Redakcja, korekta, skład i łamanie: KorTekst

Projekt okładki: Simple Publishing Sp. z o.o.

Grafika na okładce: Stanisław Maciaszczyk

Copyright for text © Bogumiła Chabowska, 2015

Copyright for this edition © Simple Publishing Sp. z o.o., 2015

ISBN: 978-83-7975-011-5

Simple Publishing Sp. z o.o.

ul. Petera Mansfelda 4

60-855 Poznań

www.simplepublishing.pl

facebook.com/simplepublishing

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Po dwóch stronach

1. Torowisko

2. Niebo

3. Maria i różaneczniki

4. Archiwum

5. Autor

6. Nieoczekiwany przypadek Anatola Rudzkiego

7. Ciuciubabka

8. Dwie miłości

9. Tu, gdzie nam dobrze

10. Miejskie drzewo

11. Pan Przecinek

12. Samochód jak medal

13. Ci urzędnicy

14. Bracia i bratowe

15. Wielki mały pieniądz?

16. Młodsi wykluczają starszych

17. Kręć się, kręć wrzeciono

18. Mam szczęście

19. Lawina w dolinie

20. Massimo

21. Średnio Młoda Para

- Jubilaci

1. Chłopiec mamusi i tatusia

2. O dwóch chłopcach: czernina i krem kurkowy

3. Chłopak w niewidzialnej todze

4. Chłopiec, który miał przedłużyć swój ród

5. Chłopak robiący wrażenie

6. Chłopak, który diabłu szczegóły wypomina

7. Swój chłopak z nieokiełznaną ciekawością

8. Chłopak tworzący świat kredkami

9. Chłopak w mokasynach

10. Chłopak tańczący z fokami

11. Chłopak, który ping-ponga zamienił na karty do brydża

12. Chłopak z positive approach

13. Chłopak z admiralskim zacięciem

14. Pan od wuefu

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Po dwóch stronach

Nieoczekiwany przypadek
Anatola Rudzkiego

Anatol Rudzki, księgowy od lat ponad trzydziestu, miał dość swojej pracy. Jego codziennością były wszechobecne liczby. Własnymi rękoma je pieścił i zarazem z całego serca nienawidził. Jego mózg żywił się nimi. Gdybyż tylko mózg. Biedny księgowy czuł, że i jego wnętrzności wypełnione są kolumnami liczb z wczoraj, przedwczoraj, sprzed roku. Już nie potrafił odróżnić, które były ważne, a które małe i nic nieznaczące. Coraz to nowsze ciągi liczb nieustannie przygniatały jego ciało do blatu biurka, oplatały go ze wszystkich stron, zmuszając do siedzenia na obrotowym krześle. On poddawał się ich działaniu. Sądził, że na tym polegała jego praca: na wzajemnej współpracy. Te liczby jednak trzymały go w szachu. Nie pozawalały mu nawet na samotny odpoczynek. Uwalniały Anatola dopiero wówczas, gdy wyłączał komputer. Lecz tylko z pozoru, bo zabierał je ze sobą do domu. Zbyt łatwo przedostawały się do jego krwioobiegu i bezustannie poruszały się w rytmie serca. Był ich więźniem, bez szansy na uwolnienie.

Któregoś dnia, gdy jak zwykle usiadł przy biurku zapełnionym różnymi ważnymi papierami, by rozpocząć sprawdzanie, dekretowanie, wprowadzanie, analizowanie zdarzeń księgowych, o których informowały znienawidzone liczby, doznał olśnienia. Zrozumiał, że jego praca ma szerszy wymiar i znaczenie, niż dotychczas sądził. Odkrył, że prawdziwe życie, które dotąd wydawało mu się – ba! był tego nawet pewien – rozgrywało się poza nim, jest niczym innym, tylko podwójnym zapisem. Wiedział dobrze, co znaczy podwójny zapis w księgach, którymi posługiwał się na co dzień. Pomyślał nawet: „Gdyby nie system wenecki[1], świat pewnie nie doszedłby tu, gdzie jest dzisiaj, a już na pewno każdy człowiek mógłby mieć własną historię całkiem odmienną od obecnej”.

Tydzień wcześniej zarachował w księgach pewien rachunek, który przez roztargnienie księgowego przeleżał w szufladzie jego biurka ponad sześć miesięcy. Po raz pierwszy w życiu popełnił taki błąd. Miasteczko, w którym mieszkał i pracował księgowy, o intrygującej nazwie Zapomyśl, położone było zupełnie na uboczu głównej drogi prowadzącej na zachód kraju. Mieszkało w nim nie więcej niż pięć tysięcy mieszkańców. Wiadomość o odnalezionym rachunku bardzo szybko obiegła Zapomyślan. Dotarła także do Katarzyny Wrony, obecnie wdowy z dwójką dzieci, której sprawa bezpośrednio dotyczyła. Kobieta pochowała swego męża zaledwie pół roku temu. Jej mąż prowadził firmę usługową, świadczącą usługi transportowe. Większość zleceń dostawał z miejscowej firmy produkcyjnej MAT, gdzie pracował księgowy Rudzki. Firma wytwarzała materace do ćwiczeń gimnastycznych. To właśnie je Wrona rozwoził po całym kraju zgodnie z zamówieniami.

Któregoś jednak dnia pan Wrona zasłabł za kierownicą, stracił panowanie nad autem, które zatańczyło na oblodzonej drodze i uderzyło w drzewo. W wyniku doznanych obrażeń mężczyzna zmarł na miejscu wypadku. Firma MAT rozliczyła się z wdową bardzo szybko, regulując wszystkie zaksięgowane rachunki. Pozostał tylko ten jeden, który przypadkiem przeleżał w szufladzie biurka Anatola Rudzkiego. Pani Katarzyna po śmierci męża znalazła się w trudnej sytuacji. Jako że sama nigdy nie pracowała, gdyż zajmowała się dziećmi i domem, teraz nie mogła znaleźć pracy. Drobne oszczędności starczyły na skromne życie zaledwie przez kilka miesięcy.

Kiedy księgowy znalazł rachunek, podpięty przypadkowo z dokumentacją zeszłorocznego ubezpieczenia swojego samochodu, musiał go oczywiście zaksięgować, nawet z tak dużym opóźnieniem. Zasada podwójnego zapisu nie pozwalała mu wprowadzić wartości tego rachunku tylko w koszty – na konto usługi transportowe – po stronie winien. Musiał on jednocześnie zaksięgować nową pozycję – zobowiązanie wobec (nieżyjącego) pana Wrony – po stronie ma lub credit, jak kto woli.

W ten sposób nie tylko wdowa po przewoźniku dowiedziała się, że firma MAT zalega jej z płatnościami, ale także cały zarząd przedsiębiorstwa. Zaś mieszkańcy Zapomyśla, którzy w większości nie lubili skostniałego księgowego, bo nigdzie nie bywał i prawie z nikim nawet na ulicy nie rozmawiał, poczuli teraz do niego pogardę. Jakby specjalnie schował ten rachunek, żeby pani Wrona nie otrzymała zapłaty. Wdowa nie czuła do niego urazy. Wręcz przeciwnie, była niezmiernie uradowana. Jakby te pieniądze spadły jej z nieba. Już myślami rozporządzała nimi, bo lada dzień miały wpłynąć na jej konto.

Wizyta

W piękny, słoneczny czerwcowy piątek, około godziny dziesiątej rano do drzwi niewielkiego, ale zadbanego domu wdowy, położonego na wschodnim krańcu miasta, ktoś zapukał. Pani Kasia pomimo czterdziestu lat była wciąż urodziwą, niewysoką blondynką, o szafirowych oczach, kształtnych ustach oraz zgrabnej sylwetce z dużym biustem. Nie spodziewała się nikogo i dlatego zdziwiło ją to pukanie. Kiedy otworzyła drzwi, zobaczyła w progu nieznajomą kobietę. Od razu zauważyła zaokrąglenie na wysokości jej talii.

Dwa zdania wymienione przy drzwiach wejściowych z obcą osobą niemalże zwaliły wdowę z nóg. Siłą woli powstrzymała się od upadku przed wpatrującą się w nią kobietę w średnim wieku. Katarzyna Wrona usłyszała bowiem, że przybyła kobieta, chce jej opowiedzieć o związku łączącym ją z jej mężem. Cóż miała uczynić nasza bohaterka, będąc teraz na ustach całego miasteczka? Poprosiła ją do środka, mówiąc:

– Proszę wejść.

– Dziękuję – odpowiedziała blada jak ściana kobieta, przedstawiając się jako Barbara Malicka.

Była młodsza od Katarzyny. Równie ładna i, co ciekawe, miała także długie blond włosy. Ale nie była wcale seksowniejsza. Tak przynajmniej wdowie się wydawało, gdy taksowała wzrokiem gościa podczas przejścia do salonu. Na szczęście chłopcy byli w szkole i mogła z nią otwarcie porozmawiać. „Musi przecież jakoś udowodnić, że miała romans z moim mężem”, pomyślała wdowa. Gdy nieznajoma usiadła, od razu zapytała uprzejmym głosem:

– Czego się pani napije?

– Poproszę szklankę wody – odparła Malicka.

Wdowa podała jej szklankę napełnioną wodą, spoglądając przy tym prosto w oczy. Dziewczyna wydawała się być bardzo przestraszona i skruszona. Piła wodę małymi łykami. Z kolei Kasia zdała sobie sprawę, że mimo chwilowego zasłabnięcia, panuje nad całą tą niespodziewaną sytuacją. Zaraz też powiedziała:

– Mam nadzieję, że opowie mi pani o wszystkim. No, może bez detali, bo mogą mnie tylko za bardzo zranić.

– Poznałam pani męża ponad pół roku temu – odrzekła Malicka. – Przejeżdżał przez moją miejscowość, Nadarzyn. Z powodu awarii samochodu zatrzymał się na bocznej ulicy miasteczka. Poszukiwał warsztatu i spotkał mnie. Akurat chciałam przejść na drugą stronę ulicy, tuż obok niego. Oczywiście wskazałam mu drogę. Później okazało się, że naprawa przeciągnie się do następnego dnia. Pracowałam wówczas w przydrożnym barze. Obsługiwałam kasę. Wieczorem do baru przyszedł pani mąż. Ponieważ rozpoznał we mnie dziewczynę, która wskazała mu drogę, to zwyczajnie zaczął ze mną rozmawiać. Opowiadał mi wtedy o pani, o chłopcach, o swojej pracy. Przyznam się, że zazdrościłam mu takich cudownych rodzinnych relacji. Był bardzo przystojny. Wcześniej nie widziałam takiego mężczyzny, przynajmniej w moim miasteczku takiego nie było. My kobiety wiemy, kiedy mężczyzna jest wart grzechu. Na drugi dzień wyjechał. Myślałam, że nigdy więcej się nie spotkamy. I też nigdy więcej go nie widziałam. Niestety po tej nocy pozostał nieodwracalny ślad. Jestem w ciąży, w szóstym miesiącu. To dziecko pani męża. Wiodłam spokojne i nudne życie. Miałam pracę i nędzny pokój przy barze. Jednak trzy miesiące temu, zanim zorientowałam się, że noszę w sobie dziecko, zostałam zwolniona. Nie wiem, co mam począć, bo właściwie jestem sama. Nie mam rodziny. Przypadkiem usłyszałam historię, którą opowiadał jakiś nieznajomy w barze: o wdowie po przewoźniku materacy, którego ostatni rachunek firma MAT zagubiła i po kilku miesiącach odnalazła. Skojarzyłam tę opowieść z panią i postanowiłam zwrócić się o pomoc. Właściwie, to nie wiem, po co ja to pani mówię i dlaczego jestem teraz tutaj. Należą się pani głównie przeprosiny, a nie kolejne kłopoty. Proszę mi wybaczyć…

Po wysłuchaniu tego wyznania, Katarzyna nie odezwała się przez kilka minut. Wreszcie, gdy uporządkowała wszystkie myśli, powiedziała:

– Zastanawiam się, czy słusznie pani postąpiła, informując mnie dzisiaj o czymś, czego nawet w złych snach nie mogłam się spodziewać. Aby znaleźć sensowne wytłumaczenie i jednocześnie jakieś rozwiązanie, odwróciłam nasze role. Zadałam sobie pytanie, jak ja bym postąpiła w sytuacji, w której pani się znalazła. Nie znajdę jednak żadnej odpowiedzi, dopóki nie upewnię się, że ta opowieść jest prawdziwa. Jaką ja mogę mieć pewność, że to mój mąż jest ojcem dziecka, które nosi pani w swoim brzuchu? Proszę przynajmniej mi opisać, jak był ubrany spotkany wówczas mężczyzna.

I Malicka w szczegółach opisała cały ubiór kochanka: od butów, przez spodnie, koszulę, kurtkę i kapelusz. Dopiero wtedy wdowa uwierzyła jej słowom. Wszystko się zgadzało. Opisanie wyglądu męża nie było dla niej bolesne. Wręcz przeciwnie, zrobiło się jej przyjemnie, że ktoś tak dobrze go zapamiętał.

– Nie możemy zmienić tego, co już zaszło – po tym, co usłyszała, pani Wrona kontynuowała teraz swoją wypowiedź – gdyby żył mój mąż, pewnie nasze małżeństwo by się rozpadło. Teraz jednak sądzę, powinnam przyjąć tę wiadomość jak dar od niego. Już niedługo urodzi pani jego dziecko. Dlatego nie powinnam odprawić pani z kwitkiem. Zdecydowałam, że podzielę się z panią sprawiedliwie pieniędzmi, które wkrótce otrzymam. Nas jest troje, pani jest czwarta, wobec tego dostanie pani jedną czwartą kwoty, która wpłynie na moje konto. Mam dla pani jednak także inną propozycję: może razem mogłybyśmy dalej poprowadzić firmę męża? Otrzymane pieniądze zainwestujmy w rozwój firmy przewozowej, którą z czasem przekształcimy także w handlową. Co pani na to, pani Barbaro?

Takiego obrotu sprawy pani Barbara się nie spodziewała.

Księgowy

Ubrany w całkiem już znoszony i wypłowiały szlafrok księgowy wyglądał przez okno salonu na ulicę. Mieszkał w samym centrum miasteczka, naprzeciwko banku. Było upalne, niedzielne przedpołudnie. Pocił się na całym ciele. Czuł, że po czole spływają mu krople potu. Jeszcze nie w pełni dotarło do niego to, co stało się kilka dni temu. Jego pracodawca, cały zarząd firmy zgodnie, po tym jak wprowadził do ewidencji zagubiony rachunek, po prostu zwolnili go w trybie natychmiastowym. Mimo nienagannego, długoletniego stażu pracy.

Stał teraz przy oknie z miną cierpiętnika i rozważał swoje własne położenie. Ludzie, którzy spieszyli się do kościoła odwracali wzrok i udawali, że go nie widzą. Pan Anatol zauważył idącego spiesznym krokiem dyrektora miejscowego banku. Miał trochę zatrwożoną minę. Księgowy znał ten jego wyraz twarzy. Wiele razy bywał w banku w celu załatwienia różnych spraw firmowych. Ten mężczyzna z natury był wesołkiem, dlatego jego pochmurne oblicze zdziwiło obserwatora. Podszedł zaraz do swojego biurka, podniósł notes i zanotował: dyrektor banku.

Księgowy był typowym starym kawalerem. Widok dyrektora banku przypomniał o Elizie – dziewczynie, o której względy rywalizował kiedyś z innym chłopakiem. Jego konkurent rozpoczął później pracę w banku, awansując do najwyższego stanowiska. To właśnie jego przez chwilę obserwował Anatol Rudzki, dopóki nie zniknął mu z oczu tuż za rogiem mieszkalnego budynku. Kiedyś zazdrościł obecnemu dyrektorowi, że okazał się lepszym kandydatem na męża Elizy. Obecnie, wciąż tkwiąc w stanie kawalerskim, pogodził się z dawną młodzieńczą porażką. Myślał nawet, że dziewczyna dobrze wybrała, bo on chyba nie nadawał się do założenia rodziny.

Anatol Rudzki wiedział, że w mieście ludzie uważają go za dziwaka. A on po prostu nie lubił rozmawiać z obcymi, bo musiałby zapytać się o różne codzienne sprawy, które tak naprawdę go nie interesowały. Poza tym nie lubił swojego imienia Anatol. Gdy się przedstawiał, natychmiast uświadamiał sobie, że czyniło go ono starszym. Zarówno wtedy, gdy był jeszcze młody, jak i teraz, gdy lat mu przybywało. Nadał mu je ojciec, który również miał na imię Anatol (każdy pierwszy męski potomek z dziada pradziada tak się nazywał).

Rudzki mieszkał kiedyś z rodzicami, na zupełnym odludziu, pod Zapomyślem. Posiadali małe gospodarstwo, ogród, konia, krowę, hodowali kilka świnek. Żyli bardzo skromnie. Anatol był jedynakiem i pragnął się kształcić. Rodzice pomogli mu w tym, na ile ich było stać. Początkowo zrobił wieczorowo kurs ekonomisty, dopiero potem zapisał się na zaoczne studia ekonomiczne, które ukończył. Jednocześnie cały czas pracował. Gdy rozpoczął pracę w firmie MAT, rodziców odwiedzał bardzo rzadko.

Po tym, jak ich gospodarstwo spłonęło, a matka i ojciec zginęli w płomieniach, od dawna nie był w swoich rodzinnych stronach, chociaż ziemia i to, co pozostało po pożarze, wciąż należały do niego. Pomyślał: „Muszę tam wreszcie pojechać”. Najwyższy czas zająć się spuścizną po rodzicach.

Wakat

Przedsiębiorstwo MAT, po zwolnieniu pana Rudzkiego odpowiedzialnego za sporządzanie bilansu finansowego, natychmiast rozpoczęło poszukiwania jego następcy. Jednak do małego miasteczka, jakim był Zapomyśl, nikt z kilkuletnim stażem pracy na podobnym stanowisku, nie chciał przyjechać. Mijał kolejny dzień, a zaległości w rachunkowości rosły. Nie dość, że produkcja w okresie letnim zawsze spadała o połowę, to ani zobowiązania, ani należności nie mogły być regulowane, bo nikt nie prowadził ich ewidencji, a płatności były zautomatyzowane za pomocą programu finansowo-księgowego.

W ciągu trzech dni znaleziono jednak rozwiązanie. Córka dyrektora banku, Ewa Zabłocka, studiowała ekonomię i poszukiwała pracy. Właśnie kończyła pracę magisterską. Potrzebowała pieniędzy, bo zbliżająca się obrona pracy i wszystko, co się z tym wiązało, były kosztowne. Ewa jak zwykle nie chciała takimi sprawami obciążać rodziców. Zatrudniono ją w firmie na okres próbny. Wprawdzie nigdy nie miała nawet jednego dnia stażu w księgowości, ale świetnie radziła sobie z komputerem. Była też oczytana, bystra i na dodatek bardzo ładna, wciąż o dziewczęcych kształtach. Sądziła, że skoro wydawanie pieniędzy sprawiało jej przyjemność, tak samo będzie z pracą z nimi, choć to są tylko pieniądze wirtualne. Wcześniej, podczas wakacji, zarabiała już w różnych firmach, głównie pełniąc rolę hostessy. Wtedy poznała trochę świat ludzi dorosłych, obserwując ich z boku na różnych imprezach marketingowych czy rautach. Rodzice pozwalali jej dysponować zarobionymi kwotami w sposób, jaki jej odpowiadał. Jeżeli więc stwierdziła, że ma braki w garderobie, wydawała je na fatałaszki, czasem pieniądze przeznaczała na książki czy wyjazd wakacyjny. Nie była osobą, która myślała tylko o urodzie. Była rozsądna i bardzo oszczędna. Potrafiła gospodarować swoimi zarobkami przez cały rok. Nie miała całkowitej pewności, co tak naprawdę w przyszłości pragnie robić. To ojciec zwrócił się do niej z pytaniem:

– Ewa, czy nadal szukasz pracy?

– Tak tato, wciąż szukam. Ale w naszej mieścinie chyba nic nie znajdę – odpowiedziała natychmiast.

– A wiesz córeczko, dowiedziałem się, że jest wakat księgowego. Zwolniono pana Rudzkiego. No wiesz, tego adoratora twojej matki z młodości. Pilnie poszukują kogoś na jego miejsce. Uważam, że trafiła ci się świetna okazja. Nie zmarnuj jej i wyślij jak najszybciej swoje CV do firmy MAT – informował i jednocześnie podpowiadał ojciec Ewy. – Zatrudnienie zgodne z wykształceniem w miejscu zamieszkania to dzisiaj jest nie lada gratka. Nie zmarnuj swojej szansy córeczko – mobilizował dalej.

– Dziękuję tato za tę informację. Zaraz rano osobiście zaniosę moje CV do kadr.

W poniedziałek Ewa Zabłocka rozpoczęła pracę w księgowości. Gdy tylko weszła do biura byłego księgowego, rozejrzała się z zainteresowaniem. Pomieszczenie wydało się jej zaniedbane, szare, panował tam półmrok. Na biurku piętrzyły się ogromne stosy faktur do dekretacji i księgowania. Była dziewczyną ambitną, więc energicznie zabrała się do pracy. Mając przed sobą szczegółowy plan kont przedsiębiorstwa, szybko zrozumiała sposób dekretowania rachunków… Po kilku godzinach już nie musiała wcale nań zerkać. Góra faktur topniała pod dotknięciem jej rąk jak pierwszy śnieg pod wpływem prażącego działania porannego słońca.

Z powodu tak absorbującej pracy poczuła ogromne zmęczenie. Potrzebowała chwili wytchnienia. Wyszła na korytarz i dalej przeszła do hali produkcyjnej. Tam jej oczom ukazał się pas transmisyjny, na którym powoli przesuwały się gotowe materace. Zauważyła również cztery ogromne maszyny zszywające powłoki, które następnie naciągane były na specjalne, grube pianki o kształcie prostokąta. Stanęła wewnątrz hali produkcyjnej, nie mogąc oderwać oczu od pracujących maszyn. Zaintrygowana postępem prac na produkcji, zupełnie zapomniała, iż czeka na nią jeszcze dużo niezaksięgowanych faktur.

Minęła chyba godzina. Ona wciąż patrzyła na obezwładniający ją ruch maszyn… Przechodził tamtędy majster i zauważył młodą dziewczynę, wpatrującą się w urządzenia produkcyjne. Przystanął i zapytał:

– Co pani tutaj robi?

– Pracuję w księgowości – odpowiedziała spłoszona Ewa Zabłocka. – Już sobie idę. Mam zresztą dużo pracy…

Gdy wróciła i zobaczyła te wszystkie, jeszcze nieobrobione rachunki, aż ją ścisnęło w żołądku. Atmosfera produkcji, w której jeszcze przed chwilą była, bardzo jej odpowiadała. Natomiast zalegające na biurku dokumenty z numerem podawczym nadanym przez sekretarkę firmy wręcz ją odrzucały, jakby mówiły: Ty nas nigdy nie polubisz. Wolała ubrać się i wyjść, i tak zresztą kończył się dzień pracy.

Następnego dnia przyniosła ze sobą bukiet kolorowych tulipanów. Pragnęła choć trochę rozweselić to ponure biuro, które stało się jej miejscem pracy. Z samego rana postanowiła, że upora się ze wszystkimi zaległościami. Postarała się dotrzymać danego sobie słowa. W niecałe siedem godzin wszystkie faktury z biurka przeniosła do segregatorów. Dziewczyna zrozumiała, że to koniec harówki, ponieważ wszystkie rachunki zaewidencjonowała w firmowym systemie księgowym. Mogła wreszcie głęboko odetchnąć, napawać się pustym, gładkim i błyszczącym blatem biurka.

Rozluźniona i zadowolona z siebie Ewa usłyszała jakiś odgłos zza swoich drzwi, który przyciągnął jej uwagę. Wstała od biurka i udała się na produkcję. Pragnęła znów usłyszeć ten szum maszyn poruszających się posuwiście w górę i w dół, w tył i w przód. Miała wrażenie, że przysłuchuje się ulubionej muzyce, uczestnicząc w koncercie zespołu młodzieżowego. Ponownie spotkała tego samego majstra, który tym razem z ochotą opowiedział jej o całym procesie produkcji. Ewa wykazywała tak ogromne zainteresowanie, jakiego on wcześniej nie zauważył u żadnego ze swoich pracowników. W końcu zapytał:

– Nie musi pani już wracać do swojej pracy?

– Tak, tak… już idę – odpowiedziała młoda księgowa – I dziękuję.

Ewa Zabłocka wracała do biura jak za karę. Ciało miała jakieś ociężałe, jakby przybyło jej z pięć kilogramów. Odkryła zaskoczona, że praca w księgowości nie pociągała jej w żaden sposób. Te cyfry: zera, dwójki, dziesiątki i tysiące, i cała reszta z układu dziesiętnego, tworzące przeróżne kombinacje liczb, zatrważały jej młodą wyobraźnię. Jak zostanie z nimi, wkrótce sama stanie się jedną z cyfr! A może jednak zbyt szybko zareagowała tak negatywnie? Pewnie tempo pracy związane z nawarstwionymi zaległościami wywołało w niej złe samopoczucie. Albo po prostu nie jest przyzwyczajona jeszcze do żmudnej pracy. Żeby być pewną, co naprawdę chce w życiu robić, powinna popracować jeszcze trochę w księgowości. Musiała jednak porzucić swe rozmyślania, bo gdy weszła do swojego pokoju, nagle zadzwonił telefon. Podniosła słuchawkę i dowiedziała się od sekretarki, że ma natychmiast zgłosić się do dyrektora.

Dwie Wrony

Dwie kobiety, które połączył nieżyjący już pan Wrona, postanowiły, że zainwestują pieniądze, które właśnie zasiliły konto pani Katarzyny. Nazwały firmę Dwie Wrony, żeby dobrze się kojarzyła z poprzednią. Na początku czerwca w poniedziałek przy rejestracji i zgłoszeniu działalności określiły wzajemne udziały: Katarzyna Wrona: 75%, reszta: 25% – Barbara Malicka. Wszystkie najważniejsze tematy omówiły.

– Jednak nie wiem, kto poprowadzi naszą książkę przychodów i rozchodów. Ja się w ogóle na tym nie znam – pytająco i zarazem twierdząco wypowiedziała się Barbara.

– Sama się nad tym zastanawiałam. Wcześniej to ja wspomagałam męża w kwestiach księgowych. Jednak teraz to będzie niemożliwe – odpowiedziała Katarzyna. – Wiesz Barbaro, może zaproponujemy pracę temu księgowemu, z powodu którego jest całe to zamieszanie z rachunkiem mojego męża. On, o ile wiem, został z tego powodu zwolniony. Pewnie nadal jest bez pracy – kontynuowała wdowa.

– No tak, to jest dobra myśl. Będziemy potrzebowały kogoś z doświadczeniem. W takim razie pozwolisz Kasiu, że ja zajmę się tym w najbliższym czasie? – zapytała Malicka.

– Oczywiście. Masz moją zgodę. Sadzę też, że lepiej będzie dla księgowego, gdy to ty z nim porozmawiasz, a nie ja – odpowiedziała wdowa. – Przy okazji możesz mu powiedzieć, że nie mam do niego żalu o niezaksięgowany rachunek.

Barbara rozpoczęła poszukiwania mieszkania na wynajem, najlepiej jak najbliżej siedziby firmy, czyli domu pani Katarzyny. Była szczęśliwa, nie spodziewała się zupełnie takiego obrotu sprawy. W końcu wdowa mogła ją wyrzucić, gdy tylko do niej zapukała. Cieszyła się, że ta wyjątkowa kobieta nie odprawiła jej z kwitkiem. Musiałaby wrócić do domu, którego tak naprawdę nie miała. Ten mały kącik, który wynajmowała tuż przy barze, był norą, o której chciała jak najszybciej zapomnieć. Miała jedynie średnie wykształcenie. Tylko takie gwarantował jej dom dziecka, w którym spędziła osiemnaście lat. Była pilna i odpowiedzialna. Rozumiała, że jest sama i od niej zależeć będzie, jak ułoży się jej życie. To przypadkowe spotkanie z mężem obecnej wspólniczki, było chyba jej przeznaczeniem. Miała wprawdzie ogromne wyrzuty sumienia, że wtedy spędziła z nim noc, ale dziecko, którego przyjścia na świat oczekiwała już za trzy miesiące, napełniało ją pozytywną energią. Już nie myślała tylko o sobie. Najważniejsze było ono.

Powrót do dzieciństwa

Anatol Rudzki prawie dziesięć lat nie był w miejscu, gdzie spędził całe swoje dzieciństwo i okres dorastania. Pora roku była dogodna na podróż do czasów wczesnej młodości. Wokół było zielono i kwieciście, gdy samochodem mijał rozległe łąki wijące się wzdłuż szosy, która prowadziła do gospodarstwa jego rodziców. To tylko osiem kilometrów… Ósemka – uświadomił sobie, że zawsze była jego ulubioną cyfrą. Świetnie się ją pisało, bez odrywania długopisu od kartki, ruchem płynnym i doskonałym. W ułożeniu równoległym do podstawy symbolizowała nieskończoność. A on lubił bawić się nieskończonością. Często ją sobie wyobrażał. Była dla niego snem, w którym można marzyć, ale bez żadnych konsekwencji. Była jasną stroną jego życia.

Te małe igraszki z ósemką dawały mu trochę przyjemności. Cóż innego mógł robić z liczbami, z którymi przebywał dłużej i częściej niż niektórzy z ludźmi czy zwierzętami. On miał tylko te liczby, które każdego dnia układały się inaczej. Czasem przypominały wiosenny kwiat, a czasem nadchodzącą burzę. Niekiedy rzędem stały jak wojsko, potem leżały, jak ludzie wylegujący się na plaży w gorącym słońcu. Nie przeczy, że upajał się nimi, jednak po wielokroć nudziły go. Często nie mógł na nie patrzeć, ale jednak zawsze do nich wracał. Był im oddany, stał się ich częścią składową. Współtworzyły jego zwyczajne życie. Jadał przy nich śniadanie, słuchał cichutko muzyki. Nawet, gdy je opuszczał na chwilę, one szły razem z nim. Rozmyślał, którą z nich jest on sam. W tym roku wydumał, że najlepiej go określa liczba 571, która oznaczała jego pięćdziesiąt siedem lat i życie w pojedynkę.

Zdarzało się wielokrotnie, że jednocześnie spotykał na różnych rachunkach te same kwoty, na przykład dwa tysiące. Zastanawiał się wówczas, jak to jest możliwe, aby zupełnie inne, różniące się od siebie, wpisane na rachunku w rubryce nazwa, materiały do produkcji miały taką samą wartość. Nawet, gdy różniły się ilością, to jednak cały rachunek miał identyczną wartość (ani grosz mniej czy więcej) z drugą czy trzecią fakturą wystawioną przez innego dostawcę. Czym w takim razie jest ta wartość, kto ją taką ustalił i czy w ogóle ktoś zastanawia się nad wartością jako taką?

Z minuty na minutę zbliżał się do tego, co pozostało po dawnym domu rodziców. To przerwało jego rozmyślania. Zaplanował, że najpierw przyjrzy się wszystkiemu z daleka. Jakby z ukrycia. Chciał popatrzeć na teren pięknie położony przy lesie, nad małym jeziorkiem, które teraz z oddali wdzięczyło się do niego błękitem nieba odbitego od tafli wody, równie niebieskiej. Zamyślił się… i zobaczył siebie kąpiącego się latem w jeziorze. Na brzegu stała matka. Zawsze to robiła z obawy, że kiedyś się utopi. Nie pozwalała mu bez asekuracji osoby dorosłej wchodzić do wody. Tak samo było, gdy jezioro zamarzało, a on chciał pojeździć na łyżwach. Jeśli nie mogła uczestniczyć z nim w beztroskiej zabawie, pozostawał w domu. Z jeszcze większą mocą uświadomił sobie, jak bardzo matka go kochała. A on chyba tylko raz, gdy już chodził do liceum, powiedział jej, że ją kocha. Zasłonił sobie twarz rękoma… „Dlaczego byłem dla niej taki nieczuły?”, zapytał sam siebie.

Mieszkał oddzielnie, a praca stopniowo niszczyła jego emocje; przebywając tylko wśród liczb, stawał się coraz bardziej zimny, bo przecież one nie mają uczuć. Jedynie różnią się długością. Cyfry zawsze wiły się jak węże pod jego palcami, gdy kolejno wstukiwał je na klawiaturze komputera. Wchodziły rządkiem na ekran, jedna pod drugą, i robiły, co chciały, czasem się śmiały, może nawet naśmiewały z niego. Jak mógł myśleć o matce, jeśli nigdy mu jej nie przypominały?

Ogarnął go smutek. Założył bluzę, którą trzymał w prawej ręce, i powoli zaczął przesuwać się w kierunku, gdzie kiedyś stał dom jego dzieciństwa. Gdy ujrzał zgliszcza, nieuprzątnięte po strasznym pożarze, który pochłonął matkę i ojca, ogarnęła go wściekłość. Obwiniał okrutny los. Ponownie spojrzał na gruzowisko i pomyślał: „Oto całe moje dzieciństwo… legło w gruzach… porosło trawą…”. Wystający czarny kikut komina kuchni górował nad pogorzeliskiem, jakby pilnował szczątków dawnej posiadłości rodziców. Wzrokiem odnalazł jeszcze ocalałą cegłę z murów domu i jakieś resztki mebli, walające się pod nogami; to wszystko w niczym nie przypominało dawnego blasku domostwa z czasów młodości.

A przecież matka dbała o dom. Było w nim zawsze czysto i przytulnie. Wewnątrz pachniało pieczonym chlebem i świeżo kiszoną kapustą. Poczuł ten zapach… jakby dochodził z kuchni. Wzięła go tak wielka nostalgia za tamtym minionym czasem, że zachciało mu się płakać i krzyczeć zarazem. Czemu rodzice musieli tak właśnie zginąć? Zanim spłonęli, ulegli zaczadzeniu w czasie snu… Patrząc na całe gruzowisko, księgowy zauważył błyszczący pod nogami przedmiot. Schylił się i wziął go do ręki. Było to ulubione małe lusterko tak oddanej mu mamy. W całkiem dobrym stanie… Może to znak…

Gdy schował lusterko do kieszeni spodni, zauważył małego psa, który wesoło obwąchiwał kawałek muru. Kiedyś w dzieciństwie miał podobnego. Nieoczekiwany przypływ ciepłych uczuć do psa sprzed lat spowodował, że zawołał do zabłąkanej psiny, która – ku zdziwieniu księgowego – przybiegła radośnie. Był to mały, biały w czarne łatki, zabiedzony i brudny kundelek. Były księgowy niespodziewanie powiedział:

– Słuchaj mały, jeśli chcesz, wezmę cię ze sobą. My tu jeszcze wrócimy i odbudujemy ten dom. Co ty na to? – i sam zadziwił się swoją deklaracją.

Piesek zamerdał ogonkiem, co w psim języku oznacza: lubię pana i chętnie się do pana przyłączę. Księgowy nazwał go Osiem, gdy zauważył, że niektóre łatki na jego sierści łączyły się ze sobą w ulubioną cyfrę. Nim wrócił do samochodu, a z nim zaniedbany i głodny piesek, jego szczęśliwa liczba, jak w zegarze elektronicznym, z 571 zmieniła się w 572. Pomyślał przy tym: „Może wszyscy ludzie zamiast imion i nazwisk powinni być liczbami. Może łatwiej byłoby znaleźć w tłumie swoją pokrewną duszę, kogoś o tym samym numerze?”. Wtedy też ludzie byliby bliżej czasu. Nie próbowali się z nim ścigać albo bagatelizować go, czarować lub zapominać, że jest naszym codziennym towarzyszem, którego jak sekundę za sekundą, niezmiennie od początku świata, nie można pominąć, wyrzucić, rozpuścić, zdławić, spalić…

W domu postawił na komodzie wyjęte z kieszeni matczyne lusterko, żeby nie zapomnieć o zobowiązaniu powziętym na zgliszczach swojego rodzinnego domu. W przedpokoju uszykował posłanie dla Osiem.

Ewa i dyrektor

Zatrwożona i zdenerwowana Ewa Zabłocka zmierzała do gabinetu dyrektora firmy. „Może ktoś doniósł, że kilka godzin spędziłam na produkcji w ciągu zaledwie trzydniowego okresu pracy”, pomyślała. Zdała sobie sprawę, że rzeczywiście zbyt dużo czasu poświęciła podglądaniu pracy maszyn. Ale tak ją zafascynowały… Gdyby mogła, teraz, natychmiast, właśnie tam by poszła. Ten zgiełk, hałas, obroty, szuranie, stukanie, a nawet zapachy: tkanin, smaru i wszędobylskiego kurzu, zniewalały ją uczuciem dotąd zupełnie nieznanym. Nie umiała jeszcze tych wrażeń dobrze odczytać, jednak pragnęła ich tak, jak pragnie się skosztować ciasta, które nabiera kształtów i zapachów w rozgrzanym piekarniku.

Idąc, wciąż rozważała przyczynę wezwania jej przez dyrektora. Miała dużo pracy. Sama była zachwycona, jak szybko uporała się z zaległościami. Może jednak w tym pośpiechu popełniła jakiś błąd?

– Tak, to jest prawdopodobne, gdyż nie miałam czasu na sprawdzenie zarachowanych pozycji – powiedziała głośno do siebie.

Stała jednak już przed drzwiami z mosiężną wizytówką z napisem „Dyrektor”.

– Proszę, proszę pani Ewo – usłyszała wkrótce po tym, jak zapukała. – Dyrektor zaprosił ją do środka.

Widziała go nie po raz pierwszy. Wcześniej bywał w domu jej rodziców. Jednak teraz miała obawy co do wyniku rozmowy z nim. Była bardzo wystraszona. Zdawała sobie sprawę, że nie chce stracić tej pracy. Pragnęła być blisko produkcji, która nieoczekiwanie przyciągnęła jej uwagę.

– Pani Ewo, wykonała pani pracę, którą powierzyła pani nasza firma, nad wyraz sprawnie i jak sądzę dobrze – powiedział dyrektor. – Jednak klient, który dostarcza firmie piankę do produkcji materacy, poinformował mnie, iż wpłynęła do niego kwota prawie dwukrotnie wyższa, niż wynikało to z rachunku. Po sprawdzeniu przez kasjerkę, okazało się, że błąd jest po naszej stronie. Zaksięgowała pani rachunek tego kontrahenta zamiast na kwotę sto dwadzieścia tysięcy, na sumę dwieście dziesięć tysięcy. Oznacza to, że zrobiła pani czeski błąd.

– Jeśli tak, to przepraszam i natychmiast dokonam korekty – odpowiedziała Ewa Zabłocka, która czuła, że ze wstydu robi się czerwona.

– Oczywiście, proszę tak zrobić również ze względu na podatek dochodowy, który byłby w związku z tym zapisem zaniżony. Tylko że niestety klient nie przyśle nam z powrotem tej nadpłaty wcześniej niż za pół roku, bo sam ma chwilowe kłopoty i już komornik ściągnął mu całą kwotę z konta tytułem zaległości płatniczych. Musimy brakującą kwotę dziewięćdziesięciu tysięcy uzupełnić kredytem bankowym.

– To ja wezmę kredyt w banku, panie dyrektorze… Ale niestety nie mam zdolności kredytowej, bo nawet nie mam podpisanej jeszcze stałej umowy z firmą, a także potwierdzonych wpływem na osobiste konto zarobków – szybko odpowiedziała dziewczyna.

– Nie, pani Ewo. Firma weźmie półroczny kredyt obrotowy. Pani niech wraca do pracy i jak najszybciej poczyni stosowne zmiany w księgach – zawyrokował dyrektor.

Wprawdzie zdenerwowanie już ją opuściło, teraz jednak czuła się jeszcze gorzej. Po wyjściu z gabinetu dyrektora poczuła wstyd, wściekłość, żal do siebie, do swojej nieuważnej pracy, do byłego księgowego (znała go z opowieści matki), który po nagłym zwolnieniu zostawił jej dużo niezadekretowanych dokumentów. Co ona powie w domu ojcu, który liczył na nią i jej kibicował. Nie sądziła, że praca, to także odpowiedzialność. Zupełnie nie zdawała sobie sprawy, jak łatwo można popełnić błąd, który przecież ma określoną wartość wyrażoną w liczbach. Jakby w odpowiedzi natychmiast sobie postanowiła, że będzie uważniejsza i że już nie pójdzie więcej na produkcję. Zrobi wszystko, by być dobrą księgową i już nigdy nie popełnić żadnego błędu.

Nagle uświadomiła sobie wyraźnie, że mimo wcześniejszych reakcji, wywołanych tygodniową, żmudną pracą, pragnie zostać księgową. Jakby stało się dla niej powołaniem to, w co wierzył jej ojciec. To, co działo się na produkcji, będzie jej tylko w tym pomagało. Im lepiej zrozumie działanie firmy, tym łatwiej będzie jej zarachowywać zdarzenia, których księgowi przecież nie tworzą. Do ich zadań należy rejestrowanie i analiza uprzednio zaksięgowanych, nawet najmniejszych kosztów czy przychodów oraz wszelkich innych rodzajów zdarzeń gospodarczych. Wykorzystywane są do tego celu specjalnie skonfigurowane, zgodne ze specyfiką firmy, konta bilansowe. Konta zestawione razem tworzą bilans, ważną i główną część sprawozdania finansowego. Już podczas nauki w szkole fascynował ją bilans. Zgodnie z zasadą równowagi bilansowej wartość ogółem strony lewej musi się równać sumarycznej wartości strony prawej. Inaczej mówiąc, aktywa zawsze równają się pasywom. I ona od teraz będzie dążyła do tej równości… Taka doskonałość w przyrodzie chyba nigdy się nie zdarza. Obawiała się tylko czekającej ją rozmowy z ojcem. Była pewna, że jego twarz posmutnieje, gdy dowie się o błędzie księgowym i konieczności zaciągnięcia kredytu przez firmę MAT w jego banku.

Katarzyna, Barbara i Anatol

Katarzyna i Barbara załatwiły już wszystkie formalności związane z założeniem firmy Dwie Wrony. Pieniądze (wraz z odsetkami), które wcześniej wpłynęły na konto Katarzyny, zostały przez nią od razu przelane na konto firmowe. Teraz obie panie przystąpiły do porządkowania biura, samochodu dostawczego i garażu. Wskoczyły w stroje robocze. Nawet wyglądały w nich ponętnie. Przechodnie nie potrafili z daleka odróżnić, która z nich jest którą, gdyż obie miały piękne włosy koloru blond. Barbara pomimo ciąży czuła się świetnie. Wkrótce widoczne były efekty wspólnej, fizycznej pracy kobiet.

Choć wcześniej się nie znały, szybko złapały dobry kontakt i nawiązały nić porozumienia. Obydwu zależało, aby przywrócić dawny blask firmie, pragnęły jej rozwoju. Miały pomysł, którego były mąż Katarzyny nigdy nie rozważał. Rozwożąc po kraju materace z firmy MAT, będą mogły w drodze powrotnej, żeby nie wracać pustym samochodem, przywozić towary, których nie ma w najbliższej okolicy. W ten sposób będą konkurencyjne cenowo, bo koszt transportu jest ważną składową ceny sprzedaży towaru. Zgodnie z planem rozpoczęły poszukiwania dostawców i odbiorców takich towarów. Nie wiedziały, jak to robić, z kim rozmawiać, do kogo w firmach się zwracać. Początki były trudne. Do nowych właścicielek firmy Dwie Wrony podchodzono z rezerwą. Nikt nie chciał z nimi rozmawiać. Postanowiły, że kontakty telefoniczne zastąpią rozmowami w cztery oczy z Katarzyną. Była bezpośrednia w rozmowach i nie czuła skrępowania. Ona podjęła się przekonywania przyszłych kontrahentów do ich firmy.

Katarzyna Wrona od początku była pewna, że słusznie postąpiła, przyjmując do pracy panią Malicką. Nawet chciała, żeby urodziła dziecko, które będzie przedłużeniem życia jej męża. Nie myślała o zdradzie męża z żalem i potępieniem. Wiedziała obecnie, że chce mieć maleństwo bliżej siebie. Wszystko napełniało ją optymizmem, dodawało jej sił do pracy. Obie będą musiały wykazać się dużą determinacją w dążeniu do celu. Celem była firma Dwie Wrony, a wraz z nią lepsze i bezpieczniejsze życie jej chłopców, Barbary, dziecka i niej samej. Będąc w podróży, często dzwoniła do biura, zdawała relację z przebiegu pertraktacji handlowych, a także interesowała się dziećmi, które zostawiła pod opieką Barbary Malickiej. Jej dwunastoletni Janek i dziesięcioletni Zbyszek nie przysparzali żadnych problemów wychowawczych. Kiedy zmarł ich ojciec, stali się bardzo pomocni matce. Katarzyna ufała im bezgranicznie i liczyła, że zostawieni pod opieką wspólniczki będą nadal tak samo grzecznymi i ułożonymi nastolatkami.

Wspólniczka pani Wrony czuwała nie tylko nad dwoma chłopcami Katarzyny, ale także nad całym domem i wszystkimi pozostałymi sprawami firmy. Wkrótce zaczęło przybywać dokumentów na biurku stojącym w małym pomieszczeniu przy garażu. Nie można było dłużej tak pracować i Barbara zadzwoniła do Anatola Rudzkiego z prośbą o rozmowę. Księgowy, trochę zdziwiony, nie odmówił i spotkał się z nią w siedzibie firmy. Gdyby zadzwoniła Katarzyna Wrona, z pewnością by zrezygnował ze spotkania, bo wstyd i zażenowanie z powodu trzymanego w szufladzie zaległego rachunku nie pozwoliłyby mu spojrzeć jej prosto w oczy.

Barbara Malicka już przy podaniu ręki na powitanie przypadła księgowemu do gustu. Trochę przypominała mu jego dziewczynę z młodości (obecną żonę dyrektora banku). Miała na sobie dobrze skrojoną sukienkę w kolorze bakłażana, który dodawał blasku jej oliwkowej cerze. Zauważył u niej ciążę i zapytał:

– Czy wybranek czuje się szczęśliwy, że wkrótce zostanie ojcem?

– Nie, panie Rudzki. Będę matką bez męża, a moje dziecko bez ojca – bez zażenowania odpowiedziała Barbara.

Ta informacja zamiast zasmucić Anatola, zadziałała dziwnie kojąco. Już w chwili przywitania poczuł do niej sympatię. Widział w niej piękną kobietę. Przy niej znów był mężczyzną. Na jej widok po jego ciele przebiegł przyjemny dreszczyk podniecenia, o którego istnieniu zupełnie zapomniał. Czegoś podobnego nie zaznał od prawie trzydziestu lat. Oczami swojej wyobraźni widział już, jak jego liczba 572 ma ochotę zmienić się na 573.

– Panie Rudzki, wykonuje pan zawód księgowego od wielu lat. Ma pan ogromne doświadczenie. Wiem o przyczynach zwolnienia pana z ostatniej funkcji księgowego. Dodam tylko, że właścicielka firmy, Katarzyna Wrona, prosiła, abym panu przekazała, że nie ma do pana żalu z powodu niefortunnego rachunku – dodała rozmówczyni. – Pewnie rozgląda się pan za kolejną pracą w dużej firmie. Zadam panu jednak ważne dla mnie pytanie: Czy przyjmie pan ofertę pracy na pół etatu w naszej firmie Dwie Wrony? – jednym tchem wyrecytowała Malicka, patrząc księgowemu prosto w oczy.

– Może to panią zdziwi, ale moja odpowiedź brzmi: tak – bez najmniejszego namysłu zdecydował Rudzki. – Skrócony o połowę czas pracy bardzo mi odpowiada. Chcę odbudować dom rodziców i nie wiem, ile dni będę potrzebował na prace organizacyjne. Ponadto nie chcę rozstawać się z zawodem – dodał księgowy.

– W takim razie zaczyna pan pracę od poniedziałku – z wyraźną ulgą odpowiedziała kobieta.

Gdy rozstawali się, mówiąc: „Do jutra”, Barbara Malicka niespodziewanie wyczuła przypływ pozytywnej energii. Domyślała się, że to Anatol Rudzki wywołał u niej taką reakcję. Oznaczać to mogło, że współpraca z księgowym może mieć pozytywny wpływ na wszystkich. Nawet na Katarzynę Wronę, która od razu wybaczyła mu jego błąd.

Księgowy zaś, oddalając się w kierunku swojego domu, przy każdym lekko stawianym kroku napawał się wzbierającym w nim radosnym wzruszeniem, którego nie zaznał od bardzo, bardzo dawna. Miał ku temu kilka powodów. Pokochał swojego ślicznego kundelka Osiem. Miał plan odbudowy domu. Zaangażował już architekta, który miał odtworzyć pierwotny kształt rodzinnej posesji. Poza tym, znów podjął pracę księgowego i wreszcie – poznał Barbarę. Może ich wzajemne relacje w pracy z czasem przerodzą się w coś więcej? Wówczas nieskończoność stanie się skończonością, w której on zagra swoją najważniejszą rolę?

Teraz stał się tego świadom. Za sprawą podwójnego zapisu był przyczyną i skutkiem, świadkiem i uczestnikiem przemiany życia kilku osób, w tym siebie! A przecież, gdyby zaksięgował ten feralny rachunek znacznie wcześniej lub nie zarachował go w ogóle, pewnie wszystko potoczyłoby się inaczej… zupełnie inaczej…

[1] W XIV wieku pojawiła się w miastach północnowłoskich księgowość podwójna, nazywana systemem weneckim - prowadzenie ksiąg za pomocą dwóch ksiąg (zob. Historia, współczesność i perspektywy rachunkowości, red. S. Sojak, Toruń 2003).