i wysoką akumulację, nie potrafił jednak efektywnie wykorzystać tej akumulacji. Niewydolność gospodarki centralnie planowanej przejawiała się w narastającej nierównowadze gospodarczej zewnętrznej i wewnętrznej. Nierównowaga zewnętrzna polegała na lawinowym wzroście zadłużenia zagranicznego i powiększaniu się luki technologicznej. Zjawiska te budziły niepokój kredytodawców zachodnich co do realnej możliwości odzyskania pożyczonych pieniędzy. Powoli przestawali wierzyć w metody usprawniania gospodarki centralnie planowanej przez „reformatorów”, takich jak amator whisky J. Andropow czy mówiący po francusku E. Gierek. Tym samym kapitał międzynarodowy był zainteresowany istotnymi reformami poprawiającymi złą kondycję dłużnika; względy ideologiczne nie miały znaczenia, jako że komunizm (nadbudowa) nie różni się znacząco od liberalnej demokracji. Wydaje się, że w ocenie wierzycieli reformy te miały być na tyle głębokie, by uzasadnić i usankcjonować rolowanie zadłużenia Polski. Komunistyczni władcy Polski powoli zaczęli zdawać sobie sprawę z tego, że zaciąganie nowych kredytów i/lub rolowanie starych nie jest już możliwe bez fundamentalnych zmian, czyli podzielenia się władzą z opozycją. Dodatkowym argumentem na rzecz tego rozwiązania była możliwość przerzucenia na opozycję odpowiedzialności za nieuchronne, a społecznie niepopularne koszty reform. Można więc powiedzieć, że sygnały płynące z Zachodu były prawidłowo odczytywane i brane pod uwagę w Warszawie (i nie tylko). Tak rodził się strategiczny sojusz zagrożonych utratą władzy komunistycznych przywódców z międzynarodówką kapitału.

Nierównowaga wewnętrzna przejawiała się w coraz głębszych niedostosowaniach popytu i podaży, co prowadziło do stałej presji inflacyjnej. Inflację tłumiono administracyjnie poprzez utrzymywanie sztywnych cen (w sferze konsumpcji oznaką inflacji były wieczne, dłuższe lub krótsze, kolejki przed sklepami). Doprowadziło to do wprowadzenia systemu kartkowego, zaczął powstawać nowy, oficjalny (oprócz dotychczasowego „szarego”) obieg handlowy w postaci sklepów sprzedających za dewizy (Pewex w Polsce, Bieriozka w ZSRS) i sieci sklepów komercyjnych, gdzie ceny były wielokrotnie wyższe. Pod koniec lat 70. był to immanentny symbol socjalizmu[2].

Na permanentny kryzys gospodarczy nałożył się kryzys polityczny – utrata resztek akceptacji społecznej dla władz komunistycznych. Co więcej, narastająca niewydolność systemu szła w parze z postępującą utratą ideowości ludzi z aparatu władzy. Zainstalowana w 1944 roku w Polsce o zdziesiątkowanych elitach – dzięki bagnetom Krasnej Armii – nowa władza „ludowa” rekrutowała się głównie, „mówiąc Sienkiewiczem” („Ogniem i mieczem”), z przedstawicieli czerni[3]. „W większości najważniejsi i najbardziej wpływowi komuniści to ludzie prymitywni, niewykształceni, nieokrzesani, bez szczególnej pasji ideowej [...]. Komunista przejmujący władzę nad Polską był więc raczej chamem i zbirem niż [...] uzbrojonym prorokiem. Ukształtowała go rzeczywistość komunizmu radzieckiego, a nie zachodnie kluby i stowarzyszenia, w których polityczni marzyciele snuli plany przekształcenia świata. [...] Cham i zbir nadawali się idealnie do dokonania dzieła, które było im powierzone, a które polegało na zniszczeniu tych resztek substancji społecznej i kulturowej, jakie przetrwały czasy wojny” (R. Legutko, 2008, s. 35-37). Na początku władza kontentowała się przemocą fizyczną – motywowaną przesłankami ideologicznymi – wobec „przeciwników władzy ludowej”. Bardzo szybko, w Polsce już od początku destalinizacji w drugiej połowie lat 50. ubiegłego wieku, w „czerwonych dynastiach” nowego establishmentu zaczął następować zanik ideowości i wzrost atrakcyjności modelu władzy łączącego przemoc z legalnym bogactwem (J.R. Nowak, t. 2). Cel komunistycznej partii, jakim było zbudowanie socjalizmu w Polsce, zaczął być zamieniany na utrzymanie władzy, umożliwiającej legalne, prawnie dopuszczalne bogacenie się. Komunistyczna dusza została przeżarta cynizmem, wiara w komunizm przestała mieć jakiekolwiek znaczenie[4]. Świadomość problemów, przed którymi znalazła się Polska, których usunięcie w ramach istniejącego systemu nie było możliwe bez utraty władzy, pogłębiona płynącymi z Moskwy sygnałami o zbliżającym się końcu gwarancji Moskwy dla PZPR, spowodowała konsolidację wysiłków ludzi sprawujących rzeczywistą władzę (tzw. nomenklatury[5]) w Polsce, aby ją utrzymać w niepewnej przyszłości. Zgodne to było z Gomułkowskim hasłem z 1945 roku: „raz zdobytej władzy nie oddamy nigdy” (Protokół II Plenarnego posiedzenia przedstawicieli Rządu Tymczasowego i konsultantów z kraju i zagranicy.., Warszawa 1984).

Funkcjonariusze i beneficjenci władzy (już wówczas niekoniecznie kadry partyjne) uruchomili proces poprzez wprowadzanie reform, które miały nie tylko umożliwić utrzymanie władzy, lecz także spowodować wprowadzenie w Polsce systemu umożliwiającego sprawowanie realnej władzy z legalnym bogaceniem się. Wymagało to znalezienia nowych sił wewnątrz kraju, czyli poszerzenia bazy poparcia, ale również nowego sojusznika i gwaranta z zewnątrz, który byłby finansowo zainteresowany realizacją tego celu.

2. Przyczyny zewnętrzne – „nowe myślenie” w ZSRS a stosunki z uzależnionymi krajami socjalistycznymi

Zjawiska niewydolności ustroju socjalistycznego, narastającej bezideowości, a zwłaszcza dominującej roli służb specjalnych de facto rządzących krajem przejawiały się szczególnie ostro w Związku Sowieckim.

Pierwsze, nieśmiałe próby reform politycznych związane są z wieloletnim szefem NKWD[6] Wawrzyńcem Berią. W okresie od marca do czerwca 1953 roku, kiedy sprawował faktyczną pełnię władzy, nakazał wypuścić z łagrów ogromną liczbę więźniów politycznych i zainicjował rehabilitację ofiar stalinowskich czystek, myślał o przeniesieniu centrum władzy z partii do administracji rządowej (czyli de facto do bezpieki). W sferze zewnętrznej sugerował zliberalizowanie stosunków z krajami satelickimi; w zakresie polityki międzynarodowej uważał, że fizyczna walka z Zachodem nie jest celowa, ponieważ Zachód sam się unicestwi, wystarczy mu podsuwać odpowiednie środki[7]. Wysunął nawet projekt zgody na zjednoczenie państw niemieckich i wycofanie się ZSRS z tego kraju (pod warunkiem neutralności i demilitaryzacji) w zamian za rekompensatę do budżetu sowieckiego w wysokości 100 milionów dolarów[8]. Przyczyną tych posunięć mogła być znajomość prawdziwej, niekorzystnej kondycji społeczno-ekonomicznej państwa i narodu, którą dawała mu wiedza zdobyta przez lata sprawowania funkcji szefa NKWD. Ponadto rabunkowa gospodarka i uwięzienie znaczącej części populacji sprawiły, że w kraju zaczęło brakować siły roboczej (R. Pichoja, 2011, s. 106-116).

Po XXII Zjeździe KPZS w październiku 1961 roku nowa polityka sowiecka, realizowana odtąd przez podstęp i dezinformację, dopuszczała odstępstwa od komunistycznej doktryny, by utrzymać się przy władzy i zachować nienaruszony stan posiadania. Drugim zasadniczym odstępstwem była rezygnacja KPZS z dominacji w międzynarodowym ruchu komunistycznym i zastąpienie jej lojalnością wobec wspólnego programu, w tworzeniu którego swój udział mieli przywódcy partii komunistycznych (A. Ścios, 2011, s. 52). Uprzedzając dalsze rozważania, można powiedzieć w ślad za A. Ściosem, że realizacja zadania utrzymania władzy w Polsce miała przebieg trójfazowy. Faza pierwsza to zaaprobowanie utworzenia i istnienia NSZZ Solidarność; pozwoliło to komunistom ocenić skalę niezadowolenia społeczeństwa oraz zidentyfikować przywódców tego masowego ruchu. „Skuteczność polskiej fazy drugiej, czyli wprowadzenie stanu wojennego, pozwoliła komunistom na objęcie ruchu Solidarności ścisłą kontrolą oraz zapewniła stan wewnętrznej politycznej konsolidacji w Partii. Naszpikowanie Związku agenturą uczyniło to zadanie łatwiejszym” (A. Ścios, s. 53). Poprzez represje i szykany w latach 80. wymuszono emigrację tysięcy Polaków, pozbywając się ludzi o poglądach radykalnych, antykomunistycznych. „Faza trzecia to działania na rzecz sformowania rządu koalicyjnego, skupiającego przedstawicieli partii komunistycznej, reprezentantów reaktywowanej Solidarności oraz Kościoła. W tym rządzie mogłoby się znaleźć również kilku liberałów” (A. Golicyn, pierwsze wyd. angielskie to rok 1984!). W tym kontekście musiało zaistnieć przełomowe zdarzenie, które kończąc fazę drugą, jednocześnie rozpoczynało przygotowania do „historycznego kompromisu”, który otwierał drogę do fazy trzeciej (A. Ścios, s. 15). Wydarzeniem tym był Okrągły Stół, który przewidziano tylko dla Polski.

W przypadku ZSRS początki otwarcia i uruchomienia działań, głównie w wykonaniu służb specjalnych, mających na celu transformację „sistiemy”, wiążą się z nazwiskiem Jurija Andropowa, wieloletniego szefa KGB, wybranego 12 listopada 1982 roku na stanowisko Generalnego Sekretarza Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (KPZS). Był on jednym z najmocniejszych ludzi w otoczeniu Leonida Breżniewa. Spośród dziesięciu szefów KGB, od Iwana Sierowa poczynając, Andropow był bezsprzecznie człowiekiem najbardziej przebiegłym, najbardziej kompetentnym i najbardziej predysponowanym do pełnienia tej funkcji (W. Pawłow, 1994, s. 226).

Kiedy obejmował ten urząd, był już jednak człowiekiem schorowanym, zgorzkniałym i pełnym głębokiego pesymizmu. Znając katastrofalną sytuację kraju, remedium upatrywał w przejęciu bogactw naturalnych Rosji przez „czekistów”, czyli KGB, i wprowadzeniu nowego systemu, czegoś pośredniego między ultraliberalizmem a autorytaryzmem (D. Kartsev, nr 1157, 3-9 janvier 2013).

Już w 1983 roku zaczęto poszukiwania dalszej drogi w ponownie zaostrzającej się, po inwazji ZSRS na Afganistan i wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, zimnej wojnie. Rozważano kontrolowane zwinięcie „zewnętrznego” imperium, co miałoby wzmocnić imperium wewnętrzne, czyli sam Związek Sowiecki. Co więcej, według Andropowa wszystkie nieszczęścia ZSRS wynikały z mieszaniny wielonarodowościowej kraju i to on pierwszy zaczął myśleć o rozwiązaniu ZSRS i podzieleniu go na państwa narodowe. Wiele wskazuje na to, że to Jurij Andropow pierwszy zaczął traktować zależność krajów satelickich od ZSRS w kategoriach nie tyle politycznych, ile gospodarczych. „«Nie powinniście zostawiać żadnej wątpliwości tym, którzy w Solidarności wypowiadają się za wyjściem Polski ze wspólnoty socjalistycznej do obozu państw kapitalistycznych, że Związek Radziecki pomaga Polsce tylko dlatego, że jest ona naszym socjalistycznym sojusznikiem – mówił Andropow. Gdy tylko Polska stanie się państwem kapitalistycznym, nasza bezzwrotna pomoc zakończy się. Przejdziemy wówczas na inne, czysto komercyjne stosunki». [...] W jednej z rozmów po złożeniu mu sprawozdania o sytuacji w Polsce Andropow nagle zapytał, co sądzą polscy przywódcy o nas, o naszych możliwościach i potencjale” (W. Pawłow, 1994, s. 234, s. 236).

Te przemyślenia Jurija Andropowa korelowały z szybko postępującym zanikiem ideowości komunistów sprawujących władzę. Przestała im wystarczać władza polityczna oraz towary ze sklepów „za żółtymi firankami”[9]. Powszechna stawała się pogoń za pieniędzmi i konsumpcja „jak kapitalistów na Zachodzie”, czyli zamiana „Kapitału” na kapitał.

Uwarunkowania potencjalnej transformacji wzmocniły się, gdy do władzy w ZSRS, po krótkim urzędowaniu genseka Konstantina Czernienki, doszedł „młody”, bo 54-letni Michaił Gorbaczow, krajan i protegowany Andropowa. W sferze wewnętrznej Gorbaczow rozpoczął próbę ożywienia i przebudowy (pierestrojka) sowieckiej ekonomii na wzór Leninowskiego NEP-u. Oprócz modernizacji gospodarki i częściowego jej urynkowienia oznaczała ona zwiększanie swobód obywatelskich i ocieplenie stosunków z państwami zachodnimi. W próbach łagodzenia ustroju poprzez demokratyzację komunizmu, tzw. głasnost (jawność), kierowano się postulatami praskiej wiosny z 1968 roku, dotyczącymi „socjalizmu z ludzką twarzą”. Była to inspirowana odgórnie polityka zachęcająca do wyrażania opinii o mankamentach sowieckiej rzeczywistości; oznaczało to zerwanie z polityką cenzurowania informacji i tłumienia wolnej dyskusji, a w praktyce prowadziło do donosicielstwa.

Nowy przywódca Związku Sowieckiego przedstawił program stopniowych reform liberalizujących system komunistyczny, zachęcając jednocześnie inne kraje Europy Wschodniej do prowadzenia podobnej polityki. Jednak aparat partyjny bojkotował zmiany, nie chcąc utracić swojej uprzywilejowanej pozycji. By przeprowadzić zmiany w systemie (systemu?), który przynosił sprawującym władzę więcej kłopotów niż korzyści, należało więc znaleźć nowe twarze; ze starych elit nie było nikogo zdolnego do podjęcia tego zadania. Taką nową twarzą był Jegor Gajdar, który po przejęciu władzy przez Borysa Jelcyna został jego doradcą[10]. Należało również szybko przygotować kadry rozumiejące gospodarkę rynkową. Potwierdzał to wielokrotnie J. Gajdar, który wspominał w udzielanych wywiadach, że jawne dyskusje o zmianie systemu w ZSRS rozpoczęto na początku lat 80. XX wieku w Narodowym Instytucie Badań nad Systemami w Moskwie – sowieckiej kopii Międzynarodowego Instytutu Stosowanej Analizy Systemów (IIASA), utworzonego w Wiedniu na początku lat 70. Instytut był doskonale zaopatrzony w literaturę obcą. Modny był wtedy ultraliberalizm a la Thatcher czy Reagan, z tej prostej przyczyny, że szwedzkie poszukiwania w dziedzinie socjalizmu rynkowego ich nie interesowały, azjatyckie tygrysy dopiero zaczynały swoje l'entrée en scène, a zwrot Chin w kierunku gospodarki rynkowej, rozpoczęty w 1978 roku, nie przyniósł jeszcze widocznych rezultatów. Podobnie jak w Polsce były to dyskusje akademickie, niemniej nie ma najmniejszych wątpliwości, że odbywały się za wiedzą i zgodą, a być może nawet z inspiracji KGB.

Pierwszym posunięciem nowego genseka na płaszczyźnie zewnętrznej było ogłoszenie koncepcji tzw. nowego myślenia (M. Gorbaczow, 1988), czyli rewizja polityki sowieckiej wobec USA, Europy Zachodniej i podporządkowanych ZSRS od końca II wojny światowej państw Europy Środkowo-Wschodniej. Oznaką zmiany polityki sowieckiej był szczyt polityczny Reagan-Gorbaczow w Rejkiawiku w październiku 1986 roku. Być może tam należy doszukiwać się początku krystalizowania się nowej, dalekosiężnej strategii przetrwania komunistów u władzy. „Na spotkaniu z gen. Edwardem Rownym (potomkiem polskich emigrantów), które zorganizowała nowojorska Polonia, ktoś z sali zadał pytanie: czy prawdą jest to, że na spotkaniu w Reykjaviku w październiku 1986 roku pomiędzy Gorbaczowem i Reaganem, w którym Pan uczestniczył, Gorbaczow zgodził się na tzw. pierestrojkę, w zamian za to komunistom miał nie spaść włos z głowy, czyli jednym słowem zapewnić im bezkarność za popełnione zbrodnie? Generał odpowiedział twierdząco” (portal Salon24, 20.05.2011).

Znacznie wcześniej, bo zaledwie kilka dni po śmierci K. Czernienki, w marcu 1985 roku, M. Gorbaczow zwrócił się do obecnych na uroczystościach żałobnych w Moskwie przywódców państw socjalistycznych z nowym przesłaniem, „aby między naszymi państwami panowała większa równość [...] większe poszanowanie ich niezależności i suwerenności. [...] Powiedziałem im też, że powinni wziąć większą odpowiedzialność za własne kraje. Odnosiłem wrażenie, że nie biorą tego serio” (V. Sebestyen, 2009, s. 136). Miesiąc później, 26 kwietnia 1985 roku w Warszawie, w trakcie spotkania przywódców państw bloku sowieckiego, podczas którego podpisano protokół o przedłużeniu istnienia Układu Warszawskiego, Gorbaczow powiedział między innymi, że „każda z bratnich partii samodzielnie określa swoją politykę i jest za nią odpowiedzialna przed swoim narodem” (A. Dudek, 2013, s. 17). Była to zapowiedź odrzucenia tzw. doktryny Breżniewa[11] i zastąpienia jej tzw. doktryną Sinatry[12]. W lipcu 1988 roku Michaił Gorbaczow podczas wizyty w Polsce osobiście przekazał kierownictwu polskich komunistów, że mają „wolną rękę w polityce wewnętrznej”. Nowa jakość w polityce zagranicznej Kremla stała się powszechnie znana, gdy w przemówieniu na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ w grudniu 1988 roku Sekretarz Generalny KPZS powiedział: „Każdemu należy pozostawić wolność wyboru i od tej zasady nie może być żadnych wyjątków”. Była to oficjalna rezygnacja z „doktryny Breżniewa” (M. Dobbs, 1998, s. 264).

Trzeba z całą mocą podkreślić, że przyzwolenie na większą swobodę krajów satelickich, poprzez rezygnację z doktryny Breżniewa na rzecz doktryny Sinatry, nie było aktem litości, miłosierdzia czy kaprysem Gorbaczowa. Było spowodowane przesłankami natury ekonomicznej, z których wynikało, że utrzymanie status quo, czyli dominacji nad Europą Środkową w celu wykorzystywania jej potencjału na potrzeby produkcji zbrojeniowej ZSRS – kosztem konsumpcji jej społeczeństw – jest już fizycznie niewykonalne i finansowo nieopłacalne.

Przyczyny problemów ekonomicznych ZSRS w stosunkach z krajami socjalistycznymi wyjaśniała doktryna M. Marrese’a i J. Vanousa (M. Marrese, J. Vanous, 1983; por. J.P. Hardt, R.F. Kaufman, 1995; M. Lavigne, 1990). Na początku lat 80. ubiegłego stulecia przedstawili oni tezę, że ZSRS, subsydiując kraje satelickie, utrzymuje je, a więc powinien się od nich uwolnić. Wynikało to z ich analiz struktury handlu Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej i zmian cen w handlu wewnętrznym RWPG. Przeciętne ceny paliw w handlu wzajemnym RWPG były niższe niż na rynku światowym. Związek Sowiecki, będąc głównym dostawcą paliw i innych surowców, sprzedawał więc swoje produkty taniej, niż mógłby sprzedawać je na rynku światowym (ipso facto jakby do tego dopłacał). ZSRS był też głównym importerem dóbr przemysłowych w RWPG; kupując je od innych krajów socjalistycznych, płacił więcej niż potencjalnie na rynku światowym (pomijając już ich zdecydowanie niższą jakość). Stąd podwójne subsydiowanie przez Związek Sowiecki krajów członkowskich RWPG. Problem pojawił się z całą ostrością po kryzysach naftowych w latach 70., gdy ceny paliw poszybowały ostro w górę.

Doktryna zdobyła dużą popularność w ekipie M. Gorbaczowa. W Moskwie uznano, że należy wprowadzić ceny obowiązujące na rynku światowym, a rozliczenia clearingowe zastąpić rozliczeniami wolnodewizowymi. Spodziewano się podwójnych korzyści: pierwsza to koniec „dopłacania” do pozostałych krajów RWPG, druga to możliwość pozyskania wpływów w dewizach bez koniecznych zmian strukturalnych. Głównym rzecznikiem tego poglądu był Aleksandr Jakowlew, przyjaciel i doradca Gorbaczowa, dyrektor prestiżowego Instytutu Gospodarki Światowej i Stosunków Międzynarodowych Akademii Nauk ZSRS, który nieustannie nalegał na pilne zrewidowanie doktryny o znaczeniu i niezbędności państw satelickich dla ZSRS, nazywanych przez niego „pasożytami socjalizmu” (V. Sebestyen, s. 158).

Inny czynnik ekonomiczny, który zmusił Gorbaczowa i Kreml do skoncentrowania się na ratowaniu centrum imperium przed narastającym kryzysem, to narzucony przez Reagana bardzo kosztowny program „gwiezdnych wojen”. Decydujące znaczenie miała jednak konsekwentnie prowadzona przez Stany Zjednoczone polityka celowego i długookresowego obniżania światowych cen ropy naftowej. Umożliwiały to amerykańskie wpływy na Bliskim Wschodzie, a nade wszystko w Arabii Saudyjskiej. Arabia Saudyjska, zwiększając wydobycie ropy naftowej, powodowała spadek jej cen światowych (P. Schwitzer, 1994). Zakładano, że gospodarka sowiecka tego nie wytrzyma, gdyż ponad 80% sowieckich dochodów eksportowych pochodziło z ropy naftowej i produktów ropopochodnych. I to w sytuacji, gdy Związek Sowiecki był zmuszony importować, głównie z USA, kilka milionów ton zbóż konsumpcyjnych rocznie. Stanom Zjednoczonym udało się wpłynąć na drastyczną obniżkę światowej ceny ropy naftowej, z 30 dolarów za baryłkę w 1985 do 12 dolarów w 1986 roku. To była ekonomiczna katastrofa dla Związku Sowieckiego. „[...] katastrofa nastąpiła akurat w latach 1986-1987, kiedy gwałtowny spadek wydobycia ropy naftowej w ZSRS zderzył się z nie mniej gwałtownym spadkiem cen ropy naftowej na rynkach światowych. W rezultacie Związek Sowiecki stracił w ciągu roku ponad jedną trzecią swoich dochodów w twardej walucie” (W. Bukowski, 1998, s. 602). Dlatego trzeba było ratować centrum imperium, porzucając jego część zewnętrzną, jaką stanowiły Polska i pozostałe kraje satelickie.

Musiało upłynąć sporo czasu, zanim dyktatorzy, oficjalnie pełniący funkcje pierwszych sekretarzy partii komunistycznych w państwach socjalistycznych, uświadomili sobie, że kończy się opieka ze strony Kremla. Nawet kiedy powiedziano im wyraźnie, że Związek Sowiecki nie będzie już dłużej bronił komunizmu i sowieckiego imperium za pomocą interwencji zbrojnych, odmawiali przyjęcia tego do wiadomości. Przedsmakiem zmian była odmowa ZSRS wkroczenia do Polski w 1981 roku w celu stłumienia Solidarności. Wojciech Jaruzelski skomentował to następująco: „Nasi sojusznicy nas opuścili”. Oskarżył Rosjan o „zdradę dawnej przyjaźni” (V. Zubok, 2007, s. 390). Władza tych dyktatorów nie pochodziła z nadania społecznego, to Moskwa wbrew woli społeczeństw wyniosła ich na najwyższe stanowiska i tylko z jej poparciem mogli je utrzymać. Michaiła Gorbaczowa, który ostrzegał ich, że „muszą wziąć większą odpowiedzialność za swoje kraje”, początkowo nie traktowali serio, odbierając jego słowa jako rytualne deklaracje Kremla. Aleksandr Jakowlew w jednym z późniejszych wywiadów przyznał, że „ówcześni przywódcy krajów Europy Wschodniej nie brali go na poważnie, nie chcieli wierzyć w to, co powtarzał Michaił Siergiejewicz: «od teraz decyzje polityczne będą należały do ludzi, którzy żyją w tych krajach, wszystko będzie się działo zgodnie z ich wolą»” (A. Yakovlev, 1991).

Tymczasem Gorbaczow, który coraz bardziej przekonywał się do argumentów Jakowlewa oraz nowego ministra spraw zagranicznych Eduarda Szewardnadze, zgodził się z wnioskiem, że środkowoeuropejskie kolonie stanowią dla ZSRS brzemię, na które go nie stać. Ekonomiści wyliczyli Gorbaczowowi, że koszty utrzymania stabilności w Europie Wschodniej wynoszą około 10 miliardów dolarów rocznie, niektórzy uważali, że dodatkowe subsydia, drenujące sowiecką gospodarkę, wynoszą nawet 30 miliardów. Gorbaczow postanowił więc, że „socjalistyczni bracia” będą musieli przejść na własne utrzymanie. W lipcu 1986 roku, mówiąc na posiedzeniu Biura Politycznego KC KPZS o państwach Europy Środkowo-Wschodniej, stwierdził, że dłużej „nie można brać ich na swój kark. Główny powód – to gospodarka” (A. Dudek, 2013, s. 18).

W listopadzie 1986 roku (a więc zaledwie pięć lat po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce) wezwał przywódców państw satelickich do Moskwy na szczyt, który wstrząsnął światem socjalistycznym. Podczas spotkania ogłosił rewolucyjne zmiany w zasadach stosunków gospodarczych między Moskwą a tymi krajami, obowiązujących od czasów Stalina. Zapowiedział, że handel będzie się odbywał zgodnie z prawami rynku, tak aby obie strony odnosiły z tego korzyść; ogłosił też, że Związek Sowiecki nie będzie więcej gwarantował pożyczek z banków zachodnich[13]. Dla przywódców komunistycznych oznaczało to, że kończy się ich łatwe życie, oparte na dostawach taniej ropy, gazu i surowców oraz gwarantowanych zachodnich kredytach.

Wśród krajów uznawanych za najbardziej zdolne do samodzielnych dalszych wyborów politycznych wymieniano Węgry i Polskę. W oczach Moskwy Janos Kadar (którego Gorbaczow szanował) i Wojciech Jaruzelski (którego Gorbaczow lubił) byli otwarci na eksperymenty, a ich rezultaty bardzo interesowałyby Kreml, poszukujący wyjścia z matni systemowej[14]. Moskwa co najmniej od 1986 roku sygnalizowała polskim towarzyszom, że jest nie tylko przyjaźnie nastawiona do reform niezbędnych do normalizacji sytuacji po zakończeniu stanu wojennego, ale wręcz zainteresowana ich głębokością, co dawałoby szansę na przetarcie drogi do nowej rzeczywistości (J. Levesque, 1995, s. 145). Nowa sytuacja oznaczała jednak dla lokalnych namiestników z nadania Moskwy[15] koniec ich zewnętrznego podtrzymywania u władzy. A to wiązało się z koniecznością samodzielnej konfrontacji z polskim społeczeństwem, i to w obliczu postępującego bankructwa polskiej gospodarki. I tak jak w kraju polscy komuniści po zapowiedzi porzucenia ich przez Kreml zaczęli szukać sił, które mogłyby ich osłonić przed wybuchem społecznym, tak na arenie międzynarodowej[16] zaczęli szukać sobie nowego pana.

Taka jest geneza przyzwolenia Moskwy na Okrągły Stół w Polsce, stanowiącej poligon doświadczalny reform o poważnych konsekwencjach dla systemu socjalistycznego. Oficjalne stanowisko ZSRS w sprawie procesów normalizacyjnych w Polsce od 1988 roku było bardzo wstrzemięźliwe wobec towarzyszy rządzących Polską. W kwietniu 1988 roku Związek Filmowców ZSRS zaprosił na festiwal do Moskwy wybitnych polskich filmowców, Adama Michnika i towarzyszącego mu Andrzeja Wajdę. Władze polskie nie wyraziły zgody na wyjazd Michnika, niemniej jednak zaproszenie przypominało o nieuchronności utraty poparcia. Okazało się, że ambasada Związku Sowieckiego w Warszawie otrzymała polecenie przygotowania kompleksowego kompendium who is who w polskiej opozycji (A. Dudek, 2004, s. 238). Oznaczało to, że Moskwa nie tylko zaakceptowała działalność opozycji, ale wręcz dążyła do rozpoczęcia z nią rozmów[17]. Podjęta przez Moskwę próba dialogu z Polską bez pośrednictwa komunistów przypominała im, że kończy się pewna era. Na początku 1989 roku Kreml nie tylko zaakceptował uzgodnienia odnośnie do daleko idących zmian w Polsce, ale również wykluczył możliwość interwencji jako sposobu gwarancji swoich interesów[18] (A. Paczkowski, nr 6/2014). Towarzysze polscy byli więc świadomi, że zostało im niewiele czasu na podjęcie działań umożliwiających im samodzielne utrzymanie się przy władzy, bez wsparcia mocodawców z Moskwy. Stało się najpilniej strzeżoną tajemnicą, nie tylko zresztą w Polsce, za czym przemawiają fakty, że podczas negocjacji Okrągłego Stołu, a faktycznie do dzisiaj, strona opozycyjna i społeczeństwo były całkowicie przekonane, że rozpoczęcie negocjacji były tylko i wyłącznie gestem dobrej woli ze strony rządzących. Nie zdawano sobie sprawy z tego, że negocjacje zostały niejako wymuszone przez nowy kurs (nowe myślenie), wprowadzony przez Michaiła Gorbaczowa w ZSRS. Trzeba przyznać obiektywnie i wyrazić uznanie, wręcz podziw, że ówczesne władze komunistyczne w Polsce znakomicie wykorzystały swe ostatnie możliwości, opierając się, w sposób niezwykle inteligentny i przebiegły, tylko na własnym aparacie represji i przekazie medialnym. Sprawnie i szybko doprowadzono do Okrągłego Stołu z wybranymi przedstawicielami tzw. konstruktywnej opozycji (o czym będzie mowa później). Pierwszy wynik Okrągłego Stołu to częściowo wolne wybory w czerwcu 1989 roku, które de facto wygrała Solidarność. Reakcja Moskwy na wygrane przez opozycję wybory czerwcowe w 1989 roku była bardzo ostrożna i wyważona. Wadim Zagładin, doradca Gorbaczowa, przebywający na początku lipca 1989 roku z wizytą w Paryżu, w następujący sposób odpowiedział na pytanie o stosunek Moskwy do ewentualnego rządu solidarnościowego w Polsce: „Decyzja w tej sprawie jest wewnętrzną sprawą naszych przyjaciół. Będziemy utrzymywali stosunki z każdym wybranym w Polsce rządem” („Gazeta Wyborcza”, 3.07.1989). Upoważnia to do postawienia tezy, że Moskwa, nie wycofując swego poparcia dla PZPR, prowadziła poufne rozmowy z wybranymi działaczami opozycji na temat ewentualnego przejęcia przez nią władzy w Polsce (A. Dudek, s. 350). 12 lipca 1989 roku dwaj przedstawiciele polskiej opozycji, domniemany cinéaste A. Michnik i A. Wajda, prowadzili w stolicy ZSRS rozmowy na temat oficjalnego zaproszenia do Moskwy Lecha Wałęsy. Fakt przyjęcia A. Michnika w Wydziale Zagranicznym KC KPZS tydzień po ogłoszeniu słynnego artykułu „Nasz premier, wasz prezydent” („Gazeta Wyborcza”, 3.07.1989) być może oznaczał zgodę Moskwy na przejęcie władzy wykonawczej w Polsce przez opozycję[19]. W tym samym duchu pomyślane było zaplanowanie kolejnego poszerzenia kręgu partnerów w Polsce o ignorowane dotychczas stronnictwa koalicyjne PZPR[20]. Oznaczało to, że Moskwa ocenia przebieg wydarzeń w Polsce z perspektywy nie tylko własnej, lecz również polskiej[21].

Pierwszym gościem zagranicznym, który złożył wizytę nowemu premierowi Tadeuszowi Mazowieckiemu – 26 sierpnia 1989 roku, a więc zaledwie kilka dni po sformowaniu rządu, jeszcze przed wygłoszeniem expose – był szef KGB Władimir Kriuczkow. Wyprzedzając dalsze rozważania, można napomknąć, że w 1988 roku, kiedy było wiadomo, że nieuchronne jest podzielenie się władzą – czy to w formie Okrągłego Stołu, czy innego rytuału – Kriuczkow (były podwładny szefa KGB J. Andropowa, którego zastąpił na tym stanowisku) jeździł po krajach Europy Środkowej. Wtedy decydowano, która część opozycji jest konstruktywna, a która część to siły alternatywne, których nie należy zapraszać do rozmów czy lokować w strukturach władzy. Podczas audiencji Kriuczkow usłyszał dwa przesłania. Po pierwsze, Polska będzie państwem wam przyjaznym, a więc nie potrzebujecie komunistów. Po drugie, będziemy państwem suwerennym („Gazeta Wyborcza”, 11.09.1999). To wystarczało Moskwie, która miała świadomość, że w miejsce gwarancji ideologicznych i militarnych, które umożliwiały polskim komunistom utrzymanie się przy władzy ponad 40 lat, pojawią się nowe instrumenty w grze o Polskę: granie kartą niemiecką (gwarancja granic z Niemcami), broń ekonomiczna, czyli ropa, oraz agenci wpływu. Niespełna miesiąc po powrocie z Warszawy W. Kriuczkow złożył swój podpis pod dokumentem „O sytuacji w Polsce, możliwych wariantach jej rozwoju i perspektywach stosunków radziecko-polskich”, który oprócz niego sygnowało jeszcze trzech innych członków najwyższych władz sowieckich: Eduard Szewardnadze, Aleksandr Jakowlew i Dmitrij Jazow[22]. Dokument ten stał się tematem dyskusji na posiedzeniu Biura Politycznego KC KPZS 28 września 1989 roku, na którym oceniono, że wprawdzie nowy rząd będzie dążył do gospodarczego związania Polski z Zachodem, a politycznie do jej neutralizacji, możliwe jest jednak zachowanie przyjaznych stosunków polsko-sowieckich.

[1] Jedna z wielu prób kompleksowego ujęcia Jesieni Narodów (którą można określić również jako „żniwa służb specjalnych na czele z KGB”) to artykuł Dragosa Petrescu Rewolucje 1989 roku. Schemat wyjaśniający, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2 (18) 2011, s. 53-81. W eseju główny nacisk zostanie położony na aktorów (sprawców i beneficjentów) transformacji.

[2] „Mówiąc Witkacym”, były to los ultimospodrigos realnego socjalizmu.

[3] Bardzo popularna w PRL była zagadka: czym różni się Partia od Afrodyty? Odpowiedź brzmiała: Afrodyta wyłoniła się z piany morskiej, a Partia z szumowin. Bardzo celnie sformułował to R. Ziemkiewicz „Zagłada elit narodu, ludzi najlepszych, sprawia, że dominować w nim zaczyna element nikczemniejszy” (R. Ziemkiewicz, 2014, s. 35). Już w 1919 roku rosyjski pisarz Leonid Andriejev pisał: „Lenin stał się jak magnes, przyciągający do siebie opiłki; wszystko, co zepsute, tępe, nikczemnie zezwierzęcone. [...] Żadnemu ludowemu przywódcy nie udało się zebrać pod swoimi sztandarami tylu złodziejów, morderców, złych wyrodków, takiej kolosalnej armii tępych i zwierzęcych głów”. Cyt. za: G. Górny, 2013, nr 47, s. 9193; por. E. Korwin-Małaczewski, 1921.

[4] Decyzja gen. Jaruzelskiego o użyciu wojska i milicji w stanie wojennym w 1981 roku dowodziła również, że władze PZPR oceniały działaczy i członków partii jako bezideowych i niezdolnych do konfrontacji.

[5] Termin pochodzi od łacińskiego słowa nomenclator (łac. ‘wołający imię’; od nomen – ‘imię’ + calare – ‘wołać’) – niewolnik lub sługa w starożytnym Rzymie, zajmujący się obwieszczaniem swojemu panu nazwisk gości lub osób napotkanych na ulicy, szczególnie ważny w okresie kampanii wyborczej na któryś z urzędów. W średniowieczu urzędnik zajmujący się anonsowaniem osób przybywających na dwór, np. królewski lub papieski. W krajach realnego socjalizmu nomenklatura partyjna najogólniej oznaczała pracowników aparatu partyjnego oraz mianowanych przez władze partyjne urzędników i funkcjonariuszy państwa, organizacji społecznych i administracji przemysłowej. W żargonie partyjnym nomenklatura oznaczała ściśle sformalizowany system mianowań na stanowiska, poczynając od najniższych, np. stanowisko majstra czy kierownika wydziału w zakładzie pracy, które było w nomenklaturze podstawowej organizacji partyjnej lub w nomenklaturze komitetu zakładowego PZPR; stanowiska wyższe były w nomenklaturze wyższych instancji partyjnych. O objęciu najwyższych lub szczególnie ważnych stanowisk państwowych, społecznych lub gospodarczych (spis zawierał około 300 tysięcy takich stanowisk) decydowały wydziały Komitetu Centralnego PZPR lub nawet Sekretariat KC albo Biuro Polityczne (były one „w nomenklaturze KC”). Z reguły decyzję przygotowywał formalnie Wydział Kadr KC. Znacznie mniejsza była liczba członków oligarchii partyjnej, a więc najwyższej warstwy nomenklatury. W ZSRS było to około 3000 osób. O obsadzie stanowisk ministerialnych decydowało Biuro Polityczne. W nomenklaturze Sekretariatu KC były np. wyższe stanowiska kierownicze w prasie centralnej, radiu i telewizji, stanowiska dyrektorów i zastępców dyrektorów departamentów w ministerstwach. Warstwa społeczna zwana potocznie nomenklaturą miała szereg niedostępnych dla innych przywilejów, bardzo zresztą formalnie zróżnicowanych – od lepszych warunków wczasów po specjalne kliniki, sklepy i inne dobra.

[6] Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł – sowiecka, surowsza wersja MSW.

[7] Kontynuacja Leninowskiego hasła „kapitaliści sprzedadzą nam sznur, na którym my ich powiesimy”.

[8] Sprzeciwiali się temu pozostali sowieccy przywódcy (przede wszystkim Georgij Malenkow) oraz władze NRD na czele z Walterem Ulbrichtem.

[9] Specjalna sieć handlowa, dostępna tylko dla uprzywilejowanych funkcjonariuszy władzy.

[10] Potem jako minister finansów był jednym z autorów terapii szokowej (rosyjski Balcerowicz), która poprzez uwolnienie cen spowodowała gwałtowną drożyznę i drastycznie pogorszyła poziom życia ludności. Od 15 czerwca do 14 grudnia 1992 roku pełnił obowiązki premiera Rosji (któremu doradzali „przetestowani i sprawdzeni” w Polsce J. Sachs i D. Lipton), a od września 1993 do stycznia 1994 roku był pierwszym wicepremierem.

[11] Doktryna Breżniewa (zwana także doktryną „ograniczonej suwerenności”) – przyjęta w 1968 roku doktryna w sowieckiej polityce zagranicznej, stwierdzająca, że w krajach Układu Warszawskiego obowiązuje ograniczenie suwerenności państw członkowskich na rzecz interesów wspólnoty socjalistycznej (w praktyce ZSRS). Tłumaczono zatem, że interwencja w państwie dążącym do wyjścia z Układu nie jest agresją, lecz samoobroną przed ingerencją wrogiej ideologii. Doktryna została stworzona na potrzeby ideologiczne – w celu usprawiedliwienia interwencji w Czechosłowacji (tzw. Praska Wiosna). Jej brzmienie było następujące: „Wspólnota socjalistyczna jako całość ma prawo do interwencji na terytorium każdego państwa członkowskiego bloku socjalistycznego w sytuacji, gdy wewnętrzne lub zewnętrzne siły, wrogie wobec socjalizmu, usiłują zakłócić rozwój tego kraju i przywrócić ustrój kapitalistyczny”. Tym należy tłumaczyć uporczywe cytowanie przez oficjalne polskie media na przełomie lat 1980/1981 słów Leonida Breżniewa „bratniej Polski nie zostawimy samej w potrzebie”, które społeczeństwo polskie traktowało jako groźbę interwencji militarnej.

[12] Doktryna Sinatry – żartobliwa nazwa, opisująca liberalizację polityki sowieckiej względem państw Układu Warszawskiego w okresie pierestrojki Michaiła Gorbaczowa. Termin ‘doktryna Sinatry’ został użyty 25 października 1989 roku przez rzecznika Ministerstwa Spraw Zagranicznych ZSRS G. Gierasimowa, gdy był gościem popularnego amerykańskiego programu telewizyjnego Good Morning America. Temat rozmowy stanowiło przemówienie wygłoszone dwa dni wcześniej przez szefa sowieckiego MSZ E. Szewardnadze, który powiedział, że ZSRS respektuje wolność wyboru wszystkich państw, przy czym w szczególności wymienił państwa Układu Warszawskiego. Gierasimow powiedział prowadzącemu: mamy teraz doktrynę Sinatry. On śpiewał piosenkę I Did It My Way. Więc niech każdy kraj decyduje sam, jaką drogę obierze. Na pytanie, czy do swobody tej należy możliwość odrzucenia partii komunistycznych, odpowiedział, że struktury polityczne muszą być wybierane przez ludzi, którzy tam żyją. Doktryna Sinatry była odbierana jako pozwolenie Moskwy na decydowanie o swojej przyszłości bez pytania o zdanie sojuszników. Kilka miesięcy przed oświadczeniem Gierasimowa, w sierpniu 1989 roku, rząd Węgier otworzył swoją granicę z Austrią, czym obalona została żelazna kurtyna. Tysiące Niemców z NRD skorzystało z okazji, aby wyjechać na Zachód przez otwartą granicę. Ówczesny I sekretarz Socjalistycznej Partii Jedności (SED) Erich Honecker apelował do Moskwy, aby wpłynęła na rząd węgierski. Wystąpienie Szewardnadze i przemawiające do wyobraźni dowcipne określenie przez Gierasimowa nowej polityki stały się odpowiedzią na prośbę Honeckera – „nie trudź nas swoimi problemami, rozwiąż je sam”.

[13] Po latach wyraźnie widać, że agonia komunizmu zaczęła się w momencie, gdy zachodnie banki i inne instytucje finansowe zaczęły udzielać kredytów państwom socjalistycznym.

[14] Po 1995 roku Wojciech Jaruzelski w jednym z wywiadów podał następującą informację: „Miesiąc po tym jak Gorbaczow został sekretarzem generalnym spotkałem się z nim po spotkaniu wszystkich sekretarzy krajów komunistycznych. Nasze spotkanie odbyło się na osobności i postanowiliśmy, że decyzje i ustalenia tam podjęte zachowamy w sekrecie przed innymi sekretarzami partii komunistycznych. Postanowiliśmy, że Polska będzie laboratorium pierestrojki i laboratorium zmian”.

Cyt. za: A. Zybertowicz, Służby specjalne w czasie transformacji – perspektywapolska, [w:] P. Kuglarz, Od totalitaryzmu do demokracji., Kraków 2001. Podobno swoją pierwszą rozmowę z Gorbaczowem generał Jaruzelski odbył bez świadków i bez tłumacza – trwała ona pięć godzin.

[15] Jak inaczej można nazwać „polskich” „polityków” m.in. po zapoznaniu się z fragmentem rozmowy telefonicznej między L. Breżniewem i W. Jaruzelskim, przeprowadzonej po powołaniu generała na pierwszego sekretarza Partii: „Chcę wam powiedzieć otwarcie, że zgodziłem się na objęcie tego stanowiska z wielkimi oporami i tylko dlatego, że wiedziałem o waszym poparciu i że to wasza decyzja”. Cyt. za: R. Vetter, 2013, s. 133.

[16] Konsekwencją ostatnich kilkuset lat polskiej historii jest przekonanie części klasy politycznej, że najlepszym rozwiązaniem dla Polaków jest poddanie ich komuś z zewnątrz, mądrzejszemu i silniejszemu.

[17] Generał Pawłow, rezydent KGB w Polsce, już w połowie lat 70. otrzymał polecenie z Moskwy, aby nie budować agentury sowieckiej w partii władzy, tylko w opozycji, która kiedyś może przejąć władzę.

[18] Na zlecenie Biura Politycznego KPZS w lutym 1989 roku przygotowano cztery ekspertyzy. Pierwsza została sporządzona przez Wydział Zagraniczny KPZS, druga – przez MSZ, trzecia – przez Instytut Gospodarki Światowego Systemu Socjalistycznego, czwarta (do dzisiaj nieodtajniona) – przez KGB. Wszystkie trzy potwierdzały dezintegrację bloku wschodniego i stwierdzały, że utrzymanie krajów w strefie wpływów sowieckich nie jest już możliwe przy stosowaniu dotychczasowych metod.

[19] „Jeżeli opozycja w k[rajach] s[ocjalistycznych] uzyskuje oficjalny status – staje się partnerem władz, to kierownictwo radzieckie nie tylko nie widzi przeszkód, ale uważa za obustronnie pożyteczne kontakty z opozycją. Stąd ambasadorom ZSRR w k[rajach] s[ocjalistycznych] wydano dyrektywę, by nie unikali żadnych kontaktów z opozycją. Podobne wytyczne otrzymali też akredytowani w k[rajach] s[ocjalistycznych] dziennikarze radzieccy”. Źródło: 1989 lipiec 25, Moskwa – Szyfrogram ambasadora PRL w Moskwie Włodzimierza Natorfa dotyczący kontaktów między władzami KPZR i działaczami opozycji z krajów bloku radzieckiego, tajne, [w:] Zmierzch dyktatury. Polska lat 1986-1989 w świetle dokumentów, t. II, Warszawa 2013, s. 185-186.

[20] „W rozmowie Swietłow (kierownik sekcji polskiej w Wydziale Zagranicznym KC KPZR) stwierdził, że w sytuacji dużego naporu opozycji na rozwój kontaktów z ZSRR towarzysze radzieccy chcieliby przyśpieszyć działania na rzecz ustanowienia oficjalnych kontaktów KPZR z naszymi koalicyjnymi sojusznikami”. 1989 lipiec 17, Moskwa – Szyfrogram ambasadora PRL w Moskwie Włodzimierza Natorfa dotyczący kontaktów między KPZR i ZSL, tajne, [w:] Zmierzch dyktatury..., op. cit., s. 175.

[21] „Z całokształtu informacji o aktualnych wydarzeniach w Polsce wyłaniają się następujące elementy stwarzanego tu obrazu informacyjnego: a) zrozumienie nowego jakościowo układu sił politycznych z uznawaniem konstruktywnej opozycji (obowiązuje termin przyjęty od nas) za realną rzeczywistość i partnera, z którym należy się liczyć. Równolegle informuje się o istnieniu opozycji skrajnej, nazywanej wprost antysocjalistyczną”. 1989 lipiec 4, Moskwa – Szyfrogram ambasadora PRL w Moskwie Włodzimierza Natorfa dotyczący radzieckich ocen sytuacji w Polsce, tajne, [w:] Zmierzch dyktatury..., op. cit., s. 136.

[22] Zmierzch dyktatury. Polska lat 1986-1989 w świetle dokumentów, t. II, dok. 144, Warszawa 2013, s. 32.