Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART. DESIGN

Redakcja: Ita Turowicz

Redaktor prowadzący: Małgorzata Burakiewicz

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Renata Kuk

Zdjęcia wykorzystane na okładce

© Anton Gvozdikov/Shutterstock

© Carlos Caetano/Shutterstock

© by Marek Bukowski and Maciej Dancewicz

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2017

ISBN 978-83-287-0531-9

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2017

FRAGMENT

Stał się nowy, niepojęty cud.

Śmierć. I to śmierć dziwna, fantastyczna, bezprawa i bezcelowo okrutna.

Ustalone, wyrozumowane, zgodne z rzeczywistością prawa życia i wynikające z nich prawa moralne w puch rozbił jakiś piorun, jakieś ZŁO, działające bez sensu, bez celu, dzikie i nieobliczalne.

ZŁO ostateczne, wszechpotężne, a bezrozumne.

ZŁO, którego żywiołem chaos, a skutkiem rozpacz niema, bezbronna i sama w sobie nierozumna.

FRANCISZEK MIRANDOLA

Spis treści

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

51.

EPILOG

1.

Czternastego grudnia 1904 roku pogoda w Krakowie była marna. Królewskie miasto zasnuwały częste w tym miesiącu mgły, które nasycone dymami z kominów tworzyły lepką i smrodliwą zawiesinę. Kaszel i migreny dotykały niemal wszystkich, niezależnie od stanu i posiadanego majątku. Wyjątek stanowili ci nieliczni, którym dana była możliwość spędzenia ostatnich ponurych jesiennych tygodni w swoich wiejskich rezydencjach bądź w willach coraz to modniejszego Zakopanego, którego walory wzrosły w momencie otwarcia linii kolejowej.

Ten 14 grudnia w sumie nie różniłby się niczym od tysięcy podobnych mu, minionych dni grudniowych, gdyby nie fakt, którym potem żyła przez kilka tygodni krakowska prasa, a za nią całe miasto.

Zaczęło się wcześnie rano, bladym świtem. A właściwie jeszcze w nocy, gdy pierwsze promienie dnia ledwo co docierały na ziemię. Było więc prawie ciemno.

Wawrzyniec Pilejczyk, miejski latarnik, właśnie zaczynał swój obchód, by jak najszybciej pogasić gazowe latarnie na Plantach. Miał przykazane zapalać je jak najpóźniej, a gasić najwcześniej, jak się da. Krakowscy rajcy byli oszczędni, miasto dopiero podnosiło się z wieloletniego upadku, więc liczył się każdy cent.

Lampy uliczne nie były wysokie, miały od dwa i pół do trzech metrów. Trzeba natomiast powiedzieć, że były ładne i prawdziwie zdobiły miasto. Ich żeliwna, pełna wypukłych ozdób noga zwieńczona była lampionem w formie uciętego z dwu krańców stożka. Lampiony miały cztery szybki, w tym jedną oprawioną w małe drzwiczki. Latarnik, chcąc zapalić lub zgasić latarnię, musiał najpierw te drzwiczki uchylić, następnie sięgnąć do umieszczonego tuż pod palnikiem zaworu i otworzyć go wieczorem lub zamknąć bladym świtem. Sam palnik składał się z wąskiej miedzianej rurki, zakończonej małą kulką z azbestu. Gdy nastąpił zapłon, to właśnie na azbeście palił się gaz. Światło było sinoniebieskie, mało przyjemne dla oka, ale zawsze lepsze to niż ciemność.

W Krakowie zaczęto się już przymierzać do oświetlenia elektrycznego, którego uroczysta inauguracja przez włodarzy miasta zapowiedziana została na połowę lutego przyszłego roku. Jednak na razie wyposażono w nie tylko Teatr Miejski przy placu św. Ducha, który jako jedyny z budynków miał własną elektrownię. Za sprawą tego właśnie teatru funkcjonujące zaledwie od trzech lat wodociągi miejskie ruszyły z dziesięcioletnim opóźnieniem, bowiem rajcy miejscy planowane na ich budowę fundusze zdecydowali się przeznaczyć na wzniesienie gmachu teatru.

I właśnie od miejsca, gdzie od ponad dziesięciu lat stał monumentalny Teatr Miejski, każdego wieczoru Pilejczyk rozpoczynał swój obchód. Szedł Plantami uzbrojony w długi półtorametrowy kij, na którego końcu tkwiła tulejka z grubej blachy, z wywierconymi u góry kilkoma okrągłymi otworami. W dole tulejki zamocowany był zbiorniczek na denaturat i tam też tkwił knot. Do tulejki przylegał kawałek metalowego pręta, długości około dziesięciu centymetrów. Tym sztyftem latarnik Pilejczyk otwierał drzwiczki z szybką, a potem pociągał dźwignię kranu gazu. Następnie wkładał do lampionu płonącą tuleję, od której zapalał się gaz.

Świtem natomiast latarnik wychodził na miasto i sprawnym ruchem, za pomocą zakrzywionego na jednym końcu metalowego drutu, otwierał drzwiczki lampionu, potem zmacawszy drutem kurek, zamykał go, następnie drzwiczki i szedł do kolejnej latarni.

Wawrzyniec Pilejczyk nie był miejskim pracownikiem na etacie. Miesięcznie dostawał za swoją pracę niewiele, ale ten zarobek dodany do jego stałego zajęcia – a miał mały warsztat stolarski – znaczył sporo w rodzinnym budżecie.

Tego ranka, 14 grudnia 1904 roku, ulice Krakowa i same Planty były właściwie puste. Pilejczyk nie marnował czasu i błyskawicznie przechodził od latarni do latarni. Mrozu nie było, ale panował chłód i przenikliwa wilgoć.

Mijając jedną z ławek w pobliżu Barbakanu, spostrzegł siedzącą na niej kobietę. Przeszedł obok niej, ale zawrócił. Zastanowiła go ta siedząca na zimnie postać. Ubrana była w prostą jasnobrązową sukienkę, bez płaszcza czy jakiejkolwiek narzutki. Siedziała nieruchomo, głowę miała okręconą chustą, w rękach, ułożonych symetrycznie na udach, trzymała jakąś nędzną torebkę. Nie ruszała się. Podszedł, chwilę się jeszcze kobiecie przypatrywał.

– Nic wam nie jest…? – zapytał.

Kobieta nie zareagowała.

– Słyszycie mnie?

Latarnik w końcu ujął rękę siedzącej kobiety i próbował ją unieść. Ręka opadła bezwładnie. Pilejczyk znieruchomiał, nie wiedział, co ma teraz zrobić. Rozejrzał się, ale wokół nie było nikogo.

Delikatnie odsunął chustę z twarzy kobiety. Zobaczył okropność – nie miała oczu, nie miała nawet powiek, jej oczodoły ziały krwawą pustką.

2.

Laboratorium policji w Krakowie bardziej przypominało muzeum osobliwości niż placówkę, w której powinna panować nauka i jej reguły. W istocie trudno byłoby doszukać się jakiejś myśli sprawczej porządkującej ten bałagan.

W największych dwóch pokojach wzdłuż ścian umieszczono wielkie szafy z przeszklonymi drzwiami, w których na półkach stały słoje z zanurzonymi w formalinie częściami ludzkich ciał. W słojach zalegały przerośnięte serca, zdegenerowane latami picia alkoholu wątroby, zniszczone pylicą płuca górników z kopalni w Jaworznie i okolicach Olkusza.

Nie brakowało też wypreparowanych szkieletów bądź ich porozkładanych niczym klocki fragmentów. Krzywo zrośnięte kości kończyn, zdeformowane syfilisem czaszki, naturalne, wynikające z niedożywienia skrzywienia kośćca, a nade wszystko błyszczące w mroku, lekko tylko maźnięte dziennym światłem czaszki, których właściciele zeszli z tego świata w sposób nagły, w okolicznościach dających powód do założenia w Krakowie nowoczesnego laboratorium wydziału kryminalnego policji.

W innym miejscu tę osobliwą ekspozycję uzupełniała kolekcja różnego rodzaju narzędzi i przedmiotów codziennego użytku, z których część zatraciła swój praktyczny charakter, stając się corpus delicti. Od siekier ciesielskich bądź rzeźniczych toporów, młotków, a nawet górskich czekanów i oskardów różnej wielkości, poprzez noże kuchenne, brzytwy i zgrabne majchry ulicznych rzezimieszków, aż po bagnety różnej długości będące na wyposażeniu k.u.k. Feldarmee, gdyż i jej żołnierzom rekrutującym się z różnych warstw społecznych zdarzały się niecne występki, bynajmniej niewynikające z żołnierskiego obowiązku obrony granic i interesów monarchii Habsburgów.

Nie brakowało też licznych egzemplarzy i modeli broni palnej. Myśliwskie fuzje i drylingi, pistolety pojedynkowe, rewolwery czy coraz powszechniejsze pistolety repetierowe otoczone były pociskami różnego kalibru. Te zaś stały równo obok siebie, dokumentując tym samym dramatyczne zdarzenia, często będące ostatnimi chwilami życia ofiar zbrodni, bowiem znajdujące się w gablocie pociski najczęściej zostały wyjęte z ciał denatów.

Osobliwą częścią laboratorium był zbiór kuriozalnych przypadków medycznych, z których najbardziej makabryczne wydawały się zdeformowane ludzkie embriony, ledwo urodzone jednookie cyklopy, syjamskie bliźnięta, czy przypominające maszkarony z gotyckich katedr potworki, po których urodzeniu matka, o ile przeżyła poród, narażona była na wiejski ostracyzm zakończony, w najlepszym wypadku, wygnaniem ze wsi za cielesne stosunki z diabłem.

Całości tej makabry dopełniała skrępowana starymi sznurami, wyschnięta i pokurczona mumia w kolorze suchego błota, którą gospodarz tego miejsca, doktor Henryk Skarżyński, zakupił od murarzy wznoszących reprezentacyjną kamienicę w miejscu, gdzie w czasach Rzeczypospolitej stał jeden z rozebranych przez Austriaków jakieś sto lat temu kościołów. Mumia musiała należeć do osoby nawiedzonej psychiczną chorobą, której zachowanie uznano za wynik opętania, i po uśmierceniu bądź długim więzieniu postanowiono zamurować gdzieś w lochach dawnego kościoła.

Największą ścianę laboratorium zajmowała szkolna tablica. Towarzyszyły jej kolorowe plansze poglądowe z wzorami chemicznymi, z rysunkami oddającymi anatomię człowieka, a nawet opisującymi tor balistyczny pocisku wystrzelonego z karabinu i rewolweru. Nie zabrakło też plansz przedstawiających różnego rodzaju owady w kolejnych etapach rozwoju – od złożonych przez samicę jaj, poprzez larwę, aż do dorosłego osobnika, którego życie polegało na oczyszczaniu świata z padliny. Pod ścianą, przy oknach, ulokowano trzy biurka. Na jednym z nich stał mikroskop, a obok fonograf Edisona.

W mniejszym z pokoi, którego podłoga i ściany wyłożone były kafelkami, zamontowano wyżłobiony kamienny stół do sekcji zwłok wraz z przerażającymi narzędziami i równie przerażającymi kubłami. W pobliżu tego makabrycznego mebla znajdowała się kratka ściekowa, wmontowana w mozaikowate ceramiczne płytki podłogowe, co czyniło z tego przybytku nauki miejsce jeszcze bardziej nieprzyjemne.

Doktor Henryk Skarżyński, pracujący w tym momencie przy mikroskopie, robił notatki z tego, co dostrzegał w okularze urządzenia, gdy korytarzem poniósł się dźwięk miarowych kroków, po czym do drzwi ktoś energicznie zapukał. Skarżyński rozpoznał ten dźwięk. Policjanci na całym świecie pukają tak samo. Nie odrywając oka od okularu mikroskopu, rzucił konkretnie:

– Wejść!

Jedno ze skrzydeł wysokich białych drzwi otworzyło się i stanął w nich ubrany w czarny surdut, szczupły, około trzydziestoletni mężczyzna z wąsem.

Skarżyński, nadal nie podnosząc głowy znad mikroskopu, spytał.

– Co tam pan ma, panie Kazanecki?

Zygmunt Kazanecki był asystentem kryminalnym krakowskiej policji i to jego właśnie powiadomiono o znalezionych na Plantach zwłokach kobiety z wyłupionymi oczami.Pierwsza katedra medycyny sądowej powstała co prawda w Krakowie sto lat temu, ale dopiero od pewnego czasu, to jest od momentu, gdy w Krakowie sędzia śledczy August Iżewski, wzorem europejskich stolic, otrzymał ze Lwowa odpowiednie subsydia na stworzenie czegoś w rodzaju nowoczesnego biura kryminalnego przy tutejszej policji, każde zwłoki, co do których zachodziło podejrzenie, że należały do osoby zmarłej w wyniku przestępstwa bądź nie do końca jasnych okoliczności, trafiać miały do prowadzonego przez doktora Henryka Skarżyńskiego laboratorium. Zgodnie z tym zaleceniem asystent Kazanecki co jakiś czas pojawiał się w towarzystwie krępych noszowych o zmęczonych twarzach, którzy zajeżdżali pod tylne wejście gmachu dyrekcji policji charakterystycznym, zakrytym wozem, jakim przewożono denatów.

Kazanecki, nie pytając o pozwolenie, otworzył zamki bocznego skrzydła drzwi, tak by noszowi z tragami mogli swobodnie wejść do wnętrza laboratorium. Machnął bez słowa ręką w stronę korytarza, po czym odsunął się, robiąc miejsce przy wejściu.

Do laboratorium weszli dwaj ponurzy mężczyźni, taszcząc na noszach przykryte szarym kocem ciało. Na znak Kazaneckiego położyli nosze na podłodze. Ten zamknął drzwi i w milczeniu pochylił się nad zwłokami, odsłaniając koc. Skarżyńskiemu ukazała się twarz kobiety o dość delikatnych rysach, którą ktoś w bestialski sposób pozbawił oczu. Kazanecki, po krótkiej chwili, wyjaśnił:

– Okaleczone zwłoki niezidentyfikowanej kobiety, znalezione na Plantach. Pewnie prostytutka. Nikt nie zauważył nic podejrzanego. Powiadomiłem już komisarza Jelinka.

Skarżyński pochylił się nad trupem. Przyjrzał się nadgarstkom kobiety, potem jej szyi, po czym wstając, powiedział:

– Przenieście ją do sali sekcyjnej i połóżcie na stole.

3.

Na kamiennym stole leżały przykryte prześcieradłem zwłoki kobiety znalezionej przez latarnika na Plantach. Wokół nich zgromadzili się: sędzia śledczy August Iżewski, komisarz policji Rudolf Jelinek oraz stojący w białym fartuchu po przeciwnej stronie stołu doktor Henryk Skarżyński.

Wysoki, elegancko ubrany w czarny surdut i białą koszulę ze sztywnym kołnierzykiem, ozdobionym szarym krawatem, sędzia Iżewski spojrzał bez zbędnych słów na doktora. Oznaczało to przyzwolenie, aby ów młody lekarz – który po zakończeniu z wyróżnieniem studiów medycznych na krakowskim uniwersytecie, ku ogólnemu zdziwieniu, postanowił w Instytucie Kryminalistyki w Grazu zgłębiać tajniki nowej dziedziny nauki, jaką była medycyna sądowa – przedstawił swoje wnioski.

Skarżyński zsunął sprawnym ruchem prześcieradło, odkrywając drobne ciało denatki. Nagość zwłok spowodowała pewną dającą się wyczuć konsternację u korpulentnego, niemal pięćdziesięcioletniego komisarza Rudolfa Jelinka, którego małe oczka starały się nie dostrzegać kobiecych zaokrągleń denatki, potraktowanej w tak bestialski sposób.

Będący jego całkowitym przeciwieństwem, o prawie dekadę starszy sędzia Iżewski stał wyprostowany, dostojnie, jak przystało na kogoś, kto szanuje majestat śmierci, choćby była to nawet śmierć zadana w sposób gwałtowny osobie o podejrzanej proweniencji. Na widok okaleczonej twarzy denatki sędzia przymknął tylko oczy, po czym pogładził wypielęgnowaną, krótką szpakowatą brodę, zdobiącą jego twarz o szlachetnych rysach. Potem spojrzał na Skarżyńskiego i delikatnie skinął głową. Na ten gest doktor Skarżyński rozpoczął swoją analizę.

– Kobieta około dwudziestoletnia, drobnej budowy ciała. Wzrost metr sześćdziesiąt. Waga około pięćdziesięciu kilogramów. W momencie odnalezienia zwłok nie żyła już od kilkunastu godzin. Zgon zatem nastąpić musiał wieczorem dnia poprzedniego. Świadczą o tym plamy opadowe, których układ pozwala na stwierdzenie, że zwłoki przez pierwsze dwie godziny musiały leżeć w pozycji poziomej, a dopiero potem ktoś je przeniósł i umieścił w pozycji siedzącej, w której ofiara została znaleziona, o czym świadczy stężenie pośmiertne.

– Zatem zgon nie nastąpił na Plantach? – zapytał sędzia.

– Z wszelkim prawdopodobieństwem nie. Ale w pozycji leżącej wyłupiono jej oczy. Użyto do tego ostro zakończonego narzędzia, którym następnie odcięto powieki. Jednak nie był to skalpel czy jakieś fachowe narzędzie chirurgiczne. Nawet nie brzytwa, a raczej zwykły ostry nóż. Potem dopiero ciało podrzucono na Planty.

– Zatem można stwierdzić, że okaleczono ją dopiero po śmierci? – Sędzia zadał to pytanie z nadzieją, że młodej i najprawdopodobniej za życia ładnej dziewczynie oszczędzono dodatkowych cierpień.

Skarżyński wyjął z kieszeni fartucha ołówek i posługując się nim jak wskaźnikiem, wskazał szyję denatki, na której widniała sina pręga.

– Tak. Ofiara została uprzednio uduszona. Dowodem na to jest ten oto ślad na szyi, a nade wszystko przemieszczona kość gnykowa. Aby tego dokonać, morderca musiał użyć sporej siły. Taki efekt najlepiej można osiągnąć, stojąc za ofiarą. Morderca musiał zatem stać z tyłu i zacisnąć pętlę. Jednak wykluczam użycie sznura, który zostawiłby zupełnie inny ślad. Narzędziem zbrodni było coś w rodzaju telegraficznego drutu, który przy zaciskaniu niemal przeciął skórę denatki. Kąt nacięcia każe domniemywać, że morderca był dużo wyższy albo, co bardziej prawdopodobne, stał za siedzącą przed nim ofiarą, co może potwierdzać jeszcze kilka detali.

– Wiemy, kim mogła być ta dziewczyna? – Tu sędzia spojrzał na Jelinka.

Komisarz Jelinek wyprężył się po wojskowemu, który to odruch pozostał mu po służbie w żandarmerii.

– Przy denatce nie znaleziono żadnych dokumentów ani charakterystycznych przedmiotów mogących przybliżyć nas do poznania jej tożsamości. Torebka, poza resztkami jakichś zeschłych liści, była pusta. Brak medalika, obrączki, czegokolwiek. Zakładam zatem bestialskie morderstwo połączone z rabunkiem. Miejsce, w którym została znaleziona, może świadczyć o tym, że denatka parała się nierządem.

– Pewnie padła ofiarą jakiegoś zwyrodnialca… Tylko po co ten teatr? Gdyby chciał się pozbyć zwłok, chyba nie taszczyłby jej z powrotem na Planty? – zastanawiał się głośno Iżewski.

Jelinek uśmiechnął się pod wypomadowanym, zakręconym ku górze wąsem, takim samym, jaki nosił następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand. Wprawdzie uznawał lekarski fach Skarżyńskiego, jednak do jego spostrzeżeń w dziedzinie kryminalnej odnosił się z dużym sceptycyzmem, nie do końca zgadzając się z teoriami doktora.

– Mając na uwadze wypadki, jakie miały miejsce przed laty w Londynie, od razu skonstatowałem, że możemy mieć tu do czynienia z czymś podobnym. To było do przewidzenia, że zbyt szeroki dostęp do taniej literatury detektywistycznej, w której nie brak historii zdegenerowanych, w końcu spowoduje pojawienie się jakiegoś naśladowcy Kuby Rozpruwacza. Kazałem zrobić wywiad w półświatku prostytutek. Oczywiście na razie żadna z przepytywanych nic nie wie i niczego podejrzanego nie widziała. Ale proszę dać mi nieco więcej czasu. Z nimi tak zawsze…

Skarżyński przysłuchiwał się temu wywodowi, jednak zamiast czekać na jego dalszy rozwój, pozwolił sobie na przerwanie przełożonemu.

– Pan wybaczy, panie komisarzu, że mu wejdę w słowo, ale raczej wykluczyłbym fakt parania się nierządem przez denatkę.

– A to dlaczego? – zaperzył się Jelinek, zaskoczony i nierad z tego, że w obecności sędziego Iżewskiego podległy mu i w dodatku dużo młodszy człowiek nie pozwala dokończyć jego przygotowanego zawczasu występu.

– Z prostej przyczyny. Ofiara była dziewicą. Nie ma też żadnych śladów próby dokonania na niej gwałtu. Bielizna była nienaruszona, pod paznokciami brak śladu obcego naskórka. Nie broniła się. Musiała zostać zaskoczona i, jak już powiedziałem, nie zamordowano jej na Plantach. Widzą panowie to zaczerwienienie wokół ust, w pobliżu nosa?

Skarżyński wskazał ołówkiem na niewielką plamę na bladej skórze zamordowanej, a kiedy obaj jego szefowie pochylili się nad zmasakrowaną twarzą kobiety, zaczął mówić dalej.

– Takie podrażnienie mógł wywołać chloroform, którym pozbawiono tę nieszczęsną dziewczynę przytomności. Zatem najpierw ją obezwładniono, a dopiero potem uduszono w jakimś ustronnym miejscu bądź mieszkaniu. Co ciekawe, na nadgarstkach zachowały się ślady otarcia. Z podobnymi, choć nieco mniejszymi śladami mamy do czynienia na kostkach. Również sukienka na wysokości pach nosi ślady wytarcia. Musiała zostać przywiązana do krzesła, z którego to skrępowania próbowała się uwolnić.

Sędzia Iżewski zasępił się wyraźnie.

– Panowie. Oczekuję od was sprawnego działania i… – tu zawiesił głos, spoglądając na Jelinka – …i współdziałania.

Jelinek ze Skarżyńskim popatrzyli na siebie, rozumiejąc aluzję przełożonego.

– Chcę wiedzieć możliwie jak najszybciej, kim była denatka – rzekł autorytarnie, niemal po królewsku, Iżewski. – Zanim miejscowe pismaki zrobią z tego poczytną sensację, komplikując dalsze śledztwo, i wystraszą pół miasta przed świętami, macie rozwiązać tę sprawę. Panie komisarzu Jelinek, proszę mnie informować o każdym zgłoszeniu zaginięcia kobiety w podobnym wieku.

Jelinek skinął energicznie głową w geście posłuszeństwa.

– Skoro, jak sądzi pan doktor Skarżyński, ofiara nie była prostytutką, proszę też przepytać w CK Fabryce Tytoniu, może im zaginęła jakaś robotnica. Popytajcie tamtejszych dziewczyn.

– W Cygarfabryce? – zapytał Jelinek tonem, którego natychmiast pożałował.

– Tak, w Cygarfabryce – sędzia powtórzył z naciskiem potoczną nazwę największej w Krakowie fabryki.

– Tam pracuje blisko tysiąc kobiet – próbował polemizować Jelinek. – Kto by je tam spamiętał? Jak jedna nie przyjdzie do pracy, to na jej miejsce są trzy następne. Zima prawie, w polu roboty nie ma. Pełno wiejskich wyrobnic, chętnych do pracy, a…

– Panie komisarzu Jelinek! – Sędzia przerwał podwładnemu, który nagle zastygł w pół zdania. – Słuchaj pan, jak do pana mówię…

Wypowiadając te słowa, sędzia popatrzył Jelinkowi prosto w oczy. Kiedy się upewnił, że dalszych negacji dotyczących jego wytycznych nie będzie, spojrzał raz jeszcze na zwłoki dziewczyny, po czym ciężko westchnął i odwrócił się w stronę wyjścia.

4.

Jan lubił ten moment. Krótki koniec nocy i nagły, szybki wybuch dnia. Słońce gwałtownie wypływało spod horyzontu, ostrym światłem zalewając nieboskłon i całą przestrzeń ziemi. Oglądał to na równiku nie raz i nie dwa, ale ciągle lubił patrzeć na to gwałtowne pojawianie się życia.

Motory milczały, załoga spała – poza Janem i dwoma marynarzami. Stali na redzie, czekając na wejście do nabrzeża.

Teraz, oparty o reling, patrzył na port. W mroku dostrzegał zaledwie kilkanaście postaci, które leniwie przesuwały się w sobie tylko wiadomych kierunkach – jak wycinane z papieru figurki w chińskim teatrze cieni.

Na sąsiednich statkach stojących na redzie zaczął się cichy koncert okrętowych dzwonów – kończyła się druga wachta. I wraz z tymi dzwonami pojawiło się słońce, niczym kula ognia wypłynęło spod horyzontu, szybko podniosło się prawie pod zenit i zastygło.

Jan założył ciemne okulary. I wystarczyła ta chwilka na założenie szkieł, a port był już pełen ludzi. Jedni pędzili z ręcznymi wózkami, na które drudzy szybko ładowali paki, bele, zwoje, beczki i skrzynki. Port, ci ludzie, przedmioty, wszystko nagle znalazło się w ruchu. Tak jakby słońce w istocie było bogiem życia. W tym ruchu, wirowaniu, bieganiu tłumów port wyglądał z pozoru jak Przedwieczny Chaos, choć w istocie było to rojowisko pszczół, w którym każda z robotnic ma do wykonania swoją pracę.

Zachodnie porty zatrudniały znacznie mniej ludzi, w Europie i Ameryce dominowały w przestrzeni ogromne dźwigi i suwnice. Tutaj było ich niewiele i mniejszych. No cóż, w Azji dźwigi były droższe niż ludzie. Jednak pod względem wartości obracanych towarów Singapur stanowił potęgę.

Sama nazwa Singapur pochodzi od zbitki dwóch sanskryckich słów singa (lew) i pura (miasto), co władający miastem Brytyjczycy odczytywali jako przedwieczny znak, że miasto będzie jednym z klejnotów korony brytyjskiego lwa.

– Dają sobie radę, co?

Jan obejrzał się. Za nim stał kapitan Burn, wysoki i chudy Anglik.

– Niesamowite – powiedział Jan cicho, jakby nie chcąc zburzyć sobie obrazu portu.

– Ja też ich podziwiam, u nas za takie pieniądze nikt nie wstałby z łóżka.

– Może nie mają innego wyjścia?

– Ee tam… – Burn machnął ręką, bowiem jakikolwiek by był powód, dla którego ta masa ludzi obcej rasy musiała tak ciężko pracować, mało go to obchodziło. – W całej Azji jest podobnie. Bombaj, Madras, Szanghaj, Hongkong… Kiedy był pan pierwszy raz w Chinach?

– Pierwszy raz wpłynąłem do Chin, kiedy służyłem na krążowniku „Maria Theresa”. To było w tysiąc dziewięćsetnym roku.

– No tak, mówił pan coś o swojej służbie – przypomniał sobie Burn, po czym nabrał w płuca powietrza i westchnął zadowolony. – Tysiąc dziewięćsetny rok. Koniec starego świata. Dwudziesty wiek, to będzie piękny wiek, panie Janie. Piękny… – uśmiechnął się pod rudym wąsem i popatrzył w dal na krzątające się w oddali ludzkie sylwetki. – A swoją drogą, te pańskie Austro-Węgry to ciekawy przypadek. Mają skrawek Adriatyku, słabe tradycje morskie i wielkie marzenia o silnej flocie.

Jan nic nie odpowiedział. Burn miał rację. Tradycje morskie Austro-Węgier w porównaniu z Imperium Brytyjskim faktycznie nie były imponujące. Epizodyczne zwycięstwo admirała Wilhelma von Tegetthoffa pod Lissą, mit założycielski floty monarchii Habsburgów, o jakim uczono go w szkole… Nie mogło się to równać z czynami admirała Nelsona. Nie podobało mu się tylko stwierdzenie „pańskie Austro-Węgry”, bo choć był poddanym Franciszka Józefa I, z jego państwem zbytnio się nie identyfikował.

Pomilczeli chwilę, patrząc na port, po czym przeszli bliżej dziobu. Mała motorówka z pilotem przybijała już do ich prawej burty, albowiem za godzinę „Legion”, tak nazywał się ich statek, miał rozpocząć wyładunek towarów wytworzonych specjalnie dla Azjatów w przemysłowych miastach Anglii.

– No i znowu jesteśmy w Brytanii – uśmiechnął się Burn, spoglądając na powiewającą w oddali na jednym z budynków kapitanatu flagę Imperium. – Można okrążyć kulę ziemską i cały czas być u siebie. To piękne… A co do tutejszych, to jak naród daje się podbić, nędza staje się bliźniaczą siostrą niewoli.

– Mówi pan do syna podbitego narodu… – Tym razem Jan wyprostował się odruchowo, ale nie powiedział nic więcej, zdjął tylko okulary i przetarł je chusteczką.

– Panie Janie, nie zaczynajmy znowu tych rozważań. Z wami przecież to co innego, wszyscy jesteśmy Europejczykami. Nie jest pan Malajem czy Hindusem.

– Myślę – odparł Jan – że bardziej niż narodowość określają nas własne uczynki.

– Oczywiście, naturalnie… Niemniej, jeżeli już jest się dobrym człowiekiem, to nie zaszkodzi być Anglikiem, Szkotem, a w ostateczności Irlandczykiem.

Kapitan zrozumiał, że może ze swoją narodową dumą trochę przesadził, wysilił się więc na anegdotę, w jego mniemaniu pasującą do sytuacji.

– Z całym szacunkiem, panie Janie… Mówią, że Irlandczycy są bardzo podobni do was, Polaków.

– To znaczy? – spytał bez większego entuzjazmu Jan.

– Po pierwsze, są katolikami jak większość Polaków. Po drugie, tak jak wy potrafią dużo wypić, po trzecie, ziemniak stanowi podstawę waszych kuchni, a po czwarte, cały czas walczą o wolność.

Burn zaśmiał się i klepnął Jana w plecy.

– Dobre, nie?

Jan uśmiechnął się lekko. Był to raczej wyraz refleksji niż wesołość spowodowana anegdotą. Burn zachowywał się, jak przystało na typowego ignoranta, przekonanego o wyższości swojego świata nad innymi. Nie robił tego specjalnie, po prostu wychodziło to z niego w sposób naturalny. Dla tego Anglika jacyś Polacy, Irlandczycy czy Włosi, z tymi swoimi komicznymi fanaberiami na temat wolności, zjednoczenia, ze swoją całą poplątaną najnowszą historią, byli co najwyżej jak ubodzy krewni, których w poczuciu fałszywej troski, od czasu do czasu, zapyta się o zdrowie ich dzieci, nie pamiętając przy tym imienia żadnego z nich. Może i jesteście odważni, czasem nawet sympatyczni. Możemy was lubić, ale córki za takiego jak wy nie wydamy.

Dawniej takie zachowanie strasznie go drażniło. Teraz zdążył się już przyzwyczaić. Przypominało mu to stosunek, jaki wielu szlachetnie urodzonych rodaków przejawiało do swoich prawosławnych poddanych na wschodnich ziemiach dawnej Polski. To, o czym mówił mu ojciec. To, co ojciec z towarzyszami broni w 1863 roku chciał zmienić i za co trafił na Syberię. Tak… Tam, gdzieś nad Niemnem, Prypecią czy Dnieprem, Polacy byli Anglikami i tak jak Anglików w głębi duszy musiano ich nienawidzić. Trzeba było zaciągnąć się pod brytyjską banderę, żeby dopiero to zrozumieć.

Burna trochę zawiodło to, że chyba Jan nie pojął przedniego dowcipu, udał więc troskę.

– Pan jest, tak ogólnie, bardzo smutny, a może nawet ponury. A ja w pana wieku: śpiew, wino i dziewczynki. Już panu mówiłem, większość marynarzy wygnały na morza kobiety. Broń Boże, nie wnikam w pańską szlachetną duszę, ale niech mi pan wierzy, że nic tak nie koi bólu złamanego serca jak kołysanie morskich fal. To zawsze musi potrwać, ale minie. Przepraszam, jeśli w jakimś stopniu pana uraziłem.

Jan kiwnął głową, co mogło oznaczać, że się nie gniewa. Tym bardziej że w tym przypadku Anglik niewiele się pomylił.

– No, nieważne. Przegadaliśmy już o tym niejedną noc – zakończył Burn, po czym dodał oficjalnie, jakby nie było poprzedniej rozmowy. – Jest pan gotowy na wejście do portu?

– Tak – odpowiedział Jan. – Jest już pilot.

– Nie wiedzieć czemu, zawsze się denerwuję. Tyle tych portów, tyle załadunków, rozładunków, a emocje są za każdym razem. Może to zresztą przypisane do naszego fachu. No, ale cóż… życie… Jutro wypływamy do Kapsztadu. Święta przyjdzie spędzić na „Legionie”. Pewnie wolałby pan w domu?

– Od pięciu lat moim domem są morza i porty, panie kapitanie – odrzekł Jan beznamiętnie.

– No i słuszny wybór. W takim razie spędzimy wspólnie moje urodziny. Dwudziestego pierwszego grudnia, jak co roku, zapraszam pana na popijawę. Tym razem spędzimy je nie w którymś z portów, a na morzu.

– Z pańskich zeszłorocznych urodzin niewiele pamiętam…

– Ja za to pamiętam je bardzo dobrze – zaśmiał się szeroko Burn, odsłaniając białe zęby. – San Francisco, chińska dzielnica – dopowiedział i klepnął Jana mocno w plecy. – No, to tymczasem, niech pan ogarnia sprawy w porcie – rzucił na odchodnym.

Jan wrócił do oglądania wybrzeża. Patrzył na ten ogrom towarów wysyłanych z Azji do Europy i na cały świat. Mimo wyśmienitego nastroju Burna wspomnienie o świętach wprawiło go w chwilowy kiepski humor. Niepowtarzalny nigdzie w świecie zapach i kolor polskiej Wigilii wciąż tlił się w jego pamięci. Niestety, bezpowrotnie stracił poczucie ciepła i bezpieczeństwa, jakie dawał mu rodzinny dom.

W swoich krakowskich, rodzinnych progach nie był już kilka lat. Dokładnie rzecz biorąc, od wiosny 1898 roku, kiedy to w wojennym porcie w Puli zaciągnął się jako jednoroczny ochotnik na służbę w austro-węgierskiej flocie. Od tego roku pozostawał z ojcem w konflikcie i całkowicie zerwał z nim stosunki. Jedynie od czasu do czasu korespondował z matką, wysyłając jej krótkie listy, w których głównie informował, że wszystko u niego w porządku. Rodzicom, a przede wszystkim ojcu, miał za złe, że nie stanęli po jego stronie, w czasie gdy trawiło go uczucie do hrabianki Konstancji Mirskiej.

Miłość Jana do Konstancji była jak niekontrolowana eksplozja potężnego ładunku wybuchowego, który niszczy wszystko wokół, a kiedy pył opada, okazuje się, że zostali tylko ona i on. Nie ma nic i jest wszystko zarazem, bo zakochani niczego ani nikogo oprócz siebie nie potrzebują. Od chwili, kiedy ją po raz pierwszy zobaczył, żył tylko dla niej i wydawało się, że ona istnieje już tylko dla niego. Była przepiękna, jasna, przejrzysta, a jednocześnie zagadkowa, kochająca i kochana. Nie chcieli niczego od świata, ale świat najwyraźniej był innego zdania.

Według ojca Jana trwanie w tej miłosnej fanaberii było sprawą beznadziejną, z której może wyniknąć tylko nieszczęście. Chociaż sam wywodził się ze starej szlachty, a w jego żyłach płynęła krew tatarskiego wodza, od którego imienia – Edygej – ród wziął nazwisko, dobrze zdawał sobie sprawę, że Mirscy ewentualny związek Konstancji z jego synem uznają za mezalians i nigdy nań nie zezwolą.

Konstancja miała wtedy osiemnaście lat i była niezwykle piękną córką jednego z najbardziej wpływowych i najbogatszych arystokratów, nie tylko w Galicji, ale i w całej Przedlitawii[1]. Jan był o trzy lata od niej starszym studentem medycyny, którego ojciec chciał zrobić swoim asystentem i dziedzicem swych demokratycznych idei. Idei, które różnice stanowe każą zwać zabobonem. W tym jednak przypadku Orest dobrze wiedział, że jego poglądy nie obronią syna w zderzeniu z realiami konserwatywnego świata, jakie wciąż panowały w Galicji. Może wśród Habsburgów zdarzały się mezalianse. Może, co jakiś czas, któryś z arcyksiążąt był wydziedziczany ze względu na miłość do kobiety niższego stanu. Zmieniał wtedy nazwisko i żył sobie szczęśliwie, korzystając z przyznanej mu przez panującego krewnego renty, byle tylko nie pokazywał mu się na oczy. Jednak tutaj, na wschodzie kraju, gdzie w wielkich latyfundiach magnackich jeszcze do niedawna można było chłopa kazać obić psiarczykom, co nieraz kończyło się jego trwałym kalectwem bądź śmiercią, coś, co niechybnie uznano by za próbę uwiedzenia jedynej córki najbardziej wpływowego człowieka, mogło skończyć się prawdziwą tragedią.

Paradoks czy też swego rodzaju złośliwość losu polegała na tym, że to właśnie dzięki ojcu Jan poznał kobietę, która tak znacząco wpłynęła na jego dalsze losy.

Rzecz działa się wiosną 1897 roku na urządzonym przez krakowskie elity balu poświęconym rocznicy Konstytucji Trzeciego Maja.

Dochód z owego balu przeznaczono na poprawę warunków bytowych weteranów Powstania Styczniowego, jacy znaleźli się w Galicji po zakończeniu katorgi na Syberii.

Ów feralny bal, od którego zaczęła się tułaczka Jana, był właśnie efektem krótkotrwałej zażyłości pomiędzy profesorem Edigeyem-Koryckim a hrabią Jerzym Witoldem Mirskim. Obaj panowie byli mniej więcej w tym samym wieku, czyli ledwie przekroczyli sześćdziesiątkę. Może hrabia był nieco starszy. Swego czasu piastował urząd marszałka krajowego Sejmu Galicyjskiego oraz był przewodniczącym wielce wpływowego Koła Polskiego w wiedeńskim parlamencie, które zawsze wierne było cesarzowi. Przedwcześnie owdowiały Mirski z pierwszego związku miał syna Artura, młodego porucznika dragonów, a z drugiej żony – choć dużo młodszej, to również przedwcześnie zmarłej – córkę Konstancję, która ze względu na majątek i urodę była jedną z najlepszych partii w Europie. Hrabia Jerzy Mirski Oresta Koryckiego raczył obdarzyć przyjaźnią – o ile można to nazwać przyjaźnią, a nie chwilowym wyrazem sympatii – głównie za sprawą opowieści profesora o dzikiej syberyjskiej przyrodzie. Hrabia, jako że sam był podróżnikiem i zapalonym myśliwym, którego pałac zdobiły trofea z jego egzotycznych polowań w Afryce i Indiach, lubił słuchać o wielkich niedźwiedziach, syberyjskich tygrysach, lampartach amurskich, piżmowcach i innych, nigdzie poza Rosją i może jeszcze Chinami, niespotykanych przedstawicielach fauny. Panowie wymieniali się wrażeniami ze swych pobytów na obcych kontynentach, polubili się jak kolekcjonerzy czy jacyś odkrywcy zapomnianych cywilizacji, mimo że ich podróże odbywały się w diametralnie różnych okolicznościach.

I tak na balu Orest przedstawił Mirskim swojego syna, nie przypuszczając, że między jego synem a Konstancją rozbłyśnie uczucie.

Przypadkowe, zdawałoby się, spotkania w teatrze, sporadyczne, zapowiedziane i zupełnie, wydawałoby się, niegroźne wizyty Jana w podkrakowskim pałacu Mirskich, kiedy to pojawiał się w sprawach ojca, wspólne krótkie spacery w pałacowym parku pod czujnym okiem damy do towarzystwa nie wzbudzały podejrzeń. Hrabia Mirski ufał, że Jan jest człowiekiem na tyle dobrze ułożonym, iż zna swoje miejsce, dlatego też nie przyszło mu do głowy, by w ogóle do jakiegokolwiek zbliżenia się tych dwojga młodych ludzi mogło dojść.

Dopiero późną jesienią, kiedy Konstancja Mirska zniknęła pewnego dnia na kilkanaście godzin, a alibi, jakie miała jej dać kuzynka, nie okazało się wystarczającą, wiarygodną ochroną, zaczęło się rodzinne śledztwo. W pokoju hrabianki odkryto przebogatą korespondencję z Janem, pełną miłosnych wyznań, które przeraziły i zarazem rozwścieczyły starego Mirskiego.

Odkryto, że od co najmniej pół roku młody Edigey spotyka się z Konstancją w różnych miejscach, że niewykluczone jest, iż między nimi doszło do sytuacji dalece intymnej, co zresztą podczas upokarzającego hrabiankę badania lekarskiego zostało potwierdzone.

Rozhisteryzowaną Konstancję postanowiono na wszelki wypadek wysłać do Szwajcarii, co wszakże z uwagi na zapalczywość Jana i chęć dalszego kontynuowania znajomości nie dawało gwarancji zakończenia romansu.

Hrabia Mirski spotkał się więc z Orestem i w tonie kategorycznym zażądał od niego wysłania syna jak najdalej z Krakowa, a jeśli to nie poskutkuje, to już on zadba o to, by Jan w szeregach cesarsko-królewskiej armii trafił do okupowanej Bośni, a tam to już różnie może być…

Orest w głębi duszy Mirskiego rozumiał, jednak ton był na tyle obraźliwy, że profesor trzasnął drzwiami. Wzburzony, przeprowadził z Janem rozmowę, każąc mu zaprzestać jakichkolwiek prób kontaktu z Konstancją pod groźbą wyrzucenia z domu, na co Jan hardo odpowiedział natychmiastowym wyprowadzeniem się.

Wynajął pokój w Podgórzu, planując wyjazd do Szwajcarii w celu połączenia się z ukochaną. Wkrótce jednak służący ojca dostarczył mu wysłany z Davos list, w którym Konstancja prosiła go, żeby o wszystkim zapomniał i uznał jej zachowanie za wyraz braku rozsądku. Z treści wynikało, że list jest słowem ostatnim.

Nadzieja, iż zachowanie Konstancji zostało wymuszone, upadła, kiedy wiedząca o wszystkim jej kuzynka, służąca parze za dostarczycielkę alibi, potwierdziła, że Konstancja nie chce go już widzieć. Bo tak dla wszystkich będzie lepiej…

Jan rzucił studia i zaczął włóczyć się w podejrzanych miejscach. Obwiniając cały świat o swój los, zapałał nienawiścią do wszystkiego, co było mu dotąd drogie. Kiedy kończyły mu się pieniądze, zamieszkał w hotelu Ypsylon na Kleparzu. Miejsce to było raczej rodzajem podrzędnego szynku z pokojami na godziny i bardziej przypominało burdel niż zwykły hotel czy nawet podupadły zajazd. Kręciło się tam towarzystwo najgorsze z możliwych, jednak Jan miał dość obcowania z przedstawicielami wszelkich sfer wyższych, tak różnych od jego nowej kompanii. Pił na umór i wdawał się w różne kłopoty. Możliwe, że z czasem jego rozpacz by minęła i w końcu dorósłby do zejścia z drogi, która niechybnie prowadziła do upadku, bowiem jak zauważył próbujący wpłynąć na jego zachowanie najlepszy przyjaciel z dzieciństwa, Henryk Skarżyński, Jan zachowywał się jak samobójca z opóźnionym zapłonem. Może – tak jak zaklinała go matka, która zniżyła się do wizyty w tym podrzędnym miejscu, byle tylko nakłonić go do powrotu, jeśli nawet nie do domu, to przynajmniej na studia – jakoś by się pozbierał. Jakikolwiek by był powód łez, kiedyś trzeba się wysmarkać, mawiała pocieszająca go czarnowłosa dziwka Gabi, której żal się zrobiło chłopaczka ze złamanym sercem.

Wizyta matki nie pozostała bez wpływu. Matka zawsze dla niego wiele znaczyła i nie zamierzał jej ranić. Nie chcąc wracać do domu, rozważał chwilowe pomieszkiwanie u Skarżyńskiego, z którym razem studiował i dzięki któremu zamierzał wrócić na uniwersytet. Miał opory, czy ma to być Uniwersytet Jagielloński, gdzie musiałby widywać ojca, czy może spróbować przenieść się do Lwowa.

Na przeszkodzie powrotu do jakiej takiej normalności stanął zwykły przypadek, czy może jednak coś, co ludzie Dalekiego Wschodu zwą karmą. Pewnego późnego wieczoru, kilka dni po wizycie matki, wczesną wiosną 1898 roku, przed hotel Ypsylon zajechały dwie dorożki. Z jednej z nich wytoczył się mocno już podchmielony porucznik miejscowego dwunastego pułku dragonów, hrabia Artur Mirski, który z kolegami oficerami zamierzał się nieco zabawić. Towarzystwo oficerskie z rechotem wlało się przed bar, każąc sobie podawać wszystko, jak leci. Do przechylenia kielichów jednak nie doszło, bowiem młody Mirski, rozglądając się za jakąś interesującej urody dziwką, wśród siedzących przy stołach gości rozpoznał Jana, który popijał wódkę w towarzystwie czarnowłosej prostytutki.

Kilka słów rzuconych publicznie z pogardą w stronę Jana, w zderzeniu z odpowiednią ripostą, zakończyć by się mogło śmiercią tego drugiego, bowiem Mirski chwycił już za rękojeść dragońskiej szabli. Młody hrabia wiedział jednak i głośno pozwolił to sobie, wśród parsknięć pogardliwego śmiechu kompanów, zauważyć, że czasy się zmieniły i nie wypada mu ot tak rozpłatać pozbawionego już wszelkich cech honorowych delikwenta, a takim jest każdy, kto naraża na szwank damę. Zrobiłby sobie dużą nieprzyzwoitość, wyzywając Jana na pojedynek, tym bardziej że nie miałoby to sensu, bowiem wątpił w chęć stawienia się wyzywanego. Splunął więc tylko pod nogi i obrócił się w stronę baru. Wszystko to miało być rodzajem teatru, skutkiem którego Jan zostanie na tyle upokorzony, że podobająca się porucznikowi ciemnowłosa dziwka natychmiast porzuci swojego towarzysza. Jednak Gabi, bo to ona siedziała z Janem, nawet nie drgnęła. Natomiast Jan, choć pojedynkowanie się w dzisiejszych czasach uważał za idiotyzm i w normalnych okolicznościach po prostu dałby Mirskiemu po mordzie, postanowił na pojedynek przystać…

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Przedlitawia, Cislitawia (niem. Cisleithanien) – nazwa (oficjalna i potoczna) używana na określenie „austriackiej", cesarskiej części Austro-Węgier. Określenie pochodzi od rzeki Litawy, wzdłuż której biegła granica pomiędzy Cesarstwem Austrii a Królestwem Węgier.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz