Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym.

Redakcja: Malwina Staszak

Korekta: Katarzyna Górna

DTP: Zbigniew Kowalczyk

Ilustracje: Mateusz Wójtowicz

ISBN: 978-83-63566-64-7

Lublin 2016

Wydanie I

Copyright © 2016 by Wydawnictwo Słowa i Myśli

Wszystkie prawa zastrzeżone

20-802 Lublin, ul. Skrajna 14

tel. 81 446 98 15, fax 81 470 93 04

e-mail: wydawnictwo@slowaimysli.pl

www.slowaimysli.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Manipulacja społeczna

Presja grupy

Manipulacja tekstem

Kłamstwo

Konformizm

Mobbing

Manipulacja społeczna

Stado dzikich kaczek podrywa się nie dlatego, że jedna zakwakała, lecz dlatego, że się poderwała.

Przysłowie chińskie

Aby człowiek mógł normalnie funkcjonować, powinien orientować się w znaczeniu zdarzeń zachodzących w otoczeniu oraz przewidywać ich skutki w przyszłości. Do prawidłowego funkcjonowania poza orientacją intelektualną konieczna jest również orientacja uczuciowa zapewniająca wyczuwanie stanów uczuciowych ludzi, z którymi jesteśmy w kontakcie, oraz uświadamiająca nam nasze reakcje uczuciowe w tych kontaktach. Ważna jest również orientacja co do swojego miejsca i roli w świecie.

Pierwotna forma orientacji emocjonalnej ma charakter biologiczny, choć w pewnych patologicznych przypadkach może się nie rozwinąć, co prowadzi na ogół do zaburzeń osobowości. W Polsce koncepcję biologicznych podstaw orientacji emocjonalnej przedstawił Mazurkiewicz (1958, 1980) w dziele pod tytułem Wstęp do psychofizjologii normalnej.

Mazurkiewicz stwierdził, że jednym z podstawowych składników osobowości jest „popęd stadny”, który manifestuje się w postaci syntonii, czyli „instynktownego współdźwięczenia z otoczeniem”. Oznacza to, że osoba syntoniczna mimowolnie odczuwa takie emocje, jak osoby w jej otoczeniu, czyli cieszy się, gdy jest im wesoło, a smuci się, kiedy jest im smutno. Syntonia jest obecna u normalnie rozwijających się dzieci, później w ciągu życia zostaje częściowo mniej lub bardziej stłumiona, wyraźnie jednak przejawia się w normalnych sytuacjach życiowych.

Prawdopodobnie istnieje swoista, wrodzona właściwość pozwalająca na orientację emocjonalną w stanie uczuciowym innych ludzi. Początkiem takiej orientacji może być właśnie syntonia, czyli pozaintelektualne współprzeżywanie, stanowiące pewien rodzaj kontaktu emocjonalnego z innymi. Obuchowski (1982) sądził, że syntonia, która leży u podstaw kontaktu emocjonalnego nawiązywanego przez ludzi, jest jedną z wielu specyficznych form, w jakie przekształciła się w toku filogenezy ogólnobiologiczna potrzeba orientacyjna. Stwierdzono, że w przypadku opuszczenia przez matkę w pierwszym roku życia, dzieci przeżywają silny lęk separacyjny. Dorośli wykazują podobne reakcje bezpośrednio po rozstaniu z bliskimi osobami, a co więcej, nawet pamięć dawnego odrzucenia zabarwiona jest silnie lękiem.

Podobnie jak lęk, również depresja może być wywoływana przez różne zdarzenia, ale jednym z ważniejszych powodów jest sytuacja, w której człowiek nie ma poczucia akceptacji czy przynależności do grup społecznych.

Stwierdzono, że sposób myślenia o samym sobie wpływa na nasze działania. Istnieje teoria etykietowania, czyli socjologiczna koncepcja dotycząca sposobu, w jaki czyjeś zachowanie kształtują pewne cechy przypisane mu przez osoby z jego otoczenia lub przez osoby obce wchodzące z nim w interakcje.

Koncepcję tę sprawdzono empirycznie w eksperymencie, który polegał na proszeniu o datek na cele charytatywne odwiedzanych przez eksperymentatorów osób. Po otrzymaniu datku połowie osób dziękowano, a drugiej połowie dodatkowo wręczano kartki z podziękowaniem, mówiąc: „Jest pani naprawdę hojną osobą, chciałabym, aby było więcej osób tak miłosiernych jak pani”. Po dwóch tygodniach odwiedzał te same osoby inny eksperymentator, również z prośbą o datki na podobny cel. Okazało się, że osoby poprzednio nazwane hojnymi dawały większe kwoty niż te, które otrzymały tylko słowne podziękowanie.

Wynik ten można tłumaczyć następująco: wskutek nazwania połowy osób hojnymi eksperymentator spowodował u nich postrzeganie siebie jako chętnie spełniających prośby innych, bezinteresownych, jednym słowem szlachetnych. Już nie wypadało odmawiać prośbie w podobnej sytuacji jak ta, która spowodowała uprzednio poprawę ich obrazu siebie. Ta właściwość myślenia powoduje, że jesteśmy tak podatni na manipulację zarówno jako jednostki, jak i członkowie grup społecznych.

Karwat (2000) podał niżej wymienione właściwości sterowania społecznego:

1. Nadawcą i regulatorem oddziaływań energetycznych i informacyjnych jest pewien podmiot grupowy (organ, zespół, instytucja, również jednostka – lider, np. władca, dyktator, występuje tu nie tyle jako jednostka, ile jako pewien organ jednoosobowy lub jako personifikacja siły społecznej).

2. Adresatem, odbiorcą oddziaływań jest pewna całość społeczna: zbiorowość, kategoria społeczna, wspólnota, społeczność, grupa w ścisłym sensie psychologicznym, a jednostki jako członkowie owych całości. Oddziałuje się na złożone podmioty lub układy społeczne o niejednorodnym składzie.

3. Oddziaływanie ma duży zasięg i intensywność, charakter publiczny, a nawet masowy.

4. Oddziaływanie to jest zaprogramowane w tym sensie, że służy stopniowemu i ciągłemu urzeczywistnieniu pewnych dalekosiężnych celów, oparte jest na trwałych i wyraźnych zasadach regulacyjnych, zakłada podporządkowanie funkcjonowania oraz potrzeb i dążeń ogniw składowych wymogom spoistości oraz celom nadrzędnym i ostatecznym całego układu.

Sterowanie społeczne przy stosowaniu środków pokojowych zawsze zawiera element manipulacji. Do takich metod należy akredytacja manipulacyjna, czyli pozyskiwanie zaufania, zainteresowania i poparcia podstępnie, kiedy manipulator pokazuje swój wizerunek zgodny z oczekiwaniami społecznymi i składa obietnice, jakich odbiorcy oczekują. Jest to rodzaj autoreklamy głównie w celu wykluczenia rywali, którzy takiej metody nie potrafią zastosować. Manipulator przedstawia swój program jako jedynie słuszny i możliwy do zrealizowania, a program przeciwnika przedstawia jako nierealny. Wytwarza zbiorowe złudzenia, że właśnie jego pomysły spełnią oczekiwania odbiorców, stara się wzbudzić sympatię przez obiecywanie, że dzięki jego działaniom ich los ulegnie poprawie, wzrosną zarobki, poprawi się służba zdrowia, wszystkim będzie się żyło miło i dostatnio. Jeśli taki manipulator swoimi wcześniejszymi działaniami zdobył zaufanie, to słuchacze sądzą, że nowe koncepcje dadzą jeszcze lepsze efekty. W ten sposób wytwarza się pseudowiarygodność, czyli wykorzystanie zaufania odbiorców, wytworzenie u nich przekonania, że manipulator rozumie i docenia ich potrzeby.

Manipulacja jako metoda sterowania grupami społecznymi opiera się na wiedzy, że w grupie znajdują się osoby, których stosunek do manipulatora jest różny, jedni mają własne, odmienne poglądy, ale nie chcą ich ujawniać i pozornie ulegają działaniom manipulacyjnym, chociaż w kuluarach wypowiadają swoje krytyczne uwagi, inni nie rozumieją, że służą jako przedmioty realizacji celów manipulatora i wierzą w słuszność jego wypowiedzi lub działań. Jeszcze inni, chociaż mają własne poglądy, to z chęci zysku, jaki mogą osiągnąć, podporządkowując się, udają uległość, nawet z pewną przesadą, czego zaślepiony sukcesem manipulator nie dostrzega.

Presja grupy

Kiedy wlazłeś między wrony, musisz krakać jak i ony.

Przysłowie polskie

W naukach społecznych wyodrębnia się pojęcie grup pierwotnych i wtórnych. Grupy pierwotne tworzy niewielka liczba osób, między którymi zachodzą bezpośrednie relacje, istnieje między nimi pewna intymność oraz cechuje je stałość. Do grup pierwotnych należy rodzina, blisko zaprzyjaźnieni ze sobą ludzie, czasem sąsiedzi. Członkowie grup wtórnych połączeni są jedynie więzią formalną z racji wykonywania swoich obowiązków albo podporządkowując się obowiązującym w życiu społecznym relacjom ze znajomymi, współpracownikami, współpasażerami itp.

Psychologowie i socjologowie twierdzą zgodnie, że ważnym aspektem życia każdego z nas jest uczestniczenie w różnych grupach społecznych. Ważną cechą każdej grupy (zwłaszcza nieformalnej) jest to, że wytwarza ona zwykle pewne normy i zasady postępowania, a także ma uzgodnione opinie, postawy i wartości, wokół których organizują się myśli i działania jej członków. Termin „grupa społeczna” jest stosowany do określenia wszelkiego zbioru ludzi, między którymi zachodzą jakiekolwiek stosunki społeczne. Te wzajemne kontakty mogą mieć różną intensywność i częstość. Badania wskazują na fakt, że jeśli ludzie funkcjonują w jakichkolwiek grupach, to dążą do konformizmu, czyli podporządkowania się normom, wzorom zachowania i poglądom danej grupy społecznej. W grupie jesteśmy poddani kontroli społecznej, która ma na celu oddziaływanie sprzyjające podtrzymywaniu wartości i norm uznawanych przez wszystkich członków grupy. Hogan (2005) stwierdził, że 85% ludzi to konformiści. Dążenie do akceptacji przez grupę, potrzeba przynależności oraz pragnienie pozytywnego postrzegania to główne siły napędowe zachowań konformistycznych.

Każdy z nas angażuje się w swoje środowisko tylko w takim zakresie i stopniu, jaki jest dla niego wygodny lub możliwy. Tworzymy sobie obrazy innych ludzi, aby nasze poczucie bezpieczeństwa było względnie stałe, i następnie tak modulujemy nasze zachowanie, aby było do tego dostosowane i utrzymywało status quo.

Na skutek trudności odróżnienia siebie od innych może następować stopniowa utrata poczucia bycia sobą i prymitywizacja zachowań, czasem wybuchy agresji, co jest przejawem walki o wyrażenie siebie w jakikolwiek sposób, nawet niekorzystny społecznie. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w zachowaniach tłumu. Psychologia tłumu jest czymś specyficznym, co opisał Le Bon już w 1929 roku.

Rozumowanie tłumów z pewnością opiera się na kojarzeniu pojęć, podobnie jak się ma rzecz z prawdziwym rozumowaniem. Ale idee, które kojarzy wyobraźnia tłumu, łączą się tylko pozornie, na podstawie analogii lub następstwa […]. Tłum nie jest zdolny ani do rozumowania, ani do zastanawiania się, nie istnieją dlań rzeczy nieprawdopodobne […]. Aby wpłynąć na wyobraźnię tłumu, należy mu przedstawić żywy i jasny obraz, bez jakichkolwiek dodatkowych interpretacji, ale zawierający nadzwyczajne fakty, np. doniosłe zwycięstwo, wielki cud, straszliwą zbrodnię lub powabną nadzieję (Le Bon, 1994, str. 44-46).

Z tych powodów łatwiej jest manipulować tłumem niż poszczególnymi osobami. Z drugiej strony psychologią tłumu można wyjaśnić zachowania świadków nagłych wypadków, kiedy stoją i przyglądają się, nikt nie reaguje, nie chcąc być pierwszym. Inaczej się dzieje, kiedy świadkiem takiego zdarzenia jest jedna osoba; rusza z pomocą, bo czuje się odpowiedzialna za to, co się dzieje. Grupa „zwalnia z odpowiedzialności”.

Kuhn (1968) wprowadził pojęcie pozycji społecznej w znaczeniu socjologicznym, stwierdzając, że podmioty społeczne, czyli ludzie, są ze sobą powiązane, a ogniwami zespalającymi są zajmowane przez nich pozycje społeczne. Człowiek o określonym statusie ma pewne obowiązki i uprawnienia w stosunku do innych. Ludzie zajmujący określone miejsca w hierarchii tworzą różne układy sytuacji, w których partnerzy interakcji spodziewają się wzajemnie określonych działań. Tak powstają stabilne struktury społeczne, wywierające różnorodne wpływy i naciski na jednostkę, która w takiej strukturze funkcjonuje. W naszym kręgu kulturowym od najmłodszych lat wpaja się dzieciom pogląd o konieczności liczenia się z opinią społeczną.

Aby należeć do grupy, trzeba przyjąć jej punkt widzenia, nawet gdy nie jesteśmy pewni jego słuszności. Zakłada się często, że większość ma rację. Ta właściwość ludzkiego myślenia powoduje, że stajemy się tak często ofiarami manipulacji. Sposobem obrony jest uściślanie wypowiedzi manipulatora, żądanie podania źródła danej informacji. Należy szukać odpowiedzi na pytanie, czy jest to rzeczywiście prawda podzielana przez innych, czy to jest jedynie własne przekonanie osoby, która je wypowiada w sposób sugerujący, że jest to opinia większości.

Opinią społeczną można nazwać poglądy, nastawienia i oceny dotyczące określonego przedmiotu lub osoby i jej sposobu zachowania się, formułowane i przekazywane sobie przez członków społeczności. Nieco inaczej definiuje się opinię społeczną – jako ujawnione postawy i poglądy jednostek lub grup wobec danego osobnika i jego sposobów zachowania się.

Bardzo istotne znaczenie opinii społecznej dla każdego człowieka wiąże się z tym, że dysponuje ona sankcjami negatywnymi i pozytywnymi. Sankcje negatywne to: wyrażenie zdziwienia, zgorszenia, niezadowolenia, odmowa dalszych kontaktów, plotki, obmowa, ośmieszanie, izolacja i wreszcie odrzucenie. Sankcje te są bardzo przykre, ponieważ obniżają poczucie godności i pogarszają wytworzony w przebiegu życia obraz siebie. Ponadto podają w wątpliwość ukształtowane w ciągu całego życia możliwie jak najlepsze wyobrażenie człowieka o jego miejscu w społeczeństwie. Reakcje pozytywne poszczególnych osób lub całej grupy to: uznanie, wyrażenie szacunku, pochwała, awans, nagrody i medale.

Wyniki badań nad konformizmem ukazują wysoką skuteczność prostych zabiegów polegających m.in. na przekazywaniu poszczególnym osobom informacji na temat tego, co o nich sądzą inni. Jeśli człowiek odkrywa, że jego własne opinie czy wartości różnią się istotnie od obowiązujących w grupie, wówczas w jego umyśle powstaje konflikt, który można rozwiązać albo przez zachowanie konformistyczne, albo przez aktywne przeciwstawienie się opinii większości. To ostatnie może się jednak zakończyć przykrością w postaci usunięcia z grupy. Presja grupy często bywa skuteczna ze względu na świadomość człowieka, że jeśli się nie podporządkuje regułom obowiązującym w grupie, to zostanie osamotniony. Jeszcze gorzej, kiedy zaczyna być wrogo traktowany jako opozycjonista.

Podatność na presję zależy od stopnia rozbieżności między normami obowiązującymi w grupie a przekonaniami lub zachowaniem jednostki. Istotnym czynnikiem wpływającym na pojawienie się, wielkość i długotrwałe utrzymywanie się konformizmu jest atrakcyjność grupy dla jej członków. Im większa jest ta atrakcyjność, tym bardziej członek grupy jest skłonny konformistycznie dostosowywać własne poglądy i zachowania do oczekiwań większości. Stwierdzono, że skuteczność nacisku grupowego zależna jest od wiary we własne siły osoby, na którą jest on wywierany, co oznacza, że osoby z niską samooceną ulegają mu łatwiej niż osoby z wysoką samooceną.

Prosta zasada, że ludzie w swoim postępowaniu często kierują się zachowaniem innych osób w identycznych lub podobnych sytuacjach, bywa wykorzystywana w działaniach manipulacyjnych. Powszechne stosowanie tej zasady ekonomizuje postępowanie, ponieważ jeśli jest ono oparte na naśladownictwie, to proces podejmowania decyzji jest krótszy, niż gdyby decyzja była samodzielnie przemyślana. Wydaje się logiczne założenie, że jeśli inni – czy większość – postępują w określony sposób, to takie zachowanie jest poprawne. W istocie często tak bywa, zasada ta może być jednak zawodna albo wykorzystywana w celach manipulacyjnych.

Przykładem wykorzystania tej właściwości ludzkiego myślenia są reklamy, w których jakiś produkt jest przedstawiany jako cieszący się dużym powodzeniem u innych, lub kiedy agent ubezpieczeniowy w celu skłonienia potencjalnego klienta wertuje grube pliki prawdziwych czy wymyślonych adresów klientów. Może mimochodem wspominać o cechach tych osób, z czego możemy się domyślić, że są one znane. W takich sytuacjach powstaje u osób manipulowanych przekonanie, że jeśli tak wielu osobom odpowiada reklamowany towar czy firma ubezpieczeniowa, to wiedzą one, co robią, z pewnością warto zatem skorzystać z proponowanych możliwości.

Są też psychologiczne dowody na to, że działania innych wydają się szczególnie słuszne wtedy, kiedy sytuacja nosi cechy niepewności, niejednoznaczności, kiedy nie mamy pewności, jak postąpić, a nawet mamy wątpliwości, co o tej sytuacji myśleć.

Czasem potrzeba naśladowania wynika z przypuszczenia, że osoby, które w danej sytuacji postępują w określony sposób, robią to, bo wiedzą o czymś, czego my nie wiemy. Na wiarygodność podsuwanych czy narzucanych przekonań wpływa także atrakcyjność lub nieatrakcyjność ich nadawcy. Naśladownictwo najczęściej dotyczy osób z grupy społecznej bliskiej lub identycznej, znanych nam osobiście, albo z mediów, z którymi chcielibyśmy się identyfikować. Najczęściej jest to możliwe, kiedy chodzi o mało ważne dla odbiorcy postawy. Jeśli oddziałujący się podoba, chcemy się z nim identyfikować, to jego wpływ jest większy niż uzasadniałaby treść przekazu. Nawet gdy jest oczywiste, że ktoś stara się wpłynąć na nas i może na tym zyskać, w pewnych przypadkach nasza podatność na oddziaływanie może wzrosnąć jeszcze bardziej. Prawdopodobnie w niektórych przypadkach samo zwrócenie uwagi atrakcyjnego nadawcy, którym może być manipulator, jest wystarczającym motywem wysłuchania i naśladowania go.

Zachowania ludzi można przewidywać, znając zasady, które stosują w wydawaniu sądów albo w ramach modelu atrybucyjnego jako atrybucję odwróconą. Zwykle atrybucja polega na wnioskowaniu na podstawie zachowania o jego przyczynach, podczas gdy w takim przypadku chodziłoby o wnioskowanie o zachowaniu na podstawie jego przyczyn. I to jest kolejne pole działania dla manipulatorów, którzy potrafią stworzyć sytuacje wywołujące określone zachowanie osoby manipulowanej.

Aby wykorzystać taką możliwość, manipulator musi dobrze znać sposoby reagowania osoby, którą chce wykorzystać. Jeśli wie np., że osoba taka zawsze reaguje negatywnie na podważanie jej racji w sprawach zawodowych, to może donieść jej, że współpracownik stojący na drodze do sukcesu zawodowego manipulatora wypowiedział się niekorzystnie o jej decyzjach. W ten sposób manipulator stworzył przyczynę, której skutkiem będzie wyrzucenie niepokornego konkurenta czy doprowadzenie go do takiego stanu psychicznego, że dłużej już w tym zakładzie nie jest w stanie pracować.

O odpowiedzialności za czyny lub zachowania można mówić jakby dwupoziomowo, upatrując ją bądź w dyspozycjach osoby będącej sprawcą tego zachowania, bądź w dyspozycjach osób, które prowokują sprawcę tego zachowania.

Podejście atrybucyjne wykazuje, że postrzeganiem własnej osoby rządzą te same prawidłowości, co postrzeganiem innych. Postrzegając samego siebie, człowiek musi wnioskować na podstawie obserwowalnych autoatrybucyjnie wskaźników.

Jones i Nisbett (1972) twierdzili, że osoby dokonujące samoatrybucji skłonne są upatrywać przyczyny swojego zachowania głównie w zewnętrznej sytuacji, w jakiej się znalazły, natomiast osoby obserwujące zachowanie innych jego przyczynę przypisują przede wszystkim dyspozycjom wewnętrznym osób obserwowanych.

Na tym mechanizmie opiera się łatwe usprawiedliwianie swoich błędów, nietrafnych decyzji i przewinień, które zazwyczaj przypisuje się brakowi szczęścia, trudnościom zewnętrznym, oporowi władz, pogodzie, infekcji. Przewinienia innych natomiast zawsze wydają się zależeć od ich złego charakteru, głupoty, lenistwa i dlatego zasługują na potępienie.

Podstawowe wzorce myślowe związane są z relacjami społecznymi, co oznacza, że ludzie spontanicznie klasyfikują docierające do nich informacje w terminach relacji społecznych. Z wielu badań wynika, że ludzie przetwarzają informacje o osobach, z którymi są w bliskich związkach, inaczej niż o obcych. Ponadto zauważono, że osoby pozostające ze sobą w związkach prywatnych czy w zakładzie pracy mają podobne rezultaty poznawcze. Naturalna postawa podkreślania własnych sukcesów i pomniejszania błędów dotyczy także osób bliskich, np. współmałżonków lub dzieci. Prawdopodobnie także relacje wewnątrz własnej grupy społecznej funkcjonują na podobnych zasadach, a mianowicie ludzie oczekują od jej członków większej przychylności i nieprzejawiania postaw niechętnych.

Wydaje się zupełnie naturalne, że od własnej grupy ludzie oczekują więcej dobrego niż od osób spoza grupy. Oczekiwania te wpływają na przetwarzanie informacji i na pamięć, co doprowadza do łatwiejszego zapominania złych rzeczy członkom swej grupy. W tym procesie istotną rolę odgrywa człon emocyjny psychiki, który wytwarza przychylne i przepojone sympatią podłoże postrzegania osób z jakichś względów bliskich. Mechanizm ten powoduje także zwiększoną podatność na manipulację wewnątrz grupy, jeśli znajdzie się w niej manipulator. Wobec członków własnej grupy obowiązuje pewien kredyt zaufania, niejednokrotnie wykorzystywany przez manipulatora, a jeżeli nawet jego intencje wyjdą na jaw, to postępowanie takie dość łatwo się zapomina lub usprawiedliwia.

Ludziom fizycznie atrakcyjnym łatwiej manipulować innymi ze względu na istnienie „aureoli”. Jakaś jedna pozytywna cecha człowieka, uroda, urok osobisty, piękna budowa ciała itp., „opromienia” swoim blaskiem wszystkie pozostałe cechy i decyduje o sposobie widzenia go przez innych. Istnieją dane empiryczne, że atrakcyjność fizyczna może stanowić źródło takiej „aureoli”, ponieważ mamy automatyczną skłonność przypisywania ludziom ładnym i przystojnym różnych pozytywnych cech, jak inteligencja, uczciwość, talent (Eagly i in., 1990). Osobom takim łatwiej uzyskać dobre stanowisko pracy, pomoc innych, łatwiej też udaje im się przekonać rozmówcę do swoich racji. Osoby urodziwe, bardziej atrakcyjne prawdopodobnie nawet przez sądy są traktowane łagodniej i mogą dostać niższy wyrok (Kogan, 2005). W przypadku efektu aureoli działa prawo pozytywnych skojarzeń. Jeśli chce nas do czegoś przekonać ktoś, kogo lubimy, podziwiamy czy szanujemy z jakichś powodów, przyjdzie mu to z łatwością.

Jeśli do kupna leku namawia nas w reklamie lekarz, to ulegniemy tej namowie łatwiej, niż gdyby namawiał nas ktoś, komu nie ufamy.

Być może chodzi też o to, że kiedy kontaktujemy się z osobami, które postrzegamy jako bardziej atrakcyjne fizycznie od nas, to mamy wrażenie, iż przynajmniej część ich „aureoli” może opromienić nasz obraz siebie. Znając i utrzymując kontakty z osobą uznawaną za piękną lub mądrą, możemy przynajmniej w swoich własnych oczach stać się bardziej atrakcyjni. Mając do niej dostęp i kontaktując się z nią, możemy ten kontakt umożliwić komuś innemu, wzbogacając swój „bank przysług” lub uzyskując coś w zamian, czyli korzystając z jego „banku przysług”. Znając taką osobę, możemy mieć także wrażenie, że przynależymy do kręgu osób atrakcyjnych, co niewątpliwie wpływa na poprawę obrazu siebie, a to z kolei poprawia nastrój, co może poprawiać aktywność, a w ostatecznym rezultacie prowadzić do uzyskiwania większych własnych osiągnięć i sukcesów. Nie chcąc stracić przychylności tej atrakcyjnej osoby, dostosowujemy do jej wymagań nasze sądy, postawy i zachowanie. Istnieje duże niebezpieczeństwo, że jeśli jest ona manipulatorem, może wykorzystać to do własnych celów, z całą pewnością niekorzystnych dla nas. Nie zawsze aureola musi być wykorzystana do celów manipulacyjnych, prawdopodobnie częściej służy osiąganiu własnych korzyści bez krzywdzenia innych.

Granicę między manipulacją a niemanipulacją niejednokrotnie trudno określić. Z definicji wynika, że manipulatorowi chodzi o własny zysk z działań manipulacyjnych, więc wychodząc z takiego założenia, osiągnięcie sukcesu, stanowiska czy dobrego stopnia na egzaminie dzięki urodzie jest manipulacją. Z drugiej strony jednak ludzie urodziwi mogą nie mieć takiej tendencji, czasem tkwi ona jedynie w zauroczeniu nimi osób decydujących o ich powodzeniu. Osoby, które uzyskały tytuły, stanowiska dzięki zjawisku aureoli, znacznie gorzej niż inne przeżywają upływanie czasu, starzenie się, ponieważ aureola przestaje działać, a uzyskane efekty wprawdzie trwają, ale dalszych sukcesów nie ma, co budzi rozgoryczenie. Założenie, że wszystkie zamierzenia będą uwieńczone sukcesem, nie odpowiada już rzeczywistości, a zmiana założeń nie jest łatwa, bo kształtowały się one przez długie lata.

Manipulacja tekstem

Cóż są słowa? – Marne formy, w które myśl człowieka nędze swojej powszedniej obleka.

Maria Konopnicka

W całej historii kultury ludzkiej można znaleźć dowody na to, że dezinformacja jako najbardziej jaskrawa forma manipulacji była zawsze wykorzystywana jako broń strategiczna. Królowie, faraonowie, ich kapłani i przywódcy bardziej współcześni posługiwali się kłamstwem, oszustwem i wykorzystywaniem wiedzy, by osiągnąć określone korzyści. Wydaje się, że w tym zakresie tradycja nadal jest podtrzymywana, jej formy obecnie są bardziej wyrafinowane, a zakres zastosowań szerszy ze względu na znacznie zwiększone możliwości oddziaływania poprzez nowoczesne środki komunikowania się. Środki masowego przekazu to gazety codzienne, pisma ilustrowane, radio, telewizja, plakaty, kino, książki. Wszystkie te środki przekazują nam informacje, dostarczają rozrywki, uczą i wpływają na nasze poglądy, wszystko jednak odbywa się za pomocą słów, bo język stanowi główne narzędzie porozumiewania się. Służy m.in. do przekazywania sobie informacji o świecie i własnych poglądów, pozwala też modyfikować postawy i zachowania naszych rozmówców. Mówiąc o manipulacji językowej, najczęściej mamy na myśli manipulację za pomocą tekstów języka naturalnego. Inną natomiast odmianą jest arbitralne przekształcanie kodu językowego, którym posługuje się pewna społeczność. Kod może się zmieniać na podstawie zarządzeń odgórnych, np. w zakresie nazw ulic, miejscowości, co często bywa uzależnione od aktualnie panującej ideologii i rządzącej opcji politycznej.

Manipulacji można dokonywać za pomocą różnego rodzaju tekstów przez specjalne kształtowanie ich treści. Treść tekstów propagandowych zależy od skutków, które przy ich użyciu chce się osiągnąć, od poziomu intelektualnego odbiorców, a także od ich nastawienia i sytuacji.

Działania manipulacyjne w zakresie propagandy mają kreować nieprawdziwy obraz rzeczywistości przez sugerowanie pewnych faktów, ich zafałszowanie, przemilczanie lub wręcz ukrywanie wiadomości niewygodnych dla manipulatorów.

Kłamstwo

Kłamstwem bowiem ma się nazywać to, co narusza czyjeś prawo, a nie każde wprowadzenie w błąd.

Immanuel Kant

Zaproponowano wiele definicji kłamstwa, ale istnieje zgodność jedynie co do tego, że podstawowym jego elementem jest świadomość działania i zamierzone wprowadzanie kogoś w błąd. Złudzenia i pomyłki nie są zatem kłamstwem, podobnie jak nie są kłamstwem konfabulacje, u których podłoża leży raczej organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego niż świadome dążenie do mówienia nieprawdy. Jak należy rozumieć naruszanie czyjegoś prawa, o którym mówił Kant? Kłamstwo ewidentnie narusza prawo do poznania prawdy. W dawnych czasach słowo honoru, szczególnie rycerskie czy ważnych osób, gwarantowało, że wypowiedź tak obwarowana była prawdą, ale obecnie, jak się wydaje, straciło swoją moc. Jeśli korzyść uzyskana drogą kłamstwa jest wysoka, wiele osób kłamie pod słowem honoru.

Kłamstwo przyciągało uwagę uczonych wielu dziedzin już od starożytności. Epimenides, legendarny grecki poeta, głosił, że „wszyscy Kreteńczycy są kłamcami”. Nie byłoby w tym pewnie nic dziwnego, gdyby nie to, że Epimenides sam był Kreteńczykiem. Kreteńczycy są zatem kłamcami, a więc Epimenides (też Kreteńczyk) kłamie, głosząc, że Kreteńczycy są kłamcami. Jeśli Epimenides kłamie, to Kreteńczycy nie są kłamcami i wtedy jest kłamcą Epimenides jako Kreteńczyk, a więc prawdą jest to, co głosi, tzn. że Kreteńczycy są kłamcami, bo sam kłamie.

Dwa dzieła o kłamstwie napisał na przełomie IV i V wieku Augustyn Aureliusz, w których oddzielił kłamstwo od błędu i powiązał je ze świadomym, celowym wprowadzaniem w błąd. Symbolem kłamstwa jest wąż z wysuniętym, rozdwojonym językiem: rozdwojony język może symbolizować kłamstwo, ale też wąż kojarzy się z jadem, z ukąszeniem, które zadaje śmierć. Ten symbol obrazuje niebezpieczeństwo, jakie stanowi kłamstwo. Według Biblii pierwszym kłamcą był Kain. Kiedy Bóg zapytał go o jego brata Abla, którego Kain zabił, odpowiedział: „Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?”.

Ciekawe jest zagadnienie kłamstwa w kontekście manipulacji. Jest ono zjawiskiem dość powszechnym zarówno w życiu poszczególnych osób, jak też w funkcjonowaniu pewnych instytucji, w polityce i innych przejawach życia społecznego.

Nawet w naturze spotykane są przykłady mimikry, czyli mających zapewnić przetrwanie form oszukiwania przeciwnika. Mistrzynią mimikry jest biedronka, która w obliczu niebezpieczeństwa nieruchomieje, sprawiając wrażenie martwej, co zniechęca agresora. Podobne zachowania można spotkać u oposów, nawet w powiedzeniu angielskim „udawanie oposa” znaczy oszukiwanie. Psychologowie opisują takie zachowanie jako tanatomimetyczne, będące mechanizmem adaptacyjnym służącym uniknięciu śmierci. Śmierć potrafi też udawać lis w obliczu zagrożenia oraz ośmiornica, która dodatkowo okrywa się w takiej sytuacji czarną atramentową zasłoną, a gąsienice żyjące w Brazylii potrafią rozszerzyć swoją przednią część ciała, tak że stają się podobne do węża.

Skłonność do kłamstwa niewątpliwie jest cechą osobowości. Wiadomo, że istnieją ludzie o większej skłonności do kłamstwa niż biegłości w nim, ale mimo że ich kłamstwa są demaskowane, nie potrafią się powstrzymać. Wydaje się, że ludzie czasem kłamią z lęku, czasem z przyzwyczajenia, a czasem kłamią altruistycznie, tzn. by nie zrobić komuś przykrości. Są też kłamstwa mimowolne, które nie czynią nikomu krzywdy. Kłamstwo jest to fałszywa wypowiedź, której celem jest świadome wprowadzenie w błąd innych. Jest wiele słów o znaczeniu bliskim kłamstwu, co świadczy o powszechności zjawiska. Najbliższe znaczeniowo są: oszukiwanie, wprowadzanie w błąd, zmyślanie, fałszowanie. Zbliżone są pojęcia: zaciemnianie, dezinformacja, zatajanie, ukrywanie, przekręcanie, gmatwanie, mataczenie, dwuznaczność, dwulicowość.

Kłamstwo bywa mechanizmem obronnym osobowości przed karą za czyn niepożądany, przed różnymi formami poniżenia oraz pojawia się z chęci wyróżnienia się pod jakimś względem. Wypowiadanie kłamstw poprzedza decyzja o takim zachowaniu, czyli jest to działanie przemyślane. Poznanie motywów kłamstwa ma duże znaczenie, ponieważ pozwala na stosowanie odpowiednich metod przeciwdziałania. Kłamstwo może mieć także charakter patologiczny, kiedy osoba odczuwa przyjemność, gdy udało się jej kogoś oszukać. Przestępcy, m.in. złodzieje, niejednokrotnie popełniają przestępstwa, bo takie działanie sprawia im przyjemność, a jeśli są przesłuchiwani, to sprawia im satysfakcję wprowadzenie w błąd osoby przesłuchującej ich.

Molier w Świętoszku ukazał Tartuffe’a, którego nazwisko z włoskiego oznacza szalbierstwo czy oszustwo. Kryjąc się pod religijną maską, zyskał korzyści finansowe, fałszując akty prawne rujnujące jego dobroczyńcę (d’Almeida, 2004).

Niektórzy autorzy włączają w obręb kłamstwa także zespół Münchhausena, polegający na impulsywnym wytwarzaniu objawów choroby, najczęściej somatycznej, w celu zwrócenia na siebie uwagi rodziny, a częściej pracowników służby zdrowia. Objawy podawane przez takich pacjentów są tak dokładnie udawane, że niejednokrotnie dochodzi do kosztownych badań diagnostycznych, a czasem nawet zabiegów operacyjnych. Zespół ten może występować pod różnymi postaciami w zależności od podawanych dolegliwości: 1) laparatomofilia – dolegliwości brzuszne, 2) haemorrhagia histrionica – krwawienia z różnych organów, 3) dermatitis autogenica – wywołane przez pacjenta uczulenia, 4) hipoglikemia – niedocukrzenie wywołane przez wstrzyknięcie sobie insuliny lub przyjmowanie leków przeciwcukrzycowych, 5) syndroma neurologicum – skargi na omdlenia, bóle głowy, drgawki.

Baron von Münchhausen opowiadał słuchaczom o swoich dwóch podróżach na księżyc, o podróży do wnętrza Ziemi, locie na kuli armatniej. Te opowieści były oczywistymi zmyśleniami, kłamstwami, które kierowały na niego uwagę słuchaczy. Takie zachowania bywają nazywane też mitomanią.

Odmianą zespołu Münchhausena jest zespół Ahaswera, czyli Żyda Wiecznego Tułacza – chory wędruje od lekarza do lekarza, od szpitala do szpitala i domaga się leków, głównie przeciwbólowych. Jeszcze inną odmianą jest zespół albatrosa polegający na prześladowaniu lekarza, który wykonał u chorego operację, skarżąc się na trwające dolegliwości i domagając się leków.

Ze względu na motywy możemy wyróżnić kilka rodzajów kłamstw. Kłamstwa mimowolne to kłamstwa nieprzemyślane, z których można sobie zdać sprawę dopiero po wypowiedzeniu ich albo w trakcie wypowiadania. Są to stwierdzenia dotyczące samopoczucia, drobne przesądy i kłamstewka. Najczęściej stosowane są w celu zwrócenia na siebie uwagi, co umożliwia zapoczątkowanie własnej pozytywnej autoprezentacji. Do mimowolnych należą też kłamstwa grzecznościowe. Kiedy ktoś pyta o samopoczucie albo jak wygląda, najczęściej odpowiedź jest zgodna z zasadami grzeczności. Kłamstwa te są utrzymywane dzięki konformistycznej postawie, co sprzyja zaspokojeniu potrzeby akceptacji. Nie wyrządzają nikomu krzywdy, nie naruszają panujących stosunków, a w zasadzie są jak smar, bez którego nasze interakcje z innymi byłyby jak zgrzytająca maszyna. Zgadzamy się często z wypowiedzią kogoś ważnego z wygodnictwa, bo po pierwsze, nie musimy rozważać, czy to prawda czy nie, po wtóre, lepiej się nie narażać, zaprzeczając czy poddając pod dyskusję tę wypowiedź. Kłamcy częściej niż osoby prawdomówne używają takich sformułowań, jak: zawsze, nigdy, każdy, poza tym częściej można zauważyć przerwy w wypowiedzi, zmiany tonu, przejęzyczenia.

Kłamstwa altruistyczne używane są przez lekarzy, którzy nie chcąc pogarszać stanu psychicznego śmiertelnie chorego pacjenta, nie mówią mu wprost o zagrożeniu życia.

Święty Augustyn określił kłamstwa mianem grzechu. Podzielił je na dziewięć kategorii, począwszy od kłamstwa pomocnego innym, poprzez takie, które ranią innych, aż po kłamstwa dotyczące religii. Tomasz z Akwinu podzielił kłamstwa na żartobliwe, konieczne i świadomie obliczone na szkodę. Kłamstwa żartobliwe, opowiadanie anegdot, wymyślonych śmiesznych historyjek, dowcipów, kalamburów wywołują śmiech słuchaczy. Rozśmieszenie powoduje, że opowiadający uzyskują chwilową władzę. Charakterystyczne jest to, że tymi kłamstwami posługują się zazwyczaj mężczyźni, kobiety najczęściej odpowiadają, że „nie pamiętają dowcipów”, czyli ich celem nie jest zdobywanie władzy. Opowiadanie dowcipów daje chwilową przewagę nad słuchaczami, ponieważ ludzie, śmiejąc się, na chwilę stają się mniej czujni, a opowiadający dowcip chwilowo uzyskuje władzę nad słuchającymi, co zresztą poprawia też jego obraz siebie.

Kłamstwami manipulacyjnymi kłamca uzyskuje określone korzyści ze strony innych osób. Przez manipulację słowem kłamca wkrada się w łaski, czerpie zyski, osiąga własne cele, wykorzystuje, dąży do kontrolowania. Kłamstwo ma wywołać w innych poczucie winy, współczucie czy też jeszcze inne emocje. A wpływ na drugiego człowieka jest tym łatwiejszy, im wcześniej pojawi się u niego poczucie winy.

Przez kłamstwa destrukcyjne kłamca nic nie uzyskuje, ale wyrządza szkodę innym. Motywem może być tutaj chęć zemsty, zazdrość. Ludzie mszczą się na osobach, o których sądzą, że są przyczyną ich nieszczęść, złej sytuacji. W sumie jedyną rzeczą, którą może zyskać w tej sytuacji kłamca, jest satysfakcja, poczucie mocy, sprytu, czyli zyskuje na swojej samoocenie.

Tak więc widać, że powodów, dla których ludzie kłamią, jest wiele. Jedną z przyczyn kłamstwa jest proces tworzenia autoprezentacji. Kłamstwa egotystyczne głównie polegają na podniesieniu samooceny kłamcy bądź też na obronie twarzy. Zaprezentowanie się w lepszym świetle, koloryzowanie swojej przeszłości czy opowiadanie o osiągnięciach powoduje, że ludzie zyskują uznanie i dlatego jest tak duży popyt na tego rodzaju kłamstwa.

Psychologowie mianem autoprezentacji określają proces kontrolowania przez jednostkę sposobu, w jaki jest postrzegana przez otoczenie. Autoprezentacja inaczej określana jest jako manipulowanie wywieranym wrażeniem. Warto odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak ważną rolę w naszym życiu odgrywa autoprezentacja. Niektórzy twierdzą nawet, że wszystkie nasze działania są podporządkowane w pewnym stopniu dążeniu do wywarcia odpowiedniego wrażenia na innych. Być może jest w tym część prawdy, choć zazwyczaj nie pamiętamy o autoprezentacji, tylko po prostu działamy. Zabiegi autoprezentacyjne świadomie stosujemy głównie w pracy lub w związkach damsko-męskich. Manipulowanie wywieranym wrażeniem ma raczej wydźwięk pejoratywny, w rzeczywistości jednak pozwala na nawiązywanie kontaktów. Wiemy, jak trudno jest rozmawiać z osobami nowo poznanymi, dlatego pewien stopień autoprezentacji jest konieczny, abyśmy mogli komunikować się między sobą.

Niektórzy autorzy dzielą kłamstwa na agresywne i obronne; do pierwszych zaliczają kłamstwa z próżności, z zemsty, fałszywe oskarżenia; do drugich kłamstwa w celu ukrycia własnych uczuć albo uniknięcia kary.

Popularność kłamstwa podczas działań autoprezentacyjnych jest zadziwiająca. Największa słabość ludzkiej natury polega na tym, że stosunkowo łatwo nas okłamać. Wydaje się więc, że miejsce kłamstwa w komunikowaniu jest trwałe i konieczne. Ludzie kłamią, bo kłamstwa sprawiają, że świat wydaje się przyjemniejszy, kłamstwa są mniej kłopotliwe niż prawda i mniej zniechęcające, dają doraźne korzyści.

Kłamca dąży do tego, by przechytrzyć i wykorzystać osobę okłamywaną. Ludzie kłamią, bo tak wyrażają swoją pogardę albo gdy osoba okłamywana może im zagrażać, czyli gdy czują lęk. Kłamstwo niemal zawsze sygnalizuje i umacnia istnienie w stosunkach międzyludzkich jakiejś przemocy, chęci wykorzystania, pogardy lub strachu.

Kłamstwa agresywne pojawiają się w działaniach manipulacyjnych, są stosowane w zasadach politycznych, szczególnie systemów totalitarnych, lub w kalekiej formie demokracji, gdzie wciąż funkcjonuje sterowanie ludźmi. Nie ulega wątpliwości, że większą skłonność do kłamstwa mają osoby z nieprawidłową osobowością. Człowiek dobrze przystosowany, z rozwiniętą uczuciowością wyższą, w zasadzie nie kłamie, chyba tylko gdy może w ten sposób uratować czyjeś czy swoje życie. Częste kłamstwa dorastających dzieci być może mają związek z nietolerancyjnością rodziców, ale takie wyjaśnienie ich przyczyn podawane przez psychologów i pedagogów jako jedyne nie wydaje się wystarczające. Niejednokrotnie w rodzinach, gdzie jest kilkoro dzieci, jedno kłamie częściej niż inne, ukrywa przed rodzicami wiele spraw, kręci i oszukuje, podczas gdy inne dzieci nie mają takich skłonności. Jest prawdopodobne, choć nie udowodnione, że skłonność do kłamstwa jest w niektórych przypadkach uwarunkowana genetycznie, jako cecha dyspozycyjna. Według Eysencka „u dorosłych osób istnieje uwewnętrzniony system norm, a w tym systemie jednostkowe moralne wychowanie najczęściej piętnuje kłamstwo” (za: Witkowski, 2002).

Kłamstwa grzecznościowe są nieodłączną częścią prawie każdego kontaktu towarzyskiego i wiążą się z konformizmem lub zasadą wzajemności, kiedy cieszymy się prezentem, który nam się nie podoba, chwalimy dania, które nam nie smakują, uśmiechamy się do osoby, której nie znosimy.

Kłamstwo odgrywa także niemałą rolę w działaniach propagandowych.

Kiedy ktoś posługuje się językiem w celu osiągnięcia zamierzonych celów zarówno w stosunku do pojedynczej osoby, jak i grup społecznych, przede wszystkim przeprowadza odpowiednią selekcję podawanych faktów i argumentów. W tym celu może stosować kłamstwa, insynuacje, szkalowanie, zastraszanie, pochlebstwa. We wszystkich tych działaniach jest wykorzystywany język.

W ramach używania języka można też manipulować za pomocą podawania półprawd. Ktoś wypowiedział kiedyś niezwykle trafne zdanie, że nie jest ważne, ile prawdy się wypowie, ale ile się jej ukryje. Półprawda może być zawarta w kilku słowach lub całym artykule, referacie czy przemówieniu. Półprawdą może być przedstawienie zjawiska lub faktu w barwach ciemnych, z pominięciem jasnych lub odwrotnie. Celowe zatajenie części informacji jest pomocne w wytwarzaniu do niej stosunku pożądanego przez manipulatora. Przemilczanie prawdy bezpośrednio nie zniekształca informacji, ale może powodować, że z tej części prawdy słuchacz wyciągnie mylne wnioski. I o to chodzi kłamcy stosującemu tę taktykę.

Kłamstwa lub niedopowiedzenia mogą odnosić się do przeszłości, kiedy kłamca dąży do ukrycia swoich przeszłych czynów, co w przypadku czynów nagannych mogłoby wpłynąć na jego obraz w oczach rozmówcy. Częściej jednak kłamstwo ma na celu uzyskanie korzyści w niedalekiej przyszłości.

Najłatwiejsza forma kłamstwa to ukrywanie, przemilczanie i zatajanie, co nie jest uważane za tak naganne, jak jawne kłamstwo.

Fikcję od kłamstwa odróżnia to, że fikcja nikomu nie szkodzi, w filmach czy w literaturze może być interesującym tematem, może bawić, straszyć, ale nie jest skierowana przeciwko komuś. Fikcja nie jest ani prawdą, ani kłamstwem.

Rozpoznanie kłamstwa nie zawsze jest łatwe. Inteligentny kłamca, który często kłamie, ma doskonale opanowane sposoby, tym lepsze, im bliżej zna osoby oszukiwane. Niektórzy ludzie dają się oszukiwać. Powody mogą być różne. Najczęściej ulegają kłamstwu dla wygody, dla spokoju, nie podają w wątpliwość wypowiedzi kłamcy, szczególnie gdy jest on ich przełożonym. Czasem udają, że wierzą w oczywiste kłamstwa, by się nie narazić, nie stracić łask, zwłaszcza gdy mogą uzyskać dla siebie jakieś korzyści. Stopień emocjonalnego pobudzenia i motywacji wpływa na myślenie i działanie zgodnie z krzywą Gaussa, zbyt mały stopień pobudzenia i zbyt duży działają niekorzystnie. Podczas zbyt dużego pobudzenia zaburzeniu ulega pamięć operacyjna, która decyduje o możliwości wykorzystania wiedzy w konkretnej sytuacji. Kłamca w kontakcie z osobą, którą chce okłamać, celowo doprowadza ją do poziomu pobudzenia zbyt dużego, aby jej funkcjonowanie psychiczne uległo obniżeniu. W tej sytuacji kłamstwo może być przyjęte bez sprzeciwu.

Kłamstwo może być zaplanowane, zachodzić w specjalnie wyreżyserowanej sytuacji. Kłamca sprawia na osobie okłamywanej wrażenie szlachetnych intencji, a kiedy ta osoba nabierze zaufania i wytworzy sobie pozytywny obraz kłamcy, jego postawa pozytywna powoduje, że tak go będzie spostrzegał, nawet jeśli dowody będą świadczyły inaczej. Inną metodą kłamstwa jest fałszywa prawdomówność polegająca na tym, że osoba, której usiłuje się udowodnić kłamstwo czy oszustwo, pozornie się do tego przyznaje, ale przez przesadne przerysowanie odbiera zarzutowi znamiona prawdy. Takie przerysowanie chroni przed rzeczową analizą zachowania. Przykładem może być obrona kłamcy przed zarzutem brania łapówek np. za przyjęcie na studia: „Tak, brałem od wszystkich. Codziennie ustawiały się do mnie kolejki dziadków i babć studentów”.

Kłamstwo wymaga dobrej pamięci i zaangażowania intelektualnego. Kłamca musi pamiętać swoją kłamliwą wersję wydarzeń, ale też wydarzenia rzeczywiste. Musi te wersje za każdym razem uzgadniać w swoim umyśle. Nie na darmo już w XVI wieku istniało przysłowie mendacem oportet esse memorem (kłamcy trzeba tęgiej pamięci). Kłamcy i oszuści jednak czerpią z kłamstwa zadowolenie i radość z osiągniętego rezultatu, co ma znaczenie w procesach manipulacyjnych.

Często stosowaną przez kłamców metodą jest zmienianie tematu rozmowy, kiedy okłamywani mogliby mieć okazję do zakwestionowania ich wypowiedzi. Niejednokrotnie ta zmiana tematu jest gwałtowna, dotyczy zupełnie nowej treści. Osoba usiłująca ukryć prawdę z emfazą i rozwlekle wypowiada treści o zabarwieniu politycznym, religijnym, wspomnieniowym. Stosunkowo łatwo zmienić temat drażliwej rozmowy, zaczynając opowieści o złym stanie zdrowia swojego lub członków rodziny. Ten sposób, jak też użalanie się nad złymi stosunkami we własnej rodzinie, jest częściej używany przez kobiety.

Może zwróciliście uwagę na opisaną w Ani z Zielonego Wzgórza starszą panią posługującą się metodą, którą można nazwać „taka jestem biedna, słaba – róbcie więc to, czego sobie życzę”. Nie można było jej denerwować, bo mówiła, że dostanie ataku serca i umrze, nie można otwierać okien, bo szkodziło jej słońce itd.

Inną metodą jest atakowanie osób, które mogłyby zakwestionować treść wypowiedzi zawierającej kłamstwo. Zdarza się, że jeśli komuś uda się podać w wątpliwość taką wypowiedź, kłamca udaje, że nie zrozumiał, o czym mówi osoba kwestionująca, albo twierdzi, iż sprawę wyjaśni na wyższych szczeblach władzy, jest w trakcie załatwiania, dowiaduje się, porozmawia o tym z kimś, kto rzekomo spróbuje to wyjaśnić. Metoda ta nazywana jest używaniem czasowników nieokreślonych: spróbuję, dołożę starań, postaram się. Najczęściej użycie tych słów nic nie znaczy, nie można liczyć, że doprowadzą one do faktycznych działań. Jeśli zgodnie z zamiarem manipulatora okaże się, że nic nie zrobił dla instytucji czy osoby, której obiecał, że spróbuje, to najprostszym wytłumaczeniem jest: „Próbowałem, ale…”. Te „ale” są różne i często ludzie dają się nabrać, dalej ufają kłamcy, sądząc, że faktycznie próbował.

Inną formą kłamstwa jest używanie zdań bez podmiotu np. „Jest prośba”, „Istnieje pogląd”. Zdania te można zrozumieć tak, że ktoś ma prośbę, ktoś wyraża pogląd, ale często używane są, by ich adresat rozumiał, iż tak jest faktycznie, chociaż nie jest to prawda. Obroną przed taką manipulacją jest żądanie wyjaśnienia, kto ma prośbę, kto wyraża pogląd.

Jasne myślenie może utrudniać kłamcy stres. W wypowiedzi, która ma przesłonić problem, pojawiają się wątki poboczne, niezwiązane z przedmiotem rozmowy, mowa sprawia wrażenie rozkojarzonej, trudno zrozumieć, co jest głównym jej przedmiotem. Najczęściej pojawiają się wątki już kiedyś wypowiadane, podkreślanie swoich zasług lub spiskowa teoria dziejów.

Celowe tworzenie teorii spiskowych może służyć walce rywalizacyjnej w różnych dziedzinach życia. Już w I wieku użył tej metody manipulacji Neron, rozpuszczając pogłoskę, że chrześcijanie podpalili Rzym. W późniejszych czasach, aby zwrócić społeczeństwo przeciwko Żydom, rozpuszczano plotki o tym, że porywają dzieci, by z ich krwi przyrządzać mace. Na małą skalę metody tej używają osoby, które chcą nastawić grupę społeczną negatywnie do swojego wroga, a pozytywnie do siebie. Można oskarżyć kogoś, że np. pisze anonimy przeciwko niemu i macierzystej instytucji, co nastawia wrogo innych pracowników do oskarżonej osoby, a oskarżyciela stawia w sytuacji pokrzywdzonego. Istnieją wskazówki, jak doskonale stosować tę metodę (Gruter, 2005):

1) Podawaj w wątpliwość, kiedy ktoś twierdzi, że cokolwiek na świecie dzieje się przez przypadek.

2) Łącz pozornie niepowiązane ze sobą wydarzenia i nadawaj im nowy sens.

3) Nazwij wroga po imieniu.

4) Demaskuj nikczemne motywy.

5) Wymyśl stowarzyszenie sprawców i wskazuj jego istnienie jako potwierdzenie twojej teorii.

6) Zabezpieczaj się przed krytykami, twierdząc, że są w błędzie albo w jakimś związku z wrogiem.

7) Ostrzegaj co jakiś czas, że spiskowcy zaraz uderzą i podkreślaj konieczność przeciwdziałania.

8) Apeluj o czujność.

Jeśli ktoś kłamie, to jego myślenie musi przebiegać dwutorowo. Wiedząc, że kłamie, jeden proces myślowy dotyczy tego, co i jak chce przekazać słuchaczowi, ale drugi proces dotyczy tego, co kryje się za kłamstwem. Jeśli ktoś kłamie, bo zobowiązał się do fałszowania rzeczywistości dla swoich prywatnych zysków albo coś mu grozi za ujawnienie prawdy, to stara się być przekonywujący, wkłada w kłamstwo wiele wysiłku, nie tylko intelektualnego, ale także emocjonalnego. Musi ponadto pamiętać poprzednie kłamstwa, na których podstawie rozwija dalsze, ale dla ich wiarygodności musi być zachowana pewna spójność.

Kłamcy mogą mieć poczucie winy z tego powodu, że wprowadzają kogoś w błąd, albo mogą się cieszyć ze znalezienia ofiary. Zarówno poczucie winy, jak i radość, że ktoś dał się nabrać, mogą być widoczne w mowie ciała lub barwie głosu. Zmiany barwy i wysokości głosu wskazują na to, że osoba mówiąca przeżywa silne emocje, szczególnie takie, jak podniecenie, gniew lub frustracja. Podwyższony głos ma zwrócić uwagę słuchaczy, obniżony wskazuje na chęć wycofania się z poruszonego tematu. Głośne lub szybkie wypowiedzi mogą wynikać z podniecenia, strachu lub gniewu. Zmiana jakości głosu i sprzeczność jego cech z treścią wypowiedzi może wskazywać, że osoba ta kłamie, czyli ma na celu oszukanie nas. Jeśli ktoś robi dłuższe przerwy podczas wypowiedzi albo nie odpowiada zaraz po zadaniu mu pytania, to można sądzić, że tę przerwę wykorzystuje na zastanowienie się, jak najbardziej wiarygodnie przedstawić kłamliwą odpowiedź.

Osoba, która mówi nieprawdę, gdy chce oszukać rozmówcę, może czasem pokrywać swoje zdenerwowanie głośnym śmiechem. Może wybuchać też śmiechem, kiedy wydaje się jej, że oszustwo się udało. Jest to śmiech ulgi i odprężenia. Kiedy ktoś kłamie, nawet osoba najbardziej sprawna w tym działaniu, to kłamstwo wpływa na tok myślenia i zachowanie.

Charakterystycznym zachowaniem osoby, która kłamie w jakiejś dziedzinie, jest tendencja do gwałtownego reagowania za każdym razem, kiedy ten temat się pojawia w rozmowie, przy czym reakcje te za każdym razem są podobne.

Pewne wskazówki, czy wypowiedź jest kłamstwem, daje znajomość mowy ciała. Psycholodzy twierdzą, że przez kanał niewerbalny dociera do nas około 65% informacji. Obserwacja zachowania pozwala na odczytanie reakcji emocjonalnych, jakie dana osoba przeżywa. Należy zwracać uwagę na to, czy zachowanie w czasie wypowiedzi jest w jakiś sposób nietypowe. Pochylona głowa z podbródkiem cofniętym w kierunku szyi podczas słuchania wskazuje na to, że słuchacz nie daje wiary mówiącemu, a taka pozycja podczas wypowiedzi wskazuje, iż mówiący nie wierzy w to, co sam mówi. Dowodem nieszczerości jest niezgodność wyrazu poszczególnych części twarzy, kiedy np. ktoś się uśmiecha ustami, a oczy ma chłodne i szczęki zaciśnięte. Podczas fałszywego uśmiechu nie funkcjonują mięśnie okrężne oczu i nie występują charakterystyczne dla szczerego uśmiechu zmarszczki przy kącikach oczu. Uśmiech fałszywy cechuje się także tym, że albo znika zbyt szybko, albo utrzymuje się zbyt długo. Brak mimiki w czasie rozmowy wskazuje, że kłamca chce ukryć istotną informację, dąży do oszukania rozmówcy, więc prawdopodobnie to, co myśli, różni się istotnie od tego, co mówi. Wielu ludzi wierzy w to, że w rysach twarzy tkwią cechy charakteru, że można go rozpoznać, tylko obserwując czyjąś twarz. Wyraz twarzy może dawać podstawy do stwierdzenia, czy dana osoba przeżywa aktualnie szczęście, strach, zdziwienie, gniew, smutek, wstręt lub pogardę. Oprócz wyrazu twarzy można wnioskować na podstawie tonu głosu, sposobu poruszania się i gestykulacji. Ludzie podobni do siebie fizycznie są uważani za podobnych także charakterologicznie czy osobowościowo. Wydaje się, że stałość wyglądu świadczy o stałości charakteru.

W czasie mówienia kłamstw dłonie poruszają się w okolicy ust, nosa, oczu lub uszu, co ma na celu nieświadome zasłanianie tych części twarzy, które mogłyby zdradzić, że osoba mówi nieprawdę. Zakrywanie ust dłonią albo ich zaciskanie ma na celu kontrolowanie wypowiedzi, podobnie jak wkładanie do ust różnych przedmiotów lub operowanie dłońmi w pobliżu warg. Podobną rolę spełnia zagryzanie warg, dotykanie, pocieranie, drapanie nosa, gładzenie się po nim albo ściskanie końca nosa dwoma palcami. Założenie rąk na piersiach świadczy o odrzuceniu danego zagadnienia, o wrogim nastawieniu. Wskazywanie palcem w kierunku rozmówcy z odchyleniem ku dołowi świadczy o dużym stopniu agresji do rozmówcy. Wysuwanie środkowego palca w celu potarcia nosa albo w czasie gestykulacji wskazuje na nieszczerość wypowiedzi.

Pewne wskazówki, czy ktoś kłamie, można wysnuć z obserwacji oczu. Uniesienie brwi, zaokrąglenie oczu czy szersze ich otwarcie mogą sugerować, że osoba zastanawia się nad udzieleniem wykrętnej odpowiedzi. Taki wyraz oczu ma wskazywać na otwarcie i uczciwość, ale najczęściej kryje się za tym nieuczciwość, czyli chęć ominięcia prawdy.

Utrzymywanie kontaktu wzrokowego w czasie przekonywania ma doprowadzić rozmówcę do takiego stanu ducha, że nie powinien nawet myśleć o poddaniu ocenie prawdziwości wypowiedzi, taki wzrok to niewerbalne polecenie, by nie zastanawiać się nad prawdziwością podawanych treści i nie podawać ich w wątpliwość. Oznacza to, że patrzenie w oczy, które można by uznać za oznakę szczerości, sygnalizuje, iż rozmówca chce nas oszukać. Ohme (2003) w książce Podprogowe informacje mimiczne podkreśla, że ukrycie przeżywanych emocji jest niemożliwe. Mimo że chcemy ukryć to, co czujemy, do rozmówcy mimo naszej woli i świadomości przedostają się mikroekspresje, za które są szczególnie odpowiedzialne dwa mięśnie: marszczący brwi i okrężny oka. Ich działanie powoduje, że w twarzy uwidaczniają się nawet te emocje, które chcielibyśmy ukryć.

Obserwacja pozycji ramion może wskazywać na stosunek do rozmówcy i wypowiadanych treści. Jeśli ramiona w czasie rozmowy są ustawione równolegle do ramion rozmówcy, to jest pełne porozumienie, obie osoby są zainteresowane konwersacją. Jeżeli ramiona rozmówcy odwracają się lub następuje wzruszanie nimi, to znaczy, że nie jest on zaangażowany w treść rozmowy, odrzuca punkt widzenia rozmówcy. Jeśli odwrócenie ramion lub wzruszanie nimi nastąpi w czasie wypowiedzi, to znaczy, że osoba odrzuca własną wypowiedź, czyli to, co mówi, nie jest zgodne z prawdą. Jeżeli rozmówca w czasie rozmowy odwróci swoje ramiona, to prawdopodobnie odrzuca punkt widzenia interlokutora, a nawet nim pogardza. Odchylenie się do tyłu na krześle, założenie rąk i wciśnięcie pięści pod pachy wskazuje na odrzucenie rozmówcy. Taka pozycja podczas udzielania odpowiedzi na pytanie wskazuje, że odpowiedź jest kłamliwa.

Obserwacja nóg też może dać pewien wgląd w stan psychiczny rozmówcy. Poruszanie stopami w pozycji siedzącej, zakładanie nogi na nogę i zmiany ich ułożenia wskazują na stres lub zniecierpliwienie albo na chęć wydostania się z danej sytuacji. Trzymanie stóp pod krzesłem wskazuje na brak pewności siebie. Ktoś, kto tak trzyma stopy, czuje się gorszy od swojego rozmówcy.

Ruch ciała rozmówcy w kierunku przeciwnym jest zawsze niekorzystny, wyraża chęć odsunięcia się lub ucieczki od tematu rozmowy. Ale jeśli ktoś zwraca się w kierunku rozmówcy lub nachyla się nad nim, to może także oznaczać, że chce go kontrolować, dominować nad nim albo go zastraszać.

Aby kłamstwo było skuteczne, kłamca musi przekonać całe otoczenie, że to, co inni uważają za prawdę, prawdą nie jest, i że tylko on wie, jak jest w rzeczywistości. Wie i chce, by wszyscy, którzy go słuchają, przyjęli jego wersję. Autor kłamstwa sam musi zacząć wierzyć, że prawda jest taka, jak on to przedstawia. Jeśli sam wątpi, to traci pewność siebie i zaczyna stosować mechanizmy obrony kłamstwa, czyli zaprzeczenia.

Jednym z tych mechanizmów jest powoływanie się na niepamięć, używanie modyfikatorów, czyli wypowiedzi łagodzących kłamstwo w przypadku, gdyby je odkryto. Takie wyrażenia to np. „Rzadko popełniam taki błąd”, „Nie wydaje mi się, że mógłbym tak postąpić”. Inną metodą jest odwlekanie, kiedy kłamca ma odpowiedzieć na zadane wprost pytanie, a odpowiedź ma być oszustwem. Do mechanizmów odwlekania należą: odpowiadanie pytaniem na pytanie, udawanie, że nie usłyszał pytania, udawanie niezrozumienia pytania, odpowiedź nieadekwatna, długa przerwa przed udzieleniem odpowiedzi. Kłamcy stosują techniki opóźniające w postaci chrząkania, zająknięcia, powtórzenia słów w sytuacjach, kiedy obawiają się wykrycia kłamstwa, w obecności osób, o których sądzą, że mogą ich zidentyfikować jako kłamców, albo gdy niechcący w ich wypowiedzi kłamstwo pomiesza im się z prawdą. Taka sytuacja wprawia ich w zakłopotanie, więc chcąc uniknąć ciszy, reagują np. pokasływaniem. Innymi sposobami obrony kłamstwa są:

1) unikanie kontaktu wzrokowego,

2) zbyt wysoki lub zbyt niski ton głosu,

3) zasłanianie twarzy czy ust, odwracanie się od rozmówcy,

4) przejęzyczenia, czyli błędy lingwistyczne,

5) nieadekwatna do przekazu słownego mimika twarzy.

Nęcki (2000), opisując sposoby komunikowania się, wyróżnił takie zachowania, jak:

1) dyskwalifikacja, czyli poniżanie partnera,

2) dyskwalifikacja transakcyjna, gdy druga wypowiedź nakłada się na pierwszą, ale niejasno, enigmatycznie,

3) mieszanie w głowie, czyli mistyfikacja, mieszanie pojęć, twierdzenie, że to nadawca wie najlepiej, fabrykowanie pseudofaktów,

4) przekaz paradoksalny, czyli wypowiedź dwuznaczna, zawierająca błąd logiczny.

Często jako mechanizm zaprzeczenia występuje agresja, wybuch gniewu w stosunku do osoby usiłującej dowiedzieć się prawdy, zaatakowanie jej na jakiś zupełnie inny temat. Osobę taką kłamca postrzega jako chcącą go upokorzyć w oczach innych przez wykazanie jego nieuczciwości. Gniew pochłania siły fizyczne, uniemożliwia normalne rozumowanie i wyczerpuje emocjonalnie. Taki gniew i agresja są wyrazem strachu, że kłamstwo zostanie ujawnione, co zagraża stabilności emocjonalnej kłamcy. Ludzie wykorzystują gniew, aby zdominować rozmówcę i zapanować nad sytuacją. Źródłem gniewu kłamcy jest poczucie przytłoczenia sytuacją i tracenia nad nią kontroli. Kłamca liczy na to, że zniechęci rozmówcę do zadawania dalszych pytań. Mogą wtedy pojawiać się u niego objawy choroby somatycznej, prawdziwe lub domniemane, dolegliwości ze strony serca, uszu lub innych narządów. Powoływanie się na swoje choroby stanowi mechanizm obronny: „Nie możecie mnie atakować za moje oszustwa, bo jestem chory”. Jeśli uda nam się rozpoznać te mechanizmy, to potrafimy nie poddawać się i nie dawać wiary kłamstwom.

Osoby z zespołem Aspergera (łagodna odmiana autyzmu) nie potrafią kłamać, nie potrafią opanować zasad grzecznościowych zafałszowań własnych myśli, co utrudnia im funkcjonowanie społeczne.

Konformizm

Konformistyczne zachowanie daje szansę uzyskania akceptacji innych osób. W socjologii jest to jeden ze sposobów dostosowania jednostki społecznej. W ujęciu Roberta Mertona oznacza zgodę na realizację celów społecznych grupy za pomocą społecznie uznawanych środków lub w szerszym znaczeniu realizację norm społecznych i wartości danej grupy odniesienia. Odejście od zachowań konformistycznych określane jest w ujęciu Mertona jako dewiacja społeczna.

Zachowania konformistyczne są wskaźnikiem dużej spójności grup.

W latach 50. XX wieku opublikowano badania Solomona Ascha, z których wynikało, że na konformizm jednostki istotnie wpływają inni członkowie grupy. W dalszych badaniach ustalono, że niektóre jednostki mają większą, a nawet trwałą skłonność poddawania się autorytetom. Określono je jako osobowości autorytarne, jednostki zewnątrzsterowne, w przeciwieństwie do wewnątrzsterownych nonkonformistów niepoddających się w łatwo powadze autorytetów.

Dla zachowań konformistycznych ma znaczenie przede wszystkim ukształtowana w toku socjalizacji osobowość jednostki, lecz również typ relacji społecznych, w których jednostka uczestniczy, struktura grupy, istniejący w niej system aksjonormatywny czy rodzaj zadania realizowanego przez jednostkę w grupie, sankcjonowanie działań czy formy kontroli społecznej. Na jednostkę wywierają silniejszą presję wobec zachowań konformistycznych grupy, które próbują kontrolować większą część jej życia, w szczególności są to wymieniane przez Ervinga Goffmana instytucje totalne.

Osobowości autorytarne i związane z nimi zachowania konformistyczne występują częściej w społeczeństwach, w których dominuje władza totalitarna, w społeczeństwach demokratycznych częściej tolerowane są odstępstwa od konformizmu.

Opisuje się różne poziomy konformizmu, takie jak:

- Uleganie, gdy istnieje wyraźny konflikt między przekonaniem jednostki a presją grupy i jednostka podporządkowuje się grupie. Uleganie pojawia się jedynie wtedy, gdy grupa nacisku jest fizycznie obecna. Gdy grupa znika, jednostka wraca do swoich uprzednich przekonań czy zachowań. Motywem takiego zachowania jest zwykle lęk przed odrzuceniem przez grupę lub przed karą. „Nie kradnę, bo mnie złapią lub uznają za złodzieja”.

- Identyfikacja, gdy jednostce zależy na upodobnieniu do grupy lub osoby (jednostka identyfikuje się z grupą) i jej zachowania dopasowują się do wyobrażeń o tej grupie lub osobie. Na przykład zależy mi na tym, aby mnie oceniano jako osobę inteligentną – zachowuję się tak, jak wyobrażam sobie, że zachowuje się osoba inteligentna. Identyfikacja jest głębszą formą konformizmu, dopasowanie do grupy pojawia się nawet przy fizycznej nieobecności grupy. „Nie kradnę, bo inteligentne osoby nie kradną”. Gdy grupa zmienia swoje zdanie, ja także je zmieniam.

- Introjekcja (lub internalizacja), najgłębsza forma konformizmu, polega na uznaniu pewnych norm i wartości za własne. „Nie kradnę, bo to jest złe”. Jeśli grupa zniknie lub zmieni swoje zapatrywania, ja mimo to dalej zachowuję się zgodnie ze zinternalizowaną normą. Introjekcja jest jednym z zadań socjalizacji.

Wyróżnia się trzy podstawowe motywy zachowań konformistycznych:

- Lęk przed odrzuceniem. Ludzie boją się ośmieszenia, odrzucenia i wyjścia przed szereg, dlatego dostosowują się do zachowań innych w grupie (konformizm normatywny).

- Pragnienie racji. W niektórych sytuacjach ludzie nie wiedzą, jakie zachowania są słuszne. Naśladują więc innych, przyjmując, że skoro ktoś postępuje w dany sposób, to znaczy, że tak należy zrobić. Skoro wszyscy stoją przed przejazdem kolejowym, mimo że nic nie jedzie, to znaczy, że należy stać z jakiegoś powodu (konformizm informacyjny).

- Istnienie nagród za przestrzeganie lub sankcji za nieprzestrzeganie norm grupowych. W niektórych małych grupach społecznych sankcje zmuszające ludzi do uległości mogą przybrać skrajną formę, jak miało to miejsce w sekcie Świątynia Ludu.

W pewnych warunkach jest bardziej prawdopodobne, że jednostka będzie podporządkowywać się grupie. Czynniki związane ze skłonnością do ulegania wiążemy najczęściej z cechami grupy wywierającej nacisk, cechami zadania lub sprawy, cechami osoby, na którą wywierany jest nacisk. Dzieje się tak, gdy: w danej sytuacji osoba ma duże poczucie niepewności; dana osoba ma niską samoocenę; grupa składa się ze specjalistów; grupa jest duża (według E. Aronsona, gdy istnieje jednomyślność, to tendencja do podporządkowania się naciskowi grupy jest mniej więcej tak samo wielka wtedy, gdy jednomyślna większość składa się z trzech osób i gdy składa się z szesnastu osób); grupa jest jednomyślna; zadanie powierzone jednostce przez grupę jest pilne (problem ten przedstawił eksperyment Johna M. Harleya i C. Daniel Batona); jednostce zależy na uczestniczeniu w grupie.

Łatwiej jest o konformizm wobec grup, których wartości i normy nie stoją w sprzeczności z normami zinternalizowanymi już przez jednostkę. Dana osoba podporządkuje się grupie, gdy nie jest zaangażowana w działanie, które jest obiektem nacisku. Na przykład trudniej jest mi ulec przekonaniu grupy, że film Amadeusz jest słaby, jeśli wcześniej mówiłam już komuś, że jest świetny. Konformizm jest łatwiejszy, gdy jednostka nie ma sprzymierzeńców (choćby wyobrażonych), gdy uleganie dotyczy zachowania w odległej przyszłości, a nie tu i teraz, gdy jednostka nie ma poczucia kompetencji odnośnie do danego zadania (wie, że się na tym nie zna), gdy ma ona słabą pozycję w grupie i jednocześnie zależy jej na uczestniczeniu w grupie, gdy jednostka jest zewnątrzsterowna i gdy w grupie istnieje poczucie zagrożenia zewnętrznego.

Mobbing

Jeśli chce się uderzyć psa, zawsze kij się znajdzie.

Przysłowie polskie

W latach sześćdziesiątych pewien szwedzki lekarz dostrzegł wśród dzieci wrogie wobec siebie zachowania, utrzymujące się przez długi czas. Nazwał to zjawisko słowem „mobbing”, co można wywodzić ze słowa mob, oznaczającego „tłum” albo „oblegać”, ale też ze zwrotu to mob – „rzucać się na kogoś lub na coś”, „napadać kogoś”. Chodzi o to, że w jakiejś sytuacji grupa osób stwarza front przeciwko jednej i jej członkowie współdziałają ze sobą, by doprowadzić do jej cierpienia.

W latach osiemdziesiątych prof. Heinz Leymann zaobserwował podobne wrogie zachowania wśród pracowników w miejscach pracy. Od tej pory prof. Heinz Leymann jest wiodącym, międzynarodowym ekspertem w dziedzinie mobbing in the workplaces, czyli psychicznego znęcania się nad współpracownikami w miejscach pracy. Zjawisko to jest także znane pod nazwą terror psychiczny w miejscu pracy.

Słowa mobbing i bullying odpowiadają sytuacji, gdy jedna lub więcej osób w miejscu pracy okazuje wrogi stosunek wobec (przeważnie) jednej osoby przez dość długi okres (miesiące, lata), skutkiem czego jest represjonowanie pokrzywdzonego. Bechowska-Gebhart i Stalewski (2004) określają terminem mobbing wrogą i nieetyczną komunikację między jednym pracownikiem lub ich grupą a innym, którego zepchnięto do pozycji obronnej i pozbawiono pomocy. Najczęściej jest to sposób na poniżenie, ośmieszenie, świadome pomniejszanie wartości człowieka, odseparowanie od reszty zespołu, często przypomina polowanie z nagonką. Istnieje też pojęcie harassment, czyli nękanie.

W pewnych przypadkach, jeśli ludzie wyczują, że ich zachowania powodują cierpienie ich ofiary, te działania się nasilają na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Jeśli grupa zaobserwuje, że kogoś rzeczywiście to boli, coraz więcej osób zaczyna się przyłączać do takich działań. I tu zaczyna się mobbing.

Dla mobbingu charakterystyczne są pewne cechy:

- dokuczanie ma charakter ciągły, trwa przez dłuższy czas (co najmniej pół roku), ofiara i sprawcy są w nierównej sytuacji; mobbing dotyczy sytuacji, kiedy można się spodziewać, że dane osoby będą się często widywać;

- jest ukrywany przed otoczeniem (dokuczanie występuje tylko wtedy, kiedy ofiara jest w towarzystwie tych, którzy jej dokuczają), czasem polega na rozpuszczaniu pogłosek, że ofiara jest psychicznie zaburzona, pije, źle się prowadzi i w ogóle występują z nią problemy;

- ma charakter działania celowego (choć może być nieuświadamiany) i celem jest eliminacja tej osoby często przez kłamstwa, oszczerstwa, plotki, które mają zepsuć jej opinię.

Konflikt występuje między dwoma równie silnymi indywidualnościami, natomiast represjonowanie (mobbing/bullying) jest ukierunkowane: osoba o silniejszej osobowości terroryzuje osobę słabszą, a poprzez regularnie powtarzające się szykany coraz bardziej ją osłabia. Ataki na taką osobę mają na celu pogorszenie, a nawet niszczenie jej reputacji, przeszkadzanie i utrudnianie jej kontaktów personalnych, wpływ na wykonywaną pracę. Celem mobbingu jest izolowanie ofiary ze środowiska, ośmieszenie jej, a przez to poniżenie.

Jak dotąd nie wyodrębniono konkretnych cech charakterystycznych dla ofiar terroru psychologicznego. Wydaje się natomiast, że często przyczyny agresji mają źródło w hierarchicznych strukturach społecznych, które dominują w miejscach pracy.

Szczególnie organizacyjny nieporządek i nieporadne zarządzanie zakładem może powodować konflikty. Rodzą się one w sytuacji walki o władzę, a ich celem jest sprawienie, by osoba zagrażająca dotychczasowej władzy stała się kozłem ofiarnym. Jeśli taka sytuacja utrzymuje się przez dłuższy czas lub regularnie się powtarza, możemy powiedzieć, że mamy do czynienia z terrorem psychologicznym. Problem takich zachowań międzyludzkich istniał od zawsze w najróżniejszych społeczeństwach, choć w niektórych społecznościach jest on wyraźniejszy niż w innych. Prawdopodobnie w społeczeństwach, gdzie dochodzenie do władzy, uzyskiwanie pozycji jest oparte na niejasnych, nieokreślonych ściśle regułach, zachowania takie są częstsze niż tam, gdzie istnieją przejrzyste zasady.

Klasycznym przejawem mobbingu jest używanie słów i zachowań godzących w godność człowieka i jego podstawowe prawa.

Mobbing jest szczególnie nasilony przy wysokim bezrobociu, kiedy pracodawca może dyktować warunki. Przy coraz silniejszej konkurencji wiele firm dąży do ograniczenia kosztów pracy do minimum – ich celem jest płacić mało, ograniczać wszelkie zabezpieczenia socjalne i wymagać jak najwięcej. Mobbing może być formą manipulacji, gdy szef, grożąc zwolnieniem z pracy lub nieprzedłużeniem umowy o pracę pracownikom niewypełniającym jego poleceń, które z punktu ich widzenia nie są słuszne, wymusza ich posłuszeństwo.

Wyższą formą jest mobbing piętrowy, czyli pionowy, tzn. grożenie osobom odpowiedzialnym za pracę pewnej części pracowników, że za ich niesubordynację poniosą konsekwencje ich podwładni.

Taka forma mobbingu wywołuje niepokój u osób odpowiedzialnych o los pracowników, szczególnie dlatego, że narażają się zarówno kierownictwu, jak i podwładnym. Zazwyczaj w takich układach polecenia szefa są tendencyjne, mają na celu ochronę jego prywatnych interesów. Dodatkową korzyścią dla osoby stosującej ten typ mobbingu jest wywołanie konfliktów i niepokoju w strukturach poziomych, czyli w grupach zawodowych, i w strukturach pionowych, czyli na linii kierujący – podwładni.

Mobbing nie dotyczy tylko szykan kierownictwa wobec podwładnych. Mobbing poziomy dotyczy relacji między pracownikami.

Wielu menedżerów nie zdaje sobie sprawy, że ich firma jest skomplikowanym systemem społecznym pełnym najróżniejszych interesów, nieformalnych układów, sympatii i antypatii. Firma nie jest elegancką strukturą pokazywaną gościom w folderach. Trwają w niej ciągłe gry pracowników o realizację swoich celów i interesów. Jest to wymarzone wręcz miejsce do mobbingu. Każda z koalicji dąży do pognębienia wewnętrznego przeciwnika, uciekając się często do szykan i zastraszania.

Formą mobbingu jest też dyskredytacja. Słowo to z języka francuskiego oznacza: podważać zaufanie, pomniejszać autorytet, psuć opinię, kompromitować. Jeśli nie można się pozbyć przeciwnika czy konkurenta i trzeba tolerować jego obecność w firmie, to można pozbawić go dobrego imienia, odebrać jego działaniom znamiona użyteczności dla firmy, a jego samego wiarygodności.

Niech sobie działa, ale pod warunkiem, że to my będziemy narzucać standardy oceny, kryteria kwalifikacji wszelkich działań, hierarchię wartości… […] Niech sobie działa, byle to działanie nie tworzyło alternatywy programowej i ideowej, byle działanie to nie pozostawiało trwałego śladu w świadomości społecznej. […] Dążymy do tego, aby działanie (wypowiedź) przeciwnika w ogóle nie doszło do skutku albo też aby pozostało niezauważone lub aby nie przyniosło rezultatów ze względu na opór odbiorców, uprzedzenie, zlekceważenie, dezaprobatę lub przynajmniej dezorientację (Karwat, 2000, s. 126, 128).

Metodą mobbingu jest opisywana prze Karwata (2000) dyskredytacja tezauryczna polegająca na przekreślaniu dorobku przeciwnika, czego punktem wyjścia jest: „Mój przeciwnik to zero, nikt”. Negowanie dorobku może polegać na kwestionowaniu jego wartości merytorycznej, twierdzeniu, że już nie jest on aktualny. Inną metodą jest udawanie niewiedzy na temat tego dorobku. Jeśli manipulator będący wyrocznią i najwyższym autorytetem nie zna tego dorobku, to widocznie jest on bez wartości.

Dyskredytacja poznawcza polega na rozgłaszaniu wieści o małych możliwościach intelektualnych przeciwnika; dyskredytacja ideowa zarzuca brak zasad, cynizm i cwaniactwo; moralna polega na tym, że jeśli ktoś nie zgadza się z poglądami manipulatora, które według niego są jedynymi słusznymi, to nie jest uczciwy. Dyskredytacja moralna poszukuje w życiorysie czynów niemoralnych, by stworzyć nieufne nastawienie niezależnie od tego, jak jest naprawdę. Dyskredytacja psychologiczna polega na dążeniu do wytworzenia wokół rywala atmosfery nieufności, podejrzliwości przez ukazanie go jako niezrównoważonego, dziwacznego, obcego, innego, odmiennego; biograficzna analizuje przeszłość i wyszukuje w niej „haki”, nieprawdziwe albo wyolbrzymione, co ma podważyć wiarygodność przeciwnika; estetyczna wyszukuje w powierzchowności ujemnych cech, defektów urody, ubrania, fryzury; towarzyska uważa za niewłaściwe środowiska, z którymi kontaktuje się osoba dyskredytowana; prawnicza przedstawia jego zachowania jako przestępcze lub przynajmniej podejrzane albo przypisuje mu przynależność do jakiejś grupy przestępczej, mafii czy gangu; społeczna używa stereotypów klasowych czy społecznych, demograficznych, rasowych, opartych na uprzedzeniach; światopoglądowa dotyka spraw wyznania, praktykowania zasad religijnych; polityczna poszukuje przynależności partyjnej i jakakolwiek by ona była, zawsze można jej coś zarzucić.

Karwat (2000) stwierdził, że dyskredytacja ma program minimum albo maksimum. Program maksimum ma na celu zdyskwalifikowanie przeciwnika, zdegradowanie go w opinii publicznej, wreszcie jego zniszczenie i uniemożliwienie skutecznego funkcjonowania. Program minimum to zasianie nieufności do przeciwnika, co powoduje trudności w utrzymywaniu bliskich kontaktów, bo po zastosowaniu takiej dyskredytacji trudno o zaufanie.

Inny podział dyskredytacji to: 1) dyskredytacja pierwszego stopnia, czyli podważanie wiarygodności, co ma podważać zaufanie i uniemożliwiać poparcie, 2) dyskredytacja drugiego stopnia – zniesławianie, przeinaczanie wypowiedzi, przypisywanie cech nieakceptowanych w danym środowisku, posądzanie o nieetyczne zachowania czy postępowanie, czyli imputowanie cech niekorzystnych. Chodzi o takie przetworzenie zachowania czy wypowiedzi, by wykazać błędy, jeśli ktoś np. jest rzeczowy, można powiedzieć, że jest pospolity czy trywialny, jeśli myśli abstrakcyjnie, można go nazwać teoretykiem oderwanym od rzeczywistości. Zniesławianie może przybierać formę zakamuflowaną, niewypowiadaną wprost albo powoływania się na jakąś osobę, która doniosła, ale tak naprawdę takiej osoby nie było. Można nawet udawać zaniepokojenie takimi pogłoskami.

Dyskredytacja odgrywa istotną rolę w manipulacji, kiedy przedstawia się osobę manipulowaną w niekorzystnym świetle, co ma na celu podeptanie jej godności, poniżenie, w końcu wyeliminowanie z gry jako niegodnego zaufania przeciwnika, wreszcie wyizolowanie z grupy. Jeśli nawet jej wypowiedzi czy działania są pozytywne, to odrzuca się je tylko dlatego, że osobę tę manipulatorzy przedstawiają jako niegodną zaufania. Taka manipulacja jest szczególnie skuteczna, kiedy ulegają jej osoby niezdecydowane, zdezorientowane, bez jasnych własnych poglądów na dany problem.

Jest także rodzaj dyskredytacji polegający na dezawuowaniu przeciwnika przez szukanie w jego rodowodzie osób należących do innego narodu, do znienawidzonej dziś partii, walczących w niemieckiej armii, popełniających zbrodnie. I chociaż osoba manipulowana nie miała z tym nic wspólnego, była dzieckiem w owych czasach albo nie było jej jeszcze na świecie, to manipulator wyciąga z jej rodowodu wnioski obciążające ją.

W działaniach mobbingowych można stosować także prowokację, która polega na sztucznym wywoływaniu zachowań zgodnych z celem manipulatora. Prowokator przez zaczepki celowo wywołuje takie zachowania osoby manipulowanej czy prowokowanej, które są niezgodne z jej zamiarami czy charakterem. Można też nakłaniać inne osoby do podjęcia szkodliwych dla rywala działań, stosować intrygi, by skompromitować przeciwnika.

O mobbingu nie mówi się zbyt wiele, wydaje się, że pracownicy traktują go jako zło konieczne i skarżą się na złe traktowanie w pracy wyłącznie małżonkowi czy najbliższym znajomym. W końcu utrata pracy wiązałaby się dla nich z utratą środków do życia.

Mobbing zazwyczaj ma miejsce w organizacjach, w których kierownictwo stara się nie dostrzegać konfliktów i przyjmuje strategię wycofującą lub wręcz przeciwnie – staje się jedną ze stron konfliktu i bierze czynny udział w prześladowaniach pracowników.

Nie ma dotychczas opisu typu osobowości ofiary, istnieje natomiast roboczy portret dręczyciela. Można u niego znaleźć cechy narcystyczne: wyolbrzymione poczucie własnej wartości oraz przecenianie swoich zdolności i umiejętności. Osoba taka reaguje zimną obojętnością lub wściekłością na krytykę ze strony innych. Ktoś, kto odważył mu się sprzeciwić, staje się osobistym wrogiem, którego będzie niszczył na każdym kroku. Zresztą nawet ci, którzy nigdy mu się nie sprzeciwiają, nie mogą na niego liczyć. Dręczyciel jest skoncentrowany na sobie, uważa, że jest najważniejszy i świat powinien się kręcić wokół niego. Inni ludzie są jego dworem, który powinien go podziwiać i przyklaskiwać jego poczynaniom. Dręczyciel przy każdej sposobności stara się pokazać siebie w najpiękniejszych barwach, często używając przeciwstawienia „ja – inni”, przy czym jego „ja” jest wspaniałe, inni są ci źli, nieudolni. Jeśli wiadomo, że zdarzyło mu się kiedyś niepowodzenie, to obwinia o nie ustrój, organizacje, partie itp. Taki człowiek jest wściekły, jeśli ktoś usiłuje mu się sprzeciwić. Ponieważ na ogół takie osoby cechuje dość duża sprawność intelektualna, to sytuację taką może pamiętać bardzo długo i w pewnym momencie wykorzystają każdą szansę, by osobę, która odważyła się na krytykę, jakoś dotknąć, publicznie ośmieszyć, utrudnić jej funkcjonowanie. A wierny dwór temu przyklaśnie, wiedząc, że nie należy się narażać, bo można stać się następną ofiarą mobbingu. Dwór, który ofiara mogła uważać za swoich kolegów, nie reaguje z różnych powodów, m.in. redefiniując rzeczywistość, wmawiając sobie, że zachowanie mobbera miało jakieś uzasadnienie, prawdopodobnie wiadome tylko jemu. Zresztą w tym mechanizmie odgrywa rolę dysonans poznawczy: jeśli nie stanęli w twojej obronie, to muszą znaleźć usprawiedliwienie swojego zachowania, a najłatwiej to zrobić, obarczając właśnie ciebie winą za zaistniałą sytuację.

Mogłoby się wydawać, że ofiarą mobbingu będą padać osoby słabe i niezaradne – nie jest to jednak prawdą. Okazuje się, że nie ma konkretnego, określonego typu osobowości człowieka narażonego na mobbing i ulegającego mu. Mobbing w wykonaniu dorosłych różni się od mobbingu u dzieci – raczej nie zdarza się fizyczna przemoc.

Odkryto też pewne korelacje miedzy mobbingiem w wieku szkolnym i przestępczością u dorosłych (mobber kilkakrotnie częściej staje się przestępcą niż przeciętny człowiek). Zjawisko to jest przedmiotem licznych badań psychologicznych, ponieważ wydaje się, że ofiary przemocy i agresorzy różnią się od siebie. Zadano sobie pytanie, jak wygląda struktura rodziny jednych i drugich, szczególnie w aspekcie otrzymywania przez nich wsparcia ojca. Wykazano, że synowie ojca nieangażującego się w ich wychowanie byli częściej ofiarami przemocy w szkole (Flouri, 2002). Dzieci, które nie mają wsparcia ze strony innych, są bardziej podatne na terroryzowanie. Rigby (2000) stwierdził, że ofiary przemocy są postrzegane przez innych jako „mięczaki”, nieatrakcyjne jako kandydaci na przyjaciół. Wśród dorosłych w odsuwaniu się osób nieprześladowanych od prześladowanej może raczej odgrywać rolę obawa, że taka przyjaźń może im zaszkodzić w oczach szefa. Widząc trudną sytuację osoby mobbowanej, same nie chciałyby znaleźć się w takiej sytuacji.

W rozwoju mobbingu istotna jest sytuacja w firmie oraz osobowość prześladowcy. Badania wskazują, że mobbing istnieje przede wszystkim w organizacjach, w których pewne osoby lub grupy osób koncentrują w swoich rękach nadmierną władzę. Władza nie musi mieć wcale charakteru formalnego – może być nieformalna, wtedy jest nawet niebezpieczniejsza, ponieważ nie ograniczają jej żadne przepisy.

Są ludzie, którzy mają potrzebę dokuczania innym, czują się lepiej, gdy ktoś inny przez nich czuje się gorzej, dowartościowuje ich to, że kogoś poniżają, bo przez to czują swoją wyższość nad nim. Gdy prześladujący przejawia cechy osobowości nieprawidłowej, czasem z elementami lękowymi, mobbing ma na celu wyeliminowanie ze środowiska osoby zagrażającej mu znaczniejszymi od niego osiągnięciami czy sukcesami. To nie zawsze jest świadome, ale poprawa obrazu własnego „ja” jest nagrodą. Zazdrość czy zawiść mogą być motorem działań zmierzających do usunięcia konkurencji zagrażającej przełożonemu. Do poniżania osoby stojącej niżej w hierarchii zakładu czy przedsiębiorstwa nie potrzeba odwagi. Mobber często ma osobowość perwersyjno-narcystyczną, która „cechuje się wybujałym ego, tzn. jest zaabsorbowana głównie sobą, eksponowaniem wszem i wobec swoich (przeważnie) wyimaginowanych zalet i talentów i co za tym idzie – urojonej wielkości. Fantasmagoryczną wizję swoich przewag łączy z poczuciem bycia niezastąpionym i nieocenionym wśród nieudaczników i dyletantów wewnątrz firmy […] mobber jest święcie przekonany, że to ty jesteś sprawcą […] sam jesteś odpowiedzialny za dezorganizację i popełniane błędy” (Warecki, Warecki, 2005).

U dzieci mobbing to najczęściej przemoc fizyczna: bicie, kopanie, szturchanie, popychanie, a także przezywanie, niszczenie zeszytów, książek, zabieranie pieniędzy lub rzeczy. U dorosłych częściej spotyka się pomawianie osoby prześladowanej za działania czy zachowania, które w rzeczywistości nie miały miejsca. Prymitywniejsi prześladowcy atakują w obecności wielu osób, przypisując osobie prześladowanej wypowiedzi, które w istocie nie miały miejsca, lub przekręcając je. Działania takie są zbliżone do plotki. Zresztą upowszechnianie plotek ma zrazić dotychczasowych przyjaciół ofiary. Skutecznym sposobem mobbera jest powtarzanie podwładnym tego, co osoba poddana mobbingowi kiedykolwiek powiedziała na ich temat, szczególnie jeśli była to krytyczna uwaga, by jak najwięcej osób zrazić do niej. Skrajnym sposobem jest zakaz kontaktowania się z tą osobą, co ma pozostawić ją poza marginesem stosunków towarzysko-pracowniczych. Mobbing w formie ukrytej to obrażanie się, za czym kryje się złość na kogoś. Mobber może wyrażać swoją dezaprobatę milczeniem, miną lub ogólnikowymi, pozornie niezwiązanymi z daną osobą uwagami. Obrażenie się ma wywołać poczucie winy, które jest psychologiczną karą. Poczucie winy wiąże się z rozgoryczeniem, a to może prowadzić do usuwania się w cień, by nie narażać się dalej, a w końcu do depresji.

W niektórych przypadkach osoby poddawane mobbingowi usiłują bardzo intensywnie pracować, chcąc przekonać szefa, że są wartościowymi pracownikami, ale na ogół ta metoda nie jest skuteczna, podobnie jak próba wkradania się w łaski mobbera. Próby rozbrajania mobbera uśmiechem są także skazane na niepowodzenie. Uśmiech, oznaczający przychylne nastawienie do innych i powodujący, że człowiek wygląda na zadowolonego czy szczęśliwego, jest dla mobbera jak płachta na byka, tym bardziej dąży on do zniszczenie osoby, która czuje się lepiej niż on sam. Dla osób z zewnątrz uśmiechanie się do prześladowcy może być oznaką podlizywania mu się.

Dość powszechnym, ale niezbyt wyszukanym sposobem mobbingu jest omijanie wzrokiem ofiary, udawanie, że jej się nie widzi, ignorowanie, co jest zauważane przez osoby z zewnątrz. Takie unikanie kontaktu tworzy nieprzyjemną atmosferę. Innym sposobem jest miły i sympatyczny stosunek, uśmiech, używanie zdrobnień imienia w stosunku do osób w mniemaniu mobbera konkurencyjnych do osoby mobbowanej, w jej obecności. Jeśli komuś okazujemy sympatię, to taka osoba czuje się w naszej obecności bezpiecznie i dlatego łatwo jest wywrzeć na nią wpływ, nie zawsze dla tej osoby korzystny.

Sołżenicyn (2010) w książce Oddział chorych na raka opisał taki sposób:

Chcąc na przykład okazać pracownikowi swoje niezadowolenie albo po prostu ostrzec go, ustawić na właściwym miejscu, Rusanow stosował specjalny ceremoniał powitania. Gdy człowiek ów mówił „dzień dobry” (oczywiście pierwszy!), P.N. mógł odpowiedzieć mu, ale oschle i bez uśmiechu: mógł też zmarszczyć brwi (ćwiczył to przed lustrem w gabinecie) i na ułamek sekundy zawahać się z odpowiedzią – jakby ważąc w myślach, czy warto się witać z tym człowiekiem, czy jest on tego godzien – i dopiero potem odwzajemnić powitanie (i znów: albo z pełnym zwrotem głowy, albo z niepełnym, albo też w ogóle nie zaszczycając tamtego spojrzeniem). Taka chwileczka wahania zawsze przynosi znaczący i pożądany efekt. W głowie tak ozięble potraktowanego pracownika natychmiast rozpoczynało się gorączkowe poszukiwanie ewentualnych grzechów i paniczny rachunek sumienia. Rezerwa okazana przy powitaniu zasiewała niepokój, powstrzymywała pracownika od jakiegoś nierozważnego czynu, który być może właśnie miał zamiar popełnić.

Bardzo często ofiary terroru psychicznego odczuwają niepokój, lęk lub trwogę, co można porównać z zespołem stresu pourazowego. Zdarza się, że efektem tego typu działań jest zniszczona kariera, obniżenie statusu społecznego, pogorszenie sytuacji finansowej, a w końcu kłopoty ze zdrowiem. Terror psychiczny jest bardzo kosztowny. Pracodawca przez określony czas płaci pełną pensję osobie, która nie jest w stanie wykonywać poprawnie lub z dotychczasową dokładnością powierzonych jej zadań. Niszczeje środowisko psychospołeczne i jego psychologiczny nastrój, a także obniża się morale całego personelu. Pod wpływem dręczenia przez mobbera w każdym z nas może zrodzić się złość, wyładowywana na inne osoby, co doprowadza do konfliktów z innymi pracownikami, a zniszczenie dobrych relacji w zespole jest na rękę mobberowi.

Stosujący różne metody mobbingu, kierownik zespołu pokazuje podwładnym, jak to się robi, co powoduje, że inni członkowie zespołu również zaczynają stosować mobbing. Przysłowie mówi, że ryba psuje się od głowy. Niżsi rangą pracownicy mogą wyładowywać swoje frustracje, atakując osoby im podległe, zgodnie z teorią dziobania: dyrektor dziobie kierownika, kierownik – szefa zmiany, a szef zmiany – robotników. W stadzie kur jest zawsze jedna dominująca nad innymi, która może dziobać inne kury, sama nigdy nie będąc dziobana. Na drugim miejscu jest kura dziobiąca inne kury z wyjątkiem tej jednej dominującej, na ostatnim miejscu jest kura, którą wszystkie inne dziobią, a ona nie może dziobać żadnej.

W prawie każdej organizacji, gdzie stosowany jest mobbing, stres ulega rozprzestrzenieniu. Konsekwencją jest utracenie sprawności organizacyjnej, a zarząd, kierownicy i zwykli pracownicy coraz gorzej funkcjonują. Praca staje się coraz bardziej frustrująca. Osoby sfrustrowane często dążą do konfliktu z innymi. Wrogość może nasilać się wobec jednej osoby przez długi czas, powodując przewlekły mobbing. Zazwyczaj stosuje się różne sposoby terroryzowania innych. Jednym z nich jest przeinaczanie faktów tak, że wynika z tego wina za coś osoby, wobec której to działanie ma miejsce. Odbiór innych członków zespołu jest sterowany przez mobbera tak, że wygłasza on oskarżenia z całkowitą pewnością jako fakty, w trakcie tyrad, których nie można przerwać przedstawieniem swoich racji. Mobber zazwyczaj jest pewny swoich racji, uważa się za osobę prawdomówną i sprawiedliwą, a w istocie jest człowiekiem bez poczucia wstydu, dążącym jedynie do realizacji swoich osobistych planów.

Formą mobbingu załogi jest dezorganizowanie czasu pracy przez spóźnianie się, robienie długich, nic niewnoszących zebrań, których jedynym celem jest pokazanie swojej wiodącej w zakładzie pracy roli i podkreślanie swoich zasług. Stracony w ten sposób czas wpływa na funkcjonowanie zakładu, w pracownikach powstaje poczucie winy i niepokój z powodu niewypełnionych obowiązków, mogą powstać zaniedbania, które mobber wykorzysta we właściwym dla niego czasie.

W Szwecji ustalono, że 3,5% pracowników jest ofiarami mobbingu w miejscu pracy, średnia długość trwania jednego precedensu wynosi 15 miesięcy. Zakładając, że średnio każdy z nas przepracowuje 30 lat swojego życia, ryzyko doświadczenia niszczącego traktowania przez co najmniej 6 miesięcy, w ciągu całej kariery, wynosi 1:4 (dla młodych ludzi wchodzących dopiero na rynek pracy). W przybliżeniu 10-20% osób cierpi na najróżniejsze stany lękowe wynikające ze stosowanego wobec nich mobbingu. Po jakimś czasie psychika ofiary staje się na tyle rozstrojona, że pogarszają się możliwości realizacji jej zadań aż do stanu, w którym staje się do tego niezdolna.

Zaburzenia psychiczne, jakie to powoduje, określane są jako PTSD (post traumatic stress disorder – zaburzenie stresowe pourazowe) i GAD (general anxiety disorder – zespół lęku uogólnionego). Te zaburzenia odróżnia od choroby psychicznej opinia ofiary o sobie – chory psychicznie zwykle uważa swoje urojenia za rzeczywistość, jest przekonany, że jest zdrowy, natomiast ofiara mobbingu ma wrażenie, że coś złego dzieje z jej psychiką, i potrafi to krytycznie ocenić. Różny jest też dalszy przebieg zaburzeń – ofiara mobbingu odizolowana od tych, którzy jej dokuczali, powoli wraca do zdrowia, chory psychicznie bez odpowiedniej terapii staje się coraz bardziej chory. Problem z mobbingiem jest taki, że ten powrót do zdrowia trwa zazwyczaj długo. Stan ofiary mobbingu określa się jako zranienie psychiatryczne (psychiatric injury) i jest to coś zdecydowanie różnego od choroby psychicznej. Na skutek długotrwałego mobbingu może wykształcić się wyuczona bezradność – poczucie, że żadne przeciwdziałanie terrorowi nie zakończy się powodzeniem. Pojawia się wtedy obniżenie nastroju i samooceny, poczucie beznadziejności i winy, że nie można nic poradzić na ten stan rzeczy, zwątpienie, apatia, bierność, rezygnacja, litowanie się nad sobą. Wyuczona bezradność powoduje, że człowiek traci motywację do działania, a o to właśnie chodzi prześladowcy.

Nie każdy poddaje się mobbingowi, są osoby odporne na takie urazy. Ta zdolność nazywana jest rezyliencją. Rozwojowi takiej odporności sprzyja znalezienie osoby zaufanej, z którą można się podzielić swoimi przykrymi odczuciami, może to być ktoś z rodziny czy przyjaciół, taka osoba może wzmocnić naszą pewność siebie, kiedy spojrzy na naszą sytuację ze swojej strony i pokaże nam, że można sobie z tym poradzić. Ale wiele osób poddawanych mobbingowi nie próbuje się bronić, ma mentalność ofiary, czyli postawę bierną, pesymistyczną, poczucie krzywdy, postrzega świat jako niesprawiedliwy, zły, nie dostrzega swoich dobrych cech i w innych ludziach widzi zło. Osoby takie nie zdają sobie sprawy z tego, że mobber może cierpieć z powodu małego poczucia własnej wartości i prześladując innych, podwyższa samoocenę, kompensuje swój brak pewności siebie.

Patroni medialni: