Spis treści

Karta redakcyjna

Trema

Oj-czyste kpiny Mariana Załuckiego.
Ryszard Marek Groński

PRZEJAŻDŻKI WIERSZEM (1954 R.)

Przygoda w poczekalni

Czupiradło

Straszni kibice

USZCZYPNIJ MUZO (1955 R.)

Rozprawa z Kartezjuszem

Pewna maleńka tęsknota

Komfort działa

Ofiara fachowości

Hipochondryk

OJ-CZYSTE KPINY (1957–59 R.)

Stopa w głowie

Dwie rozmowy

Rok 2000-czny

Szopenista

Jak nie sprzedałem duszy

Cieszą mnie moje radości

Gram w totka

Żona i dzieci

Twarz nie na etapie

Krasnoludek

Skąd to się wzięło

Polak w Paryżu

Juwenalia staruszków

Polacy wszędzie

Swojskie stworzenie świata

A NIE MÓWIŁEM? (1961 R.)

Najwyższy szczebel

Ludzkość – to ja

Proszę o rozbrojenie

O czym tu dumać...

Mój pierwszy występ po powrocie z Ameryki

Skandal międzynarodowy

Wyrodny syn

Samoobsługowe jutro

Harem

Mój interes matrymonialny

Kochałem syrenę

Krakowskie randez-vous

Miłość to zasadzka

Millenium przed lustrem

NIESPOKOJNA CZASZKA (1965 R.)

Płaszcz

Małżeństwo to współistnienie

Płeć i polityka

Polak musi

Walka pokoleń

Zwierzenia humorysty

Na co idą pieniądze

Wysoki przesądzie

Mój Dzień Kobiet

Przygoda z fraszką

Biały walc

Miłość w ułamkach

Człowiek z metrażem

Podrywacz

Mścicielka

KOMU DO ŚMIECHU? (1970 R.)

Sprawiedliwość

Rozterka radiowo-telewizyjna

Podróże kształcą

Moja zagraniczna trema

Polak w Italii

Ratujmy małżeństwo

Interpelacja w sprawie „odchudzania się”

Wszystko o mężczyźnie

Huragan „Dziunia”

Ot – życie

Tylko dla dorosłych

Rozwód po polsku

Odpocznę sobie

Wesołe jajko

Wróbelek

Wygryźli

Pretensja do „Strasznego Dworu”

PRZEPRASZAM – ŻARTOWAŁEM (1974 R.)

Wyznanie podatkowe

Przepis po polsku

Mój postęp techniczny

Pochwała strip-tease’u

Antymaxi

Przepis na maseczkę kosmetyczną

Skąd się wziąłem?

MOJE OSTATNIE ROZŚMIESZANIE POLAKÓW

Rozśmieszanie Polaków

Monolog z laską

Pan Słowik

Nie zwariowałem

Mnie się nie wolno denerwować

Nie ma walki pokoleń

Czy ja mogę się zrzec?

Piosenka antyalkoholowa

Wesoła starość

Jak pocieszałem Amerykanów

Moje świadome dzieciństwo

Gdybym ja miał charakter

Małżonek doskonały

Gdybym był terrorystą

A kto odkrył Europę

Marian Załucki. Ja tutaj tylko na chwilę (utwory wybrane)

Projekt graficzny i skład: BEATA DANOWSKA

Redakcja i korekta: SERGIUSZ OLEJNIK

Zdjęcia: archiwum rodzinne

Copyright © by Lidia Załucka-Szwarc
Copyright © for this edition by Poradnia K, 2014

Warszawa 2014

ISBN 978-83-63960-12-4

Wydawnictwo Poradnia K
01–063 Warszawa, ul. Okopowa 16/169
e-mail: poradniak@poradniak.pl
WWW: www.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Trema

Ja tutaj tylko na chwilę,

Pięć minut – i tyle.

Powiem – i już mnie nie ma!

Albo... nie powiem.

Trema!...

Ludzie się tutaj napchali –

Czy ja wiem, kto tu jest na sali?

Człowiek tu gada i gada,

A może jest Miejska Rada?!

Ja wiem, co potem się stanie?

Jeszcze mi dadzą mieszkanie!

Z komfortem. Cztery pokoje.

Po co? Ja oddam swoje.

Mnie nie potrzeba!

Ja wolę błękit nieba,

Na Plantach ławeczkę.

I drzewa.

I słuchać, jak ptaszek śpiewa...

Ptaszka tu nie ma? Nie ma?

To nic.

I tak – trema...

Bo może jest jakiś krytyk?

Potem zrobi mi przytyk.

Jakiś Vogler.

Jakiś Mach...

Trema. Strach...

Albo ktoś inny z miasta...

Potem w Krakowie mnie schlasta!

Przed znajomymi.

Przed młodzieżą.

Że byłem nudny.

I – uwierzą!

Bo facet pomyli nazwisko

I powie, że Szpalski to wszystko...

I co?

I skończyć mam marnie?

Powiesić się w jakiejś kawiarni?

Dziękuję. W jednej już wiszę.

Na dwieście cztery złocisze.

Wystarczy, sensu nie ma.

Nie mówię.

Trema...

A ten garnitur – to z EMHADE.

Ja na EMHADE nie jadę.

Nie, skąd!

Zresztą, żeby feler, żeby jakiś błąd –

A tu, widzicie,

Znakomicie:

W porządku surdut i spodnie,

Poruszać się mógłbym swobodnie,

Niebezpieczeństwa nie ma,

A... trema!

Bo miałem niedawno inny –

Przez spółdzielnię szyty krawiecką.

Ładny był...

Ale dziecinny:

Darł się jak dziecko!

Szczególnie w szwach:

Trrrach, trrrach!... Strach!

Poleciałem do tej spółdzielni,

Wściekły stanąłem w bramie...

Wejdę!

Zwymyślam piekielnie.

Na szefie – to graty połamię!

Wejdę – choć pewnie go nie ma!...

Nie wejdę...

Może jest?

Trema.

Trema. Przez całe życie.

Tu też... Co się dziwicie?

Ja pierwszy raz – tak... w teatrze.

Dobrze, że na to nie patrzę!

Dla mnie – przysięgam – to zmora!

Że Szletyński nie dał aktora –

To ja muszę tak co wieczora

Stać. I mówić. Samemu.

Kazali. Czemu?!

Prosiłem – grzecznie i szturmem:

„Sztukę wystawcie mą raczej!”

Powiedzieli: „Dobrze!” Jak umrę.

Współczesnych nie mogą inaczej!

Mowy – powiedzieli – nie ma!

Oni też ludzie:

Trema.

Kochała mnie jedna. W lecie.

Omal nie wpadłem w pułapkę...

Kram miała na Tandecie,

A na mnie – chrapkę.

Nazywała się Dziuba

I chciała takiego mieć chłopca.

Lecz dla mnie była za gruba

I trochę klasowo obca.

Namawiała do żeniaczki.

Zaprosiła na flaczki –

Z imbirem...

Z parmezanem...

– O, nie! – powiedziałem.

– Zostanę! Niech będzie już monogamia,

A z tobą się nie ożenię!

Psuć przyszłym dzieciom mam ja

Społeczne pochodzenie?

Ślicznotko – mowy nie ma!

Trema.

Oj-czyste kpiny Mariana Załuckiego

Z sukcesem było mu do twarzy.

A kiedy satyryk odnosi sukces? Wtedy, gdy czytelnik, widz i słuchacz oglądają świat jego oczyma. Powtarzając aforystyczne sformułowania, oceny sytuacji, dowcipy pozwalające znieść ciężar zadekretowanej rzeczywistości. Marian Załucki od chwili powojennego debiutu stał się dla setek tysięcy rodaków kimś bliskim, witanym i żegnanym brawami. Bez względu na to, czy pojawiał się w teatrze Buffo, w kabarecie Wagabunda, w Zgaduj Zgaduli, w Podwieczorku przy mikrofonie, czy na występach dla Polonii w USA, Kanadzie, emigracyjnym Londynie. Zawsze elegancki, stroniący od tanich grepsów, jakby onieśmielony i stremowany recytował wiersze złożone z samych point. A przy tym aktualne, nawiązujące do tematów widniejących na pierwszych stronach gazet.

Nie śpi pan prezydent.

Gryzie się generał!

Martwią się

w sztabskomandach

ich uczeni koledzy,

żebym ja –

obcy człowiek! –

nowocześnie umierał,

wg najnowszych osiągnięć wiedzy!

To wyprawa w regiony Wielkiej Polityki. A tak wyglądał zapis codzienności, który – niestety – nadal pozostaje aktualny:

Mnie czekać kazano.

Spojrzałem nieśmiało.

Prócz mnie już sto innych

Tu osób czekało...

(...)

Nie było gdzie usiąść,

Stanąłem w przeciągu.

I stałem cierpliwie

Iks godzin okrągło,

Tłumacząc przeróżnym

Ciekawym osobom,

Że ja tu – przepraszam –

Z wątrobą!....

Przytoczony wierszyk o wizycie w placówce służby zdrowia ujawnia sekret twórczy Mariana. Nie przybierał pozy satyryka-moralisty. Nie strofował z wyżyn autorytetu. Był po prostu anonimową postacią, głosem zbiorowości, uczestnikiem zdarzeń, a nie tylko ich komentatorem.

W nowo wzniesionym mieszkam domu...

Dwa pokoiki,

Kuchnia,

W.C. –

I pierwsze miejsce w zbiórce złomu!

(Bo przecież klamek nie wyrzucę.)

Inny przykład – droga do uogólnienia. Historyczny skrót:

Jak sięgnąć pamięcią

w nasze dzieje stare,

raz ofiara na biednych –

raz biedni na ofiarę.

A teraz sprawdzian ze słuchu autora, ogrywanie językowych nowalijek:

W całej Europie przecież wiedzą,

od Morza Czarnego

do La Manche’a,

że w Polsce dzieci tylko jedzą.

dorosły – zakansza!

Jeszcze przypomnienie, autoprezentacja pokazująca, że stojący na estradzie jest jednym z wielu:

Postanowiłem dać anons taki do dziennika –

odpowiednio duży,

by uwagę skupiał:

CHCĘ ZOSTAĆ PORZĄDNYM

CZŁOWIEKIEM –

POSZUKUJĘ WSPÓLNIKA.

Sam się nie będę wygłupiał!

I jak tu się dziwić, że urodzony w 1920 roku w Kołomyi, na kresach Rzeczpospolitej, Marian Załucki, pracujący jako referent w przedsiębiorstwie naftowym, zaraz po wojnie i przenosinach do Krakowa zwrócił na siebie uwagę jako fraszkopisarz, humorysta, satyryk łatwo nawiązujący kontakt z czytelnikami i widzami. To właśnie jego zabierał w koncertowe trasy sławny monologista Leon Wyrwicz, jego wiersze drukował w „Przekroju” Marian Eile, jego obrał sobie za wspólnika (pisali razem książeczki dla dzieci) Karol Szpalski, który zaprosił Mariana do programu krakowskiego Teatru Satyryków, później zaś do Wagabundy. O Załuckim – jego tekstach i występach – mówiono i pisano wyłącznie dobrze. Z nadzieją, że oto pojawił się prawdziwy talent. Przyjeżdżając do Warszawy Marian miał prawo przysiadania się do stolika Antoniego Słonimskiego w kawiarni Antyczna, a wieczorem w Spatifie do stolika Janusza Minkiewicza. Branża była hermetyczna, obowiązywały hierarchie, było więc to wyróżnienie ze wskazaniem: Załucki to następca najwybitniejszych satyryków międzywojennego Dwudziestolecia.

– Spójrz, Marianie – Minkiewicz, czyli Minio pokazywał mu listę tych, co wystąpili z partii. – Znowu zaśmiecają nam szeregi bezpartyjnych.

A pan Antoni odpytywał Mariana z ostatnio napisanych strofek. – Podobno strasznie was rewidowali na Okęciu po powrocie z występów w Ameryce, czy to prawda? – zagadnął. – Prawda - potwierdził Marian. – Zrewanżowałem im się fraszką. Przepraszam za brzydkie słowo, ale rewizja też była paskudna:

Wy mi zaglądacie do kufrów i waliz,

A ja mam w d.... socjalizm....

Co tam warszawscy satyrycy z kręgu „Szpilek”! Co tam krakowscy krytycy z „Życia Literackiego”, chwalący Mariana. Doczekał się docenienia i pochwał od kogoś, kto gardził krajową twórczością rozrywkową, nie cenił jej prymusów, laureatów nagród i zwycięzców w konkursach. Nagle stał się cud: Marian Hemar po obejrzeniu programu Wagabundy pokazywanego w Londynie napisał o swoim młodszym koledze:

„Serce mi rosło, kiedym patrzał na to jeszcze jedno zdolne lwowskie dziecko i słuchał jego zgrabnych, precyzyjnych i jakże zabawnych wierszyków. Takie zjawiska jak Załucki są ozdobą klasycznego kabaretu, który kocha się we wszystkim co młode, twórcze i oryginalne. Widać jak wypracowane są te wierszyki, jak je autor poleruje i szlifuje, ile w nie wkłada talentu, rzemiosła, zabawy... Stwarza wierszyki-sytuacje, wierszyki-skecze, w których dowcip stopniuje się przez warianty i konsekwencje surrealistycznej logiki... Wierszyki jego zyskują w dwójnasób przez to, że autor znalazł swój własny, od nikogo nie pożyczony, nikogo nie naśladujący styl wygłaszania. Pod ten styl pisze wierszyki i robi z nich arcyzabawne przeboje, byłby ozdobą każdego kabaretu, z pewnością byłby szlagierem w dawnym „Qui Pro Quo”.

Po przeprowadzce z Krakowa do Warszawy Marian pozostał wierny swej jedynej w życiu misji: rozśmieszania, bawienia rodaków w niełatwych czasach. Tak, by zgodnie z wiedeńskim mędrcem Karlem Krausem – „humor uśmiechał się wśród łez”. Azylem dla satyryka był dom: żona Ala i dwie udane córki. Rodzina i liczni przyjaciele nie opuścili go, gdy powalony chorobą musiał posługiwać się laską. Pisał:

Przepraszam, że ja z laską...

Każdy szanse ma lepsze,

kiedy się czasem w życiu

kimś lub czymś podeprze.

Od początku świata

trwa zresztą ta era,

że złudne bez podparcia

są wszelkie nadzieje...

Primo: żadna kariera –

kiedy nikt nie podpiera.

Secundo: co na świecie

dzisiaj nie kuleje?...

Do końca pozostał sobą. Nie poddawał się, dalej w Peerelu potrafił wywoływać „śmiech peerelisty”. Na wydanej w Nowym Jorku dla Polonii książce napisał dla mnie fraszkę:

Kto jest winien wszystkiemu? –

Cham zapytał gbura.

Uzgodnili: kultura!

Odszedł od nas 13 kwietnia 1979 roku. Miał 59 lat i tyle jeszcze dowcipów, kalamburów, point do zanotowania. Może teraz nam się przypomni, wróci echem braw, pamięcią żartów, z którymi – jak mawiał Horodniczy – żartów nie ma.

Ryszard Marek Groński

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki