Hans Ulrich Gumbrecht, Po roku 1945. Latencja jako źródło współczesności

Warszawa 2015

Tytuł oryginału: After 1945: Latency as Origin of the Present

Copyright © by Suhrkamp Verlag Berlin 2012

All rights reserved by and controlled through Suhrkamp Verlag Berlin.

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64682-63-6

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Seria Historyczna [22]

Warszawa 2015

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp. Adam Krzemiński

Dedykacja

O jeden samochód od śmierci: uwertura

Rozdział 1. Pojawienie się Latencji. Narodziny pokolenia.

Rozdział 2. Formy latencji.

Rozdział 3. Bez wejścia, bez wyjścia.

Rozdział 4. Zła wiara i wydobywanie prawdy.

Rozdział 5. Wykolejenie historii / bezpieczne naczynia.

Rozdział 6. Efekty latencji.

Rozdział 7. Nieskrytość latencji? Moja historia z czasem.

Kompozycja tej książki

Bibliografia

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

WSTĘP
Adam Krzemiński

Hans „Sepp” Ulrich Gumbrecht, profesor romanistyki i komparatystyki na kalifornijskim Uniwersytecie Stanforda, jest dziś chyba najbardziej popularnym na Zachodzie niemieckim wykładowcą reprezentującym akademickie „humaniora”, choć nie jest autorem jakiejś nowej teorii estetycznej, jak kiedyś Theodor W. Adorno, czy społecznej, jak Max Horkheimer, a potem Jürgen Habermas. Wręcz odwrotnie. Gumbrecht głosi koniec wielkich teorii, a nawet schyłek nauk humanistycznych, ale pociąga czytelników feerią skojarzeń łączących literaturę wysoką z kulturą masową, psychologię z filozofią i polityką.

Urodził się w 1948 roku we frankońskim Würzburgu i był, jak sam siebie określa, „katolickim Bawarczykiem”. Z daty urodzenia należy do „pokolenia 1968”, które zbuntowało się przeciwko pokoleniu ojców za ich przemilczane przy rodzinnym stole uwikłanie w nazizm. Przeszedł też skrajnie marksistowską – choć niezbyt głęboką – inicjację. Demonstrował – jakże – w czasie wojny wietnamskiej przed konsulatem amerykańskim. Jednak bardziej zajął się – błyskotliwą zresztą – karierą akademicką. Doktorat – „Hiperbolika w literackich tekstach romańskiego średniowiecza” – obronił na Uniwersytecie w Konstancji. Po czym szybko habilitował się badaniami nad retoryką parlamentarną w czasie rewolucji francuskiej. Profesorem został w wieku 25 lat, gdy niejeden z jego kolegów jeszcze męczył się nad pracą magisterską. Jego promotorem był lewicujący i uwielbiany przez studentów Hans Robert Jauss, o którym dopiero w latach 90. dowiedziano się, że w 1939 roku zgłosił się do Waffen-SS. Ponieważ Gumbrecht nie osiągnął jeszcze limitu wieku, więc przed objęciem katedry przez pół roku musiał zastępować samego siebie.

Potem przeniósł się na lewicowy uniwersytet w Bochum, a następnie w Siegen, dokąd ściągnął na wykłady m.in. Jacques’a Derridę. Jeszcze na studiach ożenił się z dziewczyną, która wydawała mu się ucieleśnieniem Hiszpanii, ale szybko rozwiódł się dla studentki, z którą jest do dzisiaj. Od 1989 roku wykłada na Uniwersytecie Stanforda i nie tylko ma już amerykańskie obywatelstwo, ale też jest z niego dumny. Publicznie przyznaje, że amerykański hymn wzrusza go do łez, podczas gdy niemiecki jest mu obojętny. „Niemiecka przeszłość to dla mnie ogromna trauma. Zawsze, gdy ląduję we Frankfurcie, myślę, że ten kraj jest przeklęty” wyznał reporterowi tygodnika „Die Zeit”. Na pytanie, czego mu z Niemiec brakuje, odpowiada: „Kiełbasek w miękkich bułkach” i „włosów na nogach kobiet”. I dziwi się, że jego syn wolał zostać pilotem wojskowym niemieckiej Luftwaffe, a nie amerykańskich Air Force.

Niemiecki Amerykanin jest zadowolony, że podczas gdy inni filolodzy ślęczą nad „nazwami jabłek w dialekcie sardyńskim”, to on dociera do setek tysięcy czytelników. I rzeczywiście: jego książki były tłumaczone na portugalski, hiszpański, holenderski, rosyjski, chiński. W Niemczech ostro polemizuje z niemieckim antyamerykanizmem oraz – jak w 2015 roku na uniwersytecie w Kaiserslautern – prowokuje wykładami, że akademicka humanistyka to jałowe nudziarstwo i, poza działami kulturalnymi wielkich gazet, mało kto by zauważył zamknięcie wydziałów humanistycznych. Z drugiej jednak strony jest dumny, że na Stanfordzie jego seminaria „Przyjemność z seksu” cieszą się ogromnym powodzeniem. Jest autorem dwutomowej Historii literatury hiszpańskiej (1990), sylwetek wielkich romanistów (2002), a także m.in. prac: Potęga filologii. O ukrytym impulsie w naukowym traktowaniu tekstów (2003), Kalifornijskie graffiti. Obrazy zachodniego końca świata (2010), Czytanie nastrojów. O ukrytej rzeczywistości literatury (2011). Zarazem w Brazylii występuje w sportowej telewizji. W Kalifornii ma stały karnet na mecze hokeja, koszykówki i amerykańskiego futbolu. Dla tradycyjnych strażników humanistycznego Graala te jego zainteresowania sportem i kulturą masową są „nie na miejscu”. Ale jego książka Pochwała piękna atletów (In Praise of Athletic Beauty, Harvard University Press, 2006) była tłumaczona na chiński, duński, francuski, niemiecki, włoski, koreański, portugalski, rosyjski, hiszpański i ukraiński. Zaś jego panorama wybranego na chybił trafił, a jednak znamiennego dla historii Zachodu roku 1926 była bestsellerem tłumaczonym na niemiecki, węgierski portugalski, rosyjski i hiszpański.

Rok 1926 to swoisty leksykon konwersacyjny 51 haseł – aeroplan, Amerykanie w Paryżu, taśmy montażowe, samochody, bary, boks, walka byków, kremacja zwłok, taniec, windy, gramofon, głodujący artysta, jazz, rewia, kina, transatlantyki, ogrody na dachu, wyścig sześciodniowy, telefon, komunikacja bezprzewodowa... Zgromadził programy kin, rewii, nagłówki gazet, listy przebojów, hasła reklamowe, nowości. Był to rok, w którym ukazały się Mein Kampf Hitlera i Naród bez przestrzeni Hansa Grimma”, a Heidegger kończył Bycie i czas. Obok blichtru rozbawionej kultury masowej toczyła się już w Europie ukryta wojna domowa, tworząc własną literaturę i własnych wrogów, którym odmawiała prawa głosu. Gumbrecht w swym „alfabecie” roku 1926 wspomina wprawdzie ówczesne pucze wojskowe – także zamach majowy Piłsudskiego. Ale poza strajkami i Ligą Narodów pomija politykę i gospodarkę, tych głównych, choć abstrakcyjnych aktorów poważnej historiografii, bo chce się skoncentrować na tym, co wtedy atakowało zmysły, a nie umysły. Książkę kończą dwa eseje: A jeśli niepodobna się uczyć z historii? Oraz o filozofii Heideggera, światopoglądzie nazistowskiego pisarza Hansa Friedricha Bluncka i wizji sztuki amerykańskiego fotografika Carla van Vechtena.

Rok 1926 Gumbrecht pisał po zakończeniu zimnej wojny, chyba trochę w duchu „końca historii” Fukuyamy, gdy po wstrząsach wojny i powojnia, po rewolucji obyczajowej 1968 i wolnościowej roku 1989 zdawało się, że humanistyka może podejmować już tylko encyklopedyczne projekty, bo nastał pokój i spokój, zwyciężyła liberalna demokracja, a modne niegdyś całościowe teorie społeczne i kulturowe, od marksizmu poprzez strukturalizm po dekonstruktywizm wsiąkły w piach, pozostawiając po sobie jedynie „rozbabrane łożysko”, napisała o Roku 1926 „Frankfurter Allgemeine”1. Jeśli chce się zrozumieć przeszłość, twierdził Gumbrecht, to „trzeba jej dotknąć, powąchać i posmakować”. Zadaniem humanisty nie jest napuszanie się na spójny wykład historiozoficzny, lecz jedynie podsunięcie czytelnikowi „instrukcji obsługi” podróży w czasie.

I dość podobnie jest pomyślana autobiografia intelektualna Gumbrechta Po roku 1945 rzucona na tło powojennej „sytuacji duchowej” Niemiec, zachodniej Europy i Ameryki. Ani jednego, ani drugiego nie porządkuje już żadna teoria. Metodą wolnych skojarzeń można uchwycić jedynie jej poszczególne „kody”. Zapamiętane epizody własnej biografii kojarzą się zarówno z przypadkowymi wydarzeniami, czego symbolem są wypisy z tego wydania monachijskiej „Süddeutsche Zeitung”, które ukazało się 15 czerwca 1948, w dniu urodzin Gumbrechta, jak wydarzenia, które wstrząsnęły światem: budowa muru berlińskiego w 1961 roku czy zamach na Kennedy’ego w 1963. To pomieszanie przełomowych momentów historii najnowszej z własną biografią duchową, a potem karierą naukową, pozwala autorowi odnotować dość narcystyczną rozmowę z kolegą, jakie znaczenie ma fakt, że na Uniwersytet Stanforda powołano go akurat w roku 1989 – jednoczenia Niemiec i upadku komunizmu? Takie ulotne dywagacje jedni recenzenci ganili jako przejaw nieprzystojnego egocentryzmu, inni natomiast chwalili jako sygnał bardzo subiektywnej podróży przez rupieciarnię zarówno historii powszechnej, jak i własnego życia, niebranego w kluby teorii, lecz poddanego grze wolnych skojarzeń i wspomnień chwilowych nastrojów, jak choćby wtedy, gdy autor opisuje katastrofę na autostradzie, której ofiarą mógł paść ich samochód, czy swe zderzenie ze skazanym w Norymberdze i zwolnionym w latach 50. z więzienia byłym hitlerowskim ministrem. To właśnie jemu, pacjentowi ojca, dwudziestolatek zawdzięczał swój pierwszy wyjazd za granicę, do willi w San Remo.

Dagerotypy nastrojów to wryte w płytę własnej pamięci takie wydarzenia, jak transmisja „cudu w Brnie”, zdobycia przez Niemcy mistrzostwa świata w piłce nożnej w 1954 roku, potem zwycięstwo Brandta w wyborach 1969 czy „niemiecka jesień” 1977 – porwanie i zamordowanie Hannsa Martina Schleyera przez terrorystów Frakcji Armii Czerwonej (RAF) oraz wyzwolenie samolotu Lufthansy przez jednostkę GSG9 i samobójstwa terrorystów oczekujących na uwolnienie z więzienia. A potem oczywiście otwarcie muru 1989 i – już w USA – 11 września 2001. Miedzy takimi datami slalomem toczy się autobiografia autora, który dawno porzucił utopie i teorie „pokolenia ’68” – zauroczenie marksizmem, strukturalizmem, postmodernizmem, dekonstruktywizmem – znajdując oparcie w analizie „nastrojów” – również tych bardzo prywatnych: śmierci ojca, narodzin kolejnego dziecka.

Jednak te osobiste impresje i „eklektyczna energia interpretacyjna” – przestrzega recenzent „Frankfurter Allgemeine”2 – nie powinna czytelnikowi Po roku 1945 przesłaniać faktu, że Gumbrecht – często gęsto odwołując się do Heideggera – formułuje własną teorię czasu. Twierdzi, że za plecami powojennego pokolenia powstał nowy „chronotop”, w którym teraźniejszość wcale nie jest już łącznikiem między przeszłością i przyszłością. Nie wiadomo też, w jakie – i czy w ogóle w jakieś – całości układają się te „nastroje” żarłocznej współczesności. To skłania Stephana Schlacka do cierpkiej uwagi, że ta na poły autobiograficzna książka to elegijne pożegnanie powojennego pokolenia z własną młodością. I że być może to pożegnanie z własnym historycznym czasem jest ostatnią misją „pokolenia ’68”, którego nie muska już Anioł Historii.

To jednak nie musi być wadą. Nie próżność, lecz uczciwość popchnęła Gumbrechta do takiego egocentryzmu, twierdzi z kolei w „Die Welt” Stefan Sattler^3. Tylko będąc czujnym i otwartym wobec siebie samego, może być spolegliwym interpretatorem własnej generacji, niemieckiej historii najnowszej i drugiej połowy XX wieku. Nie udaje pozornego naukowego obiektywizmu. Co nie znaczy, że nie jest w stanie formułować bezstronnych sądów. Na przykład: Jak to się stało, że w drugiej połowie XX wieku zanikła wiara, że ludzkość sama potrafi się zbawić? Na ile wizja atomowej samozagłady zniszczyła wiarę w przyszłość? Gumbrecht nie jest piewcą apokalipsy, nie zapowiada końca świata. Jeśli powojnie nie spełniło oczekiwań roku 1945, to dlatego, że wchodzimy w nową epokę, o której jeszcze niewiele wiemy.

W Po roku 1945 kluczem do szyfru powojennej Europy Zachodniej jest – chyba nieco mało poręczne – pojęcie latencji, ukryta obecność przeszłości w egzystencjalnej klaustrofobii powojennej międzyepoki. Gumbrecht wyczytuje ją z Czekając na Godota Samuela Becketta, ze sporów z jednej strony Heideggera, z drugiej Camusa z egzystencjalizmem Sartre’a uległego „złej wierze” stalinizmu. Latencja – tłumaczy w rozmowie z „Die Tageszeitung”– znaczy, „że coś, czego obecność czujemy, jest nieuchwytne”. Literatura tamtego okresu sprawia wrażenie, jakby po pierwszych reakcjach na wojnę pewne intensywne odczucia wprawdzie były jeszcze obecne, ale już jakby ukryte pod gładką powierzchnią spokoju. Dziwne dla kogoś, kto dorastał w kraju, który „spowodował drugą wojnę światową i popełnił moim zdaniem największą zbrodnię w historii – Shoah, Holokaust”. Jego pokolenie chciało – opowiada dalej Gumbrecht – „uczynić przeszłość całkowicie przejrzystą”. Jeśli udałoby się zderzyć z nią odpowiedzialne przecież za tamtą przeszłość pokolenie rodziców, to tak otwarty zostałby dla nich samych „horyzont przyszłości”, by można ją było kształtować. „I moje pokolenie wciąż tego próbowało, zwłaszcza w roku 1968”. Nie udała się jego zdaniem ani tak zwana rewolta studencka, ani przezwyciężanie przeszłości. „Wręcz przeciwnie, niemiecka przeszłość ciążyła teraz być może nawet jeszcze bardziej. Potem „w niemieckiej jesieni” 1977 ten sam projekt powtórzyli ekstremiści, którzy zatrzymali się na tym programie i zostali zepchnięci na margines społeczeństwa. W roku 1989 jeszcze raz myślano, że uda się zderzyć nie tylko z przeszłością komunistyczną, ale i zachodnioniemiecką, jednak do wyzwolenia przyszłości nie doszło”. Stąd ciężar dziedzictwa tej przeszłości, „z której chciałoby się, ale nie można być wyłączonym”. Nie pozostaje więc nic innego, jak „zaakceptowanie tego, co nieuchronne. Pokolenie sprawców nie konfrontowało się ze swą przeszłością. I tak moja generacja nie miała już złudzeń, że nasza konfrontacja z ich przeszłością nas wyzwoli. Niemniej uważam, że memu pokoleniu Niemców przystoi wziąć na siebie odpowiedzialność za coś, czego obiektywnie nie jesteśmy winni”.

Problemem tego pokolenia Niemców jest jednak nie tylko przeszłość rodziców, lecz także rozpadnięcie się powojennych „wielkich opowieści” o możliwym postępie ludzkości – technicznym („ujarzmienie” atomu, lądowanie na Księżycu), a po roku 1989 zwycięstwie liberalnej demokracji. „Zarówno socjalizm, jak i na swój sposób kapitalizm wychodziły z założenia, że przeszłość jest czymś, co można kształtować. Myślę jednak, że ten dyskurs, w jakim rozmawiamy o przeszłości i przyszłości, nie odpowiada już naszemu codziennemu doświadczeniu czasu. Ani w naszych codziennych lękach, ani w codziennych marzeniach, jak i w naszym codziennym zachowaniu nie zakładamy już, że przyszłość można kształtować w wielkich zarysach. Wychodzimy raczej z założenia, że przyszłość jest pełna nakładających się na siebie zagrożeń, jakie się do nas zbliżają. Groźne tendencje demograficzne, ograniczone zasoby, groźne zmiany klimatyczne i tak dalej. Okazuje się, że nie mamy żadnych możliwości kształtowania przyszłości, natomiast mamy problemy, jak przetrwać”. Zarazem przeszłość nie tylko nie przemija, co nas wręcz zalewa. „Żyjemy w kulturze rocznicowej, każdego dnia coś jest upamiętniane. I to nie tylko w Niemczech, podobnie jest w USA. Nie podzielam rozczarowania Obamą, ale zarzuca mu się na przykład, że w swym pierwszym roku mocno akcentował możliwości kształtowania przyszłości – Yes, we can – ale potem w swej pierwszej kadencji uprawiał jedynie politykę maksymalnego ograniczania szkód. Ale być może nie da się inaczej”.

Stąd przygnębiająca teza książki: Nadzieja, że przepracowanie przeszłości otwiera drogę w przyszłość, była cechą „starego chronotopu”, który niewiele ma wspólnego z dzisiejszą konstrukcją czasu. „Być może nawet już od połowy XX wieku żyliśmy w warunkach innego chronotopu. I niczym szczur Pawłowa staraliśmy się wciąż w ten sam sposób uwolnić się z klatki, choć ani jako etos wyzwolenia, ani jako możliwość wyzwolenia już nie był realny. A więc, jeśli pani chce, to można powiedzieć, że jesteśmy straconym pokoleniem”4.

Ta od niechcenia rzucona uwaga może być przykrywką tej rozterki, o której w Po roku 1945 Gumbrecht rozmawia z kolegą. Usuwać się do Ameryki w trakcie tej rewolucji w Europie Środkowo-Wschodniej 1989 roku, która – jak niebawem w Przeszłości wielkiego złudzenia (1995) napisze wielki francuski historyk François Furet – skorygowała nie tylko rewolucję rosyjską 1917 roku, ale i francuską 1789? Cóż jednak dziwnego w tym, że czterdziestoletni profesor prowincjonalnego niemieckiego uniwersytetu z radością przyjmuje powołanie na jeden z najlepszych uniwersytetów na świecie?

Jednak jest w tym może więcej konsekwencji niż przypadku. W latach sześćdziesiątych młody chłopak z zachodnioniemieckiej – jak byśmy powiedzieli – inteligenckiej rodziny, aby zyskać dystans do niemieckiej historii najnowszej i własnych rodziców, wybiera się na romanistykę. A w 1989 nie tyle usunął się do Ameryki przed intelektualnym kłopotem jednoczenia Niemiec i Europy, ile po prostu uległ pokusie zrealizowania nareszcie swego własnego „marzenia amerykańskiego”, bo przyznaje, że czuje się najmłodszym przedstawicielem „pokolenia zreedukowanego” po wojnie przez Amerykanów. Na dobrą sprawę anglosaska reeducation dotyczyła przede wszystkim pokolenia wojennego urodzonego około roku 1926 – Güntera Grassa (1927), Jürgena Habermasa (1929), Ralfa Dahrendorfa (1929). To oni wychowani w III Rzeszy, którzy przeszli przez Hitlerjugend, zachłysnęli się sukcesami reżimu, w czasie wojny byli „pomocnikami obrony przeciwlotniczej”, masowo wstępowali do NSDAP, a pod koniec wojny trafiali na front, także jak Grass, w mundurach Waffen-SS, byli po wojnie – jak to powiedział Habermas „pokoleniem reeducation”, entuzjastami amerykańskiej demokracji, amerykańskiej kultury, jazzu, filmu, literatury. Sparzeni na wojnie czuli się pacyfistami, ale też świadomi byli amerykańskiego parasola atomowego.

Natomiast pokolenie Gumbrechta do Ameryki miało już stosunek dwoisty. Długie włosy, hippisi, amerykańskie kino – jak najbardziej. Ale uwolnienia od ciężaru rodzinnej przeszłości szukano już raczej w rebelii i ikonach walki wyzwoleńczej „wyklętych ludów” trzeciego świata, ich ikonami był Che Guevara, Ho Chi Minh, Mao Tse-tunga, a szkołą zaangażowania – kursy marksizmu i protesty z powodu wojny wietnamskiej przed amerykańskimi konsulatami. Gumbrecht o nich wspomina, i o swoim szybkim odejściu od „pokolenia ’68”. W czasie wojny George’a W. Busha z Irakiem, już jako obywatel amerykański, ostro w niemieckich mediach atakował niemiecki antyamerykanizm, co ściągało na niego nie tylko zarzut nadgorliwości neofity, ale jak twierdzi^5 wręcz szykan.

Ucieczka Gumbrechta od „pokolenia ’68”, do którego przecież biologicznie i młodzieńczym doświadczeniem należy, jest znamienna. Nie każdy uciekł do Ameryki; niejeden – w niemiecki konserwatyzm, tradycyjne mieszczańskie wartości, dbałość o jakość życia. Czy to rozgoryczenie emerytów, bo na starość doczekali się „końca historii”, ale tylko swojej. Rozsypały się wszystkie utopie, jakim ulegali po drodze, więc zbierają już tylko „nastroje” i z wdzięcznością spisują korzystne opinie kolegów o sobie – sarka na swym blogu na marginesie Po roku 1945 Peter Groenwold – jak przyznaje, sam z pokolenia ’68^6.

Ale problem jest głębszy. Wyostrzył go – kiedyś uznawany za filozofa lewicowego, dziś za skrajnie konserwatywnego – Peter Sloterdijk w Strasznych dzieciach nowożytności^7.

„Czy któryś z autorów wypowiadających się w minionych dekadach na temat tak metodologicznie pokrętnych zjawisk, jak globalizacja, mundializacja, modernizacja, hybrydyzacja, dekolonizacja, kreolizacja, métissage i tak dalej, zwrócił uwagę na fakt, że ten wypukły kontynent zachodniej Europy ery postkolumbowej, który do połowy XX wieku nadawał ton nowoczesności, swymi paradygmatycznymi towarami eksportowymi: finansami, komunikacją morską, naukami przyrodniczymi, wiedzą inżynierską, sztuką współczesną, państwem narodowym, środkami masowego przekazu i ideologią uniseksu potrząsnął całym globusem? Czy uwzględniono fakt, że Europa – w końcu wyprzedzona przez amerykańską filię swej kultury – przekazała wszystkim innym etnicznym zbiorowiskom i „kulturom” na ziemi swe najbardziej paradoksalne i najmniej zbadane dziedzictwo – swój połyskliwy przekaz o zbędności dziedzictwa? Czy dopisano do rachunku, że Europa, razem ze swym amerykańskim partnerem, w imię młodej, zmiennej i napastliwej bogini „wolności” swój najbardziej ryzykowny eksperyment zaniosła do najodleglejszych regionów planety: swój ciągły wyścig, swe niepewne pochodzenie – innymi słowy wydziedziczenie, że bastardyzacja czy też tożsamość hybrydowa nie jest już obciążeniem w poszukiwaniu kompetencji postepowania w przyszłości, lecz raczej sensowną opcją, zapładniającym brakiem, bodźcem otwierającym nowe szanse, a nawet jakością wręcz niezbędną kwalifikacją?”.

Sloterdijk rozszerza epokę „po roku 1945” do dwustu pięćdziesięciu lat nowoczesności, poczynając od drugiej połowy XVIII wieku. Odwołując się – podobnie jak Gumbrecht – do Heideggera, a jeszcze częściej do Nietzschego, upatruje początku końca ciągłości pokoleń w rewolucji amerykańskiej 1776 i francuskiej 1789, po których nastąpił nie tyle „sterowany rozwój”, ile ciągła improwizacja i „wyrywanie się do przodu” zarówno Napoleona, jak i Lenina. Nie opierali się na lepszych koncepcjach, nie byli też nadzwyczajnie sprawni intelektualnie. Chaotycznie i genialnie potrafili jednak wykorzystać nadarzające się szanse. Całe szaleństwo wieku XIX i XX wynikało nie tyle z teoretycznych systemów, ile z działania od przypadku do przypadku bez oglądania się za siebie. Oderwanie nowoczesnego człowieka od przeszłości, od przodków i tradycji zrywało więzi pokoleniowe i rodzinne, zmniejszało liczbę dzieci i pobudzało egoizm. Sloterdijk cytuje tych samych co Gumbrecht filozofów XX wieku, a także Sokratesa i Jezusa, ale najbardziej znamienna dla egoizmu nowoczesności wydaje mu się reakcja madame de Pompadour na wiadomość o klęsce armii francuskiej w 1757 roku: „Po nas choćby potop”. Bliskie to – można dodać – słowom Göringa, który wsiadając w maju 1945 do ciasnego samochodu aresztującego go amerykańskiego generała, mruknął: „Przynajmniej przez dwanaście lat człowiek sobie przyzwoicie pożył”. Kwintesencją egoizmu ma być jednak amerykański self-made men, człowiek żyjący destrukcyjnością kapitalizmu, konsumpcją i kłamstwami o ekologicznej wrażliwości.

Zarówno dla Sloterdijka, jak i dla Gumbrechta nowoczesność przerywa ciągłość historii i następstwa pokoleń, niszczy genealogię i przeszłość. I jeśli obaj nie podsuwają żadnych recept, to jednak można z ich książek wyczytać zachętę, by jednak nie przerywać przynajmniej własnego następstwa pokoleń, aby nie żyć jedynie dniem dzisiejszym, lecz podtrzymywać ciągłość kultury, choćby tylko u własnych dzieci. „...musi także istnieć prawo ratowania tego, co było”. Przygnębiające te niemieckie egzekwie...

Można sobie zadać pytanie, na ile nastroje uchwycone w Po roku 1945 współbrzmią z „nastrojami” polskiego czytelnika. Ale którego i którymi? Temu młodszemu, dla którego nie tylko rok 1968, ale i 1989 to tylko daty w podręczniku historii, książka Gumbrechta powinna dać wgląd w „duchową sytuację epoki” powojennej w Niemczech i Europie Zachodniej. Pomijając już frapującą tezę, że były to czasy ukrytego wyczekiwania, a nie ferworu „godziny zero”, odbudowy i początku zimnej wojny, Gumbrecht daje świetny szkic powojennej mentalności, kultury masowej i intelektualnej mapy epoki, w której ścierały się francuski i niemiecki egzystencjalizm, kino włoskiej nowej fali, teatr absurdu, rozrachunki generacji frontowej, a wszystko w nastroju jakiejś fundamentalnej międzyepoki. Młodemu czytelnikowi odsłania się intelektualna Atlantyda, mało albo wcale znane nazwiska i spory z lat czterdziestych i pięćdziesiątych. To świetne uzupełnienie znanych w Polsce książek, jak Powojnie Tony’ego Judta czy Anne Applebaum o duchowej sytuacji Europy Wschodniej w okresie jej stalinizacji. Z tym że książki historyków koncentrują się zwykle na polityce i mechanizmach społecznych przewrotów, podczas gdy Gumbrecht przebija się przez w dużej mierze zapomnianą rupieciarnię kultury wysokiej i popularnej, rodzinnych wspomnień i przełomowych momentów powojennej historii. Po roku 1945 jest zarazem kalejdoskopowym portretem pokolenia żyjącego w tej powojennej rupieciarni bez własnej busoli – w jej głowach Raport Kinseya sąsiaduje z wyrokami norymberskimi, a zapamiętany z dzieciństwa widok amerykańskiego czołgu gniotącego na autostradzie pasażerów volkswagena nakłada się na wspomnienie rodziców oddalających opiekunkę do dzieci za to, że ta ośmielała się chadzać do „piwnic egzystencjalistów”.

Nieco starsi niż Gumbrecht czytelnicy Po roku 1945 mogą tę książkę czytać z półuśmiechem, wspominając swą własną lekturę Podróży na Zachód Kałużyńskiego z 1953 roku, tyle że Zygmunt w czasach stalinowskich dawał propagandowy „odpór zgniliźnie” francuskiego egzystencjalizmu, czym wzbudził oburzenie Tyrmanda. Ale był czytany jako pierwsza informacja z drugiej ręki, co się czyta, ogląda i o czym mówi w Paryżu. Natomiast Gumbrecht opowiada to bez żadnej ideologii – jeśli to w ogóle możliwe. Jednak półuśmiech powojennych polskich świadków czy tylko kibiców duchowej sytuacji Europy „po roku 1945” zmienia się także w zadumę, jak dalece ich rówieśnik z Würzburga również na starość jest pozbawiony świadomości europejskiego rozdarcia. To zrozumiałe, że jako romanista do niemiecko-francuskich i zachodnioeuropejsko-amerykańskich sporów dokooptowuje także Brazylijczyka, ale znamienne, że nie odnotował ani jako student, ani jako młody profesor, ani jako emeritus, nawet cienia „wschodnioeuropejskiego egzystencjalizmu” – ani groteskowo-szyderczego głosu Gombrowicza, ani obrazów polskiej szkoły filmowej, tonu poezji Różewicza, Herberta i sarkazmu sztuk Sławomira Mrożka, o których w czasie jego dojrzewania niemieckiego „pokolenia ’68” było w Niemczech zachodnich dość głośno, ani nawet Zniewolonego umysłu Czesława Miłosza. Jego pokolenie, zajęte swą cichą wojną domową z pokoleniem rodziców, sojuszników szukało w radykalizmie Mao, niektórzy nawet i u Stalina, a nie w liberalno-demokratycznym wykręcaniu się ze stalinizmu „pokolenia ’68” w naszej części Europy. Kalendarzowo byliśmy rówieśnikami, jako formacje pokoleniowe byliśmy, i pozostaliśmy, odmienni.

Także i w naszą radiową pamięć wryły się mistrzostwa świata w piłce nożnej 1954 roku, choć w finale nasze otoczenie kibicowało Węgrom z Puskasem i Hidegkutim. Jednak ważniejsze były mistrzostwa Europy w boksie w 1953, z Chychłą, oczywiście nie wiedzieliśmy, że w 1944 był powołany do Wehrmachtu. Wciągał nas ten sam rock and roll. Docierał do świadomości proces Eichmanna. To, że ja sam pamiętam zapłakanego Paula Ankę odwołującego po zabójstwie Kennedy’ego swój koncert w Sali Kongresowej, jest zrozumiałe, ale jakim cudem dokładnie pamiętam, że o budowie muru berlińskiego usłyszałem z radia na baterie Szarotka w stanicy PTTK w Jastarni? Miałem 16 lat i to mnie jeszcze nie dotyczyło. A jedna akurat ta wiadomość wryła się w pamięć.

My także, jak wielu w Kolonii czy Hamburgu, przepoczwarzaliśmy się w latach 60. z „rocznika ’45” czy „roczników powojennych” w „pokolenie ’68”. Ale nawet jeśli słuchaliśmy tej samej muzyki, my co prawda limitowanej na antenie PR i wyławianej z szumów Radia Luxembourg, i byliśmy zapatrzeni w te same plakaty z Che Guevarą, to jednak ich i nasze bunty były przeciwległe. Oni czytali czerwoną książeczkę Mao, my raczej literaturę „wolnościową”. Nawet jeśli poeci naszej Nowej Fali pisywali wiersze o Róży Luksemburg i Ulrike Meinhof, to była to jedynie figura literacka, a nie chęć stawiania barykad i podrzucania bomb.

Różni nas także stosunek do lat pięćdziesiątych. Jakoś nie ma u nas takiego wysypu rozrachunkowych powieści z naszym dzieciństwem i dojrzewaniem. Na powstańców i „pryszczatych” stalinowców byliśmy za mali. Wojna w Korei ledwo do nas dotarła. Lęk przed bombą atomową był chyba równie abstrakcyjny jak przed niemieckim rewizjonizmem. Podobnie jak oni tam na Zachodzie odbieraliśmy Jana XXIII, Kennedy’ego i Willy’ego Brandta jako zapowiedź, że my już wejdziemy w lepsze czasy niż nasi rodzice, z którymi nasz konflikt pokoleniowy rozgrywaliśmy wokół długich włosów, a nie ich udziału w zbrodni. My nie znaliśmy tak dramatycznego jak Niemcy zrywania łańcucha pokoleń. Dlatego na przykład Bohdan Zadura mógł swą autobiograficzną opowieść zatytułować Lata spokojnego słońca. Ukazała się jak na ironię w roku 1968 – liberalno-demokratycznych protestów studenckich w marcu i zgniecenia przez czołgi Układu Warszawskiego „praskiej wiosny”.

Z trudem przecinały się też dalsze drogi zachodnioniemieckiego i polskiego „pokolenia ’68” w latach 70. i 80. My czytaliśmy Główne nurty marksizmu Leszka Kołakowskiego jako mowę pogrzebową na fundamenty ustroju, oni rozczytywali się w marksizmie jako lekarstwie na nasz „realny socjalizm” i machali nam Komunizmem bez wzrostu (1975) Wolfganga Haricha, byłego dysydenta i długoletniego więźnia w NRD, po zwolnieniu – zawziętego tropiciela nieprawomyślności wśród enerdowskich pisarzy.

Jak rówieśnikom znad Wisły i Renu trudno się było porozumieć w czasach „Solidarności”, gdy już spotkali się w Berlinie Zachodnim, opisał Adam Zagajewski w Cienkiej kresce (1983), a Marielouise Jurreit w Zbrodni miłości w środku Europy (Das Verbrechen der Liebe in der Mitte Europas, Berlin 2000). Dzieli nas także doświadczenie roku 1989. Rewolucja w Europie Środkowo-Wschodniej była w dużej mierze apogeum tego pokolenia, realizacją jego marzeń i wyobrażeń o możliwej przyszłości – wszystko jedno, jak intensywnie artykułowanych i wcielanych w życie. Natomiast zachodnioniemieckie „pokolenie ’68” rok 1989 dopadł – jak to się po niemiecku mówi – „nie na tej nodze”. Właśnie szykowało się do obalenia Helmuta Kohla i nareszcie dokonania zmiany pokoleniowej, przejęcia odpowiedzialności za republikę czy to poprzez ruch ekologiczny, czy wspierając socjaldemokrację, jednak otwarcie muru berlińskiego, rozpad radzieckiego bloku i upadek komunizmu przedłużyło erę „kanclerza zjednoczenia” o osiem lat, tak że niemieckie „pokolenie ’68” dostało swoje pięć minut dopiero w 1998 roku wraz z rządem SPD-Zieloni, kiedy u nas „pokolenie ’68” – co najmniej od ćwierć wieku wyraźnie obecne w życiu kulturalnym, obyczajowym i – poprzez „Solidarność” – politycznym, ponosiło od roku 1989 współodpowiedzialność za kraj i już czuło na karku początki pokoleniowej kontry następnych formacji. Dziś wchodzi w wiek emerytalny, ale raczej z oburzeniem niż rezygnacją patrzy na kontrrewolucję „dobrej zmiany” roku 2015 w przekonaniu, jak się zdaje, że historia się nie skończyła, lecz nadal kołem się toczy, a łańcuch pokoleń wcale nie jest definitywnie zerwany.

Pamięci Yasushiego Ishii urodzonego 8 września 1959 roku w Chibie i zmarłego 17 grudnia 2011 roku w Tokio: młodszego brata, który przeżył podobną przeszłość.

O jeden samochód od śmierci: uwertura

S. nie pamięta żadnej wigilii świąt Bożego Narodzenia niespędzonej w dzieciństwie u dziadków – w dawnym domku myśliwskim, przytulnym, choć odosobnionym, położonym nieco ponad dwieście mil na północny zachód od jego rodzinnego miasta. W zimie ośnieżone wysokie drzewa otaczające dom dopełniały malowniczego świątecznego obrazka. Co zdarzało się wtedy nieczęsto, dziadkowi S. udało się kupić rodzicom chłopca samochód: nowiutkiego opla olympię. Z jakiegoś skomplikowanego powodu o naturze administracyjnej, którego S. nie rozumiał, tablicę rejestracyjną pojazdu oznaczono napisem British Occupied Zone – nazwą strefy, w której mieszkali dziadkowie. Ponieważ S. z matką i ojcem mieszkali w amerykańskiej strefie okupacyjnej, napis na tablicy promieniował zagraniczną, niemal egzotyczną aurą. Droga do domku dziadków prowadziła przez wzgórza pasma Spessart na zachód od Frankfurtu. W tamtym czasie wojsko amerykańskie stale wykorzystywało ten obszar do przeprowadzania ćwiczeń terenowych – udokumentowanych na początku lat 60. w komedii romantycznej z Elvisem Presleyem Żołnierski blues. Przede wszystkim ze względu na tę część podróży, ryzykowną z powodu śniegu i lodu, rodzice zainstalowali w samochodzie grzejnik. S. z dumą wykonywał powierzone mu zadanie ogrzewania części tylnej szyby tak, aby kierowca mógł przez nią coś widzieć.

Pewnego razu podczas tradycyjnej świątecznej podróży ich samochód powoli podążał za volkswagenem garbusem, który z kolei jechał za amerykańskim czołgiem. Nagle czołg z wolna zboczył w lewo i zaczął kręcić się w kółko coraz szybciej i szybciej, jakby w dzikim i niepowstrzymanym tańcu. Ojciec wyjaśnił później, że zdarzyło się to najpewniej wskutek uszkodzenia jednej z gąsienic. S. widział, jak przód czołgu, część znajdująca się bezpośrednio pod groźnie sterczącą lufą, schwyciła volkswagena i natychmiast rozpłaszczyła kabinę samochodu. Potem pociągnęła garbusa za sobą, zamieniając go w kupę złomu, w żaden sposób nieprzypominającego dawnego pojazdu. Rodzice S., lekarze, zatrzymali opla i czekali, aż taniec czołgu ustanie. Przez krótką chwilę dyskutowali, czy mają obowiązek zaoferować pomoc pasażerom volkswagena. Gdy czołg wreszcie się zatrzymał, stwierdzili, że jest na to za późno. Niespiesznie przejechali zatem obok, kontynuując podróż do leśnego domu dziadków. (Przez następne kilka dni S. obsesyjnie starał się wyobrazić sobie ciała dwóch istot ludzkich wtopione w metalową kulę, która kiedyś była pojazdem).

Nie chcieli kazać na siebie czekać. Dziadek zawsze obliczał dokładny czas ich przyjazdu i był usatysfakcjonowany tylko wtedy, gdy ojciec S. ani nie jechał zbyt szybko, ani nie został zatrzymany przez niezależne od niego okoliczności. Dziadek urodził się w małej miejscowości oddalonej o pół godziny drogi od domku myśliwskiego. Za czasów Trzeciej Rzeszy dorobił się majątku w pobliskim mieście przemysłowym, prowadząc kilka barów w dzielnicy czerwonych latarni i niewielką destylarnię. Dziś S. wie, że dziadek (po którym odziedziczył nazwisko) przeprowadził się z powrotem na wieś w ostatnich tygodniach wojny. Zapewne bardziej powodowała nim chęć uniknięcia „procesu denazyfikacji” – nazwanego tak dopiero później – niż potrzeba ucieczki przed amerykańskimi żołnierzami, o których wyrażał się drwiąco. (Zupełnie nie jak prawdziwi wojownicy uparli się, aby sprawdzić wszystkie pokoje domku, „tak jakbym stwarzał zagrożenie”). Dziadek aż do śmierci, która nastąpiła w 1958 roku, nigdy nie wrócił z babcią do miasta. Udało im się jednak utrzymać rentowny biznes dzięki częstym odwiedzinom w mieście oraz wsparciu diabolicznie wyglądającego sekretarza, który prowadził ciągłe wywody o „materii” i iluzoryczności życia wiecznego (jakby zapowiadał własne samobójstwo, które miał popełnić na długo przed śmiercią dziadka). Dziadkowi powodziło się do tego stopnia, że kupił również wielkiego czarnego opla kapitäna z białymi nakładkami na opony. Zatrudnił też szofera o polskim nazwisku, noszącego nakrycie głowy przypominające czapkę policjanta (której wybór pewnie odzwierciedlał jego pojęcie o eleganckim uniformie).

Każdego roku świętowali Wigilię w przytulnym domku, w romantycznej scenerii z ośnieżonymi wzgórzami. Śpiewali kolędy i – co S. lubił najbardziej – wspominali przeszłość, która zdawała się cudowna i odległa oraz realna i bliska. Amerykańscy i brytyjscy żołnierze w opowieściach byli zawsze „tymi złymi”, których przy trzeźwym podejściu do życia trzeba było po prostu znosić. Jedna historia szczególnie zafascynowała chłopca, choć nigdy jej do końca nie rozumiał. Dotyczyła dużych szklanych naczyń pełnych alkoholu schowanych gdzieś w lesie. W pewnym momencie krótko po wojnie dziadek – nie bez żalu, ale z poczucia konieczności – postanowił je zniszczyć mimo obaw, że wywoła to pożar.

ROZDZIAŁ 1
Pojawienie się Latencji.
Narodziny pokolenia

Wtorek piętnastego czerwca 1948 roku w Bawarii był dniem pogodnym, choć parnym. Przyszły los Niemiec spowijała niepewność: niedawna przeszłość narodu ciążyła na nim silnie, nawet jeśli prawie o niej nie mówiono. Nie wyglądało na to, żeby ktokolwiek przewidział, że zaledwie tydzień później zapadną decyzje o kształcie przyszłości. Pierwsza strona „Süddeutsche Zeitung. Münchener Nachrichten aus Politik, Kultur, Wirtschaft und Sport” przypominała dzisiejsze: tego dnia widniała na niej czarno-biała fotografia Carla Zuckmayera (pisarza urodzonego w Niemczech, a z wyboru – Amerykanina) wraz z żoną i córką. Dziennik kosztował zaledwie dwadzieścia fenigów. W górnej części strony pięć różnych artykułów w zastanawiająco zdystansowany sposób podawało najważniejsze wiadomości polityczne o wydarzeniach w Niemczech i za granicą. Ogłaszano, że właśnie ukończono przygotowania do reformy walutowej (Währungsreform) w trzech strefach okupacyjnych; pozostawało tylko czekać na oficjalny komunikat o dokładnej dacie wejścia w życie nowego porządku monetarnego. Inny artykuł dotyczył przemówienia prezydenta Trumana w Berkeley w Kalifornii, w którym apelował on do Związku Radzieckiego o niewycofywanie się ze wspólnego wysiłku zabezpieczenia demokratycznej przyszłości Niemiec. (Z całym prawdopodobieństwem alianci i ZSRR byli w tym samym stopniu skłonni do podziału niemieckiego terytorium, choć ze względu na reguły gry politycznej każda ze stron musiała zarzucać drugiej takie plany). Dwie krótkie wzmianki donosiły o pełnej wahań debacie w parlamencie francuskim nad ratyfikacją wstępnych działań politycznych niezbędnych do utworzenia państwa zachodnioniemieckiego mimo decyzji podjętej trzynaście dni wcześniej w Londynie przez innych aliantów oraz przedstawicieli Holandii, Belgii i Luksemburga. Wreszcie w dzienniku zacytowano złożoną na konferencji prasowej przez amerykańskiego gubernatora wojskowego generała Claya obietnicę, że Stany Zjednoczone podejmą wszelki trud, by uwzględnić w nowym państwie „przedstawicielstwo wschodnioniemieckie”. Cztery z tych pięciu artykułów miały neutralny ton typowy dla dużych agencji prasowych; faktycznie pochodziły od współpracowników Associated Press, Dena-Reuter i United Press. Jedyna nota przygotowana przez pracowników dziennika, mimo że omawiała nadchodzącą reformę ekonomiczną, a więc kwestię o istotnym znaczeniu bytowym, wydawała się najbardziej beznamiętna. W innych rubrykach na stronie zamieszczono dwa artykuły napisane w nieco żywszym, chwilami zaczepnym wręcz stylu, choć odnosiły się one do tematów wymagających od niemieckich redaktorów dystansu i większej delikatności. Pierwszy znalazł się w słynnej lewej szpalcie (drukowanej do dziś), noszącej nazwę Das Streiflicht („światło boczne”). Piętnastego czerwca 1948 roku ogłoszono tam krytykę amerykańskiej strategii geopolitycznej. Sprzeciwiano się zwłaszcza wsparciu udzielanemu przez Stany Zjednoczone za aprobatą Senatu i za pośrednictwem amerykańskiej legii cudzoziemskiej dla państwa żydowskiego, założonego dokładnie miesiąc i jeden dzień wcześniej na terenie byłego protektoratu brytyjskiego. Kryjąc bezczelny antysemityzm za warstewką pacyfizmu, Streiflicht wyśmiewało sześćdziesięcioro dwoje Niemców o nieżydowskich korzeniach, którzy dobrowolnie zgłosili się do walki „o sprawę” i zostali odrzuceni przez władze izraelskie: „My, Niemcy, nie mogliśmy marzyć o lepszym sposobie pozbycia się agresywnego elementu utrzymującego się w naszym społeczeństwie”. Najpełniejsza, najbardziej entuzjastyczna i popadająca w samozachwyt była jednak wiadomość o Drugiej Międzynarodowej Manifestacji Młodzieży odbywającej się w Monachium, w której uczestniczyło tysiąc czterysta osób z dwudziestu jeden krajów. Lista gości honorowych zawierała nazwiska trzydziestu niemieckich jeńców wojennych uwolnionych z tej okazji przez władze francuskie. Carl Zuckmayer otrzymał gromki aplauz, gdy oświadczył, że najmłodsze pokolenie nie może odpowiadać za ostatni rozdział historii narodu. Kolejnego dnia w ramach manifestacji odbyło się nadanie z całą akademicką pompą doktoratu honoris causa Uniwersytetu w Monachium francuskiemu powieściopisarzowi Jules’owi Romains’owi. Zebranych zaskoczyło przybycie spóźnionej delegacji z Hiszpanii, a więc kraju, którego wojskowy rząd (wspierający wcześniej Hitlera) znalazł się na powojennej arenie międzynarodowej w całkowitej izolacji. Tę delegację powitano szczególnie gorąco.

Jak donosił dziennik, młodzi ludzie zebrani w Monachium „wyrażali się o swoich niemieckich przyjaciołach z dużym szacunkiem”; chcieli być „dobrymi sąsiadami” oraz pozostawali „pod silnym wrażeniem jakości racji żywieniowych i niemieckich posiłków wydawanych w miasteczku namiotowym”. Kwestia zdobywania pożywienia – gdzie i jak tego dokonać – stanowiła przedmiot pierwszorzędnej troski dla „Süddeutsche Zeitung” i jej czytelników. Długi artykuł na stronie trzeciej (z czterech składających się na wydanie tamtego dnia) dotyczył regulowanych prawem możliwości nabywania mięsa chorych zwierząt (Freibank). Opisując kolejkę złożoną z ponad trzech tysięcy osób, które czekały na zakup z uboju, starano się zbagatelizować fizyczną potrzebę, jaką ujawniało podjęcie przez Niemców tak drastycznych środków. Także kulturę, tak jak jedzenie, rozpatrywano w ekonomicznych kategoriach podaży i zasobu. Pod nagłówkiem „Przypływ kabaretów” omówiono trzy wieczorne programy kabaretów politycznych w Monachium, w tym kilka nowych inscenizacji klasycznych dramatów: sztuk Lopego de Vegi i Henriego de Montherlanta, którego prace były w tym czasie wszechobecne. (Niewątpliwie francuska kultura cieszyła się wtedy w Niemczech szczególną pozycją, podobnie jak przed 1933 rokiem). Zamieszczono też relację z wystawy w Domu Sztuki w Monachium – otwartej osobiście przez generała Claya – na której prezentowano prace mistrzów renesansu zwrócone Bawarii przez władze amerykańskie.

Rubryka sportowa, nawet jak na zaledwie czterostronicową gazetę, zajmowała wyjątkowo mało miejsca, przynajmniej według dzisiejszych standardów. Otwierał ją program zawodów bokserskich – chyba najbardziej popularnego sportu w ówczesnych Niemczech – odbywających się w Zurychu i Monachium. Artykuł chwalił imprezę za wspaniałomyślny gest Szwajcarów, znoszący zakaz występowania sportowców niemieckich na zawodach międzynarodowych. Zupełnie inny, dziwnie żałobny ton przyjęły natomiast relacje piłkarskie: „Drużyna z Mannheim, mimo dojrzalszego stylu gry, nie strzeliła ani jednego gola; Monachium 1860 trafiło tylko raz. Możemy żywić nadzieję, że ich pozostawiający wiele do życzenia atak wróci pewnego dnia do formy”. Dolną połowę tej samej strony zapełniały oferty pracy. Najbardziej pożądanymi kandydatami do oferowanych posad byli mężczyźni i kobiety biegli w handlu, administracji i pisaniu na maszynie oraz „dziewczęta” do pomocy w domu (Alleinmädchen). W tamtym dniu nie wydrukowano żadnych ogłoszeń od poszukujących pracy.

Bez znajomości kontekstu lokalnego i historycznego czytelnikowi trudno byłoby wyobrazić sobie, że wydaną piętnastego czerwca 1948 roku „Süddeutsche” zredagowano, wydrukowano i rozprowadzono w mieście, którego ścisłe centrum wciąż leżało w ruinie po atakach bombowych. W Monachium mieściła się wcześniej siedziba Narodowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników, stronnictwa Adolfa Hitlera i Heinricha Himmlera, które dopuściło się zbrodni na ludzkości, bezprecedensowo perfekcyjnych pod względem technicznym. Jeszcze trudniej statystycznemu czytelnikowi byłoby odnaleźć pierwsze oznaki prawdziwie cudownej (bardziej nawet niż „dramatycznej”) zmiany na lepsze, jakiej w kolejnych latach doświadczało nie tylko Monachium, lecz i całe Niemcy. Jak się wydaje, ocalałych z wojny tak bardzo zajmowało przetrwanie w nowej pokojowej rzeczywistości, że nie potrafili docenić swoich najnowszych osiągnięć. W jeszcze mniejszym stopniu byli w stanie rozpoznać własną ślepotę. W jednym z ostatnich dni wiosny – rozpostarte między grozą przeszłości a nadchodzącym sukcesem – życie dawało się zapewne odczuć jako płaskie i zupełnie bezbarwne, niczym kawałki puszczane w American Forces Network^8, jak choćby często nadawana piosenka On a Slow Boat to China Benny’ego Goodmana.

* * *

Nowa waluta, nazwana Deutsche Mark, weszła w obieg w strefie amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej w deszczową niedzielę dwudziestego czerwca 1948 roku. Każdy obywatel mógł wymienić do czterdziestu starych reichsmarek na identyczną sumę marek niemieckich. Przydziały kolejnych dwudziestu marek wyznaczono na sierpień. Większe sumy gotówki można było zamienić po kursie sto (starych) do pięciu (nowych); dla rachunków bieżących i kont oszczędnościowych kurs wymiany wynosił dziesięć do jednego. Zniesiono racjonowanie ponad czterystu rodzajów towarów. Choć posunięciom tym towarzyszyły liczne obawy oraz wzrost bezrobocia, okazały się one skuteczne w przecinaniu więzów z paraliżującą przeszłością kraju i utorowały drogę do „cudu gospodarczego”, który miał nadawać ton pierwszym latom istnienia Republiki Federalnej.

Tempo Währungsreform na zachodzie niemal całkowicie zaskoczyło administrację wschodniej części kraju. Trzy dni później, w celu ochrony strefy sowieckiej przed zalaniem starymi – bezwartościowymi już – reichsmarkami, również tam przeprowadzono reformę walutową. Przemiany gospodarcze na wschodzie różniły się jednak od zachodnich o tyle, o ile władze zorientowane na zaprowadzenie sprawiedliwości społecznej oferowały tam korzystniejsze kursy wymiany osobom o mniejszych zasobach finansowych. Dzień później, w czwartek dwudziestego czwartego czerwca, Związek Radziecki wstrzymał wszelki ruch naziemny, kolejowy i wodny między zachodnią częścią Niemiec i zachodnią częścią Berlina, wzmagając tym samym tendencję do interwencji politycznej i wojskowej w odpowiedzi na zagrożenia w polityce światowej. Mimo wątpliwości logistycznych, technicznych i przede wszystkim strategicznych generał Clay ze wsparciem władz brytyjskich natychmiast zarządził uruchomienie mostu powietrznego do Berlina. Przez kilka tygodni dwieście sześćdziesiąt dziewięć samolotów brytyjskich oraz trzysta czternaście amerykańskich odbywało około pięciuset pięćdziesięciu lotów dziennie. Misje wysyłane z Frankfurtu, Hanoweru i Hamburga na trzy wschodnioberlińskie lotniska (Tempelhof, Gatow i, począwszy od grudnia, Tegel) przywróciły kontrolę nad zachodnimi sektorami byłej stolicy – i zabezpieczyły przetrwanie populacji. W mniej niż sto godzin, między dwudziestym a dwudziestym czwartym czerwca 1948 roku, skończył się „czas powojenny”, natomiast jako nowa rzeczywistość zaczęła materializować się zimna wojna (którą już wcześniej rozpoznano jako koszmarną możliwość polityki światowej). Przed końcem miesiąca Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominform) – najwyraźniej opętane kreśleniem ostrych granic w przestrzeni politycznej – wykluczyło Komunistyczną Partię Jugosławii z powodu żywienia przez nią „nastrojów antysowieckich i antyinternacjonalistycznych”. Niecałe dwa miesiące później państwa okupujące strefy zachodnioniemieckie ogłosiły zaskakującą decyzję przeprowadzenia obrad na temat nowej konstytucji w Bonn, niewielkim mieście uniwersyteckim w pobliżu Kolonii.

* * *

O ile w ciągu tych kilku tygodni potrzebnych do dostrzeżenia konturów nowego porządku świata ludzie zdawali się dziwnie nieświadomi napięć kierujących ich działaniami, o tyle ostatnim miesiącom drugiej wojny światowej towarzyszyły groteskowe zestawienia różnych zjawisk i ogólna histeria. Przyjrzyjmy się na przykład wywołującej dreszcze fotografii z kwietnia 1945 roku, na której Adolf Hitler – kruchy, wyglądający na znacznie starszego niż w rzeczywistości (miał wówczas pięćdziesiąt sześć lat) – ściska dłonie stojącym w rzędzie umundurowanym chłopcom,  j a k   g d y b y  byli oni prawdziwi żołnierzami,  j a k   g d y b y  miał jeszcze jakikolwiek wojskowy (czy nawet ojcowski) autorytet,  j a k   g d y b y  wojna nie była już dawno przegrana,  i   j a k   g d y b y  młodzieńcy naprawdę wierzyli w sens poświęcenia życia dla sprawy. Czy owo „jak gdyby” nie dotyczy naszego współczesnego wrażenia, że pewne gesty są nie na miejscu, nie przystają do otoczenia? Czy może „jak gdyby” to po prostu przybliżona formuła (jakkolwiek niewystarczająca) na określenie mieszanki bezsilności i cynizmu towarzyszącej tamtej chwili i jej doświadczeniu? Czy to możliwe, że wiosną 1945 roku Hitler wciąż wierzył w swoje powołanie? Czy to możliwe, że chłopcy mu ufali? Czy Niemcy, których – kilka dni po bezwarunkowej kapitulacji – zmuszono do przejścia przez obozy koncentracyjne zbudowane przez ich rząd i współobywateli, rzeczywiście, jak szczerze twierdzili, nic nie wiedzieli o tych wielkich machinach śmierci? Co myśleli moi rodzice, gdy wysyłali przyjaciołom i krewnym kartki z papieru czerpanego, zapisane gotyckim krojem pisma, by zaprosić ich na przyjęcie zaręczynowe 20 kwietnia 1945 roku? Nie byli szczególnie aktywnymi członkami partii, ale przecież na dzień zaręczyn wybrali urodziny Hitlera, natomiast miejscem, w którym miała odbyć się uroczystość, był Dortmund, gdzie jeszcze kilka dni wcześniej toczyła się jedna z najzacieklejszych bitew tej wojny. Czy widzieli w tym jakiś problem? Czy przyszło im do głowy, że sceneria uszkodzonych domów, w których spali, jedli i się kochali nie pasowała do nadmiernie oficjalnych zaproszeń? A może zachowywali się tak, jak gdyby nigdy nic, ponieważ otwierająca się przed nimi otchłań była zbyt przepastna – i zbyt bliska – żeby się z nią mierzyć? Czy niewiedza umożliwiła im przetrwanie? Czy Hitler lub ktokolwiek ze zgromadzonych w jego żałosnym podziemnym bunkrze w Berlinie szczerze wierzył, w wymiarze „filozoficznym” albo „religijnym” (jeśli te przymiotniki w ogóle odpowiadają kontekstowi), że „rasa” niemiecka musi w sposób konieczny i sprawiedliwy ulec zagładzie – zostać fizycznie zniszczona i starta z powierzchni ziemi – ponieważ okazała się słabsza od innych „ras”, a więc niegodna, by dominować?

* * *

Groteskowa natarczywość ostatniego etapu wojny miała zaniknąć wraz z bezwarunkową kapitulacją 8 maja 1945 roku. Jednakże owo „jak gdyby” agresywnego ignorowania rzeczywistości utrzymywało się wśród ocalałych wraz z przekraczającym wszelkie oczekiwania pogarszaniem się warunków życia. Takie wrażenie po wizycie w Niemczech odniósł dwudziestotrzyletni szwedzki dziennikarz Stig Dagerman (Deutscher Herbst ’46). Dagerman przybył do Niemiec jesienią 1946 roku, aby zdać sprawę z sytuacji w kraju – najprawdopodobniej sytuacji bez precedensu czy to historycznego, czy to egzystencjalnego – w serii trzynastu artykułów opublikowanych w Sztokholmie w ciągu kolejnego roku. Z dbałością o najdrobniejszy szczegół Dagerman opisał codzienne życie rodziny mieszkającej w stale zalanych pomieszczeniach na parterze domu. Nie wystarczy powiedzieć, że ludzie ci żyli w „warunkach prehistorycznych”: pochodzili z nowoczesnej cywilizacji, a zostali brutalnie wepchnięci w życie jaskiniowe. Każdy ich krok niósł ze sobą ryzyko. Musieli nauczyć się spać bez ruchu. Wszędzie czaiło się zagrożenie chorobą. Zamiast chodzić do szkoły lub pracować, dzieci i dorośli poszukiwali pożywienia; spędzali dni, zbierając opał; czasem wymieniali znaleziska na odzież. Nikt nie miał czasu, energii ani ochoty na rozważanie przyczyn sytuacji, w której się znajdował. Życie było kwestią codziennej ucieczki od śmierci. Nieliczni Niemcy dostępujący luksusu rzadkiego odpoczynku akceptowali bez protestu absolutną kontrolę aliantów nad „ich” dawnym krajem. Jednocześnie uważali za rzecz naturalną opowiedzieć zagranicznemu obserwatorowi, że traktuje się ich niesprawiedliwie. Czy mówili zgodnie z prawdą i w dobrej wierze, gdy kwestionowali w obecności Dagermana swoją odpowiedzialność za Hitlera i dwanaście lat rządów nazistowskich? Czy byli szczerzy, czyniąc spostrzeżenie, że Niemcy jako zwycięzcy w potyczkach wojskowych nigdy nie traktowali innych nacji z taką surowością, jak alianci traktują ich teraz?

Z wyjątkiem procesów norymberskich alianci przekazali niemieckim prawnikom – „tym mającym czyste konto” – nadzór nad „denazyfikacją”, procesem pomagającym Niemcom spełnić warunek konieczny do ponownego wejścia w życie obywatelskie i zawodowe. Dagerman nie miał dobrego mniemania o tej decyzji. Choć nie oskarżał urzędników publicznych (którzy przecież w większości uprawiali ten sam zawód przed 1945 rokiem) o bezwstydną niesprawiedliwość czy kumoterstwo, uważał przecież, że brakowało im pasji i poświęcenia, niezbędnych do wykrywania i karania zbrodni przeszłości. Sądził, że nie udawało im się doprowadzić do zerwania z przeszłością porównywalnego z przełomem mającym wydarzyć się na gruncie gospodarczym mniej więcej półtora roku później. W końcu Dagerman zauważył rosnące napięcie między dwoma pokoleniami Niemców. Osoby między piętnastym a trzydziestym rokiem życia wyraźnie obwiniały starsze rodzeństwo i rodziców – to jest ludzi zarządzających krajem w latach 1933–1945 – o działania szkodliwe dla teraźniejszości i przyszłości. Co zaskakujące, wielu starszych Niemców wierzyło natomiast, że młodsze pokolenie powinno było chronić (a nawet uwolnić) kraj od rządów nazistowskich. Jak zanotował Dagerman, nikt nie czuł się odpowiedzialny.

Emblematyczny i głośny przykład dotyczy filozofa Martina Heideggera. Kierując się biograficzną i intelektualną wygodą (czyli motywacją najgorszą z możliwych), Heidegger zapisał się do NSDAP 1 maja 1933 roku; dziesięć dni później został wybrany (za aprobatą partii) na rektora Uniwersytetu we Freiburgu. Niemal od początku posada administracyjna Heideggera musiała być problematyczna dla nowych rządzących, którzy, jak się wydaje, nigdy nawet nie zbliżyli się do zrozumienia wagi jego pracy filozoficznej. Prawie rok po objęciu stanowiska Heidegger podał się do dymisji. Od tamtej chwili filozof trzymał się z dala od polityki, nawet uniwersyteckiej. Od czasu do czasu przedkładał uwagi krytyczne – dość łagodne – o niewypełnianiu misji historycznej przez ruch narodowosocjalistyczny. Nigdy jednak nie miał odwagi (a najprawdopodobniej także woli), aby opuścić partię. Na początku 1947 roku francuski czytelnik i wielbiciel Heideggera Jean Beaufret wysłał filozofowi list z prośbą o wytłumaczenie, jak postrzega on – i w konsekwencji, jaki przewiduje – kształt pojęcia „humanizm” w epoce po zakończeniu II wojny światowej. Niewątpliwie Beaufret inspirował się bardzo ważnym w tamtym czasie wykładem Jeana-Paula Sartre’a Egzystencjalizm jest humanizmem. O odpowiedzi Heideggera nie można nawet powiedzieć, że była smutna. W tekście skazanym na doniosłość po bezwarunkowej kapitulacji Niemiec filozof zaprezentował bezlitośnie posępną wizję współczesnego stanu filozofii (albo „myślenia”, jak wolał mówić). Ten ponury nastrój, jak sądzę, współgrał z ówczesną kondycją materialną Niemiec.

Heidegger rozpoczyna pytaniem retorycznym wzmacniającym jego przyjętą w rozmowie z Beaufretem pozycją autorytetu:

Zapytuje Pan: „Comment redonner un sens au mot «humanisme»? ”. Pytanie wyrasta z chęci zachowania pojęcia „humanizm”. Zapytuję siebie: czy to jest konieczne? Albo: czy to zło, jakie sprawiają wszystkie tego rodzaju nazwy, nie jest dość przejrzyste?9

Przyznawanie się do rozwijania – a tym bardziej modyfikowania – stanowisk filozoficznych w odpowiedzi na wydarzenia zachodzące w jego otoczeniu nigdy nie było w stylu Heideggera. Jednak w przytoczonym fragmencie słowa „noch nicht”10 wskazują na to, że filozof reaguje na wpływ druzgocącej teraźniejszości. List o «humanizmie» dostarcza fundamentalnej krytyki tradycyjnego antropocentryzmu. W szczególności krytyka ta podkreśla, że jakiejkolwiek wagi jest Dasein („ludzkie bycie”), przyjmuje ono tę wagę w relacji z „nieskrytością bycia” – to znaczy z wydarzaniem się prawdy jako przeznaczenia (Geschick), w którym Dasein odgrywa rolę nawet wtedy, gdy nie wie dlaczego i w jaki sposób owa rola ma znaczenie. Tak jakby myśliciel nigdy nie chciał być tym, kim się stał (przynajmniej podczas zajmowania posady rektora we Freiburgu), to znaczy filozofem nowej koncepcji narodowości jako decydującej ramy egzystencjalnej, Heidegger odrzuca zarówno nacjonalizm, jak i internacjonalizm jako nieodpowiednie konfiguracje historii bycia:

Wobec istotowego braku ojczyzny przyszły udział człowieka ukazuje się myśleniu odpowiadającemu dziejom bycia jako odnalezienie siebie w prawdzie bycia i wejście na drogę ku temu odnalezieniu. Każdy nacjonalizm jest metafizycznym antropologizmem i – jako taki – jest subiektywizmem. Nacjonalizm nie zostaje wcale przezwyciężony przez czysty internacjonalizm, a jedynie poszerzony i podniesiony do rangi systemu. Przez to jednak nie podnosi się nacjonalizmu do rangi humanitas, tak samo zresztą jak przy pomocy ahistorycznego kolektywizmu nie podnosi się do tej rangi indywidualizmu. Kolektywizm to subiektywność człowieka w totalności. Dopełnia on bezwarunkowego samopotwierdzenia owej subiektywności. Tego nie da się już cofnąć. Tego nie można nawet wystarczająco doświadczyć z pomocą myślenia, które zapośrednicza połowicznie. Wytrącony z prawdy bycia człowiek wszędzie obraca się wokół siebie samego jako animal rationale.11

By odczytać ten fragment w możliwie najprostszy sposób: filozoficzna metafora Heimatlosigkeit („braku ojczyzny”) przemieniła dolę milionów Niemców, którzy utracili znane im warunki bytowania – nie mówiąc o fizycznych zniszczeniach niemieckich miast – w konkretyzację tego, co według Heideggera reprezentowało prawdziwy kryzys tamtej chwili: niemożliwości, może nawet nieumiejętności, zrozumienia przez obecne pokolenie własnego przeznaczenia (Geschick), to jest miejsca-w-świecie, do którego przypisało ich i wysłało nieskryte bycie. Nigdy wcześniej, jak podejrzewam, Heideggerowskie ujęcie ontologii i egzystencji nie brzmiało tak przekonująco, jak wtedy, w owym momencie ostatecznej pokory. Podobnie było z samą filozofią:

Nadszedł czas, by odzwyczajono się przeceniać filozofię i zbyt wiele od niej wymagać. W dzisiejszej biedzie świata trzeba mniej filozofii, a więcej dbałości o myślenie, mniej literatury, a więcej troski o literę. Myślenie przyszłościowe nie jest już filozofią, ponieważ myśli bardziej źródłowo niż metafizyka, której nazwa mówi to samo. Myślenie przyszłościowe nie może też jednak, jak żądał Hegel, odrzucać nazwy „miłość mądrości”, by stać się samą mądrością pod postacią wiedzy absolutnej. Myślenie schodzi w stronę ubóstwa swej tymczasowej istoty. Myślenie zbiera mowę w prostą opowieść. Mowa ta tak jest mową bycia, jak chmury są chmurami nieba. Myślenie pozostawia swą opowieścią niepozorne bruzdy w mowie. Są one jeszcze bardziej niepozorne od tych, jakie wieśniak wolnym krokiem żłobi na polu.12

W 1947 roku, gdy Heidegger pisał te słowa o „biedzie świata” i „ubóstwie” filozofii, używając przykładów zaczerpniętych z uprawy roli, niedostatek pożywienia w Niemczech zaczął stwarzać zagrożenie życia. Po niebywale mroźnej zimie i suchym lecie średnia dzienna liczba przyjętych kalorii u dorosłych spadła do dziewięciuset – to znaczy sześciuset poniżej minimalnego limitu wyznaczonego przez okupujące Niemcy siły alianckie. Przed wojną liczba ta dochodziła natomiast do trzech tysięcy. W tym samym czasie liczba rozwodów na dziesięć tysięcy osób wzrosła z 8,9 (1939) do osiemnastu (1948).

* * *

Z początkiem lata 1948 roku sytuacja uległa poprawie, lecz bardzo niewielu Niemców zdawało sobie sprawę z nadchodzących wielkich zmian. Czy to dlatego, że ich nędzne położenie gnębiło ich tak długo, iż stracili umiejętność wyobrażenia sobie innego życia lub nawet marzenia o nim? Czy odwrót od warunków prehistorycznych wydawał im się niemożliwy? W 1948 roku w majowym numerze „Die Wandlung” – wpływowego miesięcznika o zadziwiająco wysokiej jakości intelektualnej i silnie demokratycznych przekonaniach, redagowanego przez Dolfa Sternbergera, Karla Jaspersa, Marie Luise Kaschnitz i Alfreda Webera – dały się zauważyć słabe przebłyski optymizmu: „Normalniejsza pogoda i nieco lepsza dostępność nawozów pozwalają mieć nadzieję na zwiększenie plonów, które mogą dostarczyć nam tysiąc dwieście lub tysiąc trzysta kalorii dziennie, zamiast zeszłorocznych dziewięciuset”. Na tych samych stronach redakcja zapewniała, przyjmując całościową i przyszłościową perspektywę, że Niemcy muszą dołączyć do międzynarodowej wspólnoty handlowej, gdyż przyniesie to korzyść wszystkim państwom. Dolf Sternberger stwierdził, że rola państwa narodowego w polityce międzynarodowej zanika, aby zostać zastąpiona przez „dwie partie” (jak je nazwał): blok amerykański i blok sowiecki. Prawoznawca i przyszły członek Bundestagu Adolf Arndt wniósł wysoce błyskotliwy i filozoficznie wyrafinowany wkład w tę kwestię. Jak Heidegger, Arndt argumentował, że tradycyjna „wiara w ludzkość” zaginęła we współczesnym kryzysie, tak jak zaniknęło przekonanie o posiadaniu przez ludzi środków do rozwiązywania tych problemów, z którymi będą musieli się wciąż konfrontować. Wśród podanych przykładów wspomniał jeszcze niedokończony proces podwójnego przejścia od „państwa uświęconego” (Sakralstaat) do „państwa społecznego” oraz od „państwa narodowego” do porządku uniwersalnego. Arndt zauważył, że w tych warunkach pojawiało się silne – i zrozumiałe – pragnienie namacalnych „wartości” religijnych czy etycznych; pragnienie stałych postaw nadających życiu kierunek. Tym niemniej, twierdził Arndt, jedynie system prawny abstrahujący od tych kwestii będzie odpowiednio elastyczny, by zachować trwały pokój w przytłaczająco zawiłych okolicznościach; innymi słowy: tylko po zrzeczeniu się krótkoterminowych rozwiązań jest możliwe przetrwanie (czy jakikolwiek pomniejszy sukces).

* * *

Niecałe pięć lat później Niemcy z klasy średniej, na przykład moi rodzice, napotykali już zupełnie inne problemy. Nigdy nie słyszałem, by rodzice mówili o swoim przyjęciu zaręczynowym, urządzonym na osiemnaście dni przed bezwarunkową kapitulacją Niemiec. Mój ojciec był amerykańskim jeńcem wojennym przez około rok, w obozie nazywanym „Oklahoma”, niedaleko francuskiego miasta Reims. Jeśli wierzyć fotografiom przywiezionym do domu, spędził ten czas w warunkach niemal komfortowych. Gdy go uwolniono (choć czasem opowiadał nam, że uciekł), dowódca obozu napisał mu list polecający – „do odnośnych władz” – w którym chwalił go (jako studenta ostatnich lat medycyny, który nie zdążył uzyskać dyplomu) za służenie pomocą innym więźniom. Rodzice pobrali się w maju 1947 roku, kilka miesięcy przed szczytem powojennego głodu. Nie zaskakuje fakt, że większość ich wspomnień z tego dnia dotyczy nieumiarkowanego jedzenia (co przyniosło nieprzyjemne konsekwencje dla niektórych gości). Mieli także szczęście znaleźć zatrudnienie w szpitalu uniwersyteckim mojego rodzinnego miasta (za sprawą alianckich ataków bombowych drugiego najbardziej zniszczonego miasta w Europie; nieprzypadkowo japońskie Nagasaki jest jego miastem partnerskim). Dwie pensje po około dwieście marek umożliwiły rodzicom luksus zatrudnienia niani – Helgard, córki pracownika kolei. Do dziś pamiętam, że była bardzo piękna, a przy tym troskliwsza od mojej matki. Jednak pewnego dnia poinformowano mnie, że Helgard więcej nie przyjdzie. „Teraz jest niedobra” (sie ist böse geworden), powiedziała krótko mama, odmawiając podania szczegółów. Miejsce Helgard zajęła zakonnica w wykrochmalonym welonie; kazała mi klękać przed śniadaniem – żebym modlił się do Boga, jak przypuszczam. Helgard została pierwszą osobą, za którą w życiu tęskniłem. Pewnego wieczoru w małym pokoiku w szpitalu, gdzie wtedy mieszkaliśmy, podsłuchałem, jak moi rodzice wyjawiają znajomemu prawdziwy powód zwolnienia Helgard: „Bywa w piwnicach egzystencjalistów” (sie verkehrt in Existentialistenkellern). Nie trzeba dodawać, że nie miałem pojęcia o tych egzystencjalistach, a już tym bardziej o tym, dlaczego siedzą w piwnicach^13. Wyobrażam sobie, że moi rodzice lekarze nie wiedzieli więcej niż ja o tym świeżym francuskim trendzie intelektualnym, wpływającym również na umysły Niemców. Szybko wycofali się do swojego bezpiecznego świata, gdzie bez zastanowienia uznano za niezbędne postawienie wysokich murów chroniących styl życia klasy średniej przed zagrożeniem ekscentryczności. Od czasu do czasu wspominali o „Wojnie”, lecz ja rozumiałem ją tylko jako mgliste wydarzenie przed moimi narodzinami, nawet niekoniecznie złe. Kojarzyłem ją z licznymi ruinami w moim rodzinnym mieście, ale nigdy nie widziałem miast bez ruin – i szybko odkryłem, jak dobrze się w nich bawię.

Mój ojciec spędził sześć miesięcy w 1950 roku na stażu w Monachium, aby zdobyć uprawnienia urologa – to specjalność, którą w tamtym czasie zaczynano praktykować niezależnie od interny. Wysyłał stamtąd do synka listy z rysunkami i pocztówkami. Na niektórych z nich pewne części miasta wyglądały dokładnie jak dziś – czyli jak dziewiętnastowieczna stolica niewielkiej monarchii – z unoszącą się atmosferą bogactwa starych majątków i dużych samochodów (przede wszystkim doskonale zachowanych mercedesów, ale również brytyjskich i amerykańskich aut monumentalnych rozmiarów). Inne fotografie ukazują Monachium jako ogromny plac budowy, rojący się od małych samochodów – najczęściej volkswagenów, potem opli oraz ciężarówek załadowanych ziemią i materiałami budowlanymi. Te nieliczne postacie, które nie prowadzą samochodu, wydają się pędzić w pośpiechu. Znalazłem też kolorową pocztówkę, datowaną na rok 1955, pokazującą przyszłość miasta goszczącego mojego ojca. Także ona ukazywała samochody. Obrazek przedstawia stację benzynową, określoną mianem „dużej” (Gross-Garage), w Nymphenburgu, eleganckiej dzielnicy mieszkalnej wywodzącej swą nazwę od zamku letniego wybudowanego w początku XVIII wieku. Ta Gross-Garage nie jest w rzeczywistości wcale taka duża – ale i tak wygląda dumnie. Tylko jeden samochód – czarna limuzyna Mercedesa, pewnie serii 220 – czeka na tankowanie. Pojazd ma zwarte, niemal kwadratowe nadwozie, charakterystyczne dla pierwszej generacji mercedesów wyprodukowanych po wojnie. Czarne opony zdobi biały pas – znak dystynkcji i elegancji przyjęty ze Stanów Zjednoczonych. Przed garażem stoi furgonetka Volkswagena pieczołowicie pomalowana czerwono-czarnym lakierem. Na przedzie furgonetki wisi znak firmy ubezpieczeniowej (pewnie DAS, czyli Deutsche Automobilschutz) i drugi słynnego ADAC (Allgemeiner Deutscher Automobil-Club). Reflektory pojazdu wieńczą dwie wąskie osłony, mające pewnie zmniejszać odblask przednich świateł. Ponieważ wyglądają jak powieki, nadają masce furgonetki wyraz nieśmiałej, ale przyjaznej twarzy kobiecej. Świat Gross-Garage jest pogodny, spokojny i zadowolony z siebie. Jeśli fotografii nie zrobiono rzeczywiście w niedzielę, to najwyraźniej upamiętnia ona czas, kiedy każdego dnia miał być weekend.

* * *

Może zaskakiwać fakt, że w połowie XX wieku ten nastrój zadowolenia nie panował wyłącznie w Niemczech. Nie ograniczał się też – jak można pomyśleć – do krajów biorących udział w wojnie. Na pchlim targu w Lizbonie znalazłem pocztówki z 1948 roku. To osobiste fotografie formatu pocztówkowego, nadawane do przyjaciół, krewnych i bliskich. Wypielęgnowani młodzieńcy wysyłali czarno-białe portrety do swoich kuzynek i przyjaciółek, zawsze z „pozdrowieniami”, często dołączając kilka słów w rodzaju: „żebyś zapamiętała, jak dziś wyglądam”. Pocztówki musiały nieść potężny ładunek marzeń i pożądania, ale w języku pozdrowień nie sposób dopatrzyć się dwuznacznych aluzji – a cóż dopiero żartu czy prowokujących uwag.

Posiadam również fotografię młodej portugalskiej rodziny. Matka jest tak piękna, jak każda gwiazda filmowa żyjąca w tamtych czasach – w typie Rity Hayworth, ale z ciemniejszą cerą. Mimo wydatnych kości policzkowych jej symetryczne oblicze ma miękki wyraz; łuk jej ust układa się w nieobecny uśmiech. Ojciec ma na sobie nieskazitelne i z całą pewnością kosztowne ubranie. Choć wiekiem raczej blisko mu do żony, stara się wyglądać poważniej: jak mężczyzna, któremu niezręcznie pokazać się bez garnituru i krawata. Jego pulchna postura przypomina jednak ciało nieładnego dziecka lub starego człowieka unieruchomionego tuszą. Ma krótkie ramiona, podpuchnięte oczy, usta ściśnięte, jakby bały się wyrwać z niechcianym słowem, jest galaretowaty. Trudno sobie wyobrazić polubienie go „od pierwszego wejrzenia” – czy można mu ufać? Inaczej mówiąc: czy jest po prostu zbyt słaby i nieszczęśliwy, aby cieszyć się swoim statusem, czy może stanowi potencjalne zagrożenie? Między piękną matką a osobliwym ojcem na krześle stoi córka, najprawdopodobniej trzylatka. Ubrano ją w fantazyjną sukienkę w kratkę, niczym Shirley Temple albo dzieci ówczesnych brytyjskich arystokratów. Nie można powstrzymać myśli, że pewnego dnia twarz dziewczynki upodobni się do oblicza ojca; lecz na razie wygląda „słodko”, jak powiedziałoby się dziś – „jak barokowy aniołek”, skomentowano by wtedy. Odkąd kupiłem tę pocztówkę, wciąż podejrzewam, że tkwi w niej jakaś uśpiona opowieść, której nikt nie umiałby wymyślić. Prawdziwy dramat, złożony i zapewne bolesny – historia oszpecenia albo zdrady, nawet zbrodni; nigdy jej nie usłyszymy, nawet przeczuwając jej obecność.

* * *

Co z tamtego czasu – kryjącego tak wiele tajemnic już wtedy, czyli dobre sześćdziesiąt lat temu – zachowuje istotne znaczenie do dzisiaj? Warto porównać pierwsze lata po 1945 roku do okresu rozpoczynającego się niecałe trzy dekady wcześniej, tuż po pierwszej z wojen ochrzczonych mianem „światowych”. Doświadczano go jako momentu głębokiej depresji, i to nie tylko wśród intelektualistów. O ile mobilizacja wojskowa w całej Europie na początku sierpnia 1914 roku przyjęła postać powszechnej orgii patriotycznej pewności siebie, o tyle powracający z okopów w listopadzie 1918 roku zwycięzcy i przegrani wyglądali nie tylko poważnie, ale i ponuro. Na fotografiach i w kronikach filmowych świat jawił się tak, jakby w ciągu czterech lat zestarzał się o dziesięciolecia. Po 1918 roku gorączkowe poszukiwania fundamentów pod budowę nowego życia – poszukiwania nieodległe śladom rozpaczy ujawniającym się w tekście Heideggera z 1947 roku – wewnętrznie poruszały każdą grupą społeczną. Biografia Ludwiga Wittgensteina może posłużyć za przykład zarazem wyrazisty i bardzo typowy. Wittgenstein, w najbardziej dosłownym sensie, chciał rozpocząć zupełnie nowe życie po kapitulacji i upadku imperium austro-węgierskiego. Postąpił tak, rozdając ogromną fortunę i zmieniając intelektualne zainteresowania z inżynierii na filozofię.

Jakie doświadczenie pierwszej wojny światowej tłumaczy powszechne poczucie niemożności życia takim samym życiem jak wcześniej? W pierwszych miesiącach działań wojennych obie strony zaskoczył fakt, że łatwego zwycięstwa nie da się uzyskać, prowadząc wojnę „techniką rycerską” (a przynajmniej napoleońską). Walka w okopach oraz towarzyszące jej znikome i kosztowne postępy znaczyły nowy horyzont rzemiosła wojennego. Przyspieszony rozwój technologii militarnych – pistolety maszynowe, lotnictwo, ataki gazowe – wywołał głęboką frustrację egzystencjalną. Wojna pozycyjna prowadzona na ogromną skalę nie dostarczała już ram dla indywidualnej odwagi i geniuszu; to nie ta sama walka, w której Ernst Jünger jeszcze doświadczał jednostkowych spotkań i zdarzeń. O wyniku zmagań decydowała teraz ilość i efektywność zastosowanych „materiałów”; zwycięstwo miało przypaść stronie lepiej rozwiniętej pod względem przemysłowym i bardziej skłonnej do poświęcania ludzkiego życia. W reakcji na ten stan rzeczy nowe ideologie – komunizm oraz faszyzm – wkroczyły do sfery publicznej z obietnicą zdefiniowania, rzekomo za pomocą „nowych” wartości, sensu życia i śmierci nie tylko jednostek, lecz i populacji.

Pod względem stopnia i zakresu zniszczeń druga wojna światowa bije pierwszą na głowę. Zdumiewająco – i w godnym uwagi przeciwieństwie do wcześniejszego konfliktu – nie doprowadziła ona jednak do jakichś wysiłków przemyślenia ludzkiej egzystencji na nowo. Oczywiście niemal od razu pojawiły się różne intelektualne reakcje, ale widocznie nie utrafiły one w ówczesną koniunkturę i panujące wówczas nastroje. Dlatego też wpływ ważnych dzieł humanistycznych, na przykład Dialektyki Oświecenia Maksa Horkheimera i Theodora Adorna, dał się w pełni odczuć dopiero kilkadziesiąt lat później. Jak stwierdziłem wcześniej, zasadnicza różnica w odbiorze obu wojen (po 1918 roku i po 1945 roku) tkwi w odwrotnej proporcjonalności skali reakcji społecznych do skali rzeczywistych zniszczeń. W wymiarze geograficznym tylko drugi z konfliktów faktycznie zasługuje na miano „wojny światowej”. Choć oczywiście nie osiągnięto porozumienia co do szacunkowej całkowitej liczby ofiar w każdym z wymienionych konfliktów zbrojnych, to jednak dane prezentowane choćby w Muzeum Armii (Musée de l’Armée) w Paryżu pozwalają na dokonanie wiele mówiących porównań. W pierwszej wojnie światowej najbardziej ucierpiała Francja, tracąc 1,37 miliona obywateli; w drugiej wojnie światowej najliczniejsze straty poniósł Związek Radziecki z 26,6 milionami zabitych obywateli. Żadne wydarzenie pierwszej wojny światowej nie odpowiada pozbawieniu życia sześciu milionów ludzi w niemieckich obozach zagłady w latach 1939–1945, ani nieznanej, na pewno jeszcze liczniejszej, grupie mężczyzn, kobiet i dzieci zmarłych w innych – równie okrutnych – okolicznościach w Związku Radzieckim, Japonii oraz innych krajach.

Zasadnicza różnica między obiema wojnami – czyniąca je nieporównywalnymi z perspektywy, by tak rzec, „antropologicznej” – nie poddaje się jednak żadnemu wyliczeniu. Różnica ta leży, po pierwsze, w zimnej perfekcji uprzemysłowionych egzekucji, osiągniętej przez niemieckie SS, oraz, po drugie, w fakcie, że niemieccy i japońscy przywódcy wojskowi, pojąwszy nieuchronność przegranej, dopuścili możliwość narodowego samozniszczenia czy nawet globalnego unicestwienia ludzkości, przekraczając tym samym próg „dającego się pomyśleć”. Szóstego sierpnia 1945 roku, gdy po raz pierwszy nad zamieszkałym miastem wybuchła bomba atomowa, wyobrażenie zbiorowego samobójstwa narodu – i w konsekwencji całej ludzkości – stało się rzeczywistą możliwością w zasięgu narzędzi technologicznych; o takiej potencjalności świat nie będzie umiał zapomnieć. Wiemy – bardziej z wyrazów twarzy uwiecznionych na kilku fotografiach niż z relacji ocalałych – że kobiety i mężczyźni obecni w tamtej chwili w Hiroszimie wierzyli, iż doświadczają początku końca świata. Nigdy nie starczy przyszłości, żeby im udowodnić, że się mylili.

* * *

Tym niemniej pozostaje otwarte pytanie: „Czego jeszcze nie powiedziano o tamtym czasie?”. Dlaczego pojawia się potrzeba napisania kolejnej książki? Dlatego, że wrażenie nieodwracalnej destrukcji – silnie odczuwanej w latach tuż po wojnie (nie tylko w krajach nią objętych) – zniknęło tak szybko; albo ściślej: zdaje się, że to wielkie wydarzenie nie zostawiło śladów porównywalnych do tych, które naznaczyły świat po 1918 roku. Gdy patrzę na numer magazynu „Life” z 24 grudnia 1945 roku, przychodzi mi do głowy, że do świąt Bożego Narodzenia skutki nieodwracalnej destrukcji zostały już zneutralizowane, przynajmniej w Stanach Zjednoczonych. Czasopismo strona po stronie w obrazach i słowach opowiada, jak świat uczestniczy w procesie powrotu do tego, co trwa od wieków, i ma znowu się wydarzyć. Jeden obszerny artykuł nosi tytuł: „Japoński rolnik: z wojny wraca do starodawnego modelu życia w swojej wiosce”. Podpisy pod zdjęciami głoszą: „Żołnierzowi wystarcza tłuszczu i plonów mimo nieurodzaju ryżu”, „Wciąż praktykuje wpojone mu rytuały shinto” oraz „Wioska Harada jest oszczędna, pracowita i nienaznaczona zawieruchą wojenną”. Nie wspomniano ani słowa o katastrofach Hiroszimy i Nagasaki. Zamiast tego czytelnik napotyka reklamę „nagradzanych aparatów Graflex” ze zrobionym przez żołnierza amerykańskiej marynarki wojennej zdjęciem wybuchającego Wezuwiusza; dym układa się w chmurę o kształcie grzyba – dokładnie taką, jaką od Hiroszimy kojarzymy z bronią jądrową.

Inna fotografia, zajmująca pół strony, ukazuje trzy piękne młode kobiety w najmodniejszych strojach, usadowione wygodnie na kanapie, z małymi dziećmi na rękach, podobne rzeźby o doskonałej symetrii. Wszystkie skrzyżowały nogi, zakładając lewą na prawą, i zwróciły oczy w lewą stronę. Podpis głosi:

Trzy najstarsze córki karmią butelką niemowlęta. Od lewej: Jeanne, 22 lata, z synkiem Joem; Myrra Lee, 23 lata, z synkiem Johnem; i Betty, 25 lat, z córeczką Julią. Mężowie Jeanne i Myrry Lee zwolnieni ze służby wojskowej wzięli udział w przyjęciu świątecznym. Mąż Jeanne był radiooperatorem Eighth Air Force na 27 misjach. Mąż Myrry Lee był stoczniowcem drugiej klasy w ciągu 2 miesięcy zamorskiej służby. Mąż Betty zaginął w akcji.

Przestrzenna symetria rządząca grupką trzech pięknych matek i ich dzieci wchłania egzystencjalną asymetrię istniejącą między Jeanne a Myrrą Lee – z ich żyjącymi mężami – a Betty, której partnera wciąż nie odnaleziono. Niektórzy historycy twierdzą, że Japonia nie osiągnęła podobnego stanu powojennej neutralizacji aż do 1964 roku, kiedy zorganizowano olimpiadę w Tokio. Jeśli chodzi o sytuację w Niemczech i Francji, Peter Sloterdijk przekonywał, że wzajemna obsesja i rywalizacja, które spowodowały zarówno nadmierny podziw dla przeciwnika, jak i dwieście lat okrutnych wojen, dopiero wtedy zaczęły zanikać. Jako centralna oś zaczątkowego zjednoczenia Europy tak zwana „przyjaźń” dwóch krajów musiała zostać uzależniona od koniecznego warunku wzajemnej bezinteresowności. Jak zatem możemy opisać dziwną obecność przeszłości, która nie odeszła, mimo że zdawała się tracić wpływy? Czyżby w dekadzie następującej po 1945 roku coś raczej zniknęło, niż się „pojawiło”?

* * *

Opisując trwający wtedy proces, chciałbym uniknąć używania słowa „wyparcie”. Przecież „Life” równie dobrze mógł wcale nie udokumentować losu Betty – czyli „wyprzeć” jego istnienie. Zamiast zostać wyparte, podniecenie lat wojny stało się częścią nowego, cichego świata. Fakty i pamięć o nich nie znikły, przycichły natomiast uczucia bólu i triumfu – dwa echa wojny. Wraz z zanikaniem uczuć spowodowanych nieodwracalną destrukcją szybko wyłonił się stan latencji. (Być może szczególne wrażenie paradoksalności związane z tamtym okresem właśnie tu ma swój początek: zniknęły odczucia osobiste, a jako atmosfera, ogólny nastrój, zaczęła rozprzestrzeniać się latencja). Pisząc o „latencji” zamiast o „wyparciu” czy „niepamięci”, mam na myśli sytuację, którą holenderski historyk Eelco Runia nazywa „obecnością” i ilustruje za pomocą metafory pasażera na gapę. (Runia zgłębił tę kwestię w jednym z artykułów składających się na tom Latenz-blinde Passagiere in den Geisteswissenschaften, który redagowałem wspólnie z Florianem Klingerem).

W stanie latencji, w obecności pasażera na gapę czujemy, że nieuchwytne i niedotykalne  c o ś  (lub  k t o ś)  jest z nami – i że owo  c o ś  (bądź  k t o ś)  posiada materialny wymiar, to znaczy: zajmuje przestrzeń. Nie potrafimy powiedzieć, skąd dokładnie pochodzi nasza pewność dotycząca tej obecności ani gdzie w tym momencie znajduje się to, co latentne. A ponieważ nie znamy tożsamości latentnego przedmiotu czy osoby, nie mamy gwarancji, że rozpoznamy ten byt, jeśli nam się kiedykolwiek objawi. Ponadto to, co latentne, może w ukryciu ulegać zmianom. Na przykład pasażerowie na gapę się starzeją. Co najważniejsze: nie mamy powodu – a przynajmniej uzasadnionego powodu – aby przypuszczać, że to, co weszło w stan latencji, kiedykolwiek się objawi, lub przeciwnie: że nie zostanie pewnego dnia zapomniane.

Nie istnieją żadne „metody” czy standardowe procedury – a na pewno nie „interpretacje” – które pozwoliłyby nam na odzyskanie tego, co weszło w stan latencji. Aby  l a t e n t n e  stało się dostępne interpretacji – to znaczy pozwalało na rozpoznanie znaczenia tkwiącego „pod” jakąś powierzchnią – musiałoby ono dostarczać (lub przybrać kształt) „treści wyrażalnej w zdaniach”; jest to możliwe tylko z rzadka, w ogólności zaś nieprawdopodobne. Jak możemy być zatem pewni, że coś latentnego „jest tam naprawdę”, skoro wymyka się naszej percepcji? Wracając do wspomnianego wcześniej przykładu: gdy przeglądam te nad wyraz pokojowe i wewnętrznie uporządkowane powojenne czasopisma, uderza mnie ładunek przemocy, który wielokrotnie niosą materiały reklamowe – na przykład dzieje się tak w przypadku wykonanego aparatem Graflex zdjęcia wybuchu wulkanu. W podobnym duchu jakość maszynki do golenia zachwala się gładkim poślizgiem ostrza po policzku niemowlęcia. Rysunkowe przedstawienia pożycia małżeńskiego żartują z mężów bijących żony dlatego, że „kawa była za słaba” albo „bo żona zapomniała obudzić żywiciela rodziny”. W oczy rzuca się też obsesja chorobliwie rozdygotanych starszych panów w nagłej potrzebie sięgających po lek konkretnej marki.

* * *

Ten pozornie spokojny powojenny świat przesyca jakaś skłonność do brutalnej nerwowości – znak latentnego stanu rzeczy. Jako narzędzie do analizy tego złożonego układu w środkowych rozdziałach prezentowanej książki chciałbym zastosować niemiecką ideę Stimmung. Jednocześnie pragnę zaznaczyć, że choć Stimmungen nakłaniają nas do przypuszczeń, iż coś jest latentne, rzadko kiedy dostarczają środków do rozpoznania, co to takiego. Zasadniczo Stimmungen wyłaniają się jako efekty warunków latencji, ale niekoniecznie są w nich zakorzenione. Słowo Stimmung najczęściej (i jest to w pełni uzasadnione) tłumaczy się jako „nastrój”; w rejestrze metaforycznym można ująć je jako „klimat” albo „atmosferę”. Te ostatnie metafory – w języku niemieckim o wspólnym rdzeniu Stimme, czyli „głos” – ze Stimmung dzielą sugestię namacalności, zazwyczaj dotyku delikatnego, przesuwającego się na (a)percypującej części ciała. Pogoda, dźwięki i muzyka mają na nas materialny, choć niewidzialny wpływ. Stimmung wiąże się z doznaniem kojarzonym z pewnymi „wewnętrznymi” uczuciami. Toni Morrison opisała ten aspekt Stimmung jako paradoks „bycia dotkniętym jakby z zewnątrz”. Wizerunki ostrzy maszynek na policzkach dzieci, agresywnych mężów czy roztrzęsionych dziadków z reklam powojennych oddziałują na nas cieleśnie, budząc uczucia wewnętrznego dyskomfortu, których nie umiemy wyrazić słowami. W podwójnym znaczeniu ulotnego kontaktu fizycznego oraz niekontrolowanych uczuć Stimmungen składają się na obiektywny element historycznych sytuacji i epok. Jako takie – to znaczy jako warunki „obiektywnej  u c z u c i o w o ś c i”  (sensibility) – tworzą centralny (nawet jeśli często ignorowany) wymiar tego, co może uobecnić dla nas przeszłość, uobecnić bezpośrednio i intuicyjnie. Można oczywiście powiedzieć, że teksty i gatunki zwane „epickimi” od zawsze uobecniały tę obiektywną uczuciowość przeszłości, bez pretensji do zgodności z faktami czy realizacji określonych interpretacji historycznych.

* * *

Kilka lat temu powiedziałem przyjacielowi o mojej głębokiej potrzebie pisania o czasie po roku 1945 – którą wtedy wciąż jeszcze odczuwałem jako nową, niemal obcą. Bez wahania, wątpliwości ani dodatkowych pytań odpowiedział, że osią książki traktującej o tamtym okresie musi być omówienie tragikomedii Samuela Becketta Czekając na Godota (wystawionej pierwszy raz w Théâtre de Babylone w Paryżu w 1953 roku). Wcześniej nie przeszło mi to przez myśl, lecz obserwację przyjaciela natychmiast zacząłem uznawać za oczywistą. Czekając na Godota nie tylko przenosi na scenę warunki latencji okresu po drugiej wojnie światowej, lecz także w dobitny sposób koncentruje całą przepastną przestrzeń latencji w jedną Stimmung. Vladimirowi ani Estragonowi nigdy nie przychodzi do głowy, że Godot, którego przecież nigdy nie widzieli, może być tylko złudzeniem albo wcale nie istnieć. W ich widzeniu świata istnienie Godota jest pewnikiem. (Czasem mówią sobie tylko to; i dalej rozmawiają o konsekwencji tego faktu). Przede wszystkim latentny Godot zobowiązuje ich do pozostania w miejscu:

ESTRAGON: Całkiem miłe miejsce. (Odwraca się, idzie na przód sceny, przystaje zwrócony przodem do widowni) Piękne widoki. (Odwraca się w stronę Vladimira) Idziemy.

VLADIMIR: Nie można.

ESTRAGON: Dlaczego?

VLADIMIR: Czekamy na Godota.

ESTRAGON: (beznadziejnie) A, racja. (Pauza) Jesteś pewien, że to tu?14

Godot, czyli „wielki Bóg” (kontaminacja angielskiego słowa „god” i francuskiego przyrostka „-ot”), ma znane ze średniowiecza cechy boskie: jego obecności nikt nie kwestionuje, choć nie ma pewności, gdzie i jak by się objawiał. Ten stan rzeczy nie zmienia się aż do końca tragikomedii.

ESTRAGON: Nie-nie, chodźmy stąd jak najdalej!

VLADIMIR: Nie można.

ESTRAGON: Dlaczego?

VLADIMIR: Jutro musimy znów tu przyjść.

ESTRAGON: Po co?

VLADIMIR: Żeby czekać na Godota.

ESTRAGON: A, racja. (Pauza) Nie przyszedł?15

Nie widziawszy go wcześniej, Vladimir i Estragon nie mają gwarancji, że – co właściwe dla wszystkich rzeczy latentnych – w ogóle rozpoznaliby Godota, gdyby ten się im objawił. Niewykluczone, że nawet Pozzo (napotkany dwukrotnie) może być Godotem:

ESTRAGON: Przyśniło ci się. (Pauza) Idziemy. Nie można. A, racja. (Pauza) Jesteś pewien, że to nie był on?

VLADIMIR: Kto?

ESTRAGON: Godot.

VLADIMIR: Kto taki?

ESTRAGON: Pozzo.

VLADIMIR: Skąd! (Mniej pewnie) Skąd! (Jeszcze mniej pewnie) Skąd!16

Przekład: Aleksandra Paszkowska

Redakcja: Katarzyna Pękacka-Falkowska

Opieka redakcyjna: Maciej Kropiwnicki

Korekta: Urszula Roman

Układ typograficzny, łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcia na okładce:

Lipnitzki / Roger Viollet / Getty Images (front)

Tony Vaccaro / Getty Images (tył)

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz księgarni internetowej KP ↪

↪ krytykapolityczna.pl/wydawnictwo