Marzena Filipczak

LECĘ DALEJ

Tanie podniebne podróże

Warszawa 2012

Redakcja: DOROTA BORUSZKOWSKA

Korekta: ANNA ZALEWSKA

Zdjęcia na okładce i w środku: MARZENA FILIPCZAK

Projekt graficzny okładki: MAGDALENA MAMAJEK-MICH

Zdjęcie autorki na okładce: ROBERT CERANOWICZ, sesja dla ELLE.

Skład i łamanie: MAREK OBREMSKI

Konsultacje rozdziału o prawach pasażera: DR AGNIESZKA DIALLO-KUNERT,
ekspert ds. międzynarodowego prawa lotniczego, www.consulting-lotniczy.com

Copyright © Poradnia K
Copyright for the text and images © Marzena Filipczak, Warszawa 2012

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2012

ISBN 978-83-933420-1-3

Wydawnictwo Poradnia K
ul. Okopowa 16/169, 01-063 Warszawa
e-mail: poradniak@poradniak.pl
www.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

O Autorce

Marzena Filipczak
dziennikarka i redaktorka, przygodę z podróżami zaczęła od samotnego, półrocznego wyjazdu do Azji, czego efektem była wydana w 2009 roku książka "Jadę sobie. Azja. Przewodnik dla podróżujących kobiet".

Tym razem "leci dalej", zabierając nas w fascynujący świat tanich podniebnych podróży.

Część 1

Lecę sobie

Na medynie w Fezie

Zimowe truskawki w Fezie

Warszawa (WAW) ∙ Mediolan Bergamo (BGY) ∙ pociąg ∙ Bolonia (BLQ) ∙ Fez (FES) ∙ Rzym Ciampino (CIA) ∙ Mediolan Bergamo (BGY) ∙ Warszawa (WAW) [1]

Jak upolowałam bilety: Pięć lotów liniami Wizzair i Ryanair kosztowało ok. 128 zł, z czego najdroższy był bilet z Rzymu do Bergamo (czyli najkrótsze, krajowe połączenie). Gdybym nie zastanawiała się nad złożeniem całej trasy tak długo, a robiłam to jakieś dwie godziny, kupiłabym ten bilet nie za 10 euro z groszami, tylko za 3 euro, czyli za tyle samo, ile zapłaciłam za połączenia Bolonia – Fez i Fez – Rzym. A zastanawiałam się, bo nie mogłam znaleźć rozsądnego przelotu z Polski do Bolonii albo w jej okolice. I wtedy pojawił się bilet z serii „Ale mam dzisiaj szczęście”. Widziałam go już kiedyś, a ponieważ chodziło o trasę z Warszawy do Bergamo, skąd łatwo znaleźć atrakcyjne połączenia, rozważałam nawet, czy go nie kupić na wszelki wypadek: gdyby trafiło się coś ciekawego dalej – poleciałabym, gdyby się nie trafiło – machnęłabym ręką. Jednak zanim się zdecydowałam, tani bilet znikł (tzn. w jego miejsce pojawił się droższy), potem na chwilę znowu się pojawił, a wkrótce na długo zastąpił go bilet w absurdalnej cenie kilkuset złotych. Bardziej więc dla zabicia czasu, niż wierząc, że coś kupię, postanowiłam sprawdzić ceny na tej trasie raz jeszcze. I moje tanie bilety znowu tam były! W szczycie sezonu narciarskiego, w sobotnie poranki (czas zmiany turnusów), kupione z miesięcznym wyprzedzeniem kosztowały po 30 zł tam i z powrotem.

Co robiłam: Gubiłam się i odnajdywałam na medynie w Fezie. Jadłam świeże truskawki w lutym – prosto z taczki. Przeżyłam marokańską rewolucję. A na koniec przespacerowałam się rzymską królową dróg.

Jak w Wenecji, tylko lepiej

Huk startującego samolotu zagłuszył dźwięk dzwonów, które odzywały się z kolejnych kościołów jeden po drugim. Uznałam, że czas ruszyć się spod fontanny na rynku w Bergamo i przed powrotem na lotnisko zrobić ostatnią rundkę po kocich łbach miasteczka. Może w którejś cukierni załapię się na babeczki z czekoladą, jakich nie robią nigdzie indziej na świecie? Pod warunkiem, że będę miała szczęście, bo znikają z półek wyjątkowo szybko. To właśnie w czasie tamtego spaceru pomyślałam: „O Boże, jak dawno mnie tu nie było – już ze cztery miesiące”. Bo Bergamo jest jednym z moich lotnisk ulubionych.

Po pierwsze – to jeden z najłatwiej dostępnych hubów z Polski, można nań tanio dolecieć niemal z każdego miasta i wyruszyć dalej w świat. Na dodatek w zasięgu kolei włoskich, słynących z dobrych promocji i jeszcze lepszych cen w pociągach regionalnych, jest kilka innych lotnisk z dobrymi i tanimi połączeniami – choćby Bolonia, Piza czy podweneckie Treviso.

Po drugie – lotnisko dzieli zaledwie kilka kilometrów od miasta, więc można tam wyskoczyć nawet w czasie niedługiej przerwy między lotami, a ja wyskakuję zawsze, kiedy mogę.

Po trzecie – jeśli czasu na wypad do miasta jest za mało, ale jednak na tyle dużo, by się na lotnisku wynudzić, można wybrać się na spacer na pobliskie osiedle Orio al Serio (kilka spokojnych ulic z niewielkim placem i starą wieżą) albo powłóczyć się po centrum handlowym naprzeciwko terminalu.

Dlatego wybaczam Bergamo, że pewnej nocy pogryzły mnie na nim pchły, a innej – obudziła policja.

Samo miasto składa się z dwóch części: nowej – ze stacją kolejową, sklepami i szerokimi ulicami, ale przede wszystkim położonej na wzgórzu starej, do której wjeżdża się kolejką zębatą. Swój urok zawdzięcza panującym tu przez kilkaset lat Wenecjanom, a konkretnie ich zamiłowaniu do budowy fantazyjnych domów i pałaców. Jest elegancka do nieprzyzwoitości – nawet bruk ułożony jest z kamiennych kostek w kształcie parkietu. Przyjemnością jest samo przechadzanie się główną ulicą i oglądanie wystaw ze staromodnymi dekoracjami. Gdyby ktoś chciał nakręcić nową Opowieść wigilijną, tu może to zrobić bez scenografii.

Na malutkim starym rynku jest trochę jak w niedalekiej Wenecji, a trochę jak w jeszcze bliższym Mediolanie – w Bergamo nawet psy noszą modne, czerwone ubranka. Tyle że ani w Wenecji, ani w Mediolanie o godzinie 17 nie jest pusto i cicho, a tu – owszem, i to na głównym placu. Kiedy go opuściłam, trafiłam w zaułki z domkami jakby ułożonymi z kart: jeden dobudowany do drugiego, nad drugim trzeci, niektóre o szerokości okna, z podcieniami w kwiatach, niskimi bramami i lampami na murach. Nawet upatrzyłam sobie jeden na dachu – zaniedbany i pusty, z widokiem na katedrę. Ale nie powiem gdzie. Jedźcie i sami go sobie znajdźcie.

Przystanek „Dziękuję”

Opowiastka ta będzie jednak nie o elegancji Mantui, tylko o tym, co się działo po drodze, a dedykuję ją wszystkim, którzy chcieliby, ale boją się w nią wyruszyć. Bo w podróży zawsze wszystko się układa – w najgorszym wypadku „jakoś”, zwykle – dużo lepiej. Takich historyjek zbierzecie na pęczki.

Włoska komunikacja publiczna to przede wszystkim pociągi, którymi można się dostać niemal wszędzie, choć w razie braku linii bezpośredniej konieczne są liczne i misternie skonstruowane przesiadki. Może się np. okazać, że aby dotrzeć z miasta A do oddalonego o 50 kilometrów miasta D, trzeba najpierw pojechać 20 kilometrów do miasta B, stamtąd – 70 kilometrów do miasta C, a na koniec – 60 kilometrów do miasta D. Zabiera to 3,5 godziny, ale nie martwię się straconym czasem. Taka kombinowana trasa zwykle oznacza, że znowu mogę pojechać najfajniejszymi z fajnych włoskimi pociągami regionalnymi zatrzymującymi się na każdej stacji w drodze przez prowincję (żeby znaleźć prowincję we Włoszech, wystarczy odjechać 20 kilometrów od dowolnego dużego miasta).

Jechałam zatem, sprawnie przesiadając się na kolejnych stacyjkach. Te najmniejsze wyglądały jak przeniesione żywcem z lat 60.: budyneczek stał na pustkowiu, obok łopotało suszące się pranie (kto, u licha, pierze na stacji?), a zawiadowca gawędził z jakimś znajomym. Przed chwilą wysiadłam z pociągu-tramwaju, prowadzącego dwa wagony, a on odjechał tak cicho, że prawie tego nie usłyszałam. Chwilę później równie cicho wjechał ten, do którego miałam się przesiąść. Był prawdziwym pociągiem widmem, bo przez kolejną godzinę nie wsiadł do niego ani nie wysiadł z niego nikt. Ludzi widziałam tylko za oknem: miejscowi wyszli właśnie w pole, aby skrócić pędy winorośli albo wyciąć wysokie łozy. Jechałam akurat przez bagienne rozlewiska rzeki Mincio, zmierzając do miasteczka Rivalta, w którym zaplanowałam nocleg. Ostatnie kilka kilometrów musiałam pokonać pieszo, a kiedy wysiadłam na przystanku, miałam wrażenie, że znalazłam się w zapomnianej wiosce na Bałkanach. Chociaż nie – tam o tej porze zwykle spędza się krowy z pól, a tu panowała cisza; zapadała ciemność, a nad rzeką unosiła się mgła.

Na szczęście jeszcze w Mantui jakaś kobieta widząc mnie błądzącą po głównym placu, wytłumaczyła, jak do Rivalty dojechać, a następnie zadzwoniła do hoteliku, w którym miałam spać, uprzedzając, że się pojawię. Dzięki temu recepcja była jeszcze czynna – byłam tam tego dnia jedynym gościem.

Przyszedł dzień następny, a razem z nim informacja, że nie mam jak wrócić na stację – była niedziela, co oznaczało jeden autobus wczesnym rankiem (na ten nie chciało mi się wstać) i drugi wieczorem (z niego nie zdążyłabym na lotnisko w Bolonii). W poszukiwaniu transportu przeszłam kilka kilometrów nad rzeką do sąsiedniej miejscowości o proroczej nazwie Grazie (wł. – dziękuję). Ale tu transportu nie było również. Obcy ludzie, którzy właśnie wyszli z kościoła, odwieźli mnie samochodem na stację kolejową do miasta. Grazie, ludzie z Grazie!

Jednak pociąg się spóźnił i prosto z dworca w Bolonii wpadłam do ostatniego miejskiego autobusu jadącego w kierunku lotniska. Nie zdążyłam kupić biletu, a kierowca ich nie sprzedawał. Kiedy próbowałam spytać, czy to na pewno ostatni autobus, z wnętrza odezwał się młody człowiek:

– Tak, ostatni.

Zapytałam, czy może mi sprzedać bilet.

Nie miał.

Poprosiłam, by przetłumaczył pytanie innym pasażerom. Spojrzał na mnie zdziwiony, a może lekko rozbawiony.

– Ja też jadę bez biletu, to nie problem.

Kierowca, wyraźnie rozluźniony, ruszył, uśmiechając się przyjaźnie. Z osiedla, na które mnie dowiózł, do terminalu został może kilometr. Było ciemno, padał deszcz, a wokół ani żywego ducha, poza dwiema postaciami majaczącymi za oknem lokalu z pizzą na wynos. Weszłam do środka, by upewnić się, czy dobrze idę. Starszy pan, odbierający pizzę, spojrzał na mnie, na deszcz, jeszcze raz na mnie, potem na ciemności, po czym się upewnił:

– Aeroporto?

Kiwnęłam głową.

– To wsiadaj.

Podwiózł mnie pod same drzwi.

Miasto jedno, chociaż cztery

Pierwszym, co rzuca się w oczy, kiedy samolot schodzi do lądowania w Fezie, są gaje oliwne. Z góry drzewka wyglądają jak puchate ciemnozielone kulki, które ktoś ułożył równiutko na zboczach, i aż dziwne, że się z nich jeszcze nie stoczyły. W pogodne dni mieszkańcy Fezu ładują w samochody rodzinę oraz prowiant i jadą na piknik wśród oliwek.

Fez jest jednym z tych miejsc, które powinien zobaczyć każdy. To imperialne miasto Maroka, z pałacem królewskim, w którym król bywa i dziś. Chociaż „miasto” to może złe określenie, bo według różnych przewodników Fez składa się z dwóch albo trzech, a według miejscowych – nawet z czterech różnych miast.

Pierwszym jest medyna – Fes el‑Bali – stare miasto, które zostało zbudowane 1200 lat temu i przetrwało po dziś dzień w stanie niemal niezmienionym. To największy na świecie obszar miejski z zamkniętym ruchem kołowym – jedynym środkiem transportu na jego uliczkach są osły i muły.

Na ulicy szerokiej bez problemu mijają się dwa osły załadowane towarem, zwykle warzywami na sprzedaż albo butlami z gazem. W medynie są dwie takie ulice.

Ulicą normalną może przejść jeden osioł, poprzedzany krzykiem poganiacza: Balak! albo Attantion! (po arabsku albo francusku – uwaga!). Ludzie muszą wtedy wskoczyć na próg jakiegoś sklepiku albo przycisnąć się płasko do ściany. Czasami trzeba się przyciskać dłuższą chwilę, bo idzie kawalkada osłów z większym zaopatrzeniem albo zwierzaki uparcie stoją, bo ich pan się zagadał przez telefon komórkowy.

Na ulicy wąskiej z trudem mijają się dwie osoby, a na najwęższej nawet jeden przechodzień dotyka ścian po obu stronach. Ponieważ są one dosyć wysokie, na dół praktycznie nie dociera słońce i nawet w ciepły dzień jest tu zimno. Całe stare miasto wygląda, jakby trwał na nim wielki remont – domy w wąskich uliczkach na całej ich długości rozpierają drewniane belki. Takie same konstrukcje podtrzymują mansardy i nadbudowy wiszące nad głowami przechodniów w uliczkach nieco szerszych. Na pierwszy rzut oka wygląda to smutno i biednie, ale to tylko złudzenie. Kiedy przekroczyłam ciężkie drewniane drzwi ukryte w murze i przeszłam w głąb kamiennym korytarzykiem, wciąż wąskim, zimnym i ciemnym – znalazłam się w innym świecie.

Tradycyjne arabskie domy zbudowane są nie na zewnątrz, ale do wewnątrz: za kamiennymi ścianami bez okiem kryją się dziedzińce, nierzadko z basenem, fontanną, kominkiem albo wszystkim naraz, zabudowane schodami i balkonami, z których dwuskrzydłowe drzwi prowadzą do kolejnych pokojów. Riad – bo tak nazywa się tradycyjny dom – zwykle ma dwa piętra i obudowany taras na dachu, na którym czasem znajdują się dodatkowa kuchnia albo klatki dla gołębi, a najczęściej – sznury, na których łopocze pranie. Elementem obowiązkowym jest też zestaw do odbioru telewizji satelitarnej: kiedy patrzy się na medynę z góry, ciasne, odrapane z zewnątrz ściany upstrzone setkami talerzy, wyglądają jeszcze absurdalniej niż poganiacze osłów z telefonami komórkowymi w dłoni. Gdy zapytałam młodego sprzedawcę dywanów, po co im tyle anten satelitarnych, bez chwili wahania odpowiedział:

– Lubimy oglądać futbol.

A ja od razu uwierzyłam. Wystarczy wyjść na jakikolwiek plac okalający medynę albo do najmniejszego parku, żeby trafić na chłopców grających w piłkę. Kopią ją nawet na najciaśniejszych podwórkach. Kiedy właściciele sklepików, sprzedawcy na kolejnych sukach (bazarach), posiadacze miejscowych jednoosobowych knajp dowiadywali się, skąd jestem, reagowali albo denerwującym „Spoko Maroko”, albo wypowiedzianymi niemal z nabożeństwem słowami: „Rzegorz Lato”. W rankingu popularności Polaków w Maroku dorównuje mu tylko Doda.

W domach najważniejszym pomieszczeniem jest pokój telewizyjny. Znajduje się tuż przy wejściu i jest wyposażony w trzy sprzęty. Pierwszy to ogromna strojna kanapa, np. różowa w złote esy-floresy, złożona nawet z kilkunastu segmentów ustawionych wzdłuż wszystkich ścian. Nie zastawia tylko wejścia, przez które gospodyni przynosi właśnie z kuchni małe ciasteczka i młode, podane w całości karczochy, które jada się, wysysając miąższ z listków. Podaje też herbatę miętową, nazywaną tu berberyjską whisky, którą nalewa do szklanki, podnosząc czajniczek coraz wyżej, aż na powierzchni napoju tworzy się piana. Miejsca jest aż nadto, bo cały środek pokoju wypełnia sprzęt numer dwa – wielki, okrągły, zdobiony stół. Sprzętem trzecim jest imponująca plazma, zajmująca połowę ściany; właśnie lecą arabskie teledyski, pewnie dlatego, że mężczyzn nie ma w domu – trafiłam tu zaproszona przez kobiety poznane w lokalnym hammamie.

Drugie miasto Fezu to Fes el‑Jdid, czyli nowy Fez, z pałacem królewskim i dzielnicą żydowską. I nie znam innego miasta na świecie, gdzie na siedemsetletnią dzielnicę mówiłoby się „nowa”. W wąskie ulice wpada trochę światła dzięki znajdującym się między zabudowaniami placykom (czasem rośnie na nich nawet drzewo), a otwarte na zewnątrz budynki otaczają ciągnące się wzdłuż całych pięter balkony. Ale z domów zieje przeraźliwą pustką, a z wyłożonych pięknymi kafelkami korytarzy – stęchlizną.

Jeszcze inne, i to zupełnie, jest miasto trzecie – założona przez Francuzów Ville Nouvelle. Dla mnie nuda, dla wielu – chwila wytchnienia od chaosu medyny. Ma szerokie bulwary – w porównaniu z medyną jest to szerokość wręcz monstrualna – równe chodniki, fontanny na każdym kroku i posadzone jak od linijki wysokie palmy. I chwała za ich cień, bo po wyjściu z ciemnej medyny na tym otwartym terenie człowiek czuje się jak na patelni.

Żeby zobaczyć miasto czwarte, musiałam się wspiąć na wzgórza ścieżką wiodącą do ruin dawnych królewskich grobów. Po drodze minęłam wykute w żółtej skale jaskinie albo miejsca po drzwiach prowadzących w głąb domów, których już nie ma. Kiedyś mieszkali w nich ludzie wydobywający budulec na domy w miastach pierwszym, drugim i trzecim.

Miasto, a właściwie miasta czwarte zaczęły powstawać na wzgórzach wokół Fezu jakieś czterdzieści lat temu. Rozrastają się z roku na rok, zapełniane przez przybyszy ze wsi szukających lepszego życia. Jeden z nich właśnie próbuje mi sprzedać torbę z koziej skóry – ogromny miękki worek haftowany czerwoną nicią. Mężczyzna ani trochę nie przypomina sprzedawców z suku na dole – nie jest nachalny, a wyjściowa cena jest przynajmniej trzykrotnie niższa niż na targowisku. Ale po co mi torba z koziej skóry?

Chwilę potem tą samą ścieżką wspina się pomarszczony staruszek z ciężkim ładunkiem. To sprzedawca dywanów z sąsiedniej wioski, który nie ubił dziś interesu. Wraca do domu, choć nie ma jeszcze dziesiątej rano.

– Miałem problemy z policją, żądali łapówki – skarży się, rozwijając na trawie błękitne cudo, które utkała jego żona, i patrząc mi z nadzieją w oczy.

Cena, którą podaje, jest pięć razy niższa niż na dole. Ale po co mi niebieski dywan?

Mężczyzna zarzuca worek na plecy i rusza w kierunku wioski, kilka kilometrów przez wzgórza.

– Musisz tu wrócić wieczorem – rzuca na odchodne. – Zachodzące słońce oświetla medynę na złoto.

Już z drogi odwraca się, by dodać:

– I za miesiąc, kiedy zakwitnie mimoza. Całe wzgórza będą wtedy żółte.

I jeszcze wtedy, kiedy rozłożą na nich do suszenia ufarbowane zwierzęce skóry. Z daleka będą wyglądać jak czerwone kwiaty nienaturalnej wielkości.

Rewolucja

Zamieszkałam w Fezie w maleńkim riadzie – ot, pokoje rodziny właściciela i kącik z kanapami na rozmowy ze znajomymi na parterze, cztery pokoje do wynajęcia na dwóch piętrach oraz taras na dachu, na którym stoimy z dwójką innych gości, w palącym słońcu próbując zobaczyć, co się dzieje w dole. Wszyscy nam mówią, żeby przez dwie, trzy godziny nie wychodzić na ulice.

Tak się złożyło, że wylądowałam w Maroku rankiem 21 lutego, dzień po manifestacjach, które młodzi ludzie zwołali przez Internet. Kiedy kupowałam bilet, nie wiedziałam o protestach, a gdy się dowiedziałam, stwierdziłam, że jeżeli zrobi się niebezpiecznie, po prostu nie polecę. Ale czas płynął i – choć na Bliskim Wschodzie wrzało już jak w kotle, a zamieszki w Egipcie i Tunezji osiągnęły apogeum – nic nie wskazywało, że w Maroku cokolwiek się wydarzy. O całej sprawie więc zapomniałam.

Gdy dotarłam do Fezu, znalazłam hotel i postanowiłam się zdrzemnąć, z plecaka odezwał się sygnał SMS: „Gdzie jesteś i czy dojechałaś bezpiecznie?”. Dalej było kilka wykrzykników oraz informacja o wczorajszych ofiarach (pięć osób zginęło) i zamieszkach, które rozprzestrzeniły się z północy na cały kraj, z Fezem włącznie.

Pomyślałam, że to niemożliwe. Przecież zaledwie przed chwilą przeszłam niemal całą główną ulicą miasta z jego centrum w Ville Nouvelle aż po medynę. Samochody stały w korkach, trąbiąc jak zawsze, ludzie próbowali przejść na drugą stronę, nie zwracając uwagi na czerwone światło, chłopcy wskakiwali w biegu do autobusów, a między stolikami wystawionymi wzdłuż kafejek uwijali się kelnerzy ze szklankami miętowej herbaty. Pomyślałam, że ktoś w Polsce musiał usłyszeć o jakichś zamieszkach w Maroku, zobaczyć w telewizji agresywny tłum i uznać, że tak wygląda w tej chwili cały kraj. W sumie mu się nie dziwiłam.

Żeby potwierdzić, że nic się nie dzieje, postanowiłam wyjść do medyny. Tak jak sądziłam, panował idealny spokój: na jednej z dwóch głównych ulic mijały się obładowane osły, po prawej siwy Arab odmierzał kubeczkiem sprzedawane z worka zioła, a po lewej ktoś negocjował hurtowy zakup mięty. Jakiś mężczyzna rozstawiał kartony, w których popiskiwały puchate kurczaki. Z każdego miejsca dobiegał jednostajny gwar normalnego życia. Podniosłam pomarańczę, która stoczyła się z piramidy jednego ze stoisk, żeby podać ją sprzedawcy, i wtedy...

...wtedy z dołu – medyna w Fezie położona jest na zboczu i na jej stare serce trzeba zejść, a na tętniący życiem rejon bramy Bab Bou Jeloud, gdzie mieszkałam, mozolnie wspiąć pod górę – wbiegł mężczyzna z aparatem fotograficznym w ręku. Biegł bardzo szybko, choć było pod górę, i coś wykrzykiwał. Sprzedawcy warzyw, sprzedawcy ziół, jajek, żywych kurczaków i zarżniętych przed chwilą baranów zamarli. Kupujący warzywa, zioła, jajka, żywe kurczaki i zarżnięte przed chwilą barany zamarli również. Gwar medyny przecięła przejmująca cisza. Trwała może ułamek sekundy. A potem z dołu ulicy zaczął dobiegać narastający hałas. Nadciągnęły dziesiątki biegnących ludzi, do których dołączyli kolejni. Właściciele straganów zabrali wystawione na zewnątrz buty, dywany, pierścionki, lampy i zioła, ryglując ciężkimi sztabami drzwi sklepów, i po chwili biegli z tłumem. Wyglądało to jak rysunkowy film o szarańczy, zostawiającej za sobą pustkę. Wcale nie czułam się dobrze z tym, że do mojego riadu położonego w bocznej uliczce musiałam wrócić pod prąd. Na szczęście udało mi się przepchnąć, zanim tłum zmienił się w gęstą masę. Stałam w bezpiecznej odległości z miejscowymi kobietami, czekając na przemarsz demonstracji. Co jakiś czas podchodził do nas turysta, mieszkaniec jednego z dwóch riadów mieszczących się w tej uliczce. Kilku z nich Marokańczycy przyprowadzili tu bezpiecznie krętymi zaułkami.

Po dwóch godzinach po demonstracji nie było śladu, a po trzech o tym, że coś się dzieje, przypominały tylko włączone w każdym sklepiku i knajpce telewizory z przemówieniami polityków. Następnego dnia w medynie było spokojnie, ale Marokańczycy radzili, by nie wybierać się do Ville Nouvelle, gdzie wciąż zbierały się tłumy. No to się nie wybrałam, choć miałam w planach liczne wycieczki, do których potrzebna mi była położona w Ville Nouvelle stacja kolejowa. Trzeciego dnia demonstracje się skończyły i mogłam jechać wszędzie. Ale wtedy już nie chciałam, bo ani mi było w głowie opuszczać medynę. Chodziłam jej dwiema głównymi ulicami w górę i w dół, w dół i w górę, skręcałam w boczne odnogi, zaglądałam w ciemne zaułki.

Mówi się, że wędrowanie tędy bez przewodnika jest dużym wyzwaniem. Ale to nieprawda. Wystarczy przyjąć do wiadomości, że człowiek zgubi się na pewno. To największy urok tego miasta.

Najsłynniejsze gówno świata

Labirynt uliczek, zaułków, meczetów i grobowców przecina kilka oznakowanych szlaków turystycznych. Choć w wielu miejscach łatwo je przeoczyć, bo giną w natłoku towarów i sklepików na suku, udaje mi się dzięki nim złapać jako taką orientację, a czasem dotrzeć tam, gdzie chciałam. Trzeciego dnia wydaje mi się nawet, że poznaję zaułki, w które skręciłam, ale to tylko złudzenie. Kiedy próbuję z nich wrócić zapamiętaną wczoraj drogą, odkrywam kolejne miejsce, o istnieniu którego nie miałam pojęcia. Wszystko jest w porządku, dopóki mam w zasięgu wzroku przynajmniej jeden sklep, jednego człowieka albo póki słyszę odgłosy pobliskiego suku.

Kiedy tracę te punkty orientacji, mój mózg zaczyna wariować: próbując wrócić do punktu wyjścia, skręcam w kolejne uliczki, coraz węższe, mroczniejsze i coraz bardziej podobne jedna do drugiej. Otaczające je mury robią się coraz wyższe i nie widać ani skrawka nieba.

Mijają minuty, a ja jestem coraz bardziej zdezorientowana. Z opresji ratuje mnie miejscowy – wyłania się zza zakrętu jak duch i prowadzi w stronę cywilizacji. Jestem niemal pewna, że idziemy źle, bo skręcamy w coraz węższe przejścia, ocierając się o omszałe ściany i pochylając głowy, żeby zmieścić się w bramach. Właśnie mam zamiar zaprotestować, kiedy słyszę głośne: „Uwaga!” wykrzyczane przez poganiacza osła. Z góry przebija się słońce, wychodzimy na jedną z dużych ulic prowadzących do serca medyny. Tylko ktoś, kto się tutaj urodził, potrafi się po niej poruszać.

Lubiłam wychodzić do medyny wcześnie rano. Pustymi jeszcze uliczkami przemykali pojedynczy przechodnie. Od strony bramy Bab Bou Jeloud schodzili się sklepikarze, by otworzyć lokale. Wzdłuż ulicy ustawiali się handlarze z kramami. Ktoś wystawiał na zewnątrz skrzynie pomarańczy, inny rozkładał naręcza mięty, a jeszcze inny zdejmował z osła pękate worki bakłażanów. Zanim jednak przystąpili do interesów, przysiadali na progu sklepiku czy na skrzynce ze szklanką miętowej herbaty albo kawy z przyprawami, które chłopcy posługujący w restauracjach roznosili w metalowych koszyczkach – cztery szklanki w każdym.

W mojej porannej kawiarni, lokalu trzy na trzy metry, mieściły się: lada, dwa automaty do gier, a za nimi pudełko z małymi kotami (to zadziwiające, ale w Fezie nie widziałam bezdomnych zwierząt; psów było jak na lekarstwo, co nie dziwi, biorąc pod uwagę brak przestrzeni do życia, za to kotów bardzo dużo, a każdym ktoś się opiekował). Brałam więc szklankę, by wyjść na ulicę i przysiąść na progu, ale – choć protestowałam – zawsze wystawiano mi z zaplecza stolik i krzesło. Drugiego dnia sprzedawca pamiętał już, jaką kawę piję, trzeciego – powitał mnie wylewnie jak kogoś z rodziny, a czwartego nagle wyszedł, pokazując na migi, żebym pilnowała kasy. No to pilnowałam, pogryzając ociekający miodem, obrzydliwie tłusty i obrzydliwie dobry naleśnik i zastanawiając się, czy zdarzają się tu napady na pilnujące kasy turystki.

Przez trzy minuty nie działo się nic. W minucie czwartej do kawiarni wszedł stary Marokańczyk z dwoma workami mleka na plecach – tak właśnie sprzedają je w miejskich mleczarniach, nalewając do plastikowych worków, reklamówek czy torebek i zawiązując.

– Salam – powiedział. Popatrzył na mnie tak, jakby turystki pilnujące arabskiego sklepu były zjawiskiem naturalnym, zdjął worki, odstawiając je pod ścianę, wziął z kasy banknot, wyjął z kieszeni kilka monet i odliczył resztę, którą zostawił na ladzie. Po czym pozdrowił mnie skinieniem głowy i wyszedł.

Wszystko działo się tak szybko, że nie zdążyłam się zastanowić, czy powinnam jakoś zareagować. I nie zareagowałam, bo właśnie wrócił właściciel. Spojrzał na worki, monety na ladzie i na mnie, po czym pokiwał głową, jakby chciał powiedzieć: „Dobra robota”.

A ja wyruszyłam na codzienną włóczęgę po ulicach, które znam i których nie znam. Suki ciągnęły się kilometrami: ściany kolorowych haftowanych bucików przechodziły w ściany z wywieszonymi kolorowymi sukienkami, a za nimi pojawiała się biżuteria. Obłędny zapach oznaczał sektor ze sklepami perfumeryjnymi, a gdy przeszedł w nieco mniej intensywny, wkroczyłam na suk z henną.

I nagle poczułam, że wreszcie trafiłam tam, gdzie zawsze chciałam: nowa woń była bardzo charakterystyczna, a im bardziej się zbliżałam do jej źródła, tym mocniej wciskała się w nos, usta i oczy; po kolejnych krokach wydawało mi się, że przesiąkło nią już całe ubranie. Co tu dużo mówić – śmierdziało gównem. Jest to surowiec, któremu Fez zawdzięcza sławę – do wyprawiania najdelikatniejszych skór używa się gołębich odchodów i krowiego moczu. Słynne garbarnie Chouwra (Tanneries Chouwara) są wizytówką i znakiem rozpoznawczym miasta: wiele osób przyjeżdża tu właśnie dlatego, że zobaczyły zdjęcie z okrągłymi, kamiennymi kadziami, przyklejonymi jedna do drugiej jak w plastrze miodu, i wypełnionymi kolorowym płynem. Szczerze mówiąc, ja też.

Szybka lekcja dodawania

Fez ma opinię męczącego i niestety potrafi taki być. Na tutejszych sukach ceny są zawyżone kilkakrotnie, nawet jak na warunki marokańskie, dlatego na większe zakupy lepiej wybrać się do sąsiedniego Meknes – może nie tak znanego i majestatycznego, ale spokojniejszego. Choć trzeba przyznać, że w kilku sklepach w Fezie na odpowiedzi „Nie” albo „Może innym razem” usłyszałam od sprzedawców: „Nie ma sprawy, my nie zmuszamy turystów do kupowania”. Częściej jednak wejście na zaproszenie właściciela sklepu do środka, zwłaszcza jeśli jest to sklep z dywanami, kończy się litanią próśb i gróźb niepozwalających wyjść bez zakupów. Każdy taras, miejsce z widokiem, a nawet każda większa brama czy przejście ma nadzorcę mianującego się jego opiekunem albo strażnikiem i wyciągającego rękę po zapłatę za to, że tam weszliśmy, przeszliśmy albo zrobiliśmy zdjęcie murom. Rozumiem, że w kulturze arabskiej za każdą przysługę należy się bakszysz, niewielki napiwek, lecz jego wysokość w Fezie jest zawyżana jakieś sto razy. Za bakszysz odpowiednio wysoki można nawet wejść do meczetu, do którego niewiernym wstęp jest zakazany.

Sprzedawca potrafi orżnąć z uśmiechem na ustach: dodając na kartce 10 plus 10 plus 10, bez zająknięcia podaje mi sumę 60. Z podobnym uśmiechem daję mu 20 dirhamów, wiedząc, że miejscowi zapłaciliby mniej, po czym wychodzę.

Tak się załatwia interesy w Fezie i im prędzej się tego nauczycie, tym będzie wam tam milej i spokojniej.

W drodze do domu, czyli dróg królowa

Rzymskie lotnisko Ciampino jest doskonałym przykładem na to, dlaczego warto dokądś przylecieć choćby na parę godzin. Wcale nie mam zamiaru wybierać się do centrum Wiecznego Miasta, choć teoretycznie byłoby to możliwe – gdybym po spędzonej na terminalu nocy (przyleciałam z Fezu tuż przed północą) wsiadła w pierwszy poranny autobus, zdążyłabym zobaczyć Koloseum o wschodzie słońca, Palatyn bez codziennych tłumów i wrócić na kolejny południowy lot. Ale po co? Wystarczy wyjść z lotniska i przejść przez rondo, by dostać się na Via Appia Antica – najstarszą drogę rzymską (jej budowę rozpoczęto w IV wieku p.n.e.), przez starożytnych nazywaną królową dróg, od terminalu dzieli ją kilkaset metów.

Byłam na Via Appia sama. Ten jej kawałek leży z dala od antycznych budowli Rzymu i turyści tu raczej nie zaglądają. Spotkałam tylko dwóch rowerzystów, jednego amatora biegania i kilku robotników pracujących przy konserwacji zabytków, a nad głową słyszałam odgłosy kolejnych startujących maszyn – na Ciampino trwał poranny szczyt.

Najpierw poszłam w lewo, w kierunku Neapolu i Brindisi, bo tak przed wiekami wytyczono tę trasę. Wiódł mnie piaszczysty dukt, na którym tylko czasami między kałużami widziałam resztki bazaltowych bloków. W trawie leżały pozostałości kolumn i płyty o dziwnie regularnych kształtach. Kiedy się nad nimi pochyliłam, zobaczyłam, że to omszały marmur, czasem nawet z pozostałościami zdobień sprzed wieków.

W prawo prosta jak strzała droga prowadziła – odnowionym fragmentem – do serca Wiecznego Miasta. Szłam nią dobrych kilka kilometrów, nie mogąc uwierzyć w to, co widzę: wyglądała jak droga przez polską prowincję, ale po obu jej stronach co chwila wyrastały mniejsze lub większe fragmenty ścian, a odbijające na boki, okolone cyprysami dukty prowadziły do widocznych w oddali willi. Czasem o miejscu, w którym stała antyczna budowla, świadczyły tylko regularne zarysy dawnych murów, a czasem trafiałam na resztki tablicy z zatartym łacińskim napisem albo fragmenty starych zdobień. Im było bliżej Rzymu, tym więcej pozostałości po starożytnym świecie – po obu stronach pojawiły się kolumny, kawałki płaskorzeźb i pojedyncze figury bez głów.

Weszłam na niewysoką górkę oddzielającą Via Appia od sąsiedniego gospodarstwa. Za płotem stało kilka uli, w śmieciach grzebały kury, a ja przysiadłam na fragmencie ściany liczącym sobie kilka tysięcy lat. Widok z tego kamienia miałam niespotykany: po lewej na bloki na przedmieściach Rzymu, a po prawej – na akwedukt kończący się w czyimś polu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Najpiękniejszy widok na górne Bergamo (citta alta) rozciąga się z położonej ponad nim fortecy św. Wigiliusza (Castello San Vigilio). Można tu wjechać kolejką zębatą, a zejść pieszo – wąską i stromą ulicą. Jeśli będziecie mieli szczęście trafić na właściwą godzinę, oprócz wrażeń wzrokowych gwarantowane wrażenia słuchowe: z wież kościołów jeden po drugim odzywają się z koncertami dzwony

Kupiłeś komputer – przywieziesz go na ośle, przeprowadzasz się – osioł przewiezie meble, zachorowałeś – użyjesz go zamiast karetki, żeby cię wywiózł na zewnątrz. Dla 150 000 osób żyjących na terenie medyny osły i muły są jedynym środkiem transportu. Za zwierzaka trzeba zapłacić ok. 200 euro

Na wzgórzu z ruinami grobowców Merynidów: za czasów panowania tej dynastii Fez był stolicą imperium rozciągającego się od Maroka po Tunezję i Andaluzję

Choć Bab Bou Jeloud dosłownie znaczy „Niebieska Brama”, w rzeczywistości niebieska jest tylko od zewnątrz, a od strony medyny – zielona. To główne wejście na stare miasto, z charakterystycznym prześwitem na dwa meczety, prowadzi do zagłębia knajpek, tanich hoteli i dwóch, biegnących równolegle, głównych ulic medyny: Talaa Kebira i Talaa Seghira

Sprzedawca na suku owocowo-warzywnym, niedaleko bramy Bab Guissa

Marokańskie truskawki są podłużne, twarde, słodkie i aromatyczne. Kiedy przechodzi ich sprzedawca, pachnie jak z setki odkręconych słoików z dżemem truskawkowym. Nie umiałam się powstrzymać: jadłam je prosto z taczki, pachnące i brudne, wiedząc, że skończy się to źle. Było dobrze – nie dopadła mnie żadna zemsta

Kadzie z cieczą, w której moczą się skóry. Przy związanym z nimi biznesie pracuje dziś 125 rodzin, a tajniki wyprawiania i farbowania przechodzą z pokolenia na pokolenie. Dzięki użyciu tylko naturalnych składników feskie skóry należą do jednych z najbardziej cenionych na świecie – zarówno delikatne kozie, jak i mocne wielbłądzie. Kiedy już zostaną zmiękczone odchodami, do kadzi trafiają barwniki: farbę czerwoną uzyskuje się z kwiatów maku, pomarańczową – z henny, żółtą – z szafranu, a błękit – z mątwy

Kolory Fezu

Via Appia na odcinku od lotniska Ciampino do centrum Wiecznego Miasta. Niektóre fragmenty tej drogi, nazywanej „matką dróg”, są niezmienione od 2300 lat

„Jadę sobie”

pierwsza książka Marzeny Filipczak

„Jadę sobie” to opowieść w dwóch częściach o półrocznej samodzielnej podróży przez Azję.

Część pierwsza, utrzymana w konwencji blogu, jest opisem niespiesznej wędrówki z perspektywy wtapiającej się w egzotyczny tłum przenikliwej obserwatorki. To opowieść o codzienności w Indiach, Wietnamie, Kambodży czy na Borneo, o ludziach spotkanych po drodze, drewnianych autobusach, przydrożnych knajpach. O przybyszach dziwiących się życiu miejscowych, miejscowych zdumionych obyczajom przyjezdnych i wreszcie o tym, jak mimo inności próbują się nawzajem zrozumieć.

Część druga, zatytułowana „Jadę sama”, to kompendium wiedzy dla kobiet (i nie tylko) marzących o dalekich podróżach. Znajdziecie w niej m.in. odpowiedzi na pytania: dlaczego nie należy się bać pierwszego samodzielnego wyjazdu, gdzie znaleźć porządny hotel i jak za niego nie przepłacić, gdzie trzymać pieniądze, jak to jest podróżować nocą w wagonie pełnym mężczyzn, ale także – czy można kupić miejscowe kosmetyki albo pójść do miejscowego fryzjera.

OD AUTORKI

Pewnego dnia kupiłam bilet (tani, bo za pośrednictwem białoruskich linii lotniczych), spakowałam plecak (9 kg na pół roku; było mniej, ale w ostatniej chwili dorzuciłam moskitierę i całe szczęście – bez nie ma szans w walce z robakami) i wyjechałam do Azji. Nie byłam tam nigdy wcześniej, nigdy nie podróżowałam też sama, nie miałam żadnych rezerwacji. Nikt, chyba łącznie ze mną, nie wierzył, że nie ucieknę z powrotem najdalej po dwóch tygodniach.

Nie uciekłam. Przejechałam, zobaczyłam, wróciłam.

Po powrocie ludzie najczęściej zadawali mi dwa pytania: czy byłam tak bardzo zdesperowana, że zdecydowałam się odejść z pracy i wyjechać i czy ta podróż mi coś dała? Przed wyjazdem pracowałam kilkanaście lat w Gazecie Wyborczej i Metrze, w tym drugim też kierowałam redakcją. Nie byłam zdesperowana. Odeszłam nie dlatego, że postanowiłam wyjechać, ale kiedy się nad tym odejściem zastanawiałam, na „tak” przeważyła właśnie możliwość podróży. Chciałam jechać, bo zawsze zazdrościłam ludziom z Zachodu, że mogą sobie zrobić tzw. „przerwę w karierze” i zobaczyć świat, na co w Polsce wszyscy pukają się w głowę. Mnie zresztą przed wyjazdem najłagodniej kwitowano stwierdzeniem „odbiło ci”. Poza tym zawsze ciągnęło mnie w egzotykę, ale nikt z moich znajomych nie rusza się poza Europę , a wycieczek zorganizowanych nie lubię. I tak w końcu zdecydowałam się jechać sama. Co mi to dało? Zobaczyłam kawałek świata, poznałam wielu ludzi, a przede wszystkim wiem, że żeby wyjechać trzeba tylko trochę odwagi i trochę pieniędzy – cała podróż zamknęła się kwotą 16 tys. zł.

Znakomicie się czyta, bo to właśnie spełnienie marzenia niejednego, niejednej z nas , żeby świat odległy o setki kilometrów obejrzeć od podszewki, a nie od strony uładzonej wycieczki. Wiele odwagi trzeba, żeby tak "iść, sobie iść w stronę słońca", zachwycając się innością, walcząc z lękiem, obrzydzeniem czy upałem, a przy tym zachować znakomity nastrój i mieć bystre oko obserwatora.

MAŁGORZATA KALICIŃSKA
pisarka, autorka serii „Nad rozlewiskiem”

Ta książka często obala wyświechtane podróżnicze mity, ciekawie opowiada o zwyczajach, tradycji i codzienności spotykanych po drodze ludzi, wiele tu też socjologicznych spostrzeżeń z podróży po bardzo różnorodnych krajach. Za drugą część autorce należy się pomnik podróżniczki – tylu cennych praktycznych, dobrze sprawdzonych informacji nie znalazłam w żadnym przewodniku.

KATARZYNA MONTGOMERY
redaktor naczelna „Zwierciadła”, „Mała Czarna” w TV4

Naprawdę kapitalna książka! Mieszanka wciągającej, napisanej z poczuciem humoru opowieści z podróży oraz poradnika dla wybierających się do Azji Południowo-Wschodniej. Ja czytałam jednym tchem! Polecam zarówno początkującym, jak i doświadczonym obieżyświatom.

MONIKA WITKOWSKA, podróżniczka

Przypisy

[1] Nazwy lotnisk podaję tak samo jak przewoźnicy, choć np. Mediolan Bergamo jest dla mnie Bergamo, a nie Mediolanem. Ceny biletów są najniższymi możliwymi cenami całkowitymi, czyli: tylko z bagażem podręcznym; bez wykupywania dodatkowych usług (np. pierwszeństwo wejścia na pokład, ubezpieczenie); bez tzw. opłaty za płatność w przypadkach, kiedy można ją pominąć, stosując kartę łatwo dostępną w Polsce (kiedy kupowałam te bilety, dla Ryanaira był to np. MasterCard Prepaid), a kiedy to niemożliwe – z opłatą jak najniższą, którą oczywiście wliczam w cenę biletu.
Cena całkowita jest zaokrąglona – przeliczam ją z różnych walut. Oprócz tego przy niektórych wyjazdach posiadacze różnych kart zapłaciliby nieznacznie więcej albo mniej – z racji różnic w przewalutowaniu w różnych bankach.
Cen dojazdu na lotniska w Polsce nie podaję, bo jedni będą na nie jechać z Lublina, a inni z Białegostoku albo Krosna.