Tytuł oryginału

YOUNG STALIN

Przekład

Maciej Antosiewicz

Pierwsze wydanie ukazało się nakładem Świata Książki w 2008 roku pod tytułem Stalin: młode lata despoty

Zdjęcie na okładce

Alamy/BE&W

Copyright © Simon Sebag Montefiore 2007

All rights reserved

Copyright © 2016 for the Polish edition by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Copyright © 2016 for the Polish translation by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydanie elektroniczne 2017

Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax (22) 848-55-05, tel. (22) 646-00-85

e-mail: magnum@it.com.pl

Zapraszamy do naszej księgarni internetowej

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

(EPUB) 978-83-65257-21-5

(MOBI) 978-83-65257-22-2

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Mojemu ukochanemu synowi

Sashy

Osoby

RODZINA

Wissarion „Beso” Dżugaszwili, szewc, ojciec

Jekatierina „Keke” Geładze Dżugaszwili, matka

STALIN, Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili, „Soso”, „Koba”

GORI

Jakow „Koba” Egnataszwili, mistrz Gori w zapasach, kupiec, domniemany ojciec

Iwan „Waso” Egnataszwili, syn Jakowa, długoletni przyjaciel Stalina

Aleksandr „Sasza” Egnataszwili, syn Jakowa, dworzanin Stalina, „Królik”

Damian Dawriczewy, oficer policji w Gori i domniemany ojciec

Iosif Dawriczewy, syn Damiana, przyjaciel Stalina z dzieciństwa, uczestnik napadów na banki, a później pilot, szpieg i pamiętnikarz we Francji

Iosif Iremaszwili, przyjaciel Stalina z dzieciństwa i z seminarium w Tyflisie, mienszewicki pamiętnikarz

Ojciec Christofor Czarkwiani, pop w Gori, opiekun i domniemany ojciec Stalina

Kote Czarkwiani, syn Christofa

Piotr „Pietia” Kapanadze, przyjaciel Stalina z Gori i z seminarium w Tyflisie, pop

Gieorgij Elisabedaszwili, przyjaciel z Gori, bolszewik

Dato Gasitaszwili, czeladnik Beso

NAUCZYCIELE

Siemion Gogczilidze, nauczyciel śpiewu i wychowawca Stalina w szkole parafialnej w Gori

Książę Dawid Abaszidze, ojciec Dmitrij, „Czarna Plama”, wykładowca w tyfliskim seminarium i znienawidzony prześladowca Stalina

DZIEWCZĘTA

Natalia „Natasza” Kirtawa, gospodyni i przyjaciółka w Batumi

Ałwasi Tałakwadze, protegowana i przyjaciółka w Baku

Ludmiła Stahl, bolszewicka aktywistka i przyjaciółka w Baku i Sankt Petersburgu

Stefania Piotrowska, odeska szlachcianka, kochanka i narzeczona w Sołwyczegodsku i Baku

Pelagia „Polia” Onufriewa, „Wytworna”, kochanka w Wołogdzie

Serafima Choroszenina, kochanka i wspólniczka w Sołwyczegodsku

Maria Kuzakowa, gospodyni i kochanka w Sołwyczegodsku, matka Konstantina

Tatiana „Tania” Sławatinska, zamężna działaczka bolszewicka i kochanka

Walentina Łobowa, robotnica, prawdopodobnie kochanka

Lidia Pierieprygina, trzynastoletnia sierota uwiedziona przez Stalina w Turuchańsku i matka jego dwojga dzieci, narzeczona

TOWARZYSZE, WROGOWIE I RYWALE – TYFLIS I BAKU

Łado Kecchoweli, syn popa z Gori, bolszewicki mentor i bohater Stalina

Książę Aleksandr „Sasza” Cułukidze, bogaty arystokrata, bolszewicki mentor i bohater Stalina

Micha Cchakaja, założyciel gruzińskiej socjaldemokracji, bolszewik, patron Stalina

Filip Macharadze, bolszewik i przez jakiś czas sojusznik Stalina

Budu „Lufa” Mdiwani, aktor i bolszewicki terrorysta, sojusznik Stalina

Awel Jenukidze, bolszewik, przyjaciel Alliłujewów, Swanidzech i Stalina

Silibistro „Silwa” Dżibladze, były seminarzysta, mienszewik

Lew Rosenfeld „Kamieniew”, syn zamożnego tyfliskiego inżyniera, umiarkowany bolszewik

Michaił „Misza” Kalinin, chłop, lokaj, bolszewik w Tyflisie

Suren Spandarian, syn zamożnego armeńskiego wydawcy, bolszewik, kobieciarz, najlepszy przyjaciel Stalina

Stiepan Szaumian, zamożny armeński bolszewik, sojusznik i rywal Stalina

Grigorij „Sergo” Ordżonikidze, ubogi szlachcic, pielęgniarz, bolszewik, długoletni sojusznik Stalina

Sergo Kawtaradze, młody pomocnik Stalina w zachodniej Gruzji, w Baku i Sankt Petersburgu

ŻONY, SZWAGIERKI, SZWAGROWIE I TEŚCIOWIE

Aleksandr „Alosza” Swanidze, seminarzysta, bolszewik, przyjaciel, a później szwagier Stalina

Aleksandra „Sasziko” Swanidze, siostra Aloszy i przyjaciółka Stalina

Michaił Monoselidze, mąż Sasziko, bolszewik i sojusznik Stalina

Maria „Mariko” Swanidze, siostra Sasziko i Aloszy

Jekatierina „Kato” Swanidze Dżugaszwili, najmłodsza z rodzeństwa, pierwsza żona Stalina i matka Jakowa

Jakow „Jasza” albo „Mały” Dżugaszwili, syn Stalina

Siergiej Alliłujew, kolejarz i elektryk, bolszewik, sojusznik Stalina w Tyflisie, Baku i Sankt Petersburgu

Olga Alliłujewa, żona Siergieja, przyjaciółka, prawdopodobnie kochanka, a później teściowa Stalina

Paweł Alliłujew, syn Siergieja i Olgi

Anna Alliłujewa, córka Siergieja i Olgi

Fiodor „Fiedia” Alliłujew, syn Siergieja i Olgi

Nadieżda „Nadia” Alliłujewa, córka Siergieja i Olgi, druga żona Stalina

GANGSTERZY, ORGANIZATORZY I WSPÓLNICY

Kamo, Siemion „Senko” Ter-Petrosjan, przyjaciel Stalina, protegowany, później uczestnik napadów na banki i zabójca

Kote Cincadze, zabójca i członek gangu Stalina w zachodniej Gruzji, później organizator napadów na banki

Leonid Krasin, specjalista od konstruowania bomb, prania pieniędzy, napadów na banki i nawiązywania kontaktów, zaufany towarzysz Lenina, później wypadł z jego łask

Meir Wałłach, „Maksim Litwinow”, bolszewik, rusznikarz i specjalista od prania pieniędzy

Andriej Wyszynski, syn zamożnego odeskiego farmaceuty, wychowany w Baku, pomocnik Stalina, później mienszewik

TYTAN MARKSIZMU

Gieorgij Plechanow, ojciec rosyjskiej socjaldemokracji

BOLSZEWICY

Władimir Iljicz Uljanow, „Lenin” albo „Iljicz” dla przyjaciół, przywódca rosyjskiej socjaldemokracji i twórca partii bolszewików

Nadieżda Krupska, jego żona i asystentka

Grigorij Radomyslski, „Zinowiew”, syn żydowskiego mleczarza, przyjaciel Lenina w Krakowie, później sojusznik Kamieniewa

Roman Malinowski, włamywacz, gwałciciel i szpieg Ochrany, przywódca bolszewików w Dumie Państwowej

Jakow Swierdłow, żydowski bolszewik i towarzysz Stalina na zesłaniu

Lew Bronstein, „Trocki”, rewolucyjny przywódca, mówca i pisarz, niezależny marksista, mienszewicki przewodniczący Rady Petersburskiej w 1905 roku, w 1917 roku przyłączył się do bolszewików

Feliks Dzierżyński, polski szlachcic, weteran ruchu rewolucyjnego, bolszewik od 1917 roku

Jelena Stasowa, „Absolut” i „Zelma”, szlachcianka i bolszewicka aktywistka

Kliment Woroszyłow, tokarz z Ługańska, bolszewik, przyjaciel i współlokator Stalina w Sztokholmie

Wiaczesław Skriabin, „Mołotow”, młody bolszewik, wraz ze Stalinem redagował „Prawdę”

MIENSZEWICY

Julij Cederbaum, „Martow”, przyjaciel, a później zacięty przeciwnik Lenina, przywódca mienszewików

Noj Żordanija, założyciel gruzińskiej socjaldemokracji i przywódca gruzińskich mienszewików

Nikołaj „Karlo” Ccheidze, umiarkowany mienszewik w Batumi, a później w Sankt Petersburgu

Isidor Ramiszwili, mienszewik, wróg Stalina

Said Dewdariani, przyjaciel z seminarium, później przeciwnik polityczny i mienszewik

Noj Ramiszwili, mienszewik, zaciekły wróg Stalina

Minadora Odrżonikidze Toroszelidze, mienszewicka przyjaciółka Stalina i żona jego bolszewickiego sojusznika Malakii Toroszelidzego

Dawid Sagiraszwili, gruziński mienszewik i pamiętnikarz

Grigol Uratadze, gruziński mienszewik i pamiętnikarz

Rażden Arsenidze, gruziński mienszewik i pamiętnikarz

Chariton Czawiczwili, mienszewicki pamiętnikarz

Nazwiska, pseudonimy i przydomki Stalina

Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili

Soso

Soselo

Beso

Koba

Pietrow

Iwanowicz

Koba Iwanowicz

Besoszwili

Iwan Iwanowicz Wissarionowicz

Galiaszwili

Siemion Dżwelaja

K. Kato

Gajos Besowicz Niżeradze

Organez Totomianc

Zachar Melikianc

Piotr Czyżykow

Wasilij, Wasiljew, Wasia, Waśka

Dziwak Osip

Osip Koba

Iwanow

Ospowaty Ośka

Góral

Mleczarz

Ospowaty

Konik – Geza

Kulawy – Kunkuła

Dawid

Pop

Ojciec Koba

Gieorgij Berdzenoszwili

K. Stefin

Joska Koriawyj – Ospowaty Józek

K.St.

K. Safin

K. Solin

Koba Stalin

I. Dżugaszwili-Stalin

I.W. Stalin

Nota

STALIN

Stalin zaczął używać swojego słynnego przydomka w 1912 roku, a dopiero po październiku 1917 roku stał się on jego nazwiskiem. Naprawdę nazywał się Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili. Jego matka, przyjaciele i towarzysze nazywali go „Soso”, nawet po 1917 roku. Swoje wiersze wydawał jako „Soselo”. Często nazywał siebie „Kobą”, ale w czasie swej tajnej działalności używał wielu nazwisk.

Dla większej jasności w książce występuje jako „Stalin” lub „Soso”.

DATY

Daty podawane są według kalendarza juliańskiego, czyli kalendarza Starego Stylu, który w początkach XX wieku spóźniał się o trzynaście dni względem obowiązującego na Zachodzie kalendarza gregoriańskiego, czyli Nowego Stylu. Przy opisie wydarzeń rozgrywających się na Zachodzie pojawiają się obie daty. Rząd radziecki przeszedł na kalendarz Nowego Stylu o północy 31 stycznia 1918 roku, następnego dnia wypadał więc 14 lutego.

PIENIĄDZE

Według kursu z początku XX wieku 10 rubli = 1 funt. Najlepszy sposób, aby przeliczyć to na dzisiejsze pieniądze, to pomnożyć przez pięć, aby uzyskać równowartość w funtach, i przez dziesięć, by uzyskać równowartość w dolarach. Kilka przykładów: jako młody robotnik w rafinerii Rothschilda w Batumi Stalin zarabiał 1,70 rubla dziennie, czyli 620 rubli rocznie (6200 dolarów lub 3000 funtów rocznie dzisiaj). Car Mikołaj II wypłacał sobie osobiste uposażenie w wysokości 250 000 rubli rocznie, natomiast ochroniarz carewicza Aleksieja otrzymywał pensję 120 rubli rocznie (1200 dolarów lub 600 funtów rocznie dzisiaj). Same liczby niewiele jednak znaczą i nie dają żadnego pojęcia o rzeczywistej sile nabywczej i wartości pieniądza. Na przykład car Mikołaj II był zapewne najbogatszym człowiekiem na świecie, a z pewnością w Rosji. Mimo to cały jego osobisty majątek w postaci ziemi, biżuterii, pałaców, dzieł sztuki i złóż minerałów oszacowano w 1917 roku na 14 milionów rubli, co w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze odpowiada 140 milionom dolarów lub 70 milionom funtów i jest absurdalnie małą sumą.

TYTUŁY

Nie zawsze istnieją odpowiedniki carskich tytułów i rang, próbowałem jednak znaleźć tak bliskie odpowiedniki, jak to było możliwe. W odniesieniu do rosyjskich władców używam zamiennie tytułu „car” lub „imperator”. Car Piotr Wielki koronował się na „imperatora” w 1721 roku. Tytuł rządców Kaukazu zmieniał się. Wielki książę Michał Mikołajewicz, syn i brat dwóch kolejnych imperatorów, był namiestnikiem. Jego następca, książę Grigorij Golicyn, pełniący ten urząd w okresie pobytu Stalina w seminarium, miał niższą rangę generała-gubernatora. Jego następca, książę Iłłarion Woroncow-Daszkow, w latach 1905–1916 znowu był namiestnikiem.

ODLEGŁOŚCI / WAGI

10 wiorst = 10,67 kilometra

1 pud = 16,38 kilograma

2

Szalony Beso

Soso bardzo cierpiał, przerażony pijaństwem Beso. „Mój Soso był bardzo wrażliwym dzieckiem – wspominała Keke. – Gdy tylko usłyszał, jak jego ojciec śpiewa na ulicy, natychmiast przybiegał do mnie i pytał, czy może wyjść i zaczekać u naszych sąsiadów, aż ojciec położy się spać”.

Szalony Beso wydawał tyle na picie, że musiał sprzedać swój pas – a, jak wyjaśnił później Stalin, „Gruzin musi być w rozpaczliwym położeniu, żeby sprzedać swój pas”[1]. Im bardziej Keke pogardzała Beso, tym bardziej rozpieszczała Soso: „Zawsze opatulałam go ciepło w wełniany szalik. On też bardzo mnie kochał. Ilekroć widział pijanego ojca, jego oczy wypełniały się łzami, wargi mu siniały, tulił się do mnie i błagał, żebym go ukryła”.

Beso stosował przemoc zarówno wobec Keke, jak i wobec Soso. Syn był dumą gruzińskiego mężczyzny, ale zapewne Soso zaczął uosabiać największe upokorzenie męża, jeśli „złe języki” miały mimo wszystko rację. Raz Beso tak mocno rzucił go na podłogę, że przez dwa dni w moczu dziecka była krew. „Niezasłużone bicie sprawiło, że chłopiec stał się tak samo brutalny i nieczuły jak ojciec”, uważał jego szkolny kolega Iosif Iremaszwili, który opublikował swoje wspomnienia. To za sprawą ojca „nauczył się nienawidzić ludzi”. Młody Dawriczewy wspominał, jak Keke „otaczała go macierzyńską miłością i broniła przed wszystkimi”, podczas gdy Beso traktował chłopca „jak psa i bił bez powodu”.

Kiedy Soso się ukrywał, Beso przeszukiwał dom, wrzeszcząc: „Gdzie jest ten mały bękart? Chowa się pod łóżkiem?”. Keke stawiała opór. Raz Soso zjawił się w domu Dawriczewych z twarzą zalaną krwią, krzycząc: „Na pomoc! Chodźcie szybko! On zabije moją matkę!”. Policjant pobiegł do Dżugaszwilich, gdzie zastał Beso duszącego Keke.

Odciskało to swoje piętno na kilkuletnim chłopcu. Jego matka wspominała, jak Soso zawziął się na ojca. Po raz pierwszy poznał przemoc w domu: raz rzucił w Beso nożem, żeby bronić Keke. Stał się krnąbrny i agresywny. Tak trudno było nad nim zapanować, że sama Keke, która go uwielbiała, uciekała się do przemocy fizycznej, żeby przywołać do porządku swój niesforny skarb.

„Pięść, która ujarzmiła ojca, była stosowana przy wychowywaniu syna” – zauważyła pewna Żydówka, która znała Dżugaszwilich. „Ona go tłukła” – wspominała córka Stalina, Swietłana. Kiedy w latach trzydziestych Stalin odwiedził Keke po raz ostatni, spytał ją, dlaczego tak bardzo go biła. „Nie chciałam ci zrobić krzywdy” – odparła. Jest to jednak otwarta kwestia. Psychiatrzy uważają, że przemoc zawsze wywiera niekorzystny wpływ na dzieci i z pewnością nie wpaja miłości ani przywiązania. Wiele dzieci maltretowanych przez ojców alkoholików później też bije własne żony i dzieci, niewiele jednak zostaje zbrodniczymi tyranami[*10]. Poza tym nie tylko przemoc domowa ukształtowała Stalina.

On sam wierzył w wychowawcze oddziaływanie przemocy. Kiedy carscy kozacy nahajkami rozpędzali demonstrantów, napisał: „pejcz oddaje nam wielką przysługę”. Później wierzył w przemoc jako święty sierp Historii i użyteczny instrument sprawowania władzy, zachęcając swoich współpracowników, aby „bili ludzi po twarzy, żeby utrzymać ich w posłuchu”. Mimo to przyznawał, że „często płakał” w ciągu swego „strasznego dzieciństwa”.

Rodzina straciła dom, w którym urodził się Soso, i zaczęła przenosić się z miejsca na miejsce. W ciągu następnych dziesięciu lat mieli co najmniej dziewięć różnych mieszkań, nędznych wynajętych pokoi, co nie sprzyjało wychowaniu małego chłopca[2]. Keke zamieszkała wraz z nim u jednego ze swoich braci, ale Beso obiecał się poprawić i sprowadził ich z powrotem. Ponieważ jednak „nie mógł przestać pić”, przeniosła się do popa, ojca Czarkwianiego.

Keke widziała, jaki wpływ wywiera to na jej małego Soso: „stał się bardzo zamknięty w sobie, często siadywał samotnie i już nie wychodził się bawić z innymi dziećmi. Powiedział, że chciałby nauczyć się czytać. Chciałam posłać go do szkoły, ale Beso się sprzeciwił”. Pragnął, aby chłopiec wyuczył się szewstwa. W 1884 roku, kiedy Beso zaledwie zaczął uczyć go rzemiosła, Soso ciężko zachorował.

* * *

Tego roku w Gori szalała ospa. Keke słyszała „płacz w każdym domu”. Jej najdroższy opiekun Jakow Egnataszwili stracił „troje ze swych cudownych dzieci jednego dnia. Biedak niemal oszalał z rozpaczy”. Dwaj synowie i córka przeżyli. Śmierć dzieci była czymś, co łączyło Keke z „ojcem chrzestnym Jakowem”. Pielęgnowała chorego Soso. Trzeciego dnia dostał wysokiej gorączki i majaczył. Młody Stalin odziedziczył po matce zarówno piegi, jak i kasztanowe włosy: został też naznaczony na całe życie śladami po ospie na twarzy i rękach. Jeden z tego pseudonimów – i kryptonim, jaki nadała mu Ochrana – miał brzmieć „Czopura” (Ospowaty). Ale przeżył. Matka nie posiadała się ze szczęścia. Lecz w tym momencie jej życia znów pojawiło się widmo katastrofy. Porzucił ją Beso.

„Opiekuj się dzieckiem” – powiedział, ale nie łożył na utrzymanie rodziny. Beso, jak wspominał Stalin, zażądał, aby Keke zatrudniła się jako praczka i wysyłała pieniądze jemu. „Ileż nocy spędziłam we łzach! – wspominała Keke. – Nie śmiałam płakać w obecności dziecka, ponieważ bardzo go to denerwowało”. Stalin „obejmował mnie, patrzył mi trwożnie w oczy i mówił: «Mamo, nie płacz, bo ja też będę płakał». Starałam się więc opanować, śmiałam się i całowałam go. Wtedy znowu prosił o książkę”.

Właśnie wówczas samotna, z dzieckiem, i pozbawiona wsparcia Keke postanowiła posłać Soso do szkoły, żeby jako pierwszy z rodzin obojga rodziców zdobył wykształcenie. W marzeniach „zawsze chciałam, żeby został biskupem, bo ilekroć z Tyflisu przyjeżdżał biskup, nie mogłam oderwać od niego oczu z zachwytu”. Kiedy Beso znowu wkroczył w jej życie, sprzeciwił się tym projektom: „Po moim trupie Soso będzie się kształcił!”. Doszło do awantury i „rozdzielił nas dopiero płacz mojego dziecka”.

Alkoholizm Beso niewątpliwie uczynił go patologicznie zazdrosnym. Ale pogłoski o niewierności i postępowanie żony, która wyrwała się spod nadanej przez Boga mężowskiej władzy i nastawiła przeciwko niemu miasto, musiały przyczynić się do jego załamania. Nędza Keke była dobrze znana w mieście: Egnataszwili, ojciec Czarkwiani i szef policji Dawriczewy pomagali jej w miarę swoich możliwości. Nawet Dato, uprzejmy czeladnik w sklepie Beso, przypomniał Stalinowi podczas drugiej wojny światowej, jak go tulił i bronił. Pewnego razu na ulicy jakiś Rosjanin nazwał wątłego Stalina „zarazą”. Dato uderzył go i został aresztowany. Ale sędzia wybuchnął śmiechem, a opiekun rodziny, Egnataszwili, „zapłacił za suty posiłek tego Rosjanina”.

Życie Keke legło w gruzach. Interes podupadał i nawet Dato odszedł, żeby założyć własny warsztat szewski[*11]. „Kiedy miałem dziesięć lat – wspominał Stalin w 1938 roku – mój ojciec stracił wszystko i został proletariuszem. Przez cały czas przeklinał swój los, ale – dodał żartem – został proletariuszem, więc jego ruina wyszła mi na dobre! Kiedy miałem dziesięć lat, byłem szczęśliwy, że stracił wszystko!”.

Dawriczewy zatrudnił Keke do prac domowych. Została praczką Egnataszwilich: ciągle przebywała w ich domu, gdzie teraz Soso często jadał obiady. Z pamiętników Keke wynika jasno, że Egnataszwili kochał Soso, podobnie jak jego żona Mariam, która dawała im kosze jedzenia. Jeśli wcześniej Keke nie miała romansu z Egnataszwilim, to wtedy z pewnością tak. „Rodzina przeżyła tylko dzięki jego pomocy – wspominała Keke. – Zawsze nam pomagał, a miał własną rodzinę [...] i prawdę powiedziawszy, czułam się skrępowana”.

Pop również wspierał jej plan posłania Soso do szkoły, poprosiła więc Czarkwianich, aby pozwolili swoim nastoletnim synom uczyć go rosyjskiego razem z młodszymi dziećmi. Czuła, że Soso jest utalentowany. Chłopcy uczyli swoją młodszą siostrę, która nie potrafiła odpowiedzieć na ich pytania – ale młody Stalin potrafił. Na starość Stalin chełpił się, że nauczył się czytać i pisać szybciej niż starsze dzieci: w końcu sam zaczął uczyć. „Trzeba to było utrzymywać w ścisłej tajemnicy – wspominał syn ojca Czarkwianiego, Kote – ponieważ wujek Beso bardzo się złościł i groził: «Nie psujcie mi syna, bo popamiętacie!» Ciągnął Soso za uszy do warsztatu, ale kiedy wychodził, Soso wracał do nas, zamykaliśmy drzwi i uczyliśmy się”. Państwo Dawriczewy też pozwalali mu się uczyć razem z własnym synem.

Keke miała tyle uroku, a Beso budził takie przerażenie, że wszyscy chcieli jej pomagać. Postanowiła umieścić Soso w doskonałej szkole cerkiewnej w Gori, tak aby mógł zostać biskupem. Próbowała kilkakrotnie, ale do szkoły przyjmowano tylko dzieci duchownych. Czarkwiani rozwiązał ten problem, mówiąc, że ojciec Soso był diakonem, chociaż nie potwierdzają tego żadne dokumenty. Można się zastanawiać, czy naprawdę szepnął władzom szkolnym, że on sam lub jakiś inny z grzesznych popów jest naturalnym ojcem. Czy właśnie dlatego Stalin utrzymywał, że jego ojciec był popem?

Soso przystąpił do egzaminów – z religii, czytania, arytmetyki i rosyjskiego – i poradził sobie tak świetnie, że szkoła cerkiewna przyjęła go do drugiej klasy. „Moje szczęście nie miało granic”, wyznała Keke, ale Beso, który nie mógł już pracować, „był wściekły”[3].

Szalony Beso wybił szyby w tawernie Egnataszwilego. Kiedy Keke poskarżyła się Dawriczewemu, Beso zaatakował policjanta, pchnąwszy go na ulicy narzędziem szewskim. Jak na ironię, burmistrz Żuruli przedstawił to jako dowód, że policjant był ojcem Soso. Ale Dawriczewy nie aresztował Szalonego Beso. Według jego syna, odniósł jedynie powierzchowną ranę i łączył go jakiś związek z „piękną Keke”: zawsze „przejawiał szczególne zainteresowanie Soso”. Dawriczewy po prostu kazał Beso opuścić Gori, a ten podjął pracę w manufakturze szewskiej Adełchanowa w Tyflisie, gdzie zamieszkał. Czasami Beso tęsknił za synem i posyłał Keke pieniądze, prosząc o przebaczenie. Keke zgadzała się kilkakrotnie, ale ostatecznie nic z tego nie wyszło.

Ojciec Stalina stracił szacunek do siebie jako mężczyzny, nie mówiąc już o karachogeli. W gruzińskim społeczeństwie z jego silnym poczuciem honoru i hańby równało się to niemal śmierci. „Był teraz półczłowiekiem”, stwierdziła Keke, i to go dręczyło. Na razie odszedł, chociaż nie zniknął zupełnie z jej życia[4].

Keke dostała przyzwoitą pracę w sklepie sióstr Kulidżanawych, które właśnie wtedy otworzyły pracownię krawiecką dla pań w Gori. Pracowała tam przez siedemnaście lat. Sama zarabiała teraz na utrzymanie syna, starała się, aby „serce mojego dziecka nie usychało ze smutku – dawałam mu wszystko, co niezbędne”.

Wychowywała go na gruzińskiego rycerza, ideał, który on dostosował do własnych potrzeb, pasując się na rycerza klasy pracującej. „Silny człowiek – napisał do niej po latach – zawsze musi być dzielny”. Uważał, że jest bardziej podobny do Keke niż do Beso. Stalin „kochał ją – wspominała jego córka Swietłana – i uwielbiał o niej opowiadać, chociaż biła go niemiłosiernie. Ojciec miał dla mnie mnóstwo miłości i mówił, że to dlatego, że wyglądam jak jego matka”. Mimo to zaczął odsuwać się od Keke.

Stalin „nie kochał swojej matki”, utrzymuje syn Berii; inni, zwłaszcza Gruzini, przysięgają, że nazywał ją „kurwą”. Ale wrogowie Stalina zawsze opowiadali takie rzeczy, żeby pozbawić go ludzkich cech. Psychiatrzy sugerują, że peszyło go połączenie świętej i ladacznicy u Keke i być może dlatego później odnosił się podejrzliwie do kobiet.

Czy Keke szokowała go swoim brakiem zahamowań? Czy nie aprobował jej opiekunów? Z pewnością później stał się pruderyjny, ale dotyczy to wielu ludzi w starszym wieku. Na pewno wiemy tylko tyle, że dorastał w surowej, pełnej hipokryzji i przesyconej kultem męskości kulturze – a mimo to jako młody rewolucjonista przejawiał w sprawach seksualnych dużą, niemal libertyńską swobodę.

Soso był „oddany tylko jednej osobie – swojej matce”, jeśli wierzyć Iremaszwilemu, który znał ich oboje i jest nieprzychylnym świadkiem. Ale bardziej prawdopodobnym powodem rosnącego dystansu pomiędzy nimi była jej sarkastyczna otwartość – Keke „nigdy nie wahała się wyrażać swoich opinii na każdy temat”, twierdzi syn Berii – i jej apodyktyczne dążenie do kierowania jego życiem. Jej miłość – podobnie jak jego miłość do własnych dzieci i przyjaciół – była dusząca i surowa. Matka i syn byli dosyć podobni i w tym tkwił problem.

Mimo to na swój sposób doceniał jej żarliwą miłość. Podczas drugiej wojny światowej śmiał się dobrodusznie z tego, jak Keke go rozpieszczała, mówiąc marszałkowi Żukowowi, że „do szóstego roku życia nie spuszczała go z oka”[5].

* * *

Pod koniec 1888 roku Soso w wieku dziesięciu lat wstąpił triumfalnie do szkoły cerkiewnej w Gori[*12], okazałego, piętrowego budynku z czerwonej cegły w pobliżu nowego dworca. Keke, choć biedna, postanowiła, że jej Soso nie będzie się wyróżniał ubóstwem spośród zamożnych synów duchowieństwa. Wręcz przeciwnie, miał być najlepiej ubranym uczniem w całej szkole, do której chodziło stu pięćdziesięciu chłopców.

I tak się stało: po upływie dziesięcioleci wielu uczniów pamiętało pierwszy dzień Stalina w szkole: „Wśród dzieci szkolnych zobaczyłem nieznajomego chłopca ubranego w archałuchi [tradycyjny gruziński płaszcz] sięgające kolan, nowe buty z cholewami, szeroki skórzany pas i czarną czapkę z lakierowanym, błyszczącym w słońcu daszkiem – wspominał Wano Kecchoweli, z którym Stalin niebawem się zaprzyjaźnił. – Ten bardzo niski, dosyć chudy chłopiec miał na sobie obcisłe spodnie, wysokie buty, koszulę z fontaziem i czerwoną perkalową torbę szkolną”. Wano nie mógł wyjść ze zdumienia: „nikt w całej klasie, w całej szkole nie był tak ubrany. Uczniowie otoczyli go” z podziwem. Najbiedniejszy chłopiec był najlepiej ubrany, niczym Fauntleroy z Gori[*13]. Kto zapłacił za te piękne rzeczy? Popi, karczmarze i oficerowie policji z pewnością mieli w tym swój udział.

Cierpienie sprawiło, że Stalin stał się szorstki i mimo pięknego stroju budził lęk. „Unikaliśmy go ze strachu – wspominał Iremaszwili – ale intrygował nas”, ponieważ było w nim coś „niedziecięcego” i „niezwykle żarliwego”. Był dziwnym dzieckiem: kiedy się cieszył, „wyrażał swoją radość w bardzo szczególny sposób. Strzelał palcami, krzyczał głośno i skakał na jednej nodze!”[*14]. Autorzy wszystkich wspomnień z dzieciństwa, niezależnie od tego, czy pisanych w ramach dławiącego kultu jednostki, kiedy Stalin był dyktatorem, czy w zajadłej opozycji wobec niego, przyznają zgodnie, że Stalin, nawet w wieku dziesięciu lat, odznaczał się szczególnym magnetyzmem[6].

Mniej więcej w tym czasie, gdy tylko zaczął chodzić do szkoły, znowu otarł się o śmierć. „Rano posłałam go do szkoły zdrowego – wspominała Keke – a po południu przynieśli go do domu nieprzytomnego”. Potrąciła go bryczka na ulicy. Chłopcy z upodobaniem bawili się w „cykora”, czepiając się osi pędzących powozów. Zapewne w taki właśnie sposób Stalin został ranny. Biedna matka znowu „szalała z niepokoju”, lecz lekarze kurowali go za darmo – lub może Egnataszwili po cichu płacił rachunki. Keke, jak wspominał później jej syn, wezwała też wioskowego znachora, który dorabiał sobie jako golibroda.

Wypadek dostarczył mu kolejnego powodu, poza szpotawą stopą, dziobami po ospie i plotkami o nieślubnym pochodzeniu, do czujności i poczucia niższości, własnej odmienności. Doznał trwałego urazu lewej ręki, co oznaczało, że nie mógł pretendować do ideału gruzińskiego wojownika – później twierdził, że przeszkadzało mu to dobrze tańczyć, chociaż nadal potrafił walczyć[*15]. Z drugiej strony uratowało go to od poboru do wojska i prawdopodobnie od śmierci w okopach pierwszej wojny światowej. Ale Keke niepokoiła się o konsekwencje wypadku dla przyszłego biskupa.

– Kiedy zostaniesz popem, synku – spytała go – jak utrzymasz kielich?

– Nie martw się, mamo – odparł Soso. – Zanim zostanę popem, ręka się zagoi i będę mógł podnieść całą cerkiew![7]

Dziecięce zabawy nie były jedynym niebezpieczeństwem na ulicach Gori, gdzie carskie władze nie potrafiły utrzymać porządku. Dlatego, chociaż szybko został najlepszym uczniem w szkole, młody Stalin wiódł podwójne życie – ministranta i chuligana, wystrojonego maminsynka i ulicznika.

„Prawie nie było dnia – wspominał Kote, syn ojca Czarkwianiego – żeby nie został pobity i nie wracał do domu z płaczem albo żeby sam kogoś nie pobił”[8]. Takim miastem było Gori.

31

Wiedeń 1913: cudowny Gruzin, austriacki artysta i stary cesarz

Stalin nie znał nikogo w przygranicznym miasteczku, ale był mistrzem w sztuce improwizacji. Chodził po ulicach, dopóki polski szewc nie spytał go:

– Jesteście tu obcy?

– Mój ojciec był szewcem w Gruzji – odparł Stalin, wiedząc, że Gruzini i Polacy cierpią wspólnie w rosyjskim więzieniu narodów. – Muszę przekroczyć granicę.

Polak zaofiarował się go przeprowadzić i nie przyjął zapłaty. Opowiadając tę historię po rewolucji, Stalin urwał, „jakby próbował zajrzeć w przeszłość”, a potem dodał: „Chciałbym wiedzieć, gdzie ten człowiek jest teraz i co się z nim stało. Szkoda, że zapomniałem jego nazwiska i nie mogę go odszukać”. Jak wielu spośród tych, którzy pomagali młodemu Stalinowi, szewc mógł równie dobrze żałować, że nie pochował Gruzina w lasach na granicy pomiędzy imperiami. Stalin nigdy nie wspomniał, że miał w tym czasie towarzyszkę, Walentinę Łobową.

Za granicą, w polskiej Galicji, Stalin bardzo chciał dotrzeć do Lenina, ale, wspomniał, „byłem strasznie głodny”. Poszedł do restauracji dworcowej w Trzebini, gdzie zrobił z siebie pośmiewisko. Wezwał polskiego kelnera po rosyjsku. „Kelner roznosił mnóstwo dań”, ale ignorował Stalina, który stracił cierpliwość: „To skandal! Wszyscy już zostali obsłużeni z wyjątkiem mnie!”. Polak nie podał mu zupy; Stalin musiał wziąć ją sobie sam. „W gniewie cisnąłem talerzem o podłogę, rzuciłem kelnerowi rubla i wybiegłem!”. Zanim dotarł do Lenina, umierał z głodu.

Ledwo się z nimi przywitałem, wybuchnąłem:

– Natychmiast dajcie mi coś do jedzenia. Jestem na wpół żywy. Od wczorajszego wieczoru nic nie jadłem.

– Dlaczego nie zjadłeś w Trzebini? Tam jest dobra restauracja.

– Polacy nie chcieli mi podać nic do jedzenia.

– Co za głupiec z ciebie, Stalin! – roześmiał się Lenin. – Nie wiesz, że Polacy uważają rosyjski za język ciemiężycieli?[1]

Lenina musiał zastanowić ten „wielkorosyjski szowinizm” jego przyszłego „eksperta” od spraw narodowościowych, natomiast Stalin zapałał głęboką rosyjską wrogością do każdego przejawu polskiej niezależności[*137].

Związali się ze sobą jeszcze silniej niż dotąd. „Przyjęli mnie z taką gościnnością – wspominał Stalin na starość. – [Lenin] nie pozwolił mi nigdzie odejść, przekonywał mnie, żebym został u jego rodziny; zjadłem tam śniadanie, obiad i kolację. Złamałem ustalone reguły tylko dwa razy: uprzedziłem Krupską, że nie będę na obiedzie, i zwiedzałem stare dzielnice Krakowa, gdzie było mnóstwo kawiarni”. Ulubiona restauracja Stalina, „Hawełka”, nadal stoi na Rynku Głównym. Kiedy Stalin jadł obiad w mieście, Lenin był zaniepokojony.

– Posłuchaj, stary przyjacielu, już dwa razy jadłeś obiad w mieście – czy coś jest nie tak?

– Nie, towarzyszu, jestem zachwycony, ale czuję się skrępowany, że dajecie mi wszystko.

– Ależ jesteś naszym gościem – upierał się Lenin. – Jak ci smakował obiad w restauracji?

– Jedzenie było dobre, a piwo wyśmienite.

– Ach, teraz rozumiem. Brakuje ci piwa. Od tej pory będziesz miał w domu również piwo – odparł Lenin i „poprosił swoją teściową, aby codziennie zamawiała dwie albo trzy butelki piwa dla gościa”. Stalin znowu był poruszony troskliwością Lenina.

„Iljicz bardzo się denerwował z powodu «Prawdy»” – wspominała Krupska. W rzeczywistości Lenin był zirytowany ugodowymi artykułami wstępnymi Stalina. „Stalin też się denerwował. Zamierzali rozwiązać tę kwestię”. Lenin rozważał skomplikowane problemy ustanowienia kontroli nad „Prawdą”, wypracowania polityki narodowościowej i awansowania swojego cennego współpracownika. Potrzebował bolszewickiego eksperta od narodowości, który nie byłby Rosjaninem – i z pewnością nie Żydem. Trzy lata wcześniej chwalił Stalina jako specjalistę od spraw narodowościowych, większego niż Żordanija. Znalazł rozwiązanie, które pozwoliło mu złapać dwie sroki za ogon.

Zaproponował, aby Stalin, zamiast wracać do Petersburga, został i napisał artykuł wyjaśniający nową bolszewicką politykę narodowościową. Stalin wyraził zgodę.

Około 28 grudnia 1912 roku Lenin, Stalin i Zinowiew spotkali się z Malinowskim i dwoma innymi deputowanymi do Dumy, przyjaciółką Stalina, Walentiną Łobową, oraz bogatym bolszewickim małżeństwem, które mieszkało w Wiedniu razem z łotewską nianią ich dziecka, Aleksandrem i Jeleną Trojanowskimi. „Koba nie mówił zbyt głośno, ale w bardzo przekonywający sposób [...] z nieodpartą logiką – wspominała dziewiętnastoletnia wówczas niania, Olga Weiland. – Czasem wychodził do innego pokoju i spacerował tam i z powrotem, słuchając przemówień”.

Stalin nadal sprzeciwiał się Leninowi, którego głośno popierał Malinowski – z nader wątpliwych powodów. Lenin i Ochrana mieli ten sam pogląd na kwestię zjednoczenia socjaldemokracji. Tajna policja rozkazała Malinowskiemu bronić twardej linii, natomiast Stalin wciąż dowodził, że mógłby się porozumieć z częścią mienszewików. Miał nadzieję, że Lenin zrozumie, iż „lepiej współpracować i odłożyć na razie twardą politykę. Poza tym szóstka delegatów do Dumy potrzebowała nowego przywódcy: z pewnością myślał o sobie.

„Panuje tutaj nieznośna atmosfera – skarżył się Stalin w liście do Petersburga – Wszyscy są niemożliwie zajęci, cholernie zajęci, [lecz] moja sytuacja nie jest wcale taka zła”. Później napisał niemal miłosny list do swego starego przyjaciela Kamieniewa: „Daję ci eskimoski pocałunek w nos. Niech mnie diabli! Tęsknię za Tobą, przysięgam – tęsknię jak pies! Nie ma tu nikogo, dosłownie nikogo, z kim można by serdecznie porozmawiać, do diabła. Czy udałoby Ci się w jakiś sposób przyjechać do Krakowa?”.

Stalin zawarł jednak w Krakowie nową przyjaźń – z Malinowskim. Skazany wyrokiem sądu gwałciciel i agent Ochrany, dwa lata starszy od Stalina, dostawał od swoich mocodawców sowite wynagrodzenie w wysokości 8000 rubli rocznie – więcej niż naczelnik Departamentu Policji, który zarabiał tylko 7000 rubli.

„Był pełen wigoru, zaradny, przystojny – wspominał Mołotow – i wyglądał trochę jak Tito”. Od tej pory Stalin pisywał do niego ciepło, przesyłając uściski „Stefanii i dzieciom”. Malinowski perfidnie denuncjował innych bolszewików jako zdrajców, żeby odciągnąć uwagę od siebie, ale zaczął się już załamywać pod presją podwójnego życia.

Na ostatnim spotkaniu 31 grudnia 1912 roku Stalin podporządkował się Leninowi. „Wszystkie decyzje zostały podjęte jednomyślnie – napisał rozradowany Lenin do Kamieniewa. – To wielki sukces”. Ale porażka Stalina nie była bynajmniej druzgocąca. Na spotkaniu, jak zameldował Malinowski w swoim raporcie, odtworzono organizację bolszewicką: Biuro Zagraniczne (Lenin, Zinowiew i Krupska jako sekretarz) wraz z Biurem Rosyjskim, zdominowanym przez Stalina i Swierdłowa, obecnie redaktora naczelnego „Prawdy”, z Walentiną Łobową jako sekretarzem[*138]. Stalin został usunięty z „Prawdy”, lecz jako członek bolszewickiego kierownictwa w Rosji (z pensją 60 rubli miesięcznie) awansował na partyjnego teoretyka i otrzymał prestiżowe zadanie. Miał pisać o kwestii narodowościowej, uwzględniając sugestie Lenina. Stalin wysłał swój pierwszy tekst do Petersburga.

Później Lenin i bolszewicy poszli do teatru, by uczcić Nowy Rok, „ale sztuka była bardzo słaba – wspominała Olga Weiland. – Władimir Iljicz wyszedł razem z żoną”. Lenin, Stalin i reszta powitali nowy, 1913 rok, w prywatnym pokoju w restauracji. Będąc już starszą damą, Weiland wyznała, że Stalin zaczął się do niej zalecać. „Lenin sprawiał wrażenie bardzo radosnego, śmiał się i żartował. Śpiewał i nawet przyłączył się do naszych zabaw”[2].

* * *

Niedługo potem Stalin zjawił się w mieszkaniu Trojanowskich w mroźnym, pokrytym śniegiem Wiedniu. Lenin nazywał ich „dobrymi ludźmi [...]. Mają pieniądze!”. Aleksandr Trojanowski był przystojnym młodym szlachcicem i oficerem: służba podczas wojny rosyjsko-japońskiej nawróciła go na marksizm, założył więc i wydawał „Proswieszczenije” („Oświecenie”) – gdzie miał się ukazać artykuł Soso. Mówił płynnie po niemiecku i angielsku i mieszkał wraz z piękną żoną, również szlachcianką, Jeleną Rozmirowicz, w wielkim, komfortowym mieszkaniu przy Schönbrunnerschloss Strasse 30[*139], alei, którą stary cesarz Franciszek Józef jeździł codziennie ze swojej rezydencji w pałacu Schönbrunn do biura w Hofburgu.

Sędziwy habsburski cesarz, który panował od 1848 roku, jeździł złoconym powozem zaprzężonym w ósemkę białych koni, powożonych przez pocztylionów w czarno-białych uniformach i białych perukach, w asyście węgierskich kawalerzystów z lamparcimi skórami na ramionach. Stalin nie mógł przeoczyć tej demonstracji staromodnego przepychu – i nie był jedynym przyszłym dyktatorem, który ją podziwiał: w styczniu 1913 roku w Wiedniu odbył się swoisty zlot dwudziestowiecznych tytanów[*140]. W domu noclegowym dla mężczyzn przy Meldemannstrasse w Brigettenau, w zupełnie innym świecie, mieszkał pewien młody Austriak i niespełniony artysta: dwudziestotrzyletni Adolf Hitler.

Soso i Adolf oglądali wspólnie jedną z wiedeńskich atrakcji: najlepszy przyjaciel Hitlera, Kubizek, wspominał: „Często widywaliśmy starego cesarza, gdy jechał swoim powozem z Schönbrunn do Hofburga”. Żaden z przyszłych dyktatorów nie był szczególnie poruszony: Stalin nigdy o tym nie wspominał, a „Adolf też o tym głośno nie mówił, ponieważ nie był zainteresowany cesarzem, tak samo jak państwem, które ten reprezentował”.

W Wiedniu zarówno Hitler, jak i Stalin byli zaprzątnięci, w różny sposób, problemami rasowymi. W tym mieście cesarskich dworzan, żydowskich intelektualistów i rasistowskich krzykaczy, kawiarni, piwiarni i pałaców, zaledwie 8,6 procent populacji stanowili Żydzi. Ich wpływ na kulturę – Freuda, Mahlera, Wittgensteina, Bubera i Schnitzlera – był bardzo wielki. Hitler formułował antysemickie teorie supremacji rasowej, które jako Führer miał wcielać w życie w swoim europejskim imperium; natomiast Stalin, pracując nad artykułem o kwestiach narodowościowych, budował nową ideę internacjonalistycznego imperium ze scentralizowaną władzą ukrytą za autonomiczną fasadą, prototyp Związku Radzieckiego. Niemal trzydzieści lat później ich struktury ideologiczne i państwowe miały się zderzyć w najokrutniejszym konflikcie w historii ludzkości.

Żydzi nie mieścili się w żadnej z tych wizji. Odstręczali i fascynowali Hitlera, lecz irytowali i konfundowali Stalina, który atakował ich „mistyczną” naturę. Dla Hitlera byli rasą, dla Stalina nie byli nawet narodem.

Dwaj przyszli dyktatorzy mieli jedną wspólną rozrywkę: obaj lubili spacerować po parku otaczającym pałac Franciszka Józefa, Schönbrunn, położony w pobliżu miejsca, gdzie mieszkał Stalin. Nawet gdy w 1939 roku po podpisaniu paktu Ribbentrop-Mołotow stali się sojusznikami, nigdy się nie spotkali. Owe spacery były zapewne jedyną okazją, kiedy ich drogi prawie się skrzyżowały.

* * *

„Te kilka tygodni, które towarzysz Stalin spędził z nami, były całkowicie poświęcone kwestii narodowościowej – wspominała niania Trojanowskich, Olga Weiland. – Angażował wszystkich dookoła siebie. Jedni analizowali Otto Bauera, inni Karla Kautsky’ego”. Mimo nieprzerwanych studiów Stalin nie potrafił czytać po niemiecku, pomagała mu więc niania – oraz inny młody bolszewik, którego spotkał wówczas po raz pierwszy: Nikołaj Bucharin, intelektualny chochlik z błyszczącymi oczami i kozią bródką. „Bucharin przychodził do nas codziennie – wspominała Olga Weiland – kiedy Stalin tu mieszkał”. Choć Stalin flirtował z nianią, ona wolała dowcipnego, swawolnego Bucharina. Poza tym do jej obowiązków należało pranie koszul i bielizny Stalina, co, jak się skarżyła po jego śmierci, było nie lada wyzwaniem.

Stalin i Bucharin nawiązali serdeczne stosunki. Stalin pisywał do niego z zesłania, co było początkiem przyjaźni, która zaowocowała politycznym partnerstwem w latach dwudziestych. Ale Soso darzył Bucharina mieszanymi uczuciami podziwu i zawiści. Przyjaźń, która zaczęła się w Wiedniu, skończyła się dla Bucharina kulą w tył głowy.

„Siedziałem przy stole obok samowara w mieszkaniu Skobielewa [...] w starej stolicy Habsburgów – wspominał Trocki, który również mieszkał w Wiedniu – gdy nagle drzwi otworzyły się z głośnym hukiem i wszedł nieznany mężczyzna. Był niski [...] szczupły [...] szarobrunatna skóra pokryta dziobami po ospie [...]. Nie dostrzegłem w jego oczach niczego, co przypominałoby przyjaźń”. Był to Stalin, który „podszedł do samowara i nalał sobie filiżankę herbaty. Potem, tak samo bez słowa jak się pojawił, wyszedł, pozostawiając po sobie bardzo przygnębiające wrażenie. Ale może późniejsze wydarzenia rzuciły cień na nasze pierwsze spotkanie”.

Stalin już nie cierpiał Trockiego, którego nazywał „hałaśliwym fałszywym mistrzem z fałszywymi muskułami”. Nigdy nie zmienił zdania. Trockiego z kolei zmroziły żółte oczy Stalina: „błyszczały złością”.

Pobyt Stalina u Trojanowskich miał w sobie coś z objawienia – było to jego pierwsze i ostatnie zetknięcie z życiem cywilizowanych Europejczyków, jak sam przyznawał. Mieszkał w pokoju z oknami wychodzącymi na ulicę i „pracował tam całymi dniami”. O zmierzchu wychodził wraz z Trojanowskimi na przechadzkę po parku Schönbrunn. Przy kolacji opowiadał czasami o przeszłości, wspominając Łado Kecchowelego i jego śmierć od kuli strażnika w więzieniu. Zwykle był posępny. „Witaj, przyjacielu – napisał do Malinowskiego przebywającego już w Petersburgu. – Mieszkam więc w odległym Wiedniu i piszę jakieś brednie. Do zobaczenia wkrótce”. Ale nastrój mu się poprawił. „Początkowo nieśmiały i samotny – wspominała Olga Weiland – stał się bardziej odprężony i wesoły”. Nie czuł się nieswojo w obecności dystyngowanego Trojanowskiego. Wręcz przeciwnie, zachował dla niego sympatię do końca życia.

„Kwestia narodowościowa była jedynym tematem naszych rozmów” – wspominała Olga Weiland. Mała Galina Trojanowska była żywym dzieckiem i bardzo polubiła Stalina. „Uwielbiała przebywać w towarzystwie dorosłych”, a Stalin bawił się z nią, obiecując przywieźć jej „góry zielonej czekolady z Kaukazu”. Zawsze „śmiał się bardzo głośno”, kiedy mu nie wierzyła. Ale często gniewała się na niego: „Ciągle mówisz tylko o narodach!” – narzekała. Stalin kupował jej słodycze w parku Schönbrunn. Raz założył się z jej matką, że jeśli oboje zawołają Galinę, przybiegnie do niego po słodycze. Sprawdzili tę teorię: Galina przybiegła do Soso, potwierdzając jego cyniczny pogląd na temat ludzkiej natury[*141].

Stalin poprosił Malinowskiego, aby zwrócił mu szkic artykułu, ponieważ chciał go poprawić, i dodał: „Powiedz mi: 1. Co z «Prawdą»? 2. Co z twoją frakcją? 3. Co robi grupa?... Twój Wasilij”. Poprawił artykuł, zanim wyjechał z Wiednia na zawsze[*142].

Lenin oczekiwał go w Krakowie; w Petersburgu czaiła się zdrada[3].

Przypisy

2. Szalony Beso

[1] Chruszczow, 1: 301–302. Keke. Czarkwiani, Memoirs.

[2] Keke. Zmiana domu dziewięć razy: Ostrowski, s. 88–89. Przemoc: Kun, s. 12. Nędza: Mierzlakow [w:] „Mołodaja Gwardija”, nr 12 (1939), s. 37. Nahajki kozaków: Stalin, Works, 1: 25–27. Iosif Iremaszwili, Stalin und die Tragödie Georgiens (dalej Iremaszwili), s. 5–6, 9–12. Brutalność Beso: N. Kipszidze. Brutalność Keke: Hana Moszaszwili – cyt. za: Radzinski, Stalin, s. 24. Swietłana o rzucaniu nożem, biciu przez Keke cyt. za: Service, Stalin, s. 20. Bicie: G.K. Żukow, Wospominanija i razmyszlenija (dalej Żukow), 3: 215. Duszenie Keke, Stalin traktowany jak pies: Dawriczewy, s. 30–35.

[3] Keke. R.G. Suny, Beyond Psychohistory: The Young Stalin in Georgia. Stalin uczy dzieci Czarkwianiego czytać: Czarkwiani, Memoirs. Dawriczewy, s. 30–31. GF IML 8.2.1.10.23-47 Siemion Gogczilidze. Potajemne lekcje, Beso ciągnie za uszy, siostra: GF IML 8.2.1.54.202-15 Kote Czarkwiani. Przemówienie Stalina do WWS RKKA i rządu z 22 marca 1938 roku: Ostrowski, s. 55. Znachor-golibroda; za dużo książek, płaszcz, by ukryć Soso idącego do szkoły: GF IML 8.2.1.9 Anna Nikitin-Geładze.

[4] Keke. Dawriczewy, s. 26–31. Dawriczewy, Je suis le demi-frère de Staline, wypowiedź burmistrza Żurulego.

[5] Żukow, 3: 215. Taśmy Swietłany Alliłujewy: Stalin o matce: „Kochał ją” itd. – zob. Rosamund Richardson, The Long Shadow, s. 93. Swietłana Alliłujewa, Twenty Letters to a Friend, s. 153–154, 204. Iremaszwili, s. 5–7. Beria, s. 20–21. RGASPI 558.4.664 P, Kapanadze. Wyniosła, dumna Keke pracuje na utrzymanie rodziny, Koba oskarża Czernomazowa, 1906 – przyjmuje Nato do gazety: GF IML 8.2.1.15.266-72 Natalia Dondarow (Azarian). Keke.

[6] Pierwszy dzień w szkole: GF IML 8.2.1.24 W. Kecchoweli; GF IML 8.2.1.41 I. Razmadze; RGASPI 558.4.665 S.P. Gogczilidze. Torba szkolna: „Mołodaja Gwardija”, nr 12 (1939) s. 35–37. Iremaszwili, s. 4–7. Keke.

[7] Keke. Wersje wypadku: Ostrowski, s. 89. Zabawa w „cykora”: Suliaszwili, s. 9. Znachor: Alliluyev Memoirs, s. 189. Stalin skaczący: RGASPI 558.4.665 Piotr Kapanadze. GF IML 8.2.1.10.23-47 Siemion Gogczilidze. GF IML 8.2.1.9 Anna Nikitin-Geładze. Niebieski płaszcz, czerwony szalik, piegi: GF IML 8.2.1.9 Grisza Głurdżidze.

[8] GF IML 8.2.1.54 Kote Czarkwiani. Keke.

31. Wiedeń 1913: cudowny Gruzin, austriacki artysta i stary cesarz

[1] Druga podróż do Krakowa: A.S. Alliłujewa, Wospominanija, „Roman-gazieta”, nr 1 (13), 1947, s. 38. Szotman, Kak iz iskry wosgoriełos płamia, s. 166–167. Smith, s. 263–266, 270–276 i 300–303. Kun, s. 145–150. Spotkanie z Kalininem, Szotmanem, różne teorie na temat podróży do Krakowa: Ostrowski, s. 364–366 i 369–370. A.S. Alliłujewa, Wospominanija, s. 19–20. Stanisław Kot cyt. za: Smith, s. 405. RGASPI 124.1.233 Olga Weiland. Listy Krupskiej: Iz pieriepiski CK RSDRP s mestnymi partijnymi organizacyjami, „Istoriczeskij Archiw”, nr 2, 1960, s. 17–25. RGASPI 4.3.42. GARF 102.00.1913.5-46b. Kalinin podejrzany: Ostrowski, s. 371. List Kamieniewa: RGASPI 71.10.189. Kun, w tym wywiad z Olgą Weiland, s. 150–155. Service, Stalin, s. 91–92. Krupska, s. 204–205. Lenin gościem Stalina, piwo: Czarkwiani, Memoirs. Lenin, PSS, 48: 162–169. Przekroczenie granicy/jedzenie: „Komsomolskaja Prawda”, 10 stycznia 2007, wspomnienia Jurija Żdanowa.

[2] Drugi pobyt w Krakowie, grudzień 1912-styczeń 1913: RGASPI 71.10.189 i 558.1.4899. Raport Malinowskiego o spotkaniach: Stanford, Paris Okhrana box 195, folder XVIc folder 1, marzec 1913. Iljicz zdenerwowany: Trocki, Stalin, s. 149. Kun, s. 149. RGASPI 558.1.47 Stalin do Malinowskiego, 2 lutego 1913. Molotov Remembers, s. 101.

[3] Wiedeń: RGASPI 558.4.657.418-20 i 431-4 Stalin w Wiedniu, Olga Weiland. RGASPI 124.1.233 Olga Weiland. RGASPI 558.1.47 Stalin do Malinowskiego. RGASPI 558.1.47. RGASPI 3-.13. Brigitte Hamann i Thomas Thornton, Hitler’s Vienna: A Dictator’s Apprenticeship, s. 92 i 183. J. Sydney James, Hitler in Vienna, s. 7–10, 107–110; Trocki, Hitler, s. 143; Trocki, s. 165. A. Kubizek, The Young Hitler I Knew, s. 83. Bruce Thompson, Schnitzler’s Vienna, s. 2, 7, 25. Bruce Thompson, Hitler’s Vienna, s. 246–261, bale, zima, Tito, Trocki, Hitler. Carl E. Schorske, Fin de Siècle Vienna, s. 119. Service, Stalin, s. 92–93. Wywiad autora z Olegiem Trojanowskim w Moskwie. Trojanowski, Czerez gody, s. 24–25 i 161–162. Kun, s. 153. Krylenko, Jelena Rozmirowicz: Vaksberg, Stalin’s Prosecutor, s. 33 i 328. Trocki, Stalin, s, 159–160 i 243. Smith, s. 276–279. Stalin, Works, 2: 257–294. Stalin pyta o adres Bucharina z zesłania: RGASPI 558.1.5169. Cudowny Gruzin: Lenin, PSS, 48: 162–169. GARF 102.265.882.

Przypisy redakcyjne

[*10] O ile można stwierdzić, Adolf Hitler też był bity przez swego pijanego ojca, Aloisa. Stalin nie bił żony ani dzieci, chociaż był destrukcyjnym mężem i ojcem. Obwiniano go w każdym razie o przedwczesną śmierć obu jego żon. Porzucił swoje nieślubne dzieci, przez niemal piętnaście lat ignorował swego syna Jakowa, a później go tyranizował. Wobec swego syna z drugiego małżeństwa, Wasilija, był jednocześnie nadmiernie pobłażliwy i bardzo surowy. Czasem go bił, ale później syn dyktatora sam stał się rozpieszczonym i krnąbrnym małym tyranem. Wasilij popadł w alkoholizm, tę przypadłość odziedziczył zapewne po dziadku. Stalin był kochającym ojcem dla swojej córki Swietłany, dopóki nie stała się nazbyt niezależna: raz wymierzył jej policzek kiedy jako nastolatka wdała się w romans z żonatym, czterdziestokilkuletnim kobieciarzem. Więcej informacji o jego drugim małżeństwie i losie jego dzieci można znaleźć w książce Stalin. Dwór czerwonego cara.

[*11] Dato był szewcem jeszcze pięćdziesiąt lat później, w roku 1940, kiedy Stalin polecił jednemu z Egnataszwilich zaprosić go do Moskwy na spotkanie. Zob. Epilog.

[*12] Szkoła nadal stoi w Gori, a w 2006 roku została odremontowana; zanim Chruszczow potępił Stalina w 1956 roku, była na niej tablica z napisem: „Tutaj, w dawnej szkole cerkiewnej, uczył się od 1 września 1888 roku do lipca 1894 roku Wielki Stalin”.

[*13] Mały lord Fauntleroy – postać z książki amerykańskiej pisarki Frances Hodgson Burnett (przyp. tłum.).

[*14] Jest to relacja Piotra Kapanadzego, bliskiego przyjaciela Stalina, z którym utrzymywał ścisłe kontakty. Bardzo pochlebne pamiętniki Kapanadzego zostały opublikowane w latach trzydziestych, ale ten opis został pominięty w oficjalnej wersji – pochodzi z archiwalnego oryginału.

[*15] Według różnych wersji uraz lewej ręki mógł powstać wskutek wypadku na sankach, być wrodzoną wadą, skutkiem dziecięcej choroby, zapaśniczej kontuzji, bójki o kobietę, wypadku z powozem i pobicia przez ojca – wszystkie te wersje (z wyjątkiem wrodzonej wady) podsuwał sam Stalin. Jest sporo niejasności, jeśli chodzi o wypadek Stalina, prawdopodobnie dlatego, że w rzeczywistości były dwa wypadki: ten, mniej poważny wypadek, kiedy zaczął chodzić do szkoły (według Keke) lub w wieku sześciu lat (według późniejszych raportów lekarskich), który prawdopodobnie spowodował uraz ręki, co stało się bardziej widoczne na starość. Niedługo potem zdarzył się znacznie poważniejszy wypadek, w którym został ciężko ranny i który wymagał leczenia w Tyflisie: Stalin doznał wówczas urazu nóg. We wspomnieniach osiemdziesięcioletniej Keke te dwa wypadki mogły się zlać w jeden.

[*137] Stalin opowiedział tę historię Stanisławowi Kotowi, polskiemu ambasadorowi, podczas bankietu na Kremlu w grudniu 1941 roku.

[*138] Przyjaciel Stalina z Tyflisu, Kalinin, nie został mianowany członkiem KC, ponieważ podejrzewano, iż jest podwójnym agentem Ochrany: bolszewicy, nawet zdradzani przez Malinowskiego w samym sercu partii, podejrzewali niewinnego towarzysza.

[*139] Obecnie mieści się tu Pensjonat Schönbrunn, wciąż przyozdobiony niebieską tabliczką, umieszczoną w 1949 roku, która głosi: „I.W. Stalin mieszkał w tym domu w styczniu 1913 roku. Napisał tutaj swoją ważną pracę Marksizm a kwestia narodowościowa.

[*140] Josip Broz, przyszły marszałek Tito, również pracował tam jako mechanik.

[*141] W kazirodczym świecie bolszewickim Jelena rozwiodła się później z Trojanowskim i miała romans ze zdrajcą Malinowskim (według Malinowskiego). Poślubiła bolszewickiego dygnitarza, Nikołaja Krylenkę, członka pierwszego rządu Lenina, później naczelnego dowódcę Armii Czerwonej, następnie prokuratora generalnego, a w końcu brutalnego ludowego komisarza sprawiedliwości, który zastrzelił się podczas Wielkiego Terroru. Na szczęście Krylenko porzucił Jelenę pod koniec lat dwudziestych, co prawdopodobnie ocaliło jej życie, ponieważ przetrwała terror, pracując na skromnej posadzie w archiwum, i zmarła śmiercią naturalną w 1953 roku. Córka Trojanowskich, Galina, wyszła za innego bolszewickiego dygnitarza, Waleriana Kujbyszewa, członka stalinowskiego Politbiura, kobieciarza i pijaka, który źle ją traktował. Stalin zapowiedział, że będzie interweniował, jeśli się dowie o pijackich wybrykach Kujbyszewa. Śmierć Kujbyszewa z powodu alkoholizmu w 1935 roku ucieszyła Stalina. Niania Olga Weiland pracowała w aparacie partii i Kominternu, przeszła wcześnie na emeryturę i dożyła późnej starości. Los Trojanowskiego – chociaż zwrócił się przeciwko bolszewikom – był zupełnie inny: zob. Epilog.

[*142] Marksizm a kwestia narodowa to najsłynniejsza praca Stalina: redagował ją przez całe życie. Była to odpowiedź udzielona austriackim socjalistom, którzy proponowali coś, co Lenin nazwał „austriacką federacją w obrębie partii”. Lenin, jak zawsze był praktyczny i dalekowzroczny, nie zapominał też o ideologii. Obawiał się, że żydowscy bundowcy albo gruzińscy mienszewicy, którzy bronili różnych wariantów autonomii kulturalnej czy nawet separatyzmu narodowego, uniemożliwią narzucenie bolszewizmu partii, a później Imperium Rosyjskiemu. Potrzebował teorii, która przyznawałaby ideał autonomii i prawa do secesji bez rzeczywistego gwarantowania żadnego z nich. Lenin i Stalin zgadzali się, że nic nie może stać na drodze do scentralizowanego państwa. Stalin definiował naród jako „historycznie ukształtowaną, trwałą społeczność ludzką, połączoną wspólnotą języka, terytorium, życia ekonomicznego i cech psychologicznych”. Co się tyczy Żydów, Stalin pytał: „Jakim narodem jest naród żydowski, który składa się z gruzińskich, dagestańskich, rosyjskich i amerykańskich Żydów, którzy nie rozumieją się nawzajem, zamieszkują różne części globu […] i nigdy nie działają razem w czasie pokoju i wojny? Są asymilowani”, ponieważ nie mają „żadnej trwałej i wielkiej warstwy związanej z ziemią…”. Atakował „austromarksizm” i autonomię narodową, ale na Kaukazie akceptował „regionalną autonomię”. Prawo do secesji zostało (teoretycznie) zaoferowane, lecz nigdy go nie przyznano. Tekst nie był napisany szczególnie pięknym językiem, lecz odznaczał się swoistą subtelnością. Jego tezy urealniły się, kiedy Stalin stworzył sieć republik składających się na ZSRR. Rozpad Związku Radzieckiego w 1991 roku pozwolił pełnym republikom, takim jak Ukraina, Estonia i Gruzja, stać się niezależnymi państwami, lecz nie dotyczyło to republik autonomicznych takich jak Czeczenia.

Wybrana bibliografia

Podstawowa

Aleksandrow G.F. i in. (red.), Iosif Wissarionowicz Stalin. Kratkaja biografia, Moskwa 1946

Alliłujew Siergiej, Wstreczi s tow. Stalinym, „Proletarskaja Riewolucyja”, nr 8, 1937

Alliłujew Siergiej, Projdiennyj put’, Moskwa 1946

Alliluyev Sergei i Alliluyeva Anna, The Alliluyev Memoirs, ed. David Tutaev, Londyn 1968

Alliłujew W.F., Chronika odnoj siemi, Moskwa 2002

Alliłujewa A.S., Wospominanija, „Roman-gazieta” nr 1 (13), 1947

[Alliłujewa Swietłana] Alliluyeva Svetlana, Twenty Letters to a Friend, Londyn 1967 [wyd. pol. Dwadzieścia listów do przyjaciela, Warszawa 1996]

Alliłujewa Swietłana, Tol’ko odin god, Nowy Jork 1969

Alliluyeva Svetlana, Only One Year, Londyn 1971

Alliłujewa Swietłana, Dwadcat’ pisem k drugu, Moskwa 1981

Alliłujewa Swietłana, Daliekaja muzika, Nowy Jork 1988

Anninski L. i in. (eds.), Stalin w wospominanijach sowriemiennikow i dokumientow epochi, Moskwa 2002

Archiwnyje materiały o riewolucyjonnoj diejatielnosti I.W. Stalina, „Krasnyj Archiw, nr 2 (105), 1941

Arkomied S.T., Raboczeje dwiżenije i socjał-diemokratija na Kawkazie, Moskwa–Piotrogród 1923

Arsenidze R., Iz wospominanija o Stalinie, „Nowyj Żurnał”, nr 72, czerwiec 1963

Artiom: zob. F.A. Siergiejew

[Badajew] Badaev A., The Bolsheviks in the Tsarist Duma, Londyn 1929

Badajew A., Bolszewiki w gosudarstwiennoj Dumie. Wospominanija, Moskwa 1954

Bagirow M., Iz istorii bolszewistskoj organizacii Baku i Azerbejdżana, Moskwa 1948

Bajkałow, A.W., Turuchanskij bunt politiczeskich ssylnych, „Sibirskij Archiw”, nr 2, Praga 1929

Baikaloff, A.V., I Knew Stalin, Londyn 1940

Barbusse H., Stalin: A New World Through One Man, Nowy Jork 1935

Batumskaja diemonstracyja 1902 goda, Moskwa 1940

Bazhanov B., Bazhanov and the Damnation of Stalin, Athens, Ohio 1990

Beria Ł.P., K woprosu ob istorii bolszewistskich organizacyj w Zakawkazie, Moskwa 1935

Beria Ł.P., Łado Kecchoweli, Moskwa 1938

[Biessiedowskij Grigorij] Bessedovsky G., Revelations of a Soviet Diplomat, Londyn 1931 [wyd. pol. Zdrada Sowietów. Pamiętniki dyplomaty sowieckiego, Katowice 1990]

Bibeneiszwili W. Za czetwet’ wieka, Moskwa 1931

The Bolsheviks and the October Revolution: The Minutes of the Central Committee of the Russian Social-Democratic Party (Bolsheviks) August 1917 – February 1918, Londyn 1974

[Bucharin Nikołaj] Bukharin N., How It All Began, Nowy Jork 1998

Bułhakow Michaił, Batumi, Moskwa 2004

Cereteli I.G., Wospominanija o fiewralskoj riewolucyi, Paryż 1963

[Czarkwiani] Charkviani C., Memoirs

[Czawiczwili] Chavichvili Khariton, Patrie, prisons, exil – Staline et nous, Paryż 1946

[Czawiczwili] Chavichvili Khariton, Révolutionnaires russes à Genève en 1908, Genewa 1974

Cincadze Kote, Chemi Mogonebami, „Revolyutiis Matiane” nr 2–3, Tbilisi 1923–1924

Cincadze Kote, Rogor vibrdzolot proletariatis diktaturistvis, chemi mogonebami, Tyflis 1927

Czernienko K. (i Moskalew M.A.), I.W. Stalin w sibirskoj ssyłkie, Krasnojarsk 1942

Czetwiortyj (obiedinitielnyj) sjezd RSDRP, Moskwa 1949

Czetwiortyj (obiedinitielnyj) sjezd RSDRP. Protokoły. Apriel–maj 1906, Moskwa 1959

Dan F., Proizchożdienije bolszewizma, Nowy Jork 1946

Dan Lidia, Bucharin o Stalinie, „Nowyj Żurnał”, nr 75, marzec 1964

Dan L.O., Iz archiwa L.O. Dan, Amsterdam 1987

Dastakian Nikita, Il venait de la Ville Noire: souvenirs d’un Arménie du Caucase, Paryż 1998

[Dawriczewy] Davrichevy Josef, Je suis le demi-frère de Staline, „Miroir de l’Histoire”, grudzień 1967

Davrichevy Josef, Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline, Paryż 1979

Djilas Milovan, Conversations with Stalin, Nowy Jork 1962 [wyd. pol. Rozmowy ze Stalinem, Warszawa 1991]

Dżugaszwili Galina (Gulia), Died, otiec, mat’ i drugije, „Drużba Narodow”, nr 6, 1993

Effendijew, Istoria raboczego dwiżenija tureckogo proletariata [w:] Iz proszłogo. Statii i wospominanija iz istorii bakinskoj organizacii, Baku 1923

Elwood R.C. (red.), Wsierossijskaja Konferencyja Rossijskoj Socjał-Diemokraticzeskoj Raboczej Partii 1912 goda, Londyn 1982

[Gaczecziładze] Gachechiladze S., Memoirs

Gio Artiom, Żyzn’ podpolszczika, Leningrad 1925

Gogebaszwili J. (red.), Deda Ena, Tyflis 1912 i 1916

[Gorki] Gorky Maxim, Days with Lenin, Londyn b.d.

Gromyko Andrei [Andriej] Memoirs, Londyn 1989

Iosif Wissarionowicz Stalin, Kratkaja biografia, Moskwa 1938/1947

[Iremaszwili] Iremaschvili Iosif, Stalin und die Tragödie Georgiens, Berlin 1932

[Fazil] Iskander Fasil, Sandro of Chegem, Londyn 1979 [wyd. pol. Sandro z Czegemu, Warszawa 1976]

Istoriczeskije miesta Tbilisi. Putiewoditiel po miestam swiazannym z żyzniju i diejatielnostiju I.W. Stalina, red. Gruzińska Filia Instytutu Marksa-Engelsa-Lenina, Tbilisi 1944

Iwanow W.B., Wospominanija raboczego bolszewika, Moskwa 1972

Jarosławski J., Tri wstrieczi, „Prawda”, 23 grudnia 1939

Jenukidze Awel, Istoria organizacyi i raboty nielegalnych tipografii RSDRP na Kawkazie za wremia ot 1900 po 1906g [w:] Tiechnika bolszewistskogo podpolja, Moskwa 1925

Jenukidze Awel, Iz proszłogo naszej partii [w:] Iz proszłogo. Statii i wspominanija iz istorii bakinskoj organizacyi, Baku 1923

Jenukidze Awel, Naszi podpolnyje tipografii na Kawkazie, Moskwa 1925

Kaganowicz Ł.M., Tak goworił Kaganowicz, red. F. Czujew, Moskwa 2002

Kaminski W. i Wereszczagin I., Dietstwo i junost’ wożdja. Dokumienty, zapiski, rasskazy, „Mołodaja Gwardia”, nr 12, 1939

Kawtaradze Sergo, Iz wospominanii o tow. Stalinie, Woroszyłowgrad 1936

Kawtaradze Sergo, Memoirs

Kawtaradze Sergo, Iz wospominanii, „Oktjabr” nr 11, 1942

Kennan G., Siberia and the Exile System, Londyn 1891

Khatissian Alexander, Memoirs of Mayor, „Armenian Review” 2 (3), wrzesień 1949

[Chruszczow N.S.] Khrushchev N.S., Khrushchev Remembers, Londyn 1971

[Chruszczow N.S.] Khrushchev N.S., Khrushchev Remembers: The Glasnost Tapes, Londyn 1990

Kołłontaj A., Iz mojej żyzni i raboty, Moskwa 1974

Krasin L.B., Bolszewistskaja partijnaja tiechnika [w:] Tiechnika bolszewistskogo podpolja. Sbornik statiej i wospominanii, Moskwa 1925

Krupska Nadieżda, Wospominanija o Leninie, Moskwa 1968

Krupskaya, Memoirs of Lenin, Londyn 1970

Kwaszonkin A.W., Chlewniuk O.W., Koszelewa L.P. I Rogowaja L.A. (red.), Bolszewistskoje rukowodztwo. Pierepiska 1912–1927, Moskwa 1996

Lansbury George, My Life, Londyn 1928

Lenin [Władimir] W.I., Połnoje sobranije soczinienij, Moskwa 1958–1965 [wyd. pol. Dzieła, t. 1–44, Warszawa 1950–1973]

Lenin W.I., Biograficzeskaja chronika, Moskwa 1970–1982

Lenin W.I., Pierepiska W.I. Lenina i rukowodimych im uczreżdienii RSDRP s miestnymi partijnymi organizacyjami 1905–1907, Moskwa 1982

Ludwig E., Stalin, Nowy Jork 1942

Lunacharsky A., Revolutionary Silhouettes, Nowy Jork 1968

Łado Kecchoweli, Sbornik dokumientow i materiałow, Tbilisi 1969

Łakoba Nestor, Stalin i Haszim 1901–1902, Suchumi 1934

Łobanow M. (red.), Stalin w wospominanijach sowriemiennikow i dokumientow epochi, Moskwa 2002

Macharadze F., Oczerki riewolucyonnogo dwiżenija w Kawkazi, Tyflis 1927

Macharadze F., Chaczapuridze G.W., Oczerki po istorii raboczego i krestijanskogo dwiżenija w Gruzii, Moskwa 1932

Miedwiediewa-Ter-Petrosjan S.F., Towariszcz Kamo, „Proletarskaja Riewolucyja” nr 8/9, 1924

Mieszczeriakow N.L., Kak my żyli w ssyłkie, Leningrad 1929

Mgeładze Akakij, Stalin, kakim ja jego znał, Tbilisi 2001

[Mikojan Anastas] Mikoyan A.I., The Memoirs of Anastas Mikoyan, t. 1: The Path of Struggle, Madison, Connecticut 1988

[Mikojan Anastas] Mikojan A.I., Tak było, Moskwa 1999

[Mołotow Wiaczesław] Molotov, V.M., Molotov Remembers, red. F. Chuev, Chicago 1993

[Mołotow Wiaczesław] Mołotow W.M., Sto sorok biesied s Mołotowym, red. F. Czujew, Moskwa 1991

[Mołotow Wiaczesław] Mołotow W.M., Połudierżawnyj włastielin, Moskwa 1999

[Nikołajewski] Nikolaevsky Boris, Power and the Soviet Elite: The Letters of an Old Bolshevik and Other Essays, Nowy Jork 1965

Nucubidze Ketewan i Szałwa, Nakaduli, Tbilisi 1993

O Stiepanie Szaumianie. Wospominanija, oczerki, statii sowriemiennikow, Moskwa 1988

[Orłow] Orlov Alexander, Secret History of Stalin’s Crimes, Londyn 1954

Perkins Frances, The Roosevelt I Knew, Nowy Jork 1946

Piestkowski S., Wospominanija o rabotie w Narkomnace 1917–19gg, „Proletarskaja Riewolucyja”, nr 6, 1930

Piestkowski S., Ob oktiabrskich drugach w Piterie, „Proletarskaja Riewolucyja” nr 10, 1922

Protokoły Centralnogo Komitieta RSDRP(b). Awgust 1917– fiewral 1918, Moskwa 1958

Protokoły Wsierossijskogo (martowskogo) sowieszczanija partijnych rabotnikow 27 marta–2 apriela 1917 goda, WIKPSS nr 6, 1962

Piatyj (łondonskij) sjezd RSDRP. Protokoły apriel–maj 1907 goda, Moskwa 1963

Raskolnikow F.F., Prijezd tow. Lenina w Rossiju, „Proletarskaja Riewolucyja” nr 1, 1923

Rasskazy o wielikom Stalinie, Tbilisi 1941

Rasskazy starych raboczich Zakawkazia o wielikom Stalinie, Moskwa 1937

Reed John, Ten Days that Shook the World, Londyn 1982

Riewolucyja 1905 goda w Zakawkazie, Ispartotdieł CK KP(b) Gruzji, Tyflis 1926

Roelofs: zob. Saakashvili

Rochlin A. (red.), Dwadcat’ piat’ let Bakinskoj organizacyi bolszewikow, Baku 1924–1925

[Saakaszwili] Saakashvili Sandra Roelofs, Story of an Idealist, Tbilisi 2005

Sagiraszwili Dawid, Stalin iz wospominanij i razmyszlenij, „Wiestnik Instituta po izuczenii istorii i kultury SSR”, nr 9, marzec–kwiecień 1954

Samojłow F., Bolszewistskaja frakcja IV Gosudarstwiennoj Dumy w Jeniosejskoj ssyłkie piered fiewralskoj riewolucyjej, „Proletarskaja Riewolucyja”, nr 2/3, luty–marzec 1927

Samojłow F., Po sliedam minuwszego. Wospominanija starogo bolszewika, Moskwa 1934

Szlapnikow A.G., Siemnadcatyj god, Moskwa–Piotrogród 1923

Siedmaja (aprielskaja) wsierossijskaja konferencyja RSDRP (bolszewikow). Pietrogradskaja konferencyja obszczegorodskaja konfernecyja RSDRP (bolszewikow), apriel 1917 goda, Moskwa 1958

Serge Victor, Portraite de Staline, Paryż 1940

Siergiejew F.A., Statii, rieczi, pisma, Moskwa 1983

Szaumian S., Izbrannyje proizwiedienija, Moskwa 1957 i 1978

Szestoj sjezd RSDRP(b). Awgust 1917 goda. Protokoły, Moskwa 1958

Szotman A.W., Kak iz iskry wozgoriełos płamia, „Mołodaja Gwardia”, 1935

Szwajcer Wiera, Stalin w turuchanskoj ssyłkie. Wospominanija podpolszczika, Moskwa 1940

Sidamon-Eristoff Simon C., For my Grandchildren: The Memoirs of Colonel Pronce Simon C. Sidamon-Eristoff, nakład własny

Souvarine Boris, Staline, Paryż 1935

Spandarian S. (Timofiej), Statii, pisma, dokumienty 1882–1916, Erewań 1940 i 1958

Stahl Ludmiła, Rabotnica w Oktiabrie, „Proletarskaja Riewolucyja”, nr 10, 1922

Stalin w wospominanijach sowriemiennikow i dokumientach epochi, red. M. Łobanow, Moskwa 2002

Stalin I.W. (K.), K nacjonalnomu woprosu: jewriejskaja burżuaznaja i bundowskaja kulturno-nacjonalnaja awtonomia, „Proswieszczenije”, nr 6, czerwiec 1913

Stalin I.W., Soczinienija 1–13, Moskwa 1952–1954 [wyd. pol. Dzieła, t. 1–13, Warszawa 1949–1951]

Stalin I.V., Works 1–13, Moskwa–Londyn 1953

Stalin I.W., Sam o siebie, riedakcjonnaja prawka sobstwiennoj biografii, „Izwiestija CK KPSS”, nr 9, 1990

Stalin I.W., Iosif Stalin w objatijach siemii: iz licznogo archiwa, red. J. Murin i W. Denisow, „Istocznik” 1993/Moskwa 1993

Stalin I.W., Słowo tow. Stalinu, ed. R. Kosołapow, Moskwa 2002

Stalin–Kaganovich Correspondence 1931–1936, red. R.W. Davies, Oleg Khlevniuk i E.A. Rees, New Haven 2003

Stasowa J.D., Stracicy żyzni i borby, Moskwa 1957

Stasowa J.D., Partijnaja rabota w ssyłkie i w Piotrogradie, [w:] W gody podpolja: sbornik wospominanij 1910g – fiewral 1917, Moskwa 1964

Stopani A., Iz proszłogo. Statii i wospominanija iz istorii bakinskoj organizacyi i raboczego dwiżenia w Baku, Baku 1923

Suchanow N., Zapiski o russkoj riewolucyi, Berlin 1922–1923

[Suchanow N.] Sukhanov N., The Russian Revolution 1917: A Personal Record, Oxford 1955

Suliaszwili D., Uczeniczeskije gody, Tbilisi 1942

Swierdłow J., Izbrannyje proizwiedienija, Moskwa 1957

Swierdłowa K.T., Jakow Michajłowicz Swierdłow, Moskwa 1957

Tałakwadze S., K istorii Kommunisticzeskoj partii Gruzii, Tyflis 1925

Toroszelidze (Ordżonikidze) Minadora, Memoirs

Towstucha Iwan P., Iosif Wissarionowicz Stalin. Kratkaja biografia, Moskwa i Leningrad 1927

Trifonow Jurij, Otblesk kostra. Isczeznowienije, Moskwa 1988

Trocki Lew D., Moja żyzn’, Berlin 1930 [wyd. pol. Moje życie. Próba autobiografii, Warszawa 1930]

[Trocki Lew] Trotsky L.D., Stalin, Londyn 1968

[Trocki Lew] Trotsky L.D., My Life, Londyn 2004

Trojanowski Oleg, Czerez gody i rasstojanija, Moskwa 1997

Uratadze G., Wospominanija gruzinskogo socjał-diemokrata, Stanford 1968

Wacek I., W gody podpolja [w:] Rasskazy starych raboczich Zakawkazja o wielikom Stalinie, Moskwa 1939

Wereszczak S., Stalin w tiurmie, „Dni”, 22 i 24 stycznia 1928

Woroszyłow K.J., Stalin i Krasnaja Armija, Moskwa 1937

Woroszyłow K.J., Rasskazy o żyzni, Moskwa 1968

Wstrieczi z tow. Stalinym, Moskwa 1939

Wstrieczi z wożdjem. Sbornik wospominanij o wstrieczach s tow. Stalinym, Sarańsk 1940

Żdanow Jurij, Wspomnienia o Stalinie, „Komsomolskaja Prawda”, 10 stycznia 2007

Żordanija N., (wywiad N. Wakara), Stalin po wospominanijam N.W. Żordanija, „Poslednije Nowosti”, 16 grudnia 1936

Żordanija N., Moja żyzn’, Stanford 1968

Żukow Gieorgij K., Wospominanija i razmyszlenija, Moskwa 1995 [wyd. pol. z wydania ocenzurowanego: Wspomnienia i refleksje, Warszawa 1990]

Uzupełniająca

Abramow A.N., Naczało riewolucyjonnoj diejatielnosti I.W. Stalina, Leningrad 1939

Agursky M., Stalin’s Ecclesiasctical Background, „Survey” nr 4, 1984

Akopian G.S., Stiepan Szaumian, Moskwa 1973

[Antonow-Owsiejenko Anton] Antonov-Ovseenko A., The Time of Stalin: Portrait of Tyranny, Nowy Jork 1980

[Antonow-Owsiejenko Anton] Antonow-Owsiejenko A., Stalin biez maski, Moskwa 1990

Applebaum Anne, GULAG: A History, Londyn 2003 [wyd. pol. Gułag, Warszawa 2005]

Ascher Abraham, The Revolution of 1905 – Russia in Disarray, Stanford 1988

Ascher Abraham, The Revolution of 1905 – Authority Restored, Stanford 1992

[Awtorchanow Abdurachman] Avtorkhanov A., Stalin and the Soviet Communist Party, Londyn 1959

Baberowski Jorg, Der Feind ist überall: Stalinismus im Kaukasus, Monachium 2003

Baedeker Karl, Baedeker’s Russia, Londyn 1914

Baynac J., Kamo – l’homme de main de Lenine, Paryż 1972

Bezirgani G., Koba i Kamo, „Pierspektiwy”, nr 6, 1991

Biagi E., Svetlana: The Inside Story, Londyn 1967

Black Conrad, FDR, Champion of Freedom, Londyn 2003

Bjorkergen, Ryska posten: de ryska revolutionarerna i norden 1906–1917, Sztokholm 1985

Brackman Roman, Israel at Noon, Nowy Jork 2006

Brackman Roman, The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life, Londyn 2001

Burleigh Michael, Sacred Cause: Religion and Politics from the European Dictators to Al Queda, Londyn 2006

Carswell John, The Exile: The Life of Ivy Litvinov, Londyn 1980

Charroux Robert, Révélations sur l’enfance de Staline, „Miroir de l’Histoire”, październik 1963

Clements Barbara Evans, Bolshevik Women, Cambridge 1997

Clements Barbara Evans, Bolshevik Feminist: The Life of Alexandra Kollontai, Bloomington, Indiana 1979

Cohen Stephen, Bukharin and the Russian Revolution: A Political Biography, Londyn 1974

Conquest Robert, The Great Terror: Stalin’s Purge of the Thirties, Londyn 1973 [wyd. pol. Wielki terror, Warszawa 1997]

Conquest Robert, Stalin: Breaker of Nations, Londyn 1993 [wyd. pol. Stalin, Warszawa 1996]

Cooper Julian, Perrie Maureen i Rees E.A. (red.), Soviet History 1917–53: Essays in honour of R.W. Davies, Londyn 1995

Dadiani S., Stalin w Chiaturu, Tbilisi 1940

Daly Jonathan W., Autocracy under Siege: Security Police and Opposition in Russia 1866–1905, DeKalb, Illinois 1998

Daly Jonathan, The Watchful State: Security Police and Opposition in Russia 1906–17, DeKalb, Illinois 2004

Daushvili A., Story of Soso Djugashvili, Tbilisi 2000

Delbars Yves, The Real Stalin, Londyn 1953

Dieło prowokatora Malinowskogo, Moskwa 1992

De Lon Roy Stanley, Stalin and Social Democracy: The Political Diaries of David A. Sagirishvili, niepublikowana praca magisterska, Georgetown University, Waszyngton 1974

Deutscher I., Stalin: A Political Biography, Londyn 1966

Dubinski-Muchadze I.M., Ordżonikidze, Moskwa 1963

Dubinski-Muchadze I.M., Szaumian, Moskwa 1965

Dubinski-Muchadze I.M., Michaił G. Cchakaja, „Woprosy Istorii KPSS”, nr 5, 1965

Dubinski-Muchadze I.M., Kamo, Moskwa 1974

Elliott Geoffrey, From Siberia with Love, Londyn 2004

Elwood R., Roman Malinovsky: A Life without a Cause, Newtonville 1977

Emuksuzian W.S., Suren Spandarian, Moskwa 1982

Essad Bey, Stalin: The Career of a Fanatic, Londyn 1932

Essajaszwili W.G. (ed.), Oczerki istorii Kommunisticzeskoj partii Gruzii, Tbilisi 1957

Ettinger Elzbieta, Rosa Luxemburg: A Life, Londyn 1988

Farnsworth Beatrice, Alexandra Kollonati: Socialism, Feminism and the Bolshevik Revolution, Stanford 1980

Felstinski J., Był li Stalin agientom Ochranki? Sbornik statiej, materiałow i dokumientow, Moskwa 1999

Ferguson Niall, The World’s Banker: The History of Rothschild, Londyn 1998

Ferguson Niall, The War of the World, Nowy Jork 2006

Figes Orlando, A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924, Londyn 1996 [wyd. pol. Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924, Wrocław 2009]

Fishman W.J., East End Jewish Radicals, Londyn 1975

Fishman W.J., Streets of the East End, Londyn 1979

Fishman W.J., East End 1888: A Year in the London Borough among the Labouring Poor, Londyn 1988

Fuller William C., Jr., The Foe Within: Fantasies of Treason and the End of Imperial Russia, Ithaca, Nowy Jork 2006

Futrell Michael, Northern Underground, Londyn 1963

Geifman Anna, Russia under the Last Tsar: Opposition and Subversion 1894–1917, Oksford 1999

Geifman Anna, Thou Shalt Kill: Revolutionary Terrorism in Russia 1894–1917, Princeton 1993

Getzler I., Martov: A Political Biography of a Russian Social Democrat, Londyn 1967

Getzler I., Nikolai Sukhanov: Chronicler of the Russian Revolution, Londyn 2002

Gorodecki J. i Szarapow J., Swierdłow, Moskwa 1971

Guruli Vakhtang, Materials for Stalin’s Biography, Tbilisi 1998

Hall Coryne, Imperial Dancer: Mathilde Kschessinskaya and the Romanovs, Londyn 2005

Hamann Brigitte i Thorton Thomas, Hitler’s Vienna – A Dictator’s Apprenticeship, Oksford 1999

Haupt Georges (ed.), Les Bolsheviks par eux-même, Paryż 1969

Hosking Geoffrey, Rulers and Victims, Londyn 2006

Ilizarow B.S., Tajnaja żyzn’ Stalina. Po materiałam jego bibliotek i archiwa. K istoriografii stalinizma, Moskwa 2002

Imnaiszwili R., Kamo, Tbilisi 1955

Iwanowa L. (ed.), Stranicy sławnoj istorii. Wospominanija o „Prawdie” 1912–1917gg, Moskwa 1962

Jagubow S., Stalin był wożdjem raboczego dwiżenija w Baku, Moskwa 1947

Jemielianow J., Stalin Put’ k własti, Moskwa 2003

Jones J. Sydney, Hitler in Vienna, Londyn 1983

Jones Stephen F., Socialism in Georgian Colors: The European Road to Social Democracy 1883–1917, Cambridge, Massachusetts 2005

Kaptiełow B. i Pieriegudowa Z., Był li Stalin agientom Ochranki?, „Rodina”, nr 5, 1989

Kennan George, Historiography of the Early Political Career of Stalin, American Philosophical Society, nr 3, 1971

Kershaw Ian, Hitler 1889–1936: Hubris, Londyn 1998 [wyd.pol. Hitler 1889–1936. Hybris, Poznań 2010]

[Chlewniuk] Khlevniuk Oleg, In Stalin’s Shadow: The Career of Sergo Ordzhonikidze, Nowy Jork 1993

King Greg, The Court of the Last Tsar, Londyn 2006

Klier J. i Lambroze S., Pogroms: Anti-Jewish Violence in Modern Russian History, Cambridge 1992

Knight Amy, Beria: Stalin’s First Lieutenant, Princeton 1993 [wyd. pol. Beria. Prawa ręka Stalina, Warszawa 1996]

Kolesnik A., Chronika żyzni siemia Stalina, Charków 1990

Kujala Antti, Russian Revolutionary Movement and the Finnish Opposition 1905, „Scandinavian Journal of History”, nr 5, 1980

Kujala Antti, Finnish Radicals and the Russian Revolutionary Movement 1899–1907, „Revolutionary Russia”, nr 5, grudzień 1992

Kujala Antti i in., Lenin Ja Suomi, Helsinki 1987

Kun Miklos, Stalin: An Unknown Portrait, Budapest 2003

Lang D.M., Modern History of Georgia, Londyn 1962

Lauchlan Iain, Russian Hide-and-Seek: The Tsarist Secret Police in St Petersburg 1906–14, Helsinki 2002

Lee Eric, Eremin Letter: Documentary Proof that Stalin Was Okhrana Spy?, „Revolutionary Russia”, nr 6, czerwiec 1993

Levine Isaac Don, Stalin’s Great Secret, Nowy Jork 1956

Lieven D., Russia’s Rulers under the Old Regime, New Haven 1989

Lieven D., Nicholas II: Emperor of All Russias, London 1993

Lincoln W. Bruce, Passage through Armageddon: The Russians in War and Revolution 1914–18, Nowy Jork 1986

London Landmarks: A Guide with Maps to Places Where Marx, Engels and Lenin Lived and Worked, Londyn 1963

Ludwig E., Stalin, Nowy Jork 1942

Łakoba S., Liegendarnoje naczało wieka, „Sowietskaja Abchazja” nr 145, 28 lipca 1982

Łakoba S., Bojewiki Abchazji w riewolucyi 1905–7 godow, Suchumi 1990

Łakoba S., Oczerki politiczeskoj istorii Abchazji, Suchumi 1990

Łakoba S. i in. (ed.), Istoria Abchazji, Gadaut 1993

Łakoba S., Otwiet istorikam iz Tbilisi, Suchumi 2001

Łoginow W., Tajni Stalina. Gienierał Własik i jego soratniki, Moskwa 2000

McNeal Robert, Bride of the Revolution: Krupskaya and Lenin, Londyn 1973

McNeal Robert, Stalin: Man and Ruler, Londyn 1985

Maisky Ivan, Journey Into the Past, Londyn 1962

Marcou Lily, Staline: Vie privée, Paryż 1996

Maskulia A.W., Michaił Cchakaja, Moskwa 1968

Merridale Catherine, The Making of a Moderate Bolshevik: An Introduction to L.B. Kamenev’s Political Biography [w:] Julian Cooper, Maureen Perrie i E.A. Rees (red.), Soviet History 1917–53, Londyn 1995

[Miedwiediew Roj] Medvedev Roy A., Let History Judge: The Origins and Consequences of Stalinism, Londyn 1971 [wyd. pol. Pod osąd historii. Geneza i następstwa stalinizmu, Warszawa 1990]

[Miedwiediew Jaures i Miedwiediew Roj] Medvedev Zhores A. i Medvedev Roy A., The Unknown Stalin, Londyn 2003

Montefiore Simon Sebag, Stalin: The Court of the Red Tsar, Londyn 2003 [wyd. pol. Stalin. Dwór czerwonego cara, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2004]

Moore James, Gurdjieff, Shaftsbury, Dorset 1991

Moskalew M.A., Bolszewistskije organizacyi Zakawkazja w periodie pierwoj russkoj riewolucyi, Moskwa 1940 (zob. też Czernienko)

Muravyova L. i Sivolap-Kaftanova I., Lenin in London, Moskwa 1981

Nikołajewski Boris, Bolszewistskij cientr, „Rodina” nr 3/5, 1992

Nikolaysen H., SD Networks in Transcaucasia and Stalin: The Rise of a Regional Party Functionary 1887–1902, Stanford 1991

Nikonow Wiaczesław, Mołotow Mołodost’, Moskwa 2005

Obolenskaya R., Kamo: The Life of a Great Revolutionist, Londyn b.d.

Ostrowski Aleksandr, Kto stojał za spinoj Stalina?, Sankt Petersburg 2002

Owen Frank, Three Dictators, Londyn 1940

Palmer Alan, The East End: Centuries of London Life, Londyn 1982

Pares Bernard, The Fall of the Russian Monarchy, Londyn 1939

Pearson Michael, Inessa – Lenin’s Mistress, Londyn 2001

Phillips Hugh D., Between the Revolution and the West: A Political Biography of Maxim M. Litvinov, Boulder, Colorado 1992

Pipes Richard, Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923, Cambridge, Massachusetts 1964 [wyd. pol. Czerwone imperium. Powstanie Związku Sowieckiego, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2015]

Pipes Richard, Revolutionary Russia, Cambridge, Massachusetts 1968

Pipes Richard, Russia under the Old Rigime, Londyn 1982 [wyd. pol. Rosja carów, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2006]

Pipes Richard, The Russian Revolution 1899–1919, Londyn 1990 [wyd. pol. Rewolucja rosyjska, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2006]

Pipes Richard, The Unknown Lenin, New Haven 1996

Pipes Richard, Degaev Affair, New Haven 2003 [wyd. pol. Zamachowcy i zdrajcy, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2011]

Pope Arthur Upham, Maxim Litvinov, Londyn 1943

Porter Cathy, Alexandra Kollontai, Londyn 1980

Pospielovsky Dmitri, The Russian Church under the Soviet Regime 1917–82, Nowy Jork 1983

Rabinowitch A., Prelude to Bolshevism: The Petrograd Bolsheviks and the July 1917 Upraising, Bloomington, Indiana 1968

Rabinowitch A., The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd, Chicago 2004

[Radziński Edward] Radzinsky E., Stalin, Londyn 1996 [wyd. pol. Stalin, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 1996]

[Radziński Edward] Radzinsky E., Alexander II, Nowy Jork 2005 [wyd. pol. Aleksander II, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2005]

Raguza Imam, La Vie de Staline, Paryż 1938

Rayfield D., Stalin and the Hangmen: An Authoritative Portrait of a Tyrant and Those Who Served Him, Londyn 2004

Rayfield D., Stalin the Poet, „PN Review”, 44, Manchester 1984

Reiss Tom, The Orientalist, Nowy Jork 2005 [wyd. pol. Orientalista, Warszawa 2007]

Richardson Rosamond, The Long Shadow, Londyn 1993

Rieber A., Stalin: Man of the Borderlands, „American History Review”, nr 5, 2001

Robbins Richard G., The Tsar’s Viceroys, Ithaca 1987

Rochlin A., Gdie priatali niezakonnorodiennogo syna Stalina?, „Moskowskij Komsomolec”, nr 114, 22 czerwca 1996

Roobol W.H., Tsereteli: A Democrat in the Russian Revolution: A Political Biography, Haga 1976

Rothstein Andrew, Lenin in Britain, Londyn 1970

Ruud Charles A., i Stepanov Sergei A., Fontanka 16: The Tsar’s Secret Police, Quebec 1999

Schorske Carl E., Fin de Siècle Vienna, Londyn 1961

Service Robert, The Bolshevik Party in Revolution: A Study in Organizational Change, Londyn 1979

Service Robert, Joseph Stalin: The Making of a Stalinist [w:] John Channon (red.), Politics, Society and Stalinism in USSR, Londyn 1998

Service Robert, Lenin: A Biography, Londyn 2000 [wyd. pol. Lenin. Biografia, Warszawa 2003]

Service Robert, A History of Modern Russia from Nicholas II to Putin, Londyn 2003

Service Robert, Stalin: A Biography, Londyn 2004

Seton Watson H., The Russian Empire 1801–1917, Oksford 1976

Shub David, Kamo: Legendary Old Bolshevik of the Caucasus, „Russian Review”, nr 19, lipiec 1960

Slusser R., Stalin in October: The Man Who Missed the Revolution, Baltimore 1987

Sławin B., Stalin i Ochranka, „Altiernatiwy” nr 1, 1990

Smith Edward Ellis, The Young Stalin, Nowy Jork 1967

Stugart M., (pytania czytelników), „Dagens Nyheter”, Sztokholm, 22 marca 2004

Suchodiejew, Stalin w żyzni i liegiendach, Moskwa 2003

Suchotin, Bastard krasnogo wożdja, „Czas Pik” nr 189, 21 października 1995

Suleymanov Manaf, Eskitdiklarim, Okhuduglarim, Gorduklarim (Co widziałem, co czytałem, co słyszałem) [tytuł rosyjski: Dni minuwszyje], Baku 1996

Suliaszwili, Uczeniczeskije gody, Tyflis 1942

Suny Ronald Grigor, A Journeyman for the Revolution: Stalin and the Labour Movement in Baku June 1907– may 1908, „Soviet Studies”, nr 3, 1972

Suny Ronald Grigor, The Making of the Georgian Nation, Londyn 1989

Suny Ronald Grigor, Beyond Psychohistory: The Young Stalin in Georgia, „Slavic Review”, 50, wiosna 1991

Szejnis Z., Maksim Maksimowicz Litwinow, Moskwa 1989

Thompson Bruce, Hitler’s Vienna, Londyn 1983

Thompson Bruce, Schnitzler’s Vienna, Londyn 1990

Tolf Robert W., The Russian Rockefellers: The Saga of the Nobel Family and the Russian Oil Industry, Stanford 1976

Tucker Robert, Stalin as Revolutionary 1879–1929: A Study in History and Personality, Londyn 1974

Tucker Robert, Stalin in Power: The Revolution from Above 1924–1941, Nowy Jork–Londyn 1990

Ulam Adam, Lenin and the Bolsheviks, Londyn 1966

Vaksberg Arkady, Stalin’s Persecutor: The Life of Andrei Vyshinsky, Nowy Jork 1990

Van Ree Erik, Stalin and the National Question, „Revolutionary Russia” nr 7, grudzień 1994

Van Ree Erik, Stalin’s Bolshevism: The First Decade, „International Review of Social History”, nr 39, 1994

Van Ree Erik, Stalin’s Bolshevism: The Year of Revolution, „Revolutionary Russia”, nr 13, czerwiec 2000

[Wasiliewa] Vasileva Larysa, Kremlin Wives, Londyn 1994 [wyd. pol. Kremlowskie żony, Warszawa 1995]

[Wasiliewa] Vasileva Larysa, Dieti Kremla, Moskwa 2001 [wyd. pol. Kremlowskie dzieci, Warszawa 1997]

Vitebsky Piers, Reindeer People, Londyn 2005

[Wołkogonow] Volkogonov Dmitrij, Stalin: Triumph and Tragedy, Nowy Jork 1988 [wyd. pol. Stalin, t. 1–2, Warszawa 1996]

[Wołkogonow] Volkogonov Dmitrij, Lenin: Life and Legacy, Londyn 1995 [wyd. pol. Lenin, Warszawa 1997]

Wakar N.: zob. Żordanija

Williams Robert C., The Other Bolsheviks: Lenin and his Critics 1904–1914, Bloomington, Indiana 1986

Yergin Daniel, The Prize, Londyn 1991

Żukow J., Gori-Tbilisi, „Nowyj Mir”, 12 grudnia 1939