Kiedy osiągniesz zrozumienie,

powinieneś się śmiać, a nie płakać.

– HSUEH TOU

Jeśli utraciłeś poczucie humoru,

to znaczy, że zgubiłeś swoją drogę...

– JUNPO KELLY ROSHI

Mojej rodzinie, za ich niesamowitą miłość, wsparcie, optymizm i śmiech.

Mojemu drogiemu przyjacielowi i mistrzowi Zen, Junpo Denisowi Kelly’emu Roshi. Serdeczna energia mistrza i jego ucznia uzupełniają się niczym skrzynia i jej wieko.

Mojemu zespołowi uzdrowicieli, do którego należeli: Garrett Smith, Michael Broffman, Linda Asbury, Peggy Arent, Brain Weissbuch, Anna Dorian, Brian LaForgia, Jacob Chinn, Christy Mahoney, Vadim Derevyanko, Mark Renneker, Deb Follingstad oraz Robert Nagourney.

Andy Francis, mojej redaktorce z wydawnictwa Wisdom Publications. Doprawdy, jesteś spełniającym marzenia skarbem.

A przede wszystkim mojej nieocenionej towarzyszce, Suzannah Margaret Stason. Twoja miłość, życzliwość, sympatia, pomoc i obecność okazały się najsilniejszymi lekarstwami, na jakie kiedykolwiek natrafiłam. Jestem wdzięczna za każdą chwilę spędzoną z Tobą.

Przedmowa

Słyszysz hasło: „nowotwór”. Cóż to za uświadamiający moment! Natychmiast przebudzasz się i zaczynasz zdawać sobie sprawę z tego, jak realne jest przemijanie. Co teraz zrobisz? Nie marnuj ani chwili! Mnie samemu bycie chorym na raka przypominało niezmiernie interesujący trójwymiarowy film w technikolorze. Nie miało znaczenia, czy mi się to podobało, czy nie – to po prostu się stało. Kiedy jednak spojrzę na to z głębszej perspektywy, to i tak nie wymazałbym tego etapu ze swojego życia, podobnie jak innych tak zwanych strasznych sytuacji i okoliczności.

Zen to japońskie słowo oznaczające wgląd, uważność i medytujący umysł. Zen praktykuje się, aby rozwikłać skomplikowane problemy związane z życiem i śmiercią. Kiedy postrzegamy te dwa zjawiska jako jedno, jako ten sam ciągły proces, możemy w pełni doświadczać życia jako wielkiego daru. Nasze ego pragnie wygody, niezmienności oraz wolności od bólu. Gdy jednak okazuje się to niemożliwe, co powinniśmy robić? Jak otworzyć się na to, co przed nami? Co prawda nie wybieramy naszych doświadczeń, możemy jednak zadecydować, jak na nie zareagujemy. Praktyka Zen pokazuje, że inteligencja świeci jaśniejszym światłem niż nasze pasje i emocje. Możemy albo nauczyć się, jak pozostać w stanie odważnej oraz inteligentnej uważności, albo utracić kontrolę i wpaść w kompletne zamieszanie.

Kiedy zdiagnozowano u mnie raka, byłem w szoku. Od wielu lat praktykowałem Zen oraz jogę Ashtangi, odżywiałem się zdrowo i żyłem właściwie, a mimo to w mojej szyi pojawił się guz. Było to IV stadium nowotworu gardła. A ja sądziłem, że mój styl życia ochroni mnie przed dokuczliwą starością i śmiercią! Dopóki nie odezwał się rak... Pobudka!

Dzięki praktyce medytacji, połączonej z pozwalaniem sobie na uważne doświadczanie tego, co tu i teraz (cokolwiek by nie pojawiało się w moim życiu), zacząłem po jakimś czasie postrzegać raka jako „interesującego” – oczywiście w niezbyt pozytywnym sensie. Ze wszystkich stron zasięgałem porad lekarskich, aby odkryć, jakie środki mogłyby wyleczyć mój nowotwór. Stosowałem zarówno medycynę niekonwencjonalną, jak i intensywne promieniowanie oraz ciężką chemioterapię. Kiedy mój doktor zobaczył mnie po raz pierwszy, uznał, że wyglądam, jakbym był w stanie „przyjąć mocne uderzenie”, i zdecydował, że zastosujemy w procesie leczenia najsilniejsze środki. Zadziałało.

Tak jak Woody Allen, żartuję teraz, że nie boję się śmierci – boję się życia! Mam fundamentalistyczne poglądy buddyjskie, jednak ogólnie mówiąc, jestem agnostykiem. Nie obawiam się tego, co będzie dalej. Ego stanowi nietrwałą ideę, a kiedy chorujesz na raka, wreszcie jesteś w stanie zrozumieć tymczasowość. Osobiście doświadczasz prawdy o tym, co Zen określa jako „nieistnienie” lub „nicość” – prawdy, która mówi, że ego zbudowane przez społeczeństwo nie stanowi o tym, kim w rzeczywistości jesteś. „Jakże niesamowicie interesujące! I jak bardzo skomplikowane!” – tak właśnie wygląda perspektywa Zen.

Efekty uboczne terapii mogą dość mocno dawać o sobie znać. Praktyka Zen ofiarowuje nam jednak dar, który umożliwia pozostawanie z tym, co jest. Nie chodzi o poddanie się pasywności bądź nihilizmowi. Podchodzimy raczej do wszystkiego z inteligentnym krytycyzmem, w pełni zwracamy uwagę na to, co się dzieje, oraz próbujemy podjąć wszelkie konieczne działania. Jakie mamy opcje? Czy wybierzemy życie z szerszej pespektywy Zen, która wykracza ponad hałaśliwy bezład umysłu, ponad ból i cierpienie? Jeśli będziemy w stanie to zrobić, to w obliczu jakiegokolwiek problemu nasza inteligencja i zrozumienie zwyciężą nad emocjonalnym reagowaniem oraz braniem wszystkiego do siebie. Błogosławieństwo Zen, jakie możemy wyciągnąć z tej książki, to zdolność do pozostania w świadomości i uważności podczas procesu mierzenia się z rakiem.

Pokazałem mojemu nowotworowi, gdzie jest jego miejsce: za mną. W pełni powróciłem więc do życia. Nadal zdrowo się odżywiam, praktykuję Zen i ćwiczę jogę. Pytanie, jakie wszyscy powinniśmy sobie zadać, brzmi: „Co zrobię z resztą swojego życia?”. Dla mnie odpowiedzią był powrót do pracy – ponieważ ludzie cały czas cierpią.

A ty co zamierzasz zrobić?

Rozpowszechniam spostrzeżenie i rozumowanie Zen, które głosi, że prawdziwe wyzwolenie wzbudza nasz strach. Praktyka wymaga od nas, abyśmy byli świadomi i przebudzeni w obliczu wszystkiego, co się dzieje, ponieważ w istocie rzeczy jesteśmy czystą świadomością. Ego – wartościujące, analityczne i nieustannie skoncentrowane na sobie – stanowi zaledwie mało znaczącą część nas samych. Kiedy stoimy w prawdziwym świetle, doświadczając życia z tej głębokiej perspektywy, zauważamy, jak niezwykle interesujące jest wszystko dookoła oraz jak liczne powiązania i współzależności karmiczne istnieją między wszystkim, co przeżywamy. Jak mogłoby być inaczej? Życie zawsze będzie rozwijać się własnym torem.

Jaki jest następny krok? Jeśli jesteś początkujący w tematyce Zen i medytacji, sugeruję, abyś zaczął od kilku ćwiczeń oddechowych opisanych w tej książce. Pomogą ci one przygotować się do medytacji koncentracji, do której zalicza się na przykład siedzenie i odliczanie (również wyjaśnione w tej książce). Nauczysz się, jak przez oddech stworzyć głębszą i szerszą przestrzeń, nieograniczoną przez umysł czy myśli. Z tej głębi zaczniesz rozpoznawać swój strach, doświadczać go i uwalniać się od niego. Ta książka sprawi, że poczujesz się lepiej na wielu poziomach – fizycznym, emocjonalnym i duchowym. Każdy z tych aspektów ma znaczenie i każdy jest odpowiednio opisany.

Sam stosowałem wiele porad zawartych w tej książce – i mogę poświadczyć, że są one skuteczne. Ale pamiętaj: każda z nich przypomina palec, który wskazuje w kierunku księżyca. Zatem wskażą ci one drogę, ale do celu dostaniesz się tylko poprzez własny wysiłek, przez swoją wyjątkową, osobistą praktykę. Nie marnuj kolejnej chwili!

Junpo Kando Denis Kelly Roshi

Opat Zakonu Zen Hollow Bones

Appleton, Wisconsin

Wstęp

Napisałam tę książkę, aby cię obudzić, aby tobą potrząsnąć oraz po to, by czasami (mam nadzieję) zmusić cię do śmiechu na twojej ścieżce walki z rakiem. Powstała ona w takim samym stopniu dla ciebie, jak i dla mnie samej. Większą jej część napisałam w trakcie pierwszego i drugiego cyklu chemioterapii, mierząc się z nawracającym rakiem płuc będącym w IV stadium.

Moja historia jest taka sama jak twoja – wyjątkowa, a jednocześnie standardowa. Jestem kapłanką Zen, lekarzem chińskiej medycyny oraz specjalistką qigong (wymawiamy czi-gong). Kiedy miałam czterdzieści jeden lat, zdiagnozowano u mnie IV stadium raka płuc, mimo że od ponad dwudziestu lat miałam prawdziwą obsesję na punkcie zdrowego trybu życia. Nowotwór ustąpił po sześciu miesiącach; nie poddałam się chemioterapii, jednak przyjmowałam leki i stosowałam ekstensywną medycynę uzupełniającą. Rak powrócił prawie rok później, gdy miałam czterdzieści trzy lata. Kiedy już spróbowałam wszystkiego innego, rozpoczęłam chemioterapię i wzmocniłam mój plan leczenia uzupełniającego, aby poradzić sobie z efektami – to jest „efektami ubocznymi” – terapii.

Byłam doktorem chińskiej medycyny, a moja praktyka skupiała się na pacjentach cierpiących na nowotwory – i nagle okazało się, że sama jestem osobą chorą. Świat stracił dla mnie całą swoją logikę. Żyłam w fundamentalnym koanie czy też zagadce Zen: w jaki sposób mój antyrakowy styl życia mógł doprowadzić do IV fazy raka płuc? Jak to się stało, że prawdziwa miłość, brokuły oraz qigong nie obroniły mnie przed chorobą? W Zen chodzi jednak o odważne mierzenie się z tym, co przed nami, a nie o spoglądanie z tęsknotą za siebie.

Layman Wang zapytał kiedyś swoją opiekunkę: „Co zrobiłabyś, gdyby nagle pojawił się tutaj smok?”. Odpowiedziała: „Nie zwracałabym uwagi na nic innego”. Tak właśnie czuje się osoba, u której wykryto raka. Cała uwaga i troska dramatycznie odwracają się w kierunku choroby i zaczynają się skupiać tylko na niej. Zdeterminowana koncentracja może być korzystna, ale powinniśmy też pamiętać, że jesteśmy kimś więcej niż tylko wynikiem naszej diagnozy, a życie nie polega wyłącznie na byciu pacjentem.

Szybko zdecydowałam, że nie pozwolę rakowi odebrać mi mojego poczucia humoru ani mojej joie de vivre (radości życia – przyp. red.). Eksperymentowałam i na własną rękę odkryłam, co dokładnie poprawia, a co psuje mój nastrój i poziom energii; co pomaga mojemu ciału i/lub duszy, a co nie. Nauczyłam się, jak ulżyć sobie w niepotrzebnym cierpieniu podczas tej mojej podróży z nowotworem, a następnie zaczęłam dzielić się tymi informacjami z przyjaciółmi, rodziną, pacjentami i nieznajomymi.

Dlaczego duchowy Zen można zaliczyć do praktycznych metod komplementarnych walki z rakiem? Ponieważ buddyzm, przez swoje bezpośrednie podejście do cierpienia, jest czymś unikalnym. Samo Zen obraca się właśnie wokół praktycznej sztuki życia i wcale nie stanowi jakiejś abstrakcyjnej filozofii, nad którą można snuć rozważania i stać się jej mistrzem. Czym właściwie jest Zen? Jest to akt oddania samego siebie obecnej chwili, bycia w pełni obecnym we własnym życiu. Ta książka porusza temat Zen w kontekście uzdrawiania.

Każdy rozdział przedstawia wyjątkową myśl, działanie lub możliwość. Mają ci one pomóc zmieniać każdy dzień na lepsze. Nie ma żadnej właściwej kolejności, możesz więc otworzyć książkę na dowolnej stronie, aby znaleźć jakieś słowa do przemyślenia, mądrą poradę albo szybką i bezpośrednią wskazówkę dotyczącą leczenia.

Mistrz Jiashan powiedział kiedyś, że „ławica ryb nie dostrzega perły w paszczy smoka”. Są one zbyt pochłonięte smokiem, aby zauważyć cokolwiek innego. Podobnie wygląda to, gdy ktoś choruje na raka. Smoki nowotworu potrafią z łatwością przyćmić, a nawet całkowicie zasłonić perły, które pojawiają się w trakcie tej podróży.

Mówi się, że najlepsze, co może zrobić nauczyciel Zen, to wskazać palcem na księżyc – czyli skierować swojego ucznia we właściwą stronę. Mam szczerą nadzieję, że dzięki mojej książce dostrzeżesz perły na tej ścieżce. Niezależnie od tego, jak bardzo nieprzenikniony mrok nas otacza, księżyc jest zawsze obecny na niebie. Czasami potrzebujemy tylko subtelnego przypomnienia albo określonej praktyki, aby wrócić na właściwą drogę. Przy odrobinie szczęścia powinieneś znaleźć tutaj coś, co pomoże ci właśnie w taki sposób.

Wszystkie wskazówki zawarte w tej książce mają jeden cel: pomóc ci natychmiast poczuć się lepiej – a jeśli nie od razu, to przynajmniej szybko bądź w najbliższej przyszłości. Jest jeden haczyk: musisz z nich faktycznie skorzystać! Czytanie tej książki bez praktykowania jej treści przypomina odczytywanie etykietki na butelce z lekarstwem, a następnie odstawianie jej bez zażycia czegokolwiek. Wiesz, co jest w środku, ale jak może ci to pomóc, jeśli jej nie otworzysz i nie spróbujesz? Weź zatem lekarstwo i przekonaj się sam!

Dlaczego jeszcze zwlekasz? Czekanie nie jest typowe dla praktyki Zen. Czas pociągnąć tygrysa za wąsy!

Wzmianka dotycząca imion mistrzów Zen

W Japonii i Ameryce zazwyczaj używa się japońskich imion mistrzów Zen, nawet jeśli pochodzą oni z Chin. Przykładowo Linji, chiński mistrz Zen, jest lepiej znany pod swoim japońskim imieniem Rinzai. Mistrza Zhaozhou więcej osób zna jako Joshu. W tej książce używa się oryginalnych chińskich imion w przypadku każdego wspomnianego mistrza Zen; są one podane w transkrypcji łacińskiej zgodnie z systemem pinyin.

Pinyin: wskazówki dotyczące wymowy

SAMOGŁOSKI:

ao wymawia się ał

ou wymawia się oł

a wymawia się ar (z niemym r)

o wymawia się u (długie)

ui wymawia się łej

e wymawia się a

i po zespołach spółgłosek wymawia się r, a więc shi oraz zhi czytamy jak shr oraz zhr

i po pojedynczych spółgłoskach wymawia się i (długie)

SPÓŁGŁOSKI:

x wymawia się sz

q wymawia się cz

zh wymawia się dż (dla ułatwienia przy pisowni imion w tej książce czasami zamieniam zh na j)

c wymawia się ts

1.

Nauka nie jest naszym jedynym celem

ILE INFORMACJI NAPRAWDĘ POTRZEBUJEMY?

Mistrz Nanquan nauczał,

że ścieżki życia należy „doświadczać”,

a nie tylko spędzać czas na gromadzeniu wiedzy.

Każdego dnia posiadasz niewielką, ograniczoną liczbę godzin do wykorzystania. Jak najlepiej możesz spędzić swój czas, który jest przecież twoim najcenniejszym skarbem? To pytanie wydaje się odpowiednie w każdym momencie naszego życia, niezależnie od okoliczności. W Zen doświadczenie i wgląd ceni się o wiele bardziej od informacji, jakie zbieramy w swojej głowie. Mistrz Nanquan bardziej doceniał swoje pełne zaangażowanie w życie niż dni spędzone na uczeniu się o tym. Dla przykładu: moglibyśmy spędzać cały swój wolny czas na czytaniu kolejnych książek o medytacji i jej korzystnych efektach albo po prostu usiąść i rzeczywiście zacząć medytować. Co twoim zdaniem jest lepszą opcją dla kogoś, kto chce doświadczyć prawdy o sobie?

To samo możemy odnieść do sytuacji, w której musimy zaakceptować, że u nas lub u kogoś bliskiego zdiagnozowano nowotwór. Proces uczenia się przebiega wtedy całkowicie absurdalnie – zaczynasz tę drogę i nie masz czasu ani doświadczenia, aby podjąć decyzje, które mogą okazać się najważniejszymi w twoim życiu (zalecam, abyś pamiętał, że kiedy już przejdziesz przez tę fazę, wszystko stanie się o wiele łatwiejsze). Jak więc do tego podejść? Zacznij dokładnie tam, gdzie jesteś teraz. Oddychaj. I zasięgaj wszelkich potrzebnych porad, aby podjąć decyzje jak najbardziej oparte na solidnej wiedzy – oczywiście, biorąc pod uwagę okoliczności.

Podczas tej podróży bez wątpienia dużo się nauczysz. Niektórzy z nas wolą dowiedzieć się czegoś więcej o nowotworach czy też o konkretnym typie nowotworu. Inni zaś mogą w ogóle nie szukać informacji. Wcale nie musimy stawać się ekspertami w tej dziedzinie. Istnieje mnóstwo specjalistów, którzy mogą z tobą porozmawiać. Znajdź ich i skorzystaj z ich pomocy, kiedy będziesz w potrzebie!

To prawda, nauka jest ważna. Ale zrozumienie i wgląd mają jeszcze większe znaczenie, jeśli chodzi o podejmowanie decyzji związanych z leczeniem raka. Pytanie „Ile informacji naprawdę potrzebujemy” możemy potraktować jako koan (tym terminem w kontemplacji Zen określa się trudne, skomplikowane zagadki). Jak byśmy na to odpowiedzieli? Musimy się zastanowić, czy poszukujemy nowych informacji tylko po to, aby poczuć się lepiej. A może mamy już wystarczający zasób wiedzy, aby podjąć świadomą, prawidłową decyzję? Przemyśl to samodzielnie.

Jeśli, jak ja, posiadasz doświadczenie w szukaniu informacji, to możliwe, że będziesz za wszelką cenę próbował pochłonąć każdy dostępny skrawek informacji w celu podjęcia decyzji opartych w jak największym stopniu na sprawdzonej wiedzy. Możesz mieć jednak pewność, że zawsze będą pojawiać się nowe informacje. Musisz odnaleźć najlepsze źródła związane z twoim pytaniem bądź problemem, a następnie skorzystać z nich w razie potrzeby. Rozładuje to część niepotrzebnego napięcia i presji, które możemy w sobie nosić. Przykładowo, w trakcie mojego własnego poszukiwania odpowiedzi znalazłam miejscowego lekarza, który jest na bieżąco z różnymi nowatorskimi metodami walki z rakiem. Oferuje on konsultacje telefoniczne, dlatego kontaktuję się z nim w celu uzyskania dodatkowej opinii za każdym razem, gdy muszę dokonać zmian w moim programie leczenia. Znam również lokalnego lekarza chińskiej medycyny i badacza nowotworów, który posiada większą wiedzę na temat badań nad rakiem niż jakakolwiek inna osoba, którą spotkałam w życiu. Ci dwaj doktorzy zaoszczędzili mi wielu godzin, które spędziłbym na czytaniu badań oraz najnowszych publikacji. Istnieje na świecie wielu ludzi oferujących podobne usługi. Znajdź tych, którzy wydają ci się odpowiedni i w pełni skorzystaj z ich doświadczenia!

Możemy na własną rękę poszukiwać informacji jak szaleni. My sami musimy odnaleźć idealny balans pomiędzy ilością energii zużytej na podobne badania a ich potencjalnymi korzyściami na naszej ścieżce uzdrawiania. Kiedy już uzyskasz odpowiedzi na ważniejsze pytania, zastanów się i zdecyduj, czy twoja wiedza na tym etapie jest wystarczająca. Wiele lat temu miałam pacjenta, który spędził długie miesiące na gromadzeniu różnorodnych opinii lekarskich z całego kraju, aż wreszcie stanął przed tyloma sprzecznymi opcjami, że nie potrafił dokonać wyboru. Informacje obciążyły go tak bardzo, że przestały już być przydatne. Jak wiele opinii potrzebujesz zebrać, aż poczujesz się gotowy, by przystąpić do realizacji swojego planu leczenia? Którzy lekarze są najlepszymi specjalistami w dziedzinie twoich konkretnych problemów? Jakie miejsce najbardziej pasuje do tego rodzaju terapii? I oczywiście moje ulubione pytanie: Jakie metody i zmiany w twoim stylu życia pomogą ci utrzymać się w stabilnym stanie oraz powstrzymają potencjalne skutki uboczne leczenia? (Wskazówka: wiele takich metod znajdziesz w tej książce!)

Wiedza to potęga, ale naszą ścieżką jest uzdrawianie.

2.

Głowa jak kokos

PAMIĘTANIE O NAJWAŻNIEJSZYM

Był kiedyś pewien chiński rządca, znany z tego, że przeczytał w swoim życiu tysiące świętych pism. Sam o sobie uważał, że dokonał czegoś imponującego. Mistrz Zen Guizhong się z tym jednak nie zgadzał. Żartem pytał, jak wszystkie te pisma zmieściły się w głowie rządcy, skoro rozmiarem przypominała ona zaledwie owoc kokosa.

W moim dawnym życiu, gdy pracowałam jako prawniczka, nauczyłam się, jak bardzo wadliwa potrafi być ludzka pamięć. Każdy z nas jest świadkiem własnego życia. Świadkiem, który dysponuje jednak ograniczoną ilością niezawodnej pamięci; świadkiem z głową jak kokos. Według badań zazwyczaj uważamy, że jesteśmy w stanie zapamiętać więcej i dokładniej, niż naprawdę nam się udaje. Nasze głowy mają przecież ograniczoną pojemność!

Tylko ktoś obdarzony naprawdę wyjątkowym darem byłby w stanie zapamiętać wszystkie wymyślne terminy medyczne oraz nazwy lekarstw, z którymi zetkniesz się w trakcie tej podróży. Dołącz do tego chemo brain[*], a zauważysz, jak wszystkie rzeczy, o których w twoim przekonaniu miałeś na pewno nie zapomnieć, znikają bez śladu w mgle niepamięci.

Bądź dla siebie łagodny, kiedy to się stanie. Możesz potraktować to jako ważne ćwiczenie w pozbywaniu się iluzji kontroli. Jesteś zwykłym śmiertelnikiem, dlatego zupełnie naturalne jest, że coś popsujesz, że o czymś zapomnisz oraz że poprosisz o pomoc i wsparcie, kiedy będziesz tego potrzebować. Inni zwykli śmiertelnicy są gotowi ci pomóc i stanowić dla ciebie oparcie. Tak naprawdę oni tylko cierpliwie czekają, aż ich o to zapytasz – gwarantuję ci to.

Pamiętaj o tym – jeśli to w ogóle możliwe – i na wszystkie swoje wizyty lekarskie zabieraj ze sobą przyjaciela lub członka rodziny. Ta osoba będzie odpowiedzialna za zapisanie najważniejszych rzeczy, podczas gdy ty będziesz w stanie skupić swoją uwagę na tym, co dzieje się podczas rozmowy. O wiele łatwiej jest się skoncentrować, kiedy myśli typu „Muszę to zapamiętać!” nie odbijają się echem po naszych głowach-kokosach.

Jeśli nie możesz znaleźć drugiej pary oczu i uszu, możesz kupić tani dyktafon, użyć funkcji rejestratora dźwięku na swoim telefonie albo robić notatki w trakcie wizyty. Wybierz to, co wydaje ci się najłatwiejsze. Niektórzy ludzie potrafią szybciej się skoncentrować, kiedy mają więcej rzeczy do roboty. Jeśli tak jest w twoim przypadku, najlepszą opcją byłoby samodzielne zapisywanie wszystkich informacji.

Utrwalenie faktów na papierze bądź w postaci nagrania oznacza, że będziesz mógł sięgnąć do sprawdzonych, właściwych informacji w dowolnym momencie. Trzymaj je w bezpiecznym, łatwo dostępnym miejscu – tak na wszelki wypadek.

Teraz masz idealną okazję, aby zacząć praktykować sztukę proszenia o pomoc. Nie bądź taki uparty i nie zdawaj się tylko na siebie – masz przecież ograniczoną ilość pamięci na twardym dysku w swojej głowie. Jeśli chodzi o wizyty u lekarza, konsultacje telefoniczne czy wszelkie sytuacje, w których spodziewasz się uzyskać jakieś istotne informacje, powinieneś pamiętać, że co dwie głowy to nie jedna!

* Jeden z efektów ubocznych terapii antynowotworowej, objawiający się przede wszystkim osłabieniem funkcji poznawczych, takich jak zdolność do koncentracji i zapamiętywania danych (przyp. tłum.).

3.

Niewiedzący umysł

BYCIE OTWARTYM NA MOŻLIWOŚCI

„Niewiedzący umysł”, nazywany też umysłem początkującego, zawiera w sobie wszelkie możliwości. Początkujący, wciąż nieświadomy ograniczeń, ma bowiem otwarte i nieskończone perspektywy.

Kiedy jesteśmy otwarci na nieskończone możliwości, liczba wariantów znacząco rośnie. Im więcej zgłębiamy i doświadczamy, tym większy mamy wybór. Kiedy byłam studentką w szkole chińskiej medycyny, pewien doświadczony nauczyciel powiedział kiedyś, że zazdrości nam, początkującym praktykantom, ponieważ wciąż byliśmy pełni zapału i odwagi do tego, aby ryzykować przy ustalaniu nowych reguł terapii.

Początkujący nie grają według zasad i nie unikają ryzyka; nie są zastani w swoich ograniczających przyzwyczajeniach, nie boją się też przecierać nieuczęszczanych ścieżek. Początkujący nie mają jeszcze swojej strefy komfortu, poza którą baliby się wyjść. Początkujący stosują sztukę „niewiedzącego umysłu”, co oznacza, że są świadomi własnego braku wiedzy, a przez to gotowi spróbować niemal wszystkiego. Mimo strachu, płynącego z nieposiadania wszystkich odpowiedzi, zyskujemy pewną wolność, gdy akceptujemy swój stan niewiedzy.

Rak z całą pewnością potrafi podważyć wszystkie nasze schematyczne poglądy, jednak wyzwanie to daje nam również możliwość, aby w pełni otworzyć się na życie. Kiedy uwalniamy się od przestarzałych, rutynowych i ograniczających przekonań, zaczynamy bardziej świadomie angażować się w to, co znajduje się dookoła nas. Szablonowe wzorce myślowe prowadzą nas po dobrze znanych, często używanych ścieżkach. Rak zmusza nas jednak, abyśmy zeszli z drogi i eksplorowali świat z innych perspektyw. Jesteś na to chętny?

Jeszcze więcej opcji. Jeśli chodzi o mnie, brzmiało to szalenie dobrze. Nie jestem w stanie określić, ile było rzeczy, na które się zdecydowałam, mimo że zanim w moim życiu pojawił się rak, nigdy o nich nawet nie myślałam. To była jedna z najważniejszych lekcji, jakie otrzymałam w trakcie tej choroby: nigdy nie wiadomo, co może się zdarzyć, i nigdy nie wiemy, jak na to zareagujemy, dopóki się to nie wydarzy. Choć wcale nie prosiłam się o terapię szokową z użyciem niewiedzącego umysłu, to zaczęłam rozkoszować się wolnością i otwartością, które wkrótce pojawiły się w moim życiu. Zauważyłam, że niewiedzący umysł stosuje się w takim samym stopniu do mojego codziennego życia, jak w przypadku mojej metody walki z rakiem.

Mistrzowie Zen często ostrzegają nas, abyśmy nie wierzyli własnym myślom i abyśmy sami sobie zeszli z drogi. Nowotwór, niczym uparty mistrz, daje nam silną motywację, by wyrwać się ze schematów. Zmusza nas, byśmy zostawili za sobą frustrację myślenia o tym, czego nie możemy, a zamiast tego otworzyli się na każdą ewentualność. Być może nigdy jeszcze nie wziąłeś pod uwagę tradycji lekarskich pochodzących z innych krajów, a przecież miliony ludzi używało takich systemów jak indyjska ajurweda czy tradycyjna medycyna chińska, i to w leczeniu zarówno raka, jak i innych chorób. Praktykuje się to od wielu tysięcy lat. Być może nigdy nie zastanowiłeś się nad tym, że każdy posiłek, jakim karmimy swoje ciało, przyczynia się do ogólnego stanu naszego zdrowia. A istnieje przecież możliwość, że znajdziesz jakieś uzupełniające metody leczenia, które będą ci odpowiadać. Pewne pokarmy mogą też pomóc ci zrównoważyć odżywcze niedobory wywołane tradycyjną terapią antynowotworową. Otwórz się na możliwości i znajdź specjalistów z doświadczeniem w danej dziedzinie, aby uzyskać najbardziej sprawdzone informacje.

- Porzuć swoje wizje rezultatów, opinie i uprzedzenia, gdy oceniasz alternatywne możliwości.

- Pozbądź się myśli typu „Wiem, wiem”, a zamiast tego podchodź do spraw ze świeżym, otwartym umysłem kogoś początkującego w danej dziedzinie.

- Kiedy zauważysz, że twój umysł się zawęża i zamyka na określoną możliwość, po prostu uświadom sobie, że możesz podjąć decyzję, aby pozostać otwartym i odrzucić na bok wyrobione z góry osądy.

- Pozwól, aby ta świadomość stała się twoją naturą, i zrozum, że myślenie „Wiem, wiem” jest często utartą reakcją, zakorzenioną w strachu przed nieznanym, a nie w prawdziwej wiedzy.

- Kiedy pojawi się w tobie sceptyczna myśl „Nie wiem”, pozwól, aby ta niewiedza przekształciła się w ciekawość.

- Uczyń przyzwyczajenie z pozwalania ciekawości, by wzrastała, dopóki nie poznasz z bliska możliwości, wobec których odczuwasz nieufność bądź nieuzasadniony dystans, ale o których w praktyce mało wiesz.

Możesz wykorzystywać niewiedzący umysł zarówno w stosunku do niewielkich spraw, jak i do tych najważniejszych! Wszystko jest możliwe... chyba że się z tym nie zgadzasz!

4.

Nieskazitelny nefryt

WYGLĄDANIE DOBRZE – MIMO WSZYSTKO

Dostępne w wersji pełnej

5.

Aby poznać dalszą drogę, zapytaj o nią kogoś, kto nią wraca

UZYSKIWANIE ODPOWIEDZI NA KLUCZOWE PYTANIA

Dostępne w wersji pełnej

6.

Doświadczony łucznik nie celuje w sam środek

NAUCZ SIĘ CZEGOŚ NOWEGO

Dostępne w wersji pełnej

7.

Opróżnij swoją filiżankę!

BYCIE ELASTYCZNYM

Dostępne w wersji pełnej

8.

Strzeż się trzycalowego erudyty

ZNAJDŹ EKSPERTÓW

Dostępne w wersji pełnej

9.

Droga do doskonałości nie jest czymś trudnym

WYBIERANIE TEGO, CO TOBIE PASUJE NAJBARDZIEJ

Dostępne w wersji pełnej

10.

Bez słów, bez ciszy

WYCHODZENIE INNYM NAPRZECIW

Dostępne w wersji pełnej

11.

Nie używaj do walki czyjegoś łuku i strzały

PODĄŻANIE WŁASNĄ ŚCIEŻKĄ

Dostępne w wersji pełnej

12.

Kiedy spotykają się dwaj złodzieje, nie trzeba ich sobie przedstawiać

WSPARCIE ZE STRONY SPOŁECZNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

13.

Świątynia budowania dobroci

OTWIERANIE SIĘ NA POZYTYWNĄ ENERGIĘ

Dostępne w wersji pełnej

14.

Oswajanie pierwszego lwa

PRÓBOWANIE NOWYCH METOD

Dostępne w wersji pełnej

15.

Nie da się nazwać tego drewnianym stołkiem

PODEJMOWANIE TRUDNYCH DECYZJI

Dostępne w wersji pełnej

16.

Kiedy księżyc sięgnie okna

WYZNACZANIE SOBIE PROSTYCH CELÓW

Dostępne w wersji pełnej

17.

Fundament wszystkich nauk

PAMIĘTANIE O TYM, CO NAJWAŻNIEJSZE

Dostępne w wersji pełnej

18.

Pnie drzew

WYKSZTAŁCANIE PRAKTYKI MEDYTACYJNEJ

Dostępne w wersji pełnej

19.

Aktywna medytacja

WNOSZENIE UWAŻNOŚCI W CODZIENNE ŻYCIE

Dostępne w wersji pełnej

20.

Zrób świątynię z każdego miejsca

TWORZENIE DOMOWEGO OŁTARZA

Dostępne w wersji pełnej

21.

Bądź dla siebie światłem

ZWALNIANIE TEMPA I SIĘGANIE DO WNĘTRZA

Dostępne w wersji pełnej

22.

Dźwięk oklasków jednej dłoni

MEDYTACJA SŁUCHANIA

Dostępne w wersji pełnej

23.

Umysł jest niczym niesforna małpa

USPOKAJANIE UMYSŁU

Dostępne w wersji pełnej

24.

Ośle mleko

POSZUKIWANIE DUCHOWYCH NAUCZYCIELI

Dostępne w wersji pełnej

25.

Niewidoczne szczyty

KULTYWOWANIE MOMENTÓW ŚWIADOMOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

26.

Zajmij miejsce Bodhi

AKCEPTOWANIE SWOJEJ MOCY

Dostępne w wersji pełnej

27.

Zapal czyjąś lampę, a twoja własna ścieżka się rozjaśni

POMAGANIE INNYM

Dostępne w wersji pełnej

28.

Jazda na wole w poszukiwaniu wołu

ROZPOZNAWANIE SWOJEJ PRAWDZIWEJ NATURY

Dostępne w wersji pełnej

29.

Bez ego, bez podziału

OTWARCIE NA WIĘŹ Z RZECZYWISTOŚCIĄ

Dostępne w wersji pełnej

30.

Twój skarb znajduje się w środku i zawiera wszystko, czego potrzebujesz

PAMIĘTANIE, KIM NAPRAWDĘ JESTEŚMY

Dostępne w wersji pełnej

31.

Specjalne lekarstwo mistrza

DOCENIANIE TEGO, CO ZWYCZAJNE

Dostępne w wersji pełnej

32.

Budda zwrócony ku słońcu, Budda zwrócony ku księżycu

DOCENIANIE WARTOŚCI CZASU

Dostępne w wersji pełnej

33.

Dryfująca żyłka do wędki

MEDYTACJA W NATURALNYM ŚRODOWISKU WODNYM

Dostępne w wersji pełnej

34.

Zaparz trochę herbaty

WYKSZTAŁCANIE RYTUAŁU UWAŻNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

35.

Pełzające żółwie

OTWIERANIE SIĘ NA TO, CO MA NADEJŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

36.

Kop głęboko

PRAKTYKOWANIE WEWNĘTRZNEGO SKUPIENIA

Dostępne w wersji pełnej

37.

Niczym strzała

MEDYTACJA CHODZONA NA ZEWNĄTRZ

Dostępne w wersji pełnej

38.

Wybitna jednostka!

UŻYWANIE POZYTYWNYCH MANTR

Dostępne w wersji pełnej

39.

Opadły kwiat nie wraca już na swą gałąź

BYCIE TU I TERAZ

Dostępne w wersji pełnej

40.

Codzienna uważność stanowi jedyną drogę!

PISANIE KRÓTKICH WIERSZY

Dostępne w wersji pełnej

41.

Umyj swoją miskę!

PODEJMOWANIE DZIAŁAŃ NA POPRAWIENIE NASTROJU

Dostępne w wersji pełnej

42.

Kiedy dłubać w nosie

ŚMIECH JEST NAJLEPSZYM LEKARSTWEM

Dostępne w wersji pełnej

43.

Zadowolenie jest prawdziwym bogactwem

ODNAJDYWANIE SWOJEGO WEWNĘTRZNEGO SKARBU

Dostępne w wersji pełnej

44.

Wyrażaj swoje myśli, nie używając słów

UKIERUNKOWYWANIE EMOCJONALNEJ ENERGII

Dostępne w wersji pełnej

45.

Mądrość rozjaśnia mrok

Z KIM SPĘDZAĆ SWÓJ CZAS, A Z KIM NIE

Dostępne w wersji pełnej

46.

Takość

AKCEPTOWANIE TEGO, CO JEST

Dostępne w wersji pełnej

47.

Skuty niczym lód

MOBILIZOWANIE CIAŁA I UMYSŁU

Dostępne w wersji pełnej

48.

Smok czy mały wąż?

AKCEPTOWANIE SWOJEJ SIŁY I WRAŻLIWOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

49.

Czasami przeszkody stają się naszą ścieżką

SZUKANIE I PRZYJMOWANIE WSZYSTKICH KORZYŚCI

Dostępne w wersji pełnej

50.

Połyskująca perła w twojej dłoni

DOCENIANIE PIĘKNA OBECNEGO DOOKOŁA

Dostępne w wersji pełnej

51.

Śmiech tu i teraz

POZWALANIE NA SWOBODNY PRZEPŁYW EMOCJI

Dostępne w wersji pełnej

52.

Bushido: ścieżka wojownika

RADZENIE SOBIE Z KAŻDĄ SYTUACJĄ

Dostępne w wersji pełnej

53.

Istota rzeczy

ZAWĘŻANIE SWOJEJ UWAGI

Dostępne w wersji pełnej

54.

Twój nos

ODSUWANIE SIĘ OD WŁASNEJ RUTYNY

Dostępne w wersji pełnej

55.

Utrata brwi

STARANNE PRZYGLĄDANIE SIĘ SWOIM MYŚLOM

Dostępne w wersji pełnej

56.

Głowy i ogony

DOPROWADZANIE ROZPOCZĘTYCH ZADAŃ DO KOŃCA

Dostępne w wersji pełnej

57.

Napij się herbaty!

UTRZYMYWANIE ODPOWIEDNIEGO NAWODNIENIA

Dostępne w wersji pełnej

58.

Trzy funty nasion lnu

UTRZYMYWANIE RÓWNOWAGI UKŁADU POKARMOWEGO

Dostępne w wersji pełnej

59.

Jednosmakowe Zen

ODPOWIEDNIE DECYZJE ŻYWIENIOWE

Dostępne w wersji pełnej

60.

Sadź kwiaty, gdy ziemia jest na to gotowa

KORZYSTANIE Z AROMATERAPII

Dostępne w wersji pełnej

61.

Postaraj się nie zapamiętywać tego, co mówię

JEDZENIE DLA ZACHOWANIA KONCENTRACJI UMYSŁU

Dostępne w wersji pełnej

62.

Gorzki smak, dobre lekarstwo

PRZYJMOWANIE WŁAŚCIWYCH ZIÓŁ

Dostępne w wersji pełnej

63.

Komar na żelaznym byku

PAKOWANIE DROBNYCH POSIŁKÓW

Dostępne w wersji pełnej

64.

Wbij w to igłę!

POZYTYWNE DZIAŁANIE AKUPUNKTURY

Dostępne w wersji pełnej

65.

Paląc Buddę w poszukiwaniu ciepła

UTRZYMYWANIE WŁAŚCIWEJ TEMPERATURY CIAŁA

Dostępne w wersji pełnej

66.

Pszczoła nie powraca do starego ula

CHODZENIE Z PODNIESIONĄ GŁOWĄ

Dostępne w wersji pełnej

67.

Niebo nad tobą, ziemia pod tobą

UTRZYMYWANIE KONTAKTU Z NATURĄ

Dostępne w wersji pełnej

68.

Nie jak kozy, nie jak psy

ROZKOSZOWANIE SIĘ CZEKOLADĄ (TAK, CZEKOLADĄ!)

Dostępne w wersji pełnej

69.

Smak soli

PRZYGOTOWYWANIE ZDROWEJ ZUPY

Dostępne w wersji pełnej

70.

Paszcza smoka

UKOJENIE DLA WARG I UST

Dostępne w wersji pełnej

71.

Pojedyncze ziarnko ryżu

ROZSĄDNE GOTOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

72.

Zionięcie ogniem

ŁAGODZENIE DOLEGLIWOŚCI ŻOŁĄDKOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

73.

Docieranie do istoty rzeczy

DOBROCZYNNY ROSÓŁ I DUSZONE POTRAWY

Dostępne w wersji pełnej

74.

Złapać królika

PODSKOKAMI W KIERUNKU LEPSZEGO ZDROWIA

Dostępne w wersji pełnej

75.

Śpiące Zen

ODPOWIEDNIA ILOŚĆ SNU

Dostępne w wersji pełnej

76.

Namalowane ciasto

UNIKANIE CUKRU

Dostępne w wersji pełnej

77.

Woda wygładza nawet najtwardsze skały

UWALNIANIE SIĘ OD STRACHU

Dostępne w wersji pełnej

78.

Odpowiedzi nie uzyskasz przez logiczne rozumowanie

AKUPRESURA NA USPOKOJENIE I ZDROWY SEN

Dostępne w wersji pełnej

79.

Małpie wrzaski

UWALNIANIE SIĘ OD ZŁOŚCI I NIEPOKOJU

Dostępne w wersji pełnej

80.

Kiedy ciało i umysł stają się jednym, jesteś wolny

KULTYWOWANIE MEDYTACYJNEGO UMYSŁU

Dostępne w wersji pełnej

81.

Brak świadomości w czaszce

ODDYCHANIE DLA UZIEMIENIA I KONCENTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

82.

Kacze jajko Hakuina

WIZUALIZACJA NA POCZUCIE ODPRĘŻENIA I ODNOWY

Dostępne w wersji pełnej

83.

Nie wierz mi na słowo!

OCZYSZCZANIE WŁASNEJ ENERGII

Dostępne w wersji pełnej

84.

Niebo i piekło

TWORZENIE ENERGETYCZNEJ BARIERY

Dostępne w wersji pełnej

85.

Naciągnij swój łuk, zanim złodziej zdąży uciec

ĆWICZENIA ROZCIĄGAJĄCE DLA WZMOCNIENIA ODWAGI I ENERGII

Dostępne w wersji pełnej

86.

Ciągnięcie kota po dywanie

RADZENIE SOBIE Z BÓLEM

Dostępne w wersji pełnej

Fala budzi się z oceanu

KU PAMIĘCIU DAJU HUIHAI SUZANNE BETH FRIEDMAN

Dostępne w wersji pełnej

O autorce

Daju Suzanne Friedman po raz pierwszy zetknęła się z Zen w Nagoka Zen Juku, klasztorze Zen Rinzai w Japonii. Po jakimś czasie stała się kapłanką Zen w zakonie Zen Rinzai Hollow Bones w Stanach Zjednoczonych. Była specjalistką od akupunktury, zielarką i doktorem medycznej terapii qigong. Miała również tytuł profesora w dziedzinie qigong oraz taoistycznej duchowości na dwóch różnych szkołach chińskiej medycyny. Prowadziła odosobnienia medytacyjne i ceremonie zakonu Hollow Bones w rejonie zatoki San Francisco. Była nagradzaną poetką haiku oraz autorką kilku książek medycznych na temat qigong. Grała również na shakuhachi (bambusowym flecie Zen z Japonii) w ramach praktyki medytacyjnej. Daju raz pokonała raka i stała się inspiracją dla wielu ludzi. W marcu 2014 roku spokojnie i we własnym domu odeszła z tego świata.

Spis treści

Karta tytułowa

Przedmowa

Wstęp

Wzmianka dotycząca imion mistrzów Zen

Część I. PRAKTYCZNA MĄDROŚĆ – NAPROWADZANIE NA ŚCIEŻKĘ

1. Nauka nie jest naszym jedynym celem

2. Głowa jak kokos

3. Niewiedzący umysł

4. Nieskazitelny nefryt

5. Aby poznać dalszą drogę, zapytaj o nią kogoś, kto nią wraca

6. Doświadczony łucznik nie celuje w sam środek

7. Opróżnij swoją filiżankę!

8. Strzeż się trzycalowego erudyty

9. Droga do doskonałości nie jest czymś trudnym

10. Bez słów, bez ciszy

11. Nie używaj do walki czyjegoś łuku i strzały

12. Kiedy spotykają się dwaj złodzieje, nie trzeba ich sobie przedstawiać

13. Świątynia budowania dobroci

14. Oswajanie pierwszego lwa

15. Nie da się nazwać tego drewnianym stołkiem

16. Kiedy księżyc sięgnie okna

17. Fundament wszystkich nauk

Część II. UKOJENIE DLA DUCHA

18. Pnie drzew

19. Aktywna medytacja

20. Zrób świątynię z każdego miejsca

21. Bądź dla siebie światłem

22. Dźwięk oklasków jednej dłoni

23. Umysł jest niczym niesforna małpa

24. Ośle mleko

25. Niewidoczne szczyty

26. Zajmij miejsce Bodhi

27. Zapal czyjąś lampę, a twoja własna ścieżka się rozjaśni

28. Jazda na wole w poszukiwaniu wołu

29. Bez ego, bez podziału

30. Twój skarb znajduje się w środku i zawiera wszystko, czego potrzebujesz

31. Specjalne lekarstwo mistrza

32. Budda zwrócony ku słońcu, Budda zwrócony ku księżycu

33. Dryfująca żyłka do wędki

34. Zaparz trochę herbaty

35. Pełzające żółwie

36. Kop głęboko

37. Niczym strzała

Część III. PANOWANIE NAD UMYSŁEM

38. Wybitna jednostka!

39. Opadły kwiat nie wraca już na swą gałąź

40. Codzienna uważność stanowi jedyną drogę!

41. Umyj swoją miskę!

42. Kiedy dłubać w nosie

43. Zadowolenie jest prawdziwym bogactwem

44. Wyrażaj swoje myśli, nie używając słów

45. Mądrość rozjaśnia mrok

46. Takość

47. Skuty niczym lód

48. Smok czy mały wąż?

49. Czasami przeszkody stają się naszą ścieżką

50. Połyskująca perła w twojej dłoni

51. Śmiech tu i teraz

52. Bushido: ścieżka wojownika

53. Istota rzeczy

54. Twój nos

55. Utrata brwi

56. Głowy i ogony

Część IV. UTRZYMYWANIE RÓWNOWAGI I ODŻYWIANIE CIAŁA

57. Napij się herbaty!

58. Trzy funty nasion lnu

59. Jednosmakowe Zen

60. Sadź kwiaty, gdy ziemia jest na to gotowa

61. Postaraj się nie zapamiętywać tego, co mówię

62. Gorzki smak, dobre lekarstwo

63. Komar na żelaznym byku

64. Wbij w to igłę!

65. Paląc Buddę w poszukiwaniu ciepła

66. Pszczoła nie powraca do starego ula

67. Niebo nad tobą, ziemia pod tobą

68. Nie jak kozy, nie jak psy

69. Smak soli

70. Paszcza smoka

71. Pojedyncze ziarnko ryżu

72. Zionięcie ogniem

73. Docieranie do istoty rzeczy

74. Złapać królika

75. Śpiące Zen

76. Namalowane ciasto

CZĘŚĆ V. SAMOUZDRAWIANIE – ĆWICZENIA QIGONG

77. Woda wygładza nawet najtwardsze skały

78. Odpowiedzi nie uzyskasz przez logiczne rozumowanie

79. Małpie wrzaski

80. Kiedy ciało i umysł stają się jednym, jesteś wolny

81. Brak świadomości w czaszce

82. Kacze jajko Hakuina

83. Nie wierz mi na słowo!

84. Niebo i piekło

85. Naciągnij swój łuk, zanim złodziej zdąży uciec

86. Ciągnięcie kota po dywanie

IN MEMORIAM

Fala budzi się z oceanu

O autorce

Karta redakcyjna

TYTUŁ ORYGINAŁU:

Zen Cancer Wisdom:

Tips for Making Each Day Better

Redaktor prowadząca: Aneta Bujno

Redakcja: Monika Pruska

Korekta: Ewa Popielarz

Projekt okładki: Łukasz Werpachowski

Zdjęcie na okładce: © prudkov (istockphoto.com)

Copyright © 2014 Suzanne Friedman

All right reserved.

No part of this book may be reproduced in any form or by any means, electronic or mechanical, including photography, recording, or by any information storage and retrieval system or technologies now known or later developed, without permission in writing from the publisher.

Copyright © 2017 for Polish edition by ILLUMINATIO Łukasz Kierus

Copyright © for Polish translation by Łukasz Woźniak

Wszelkie prawa do polskiego przekładu i publikacji zastrzeżone. Powielanie i rozpowszechnianie z wykorzystaniem jakiejkolwiek techniki całości bądź fragmentów niniejszego dzieła bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody posiadacza tych praw jest zabronione.

Wydanie elektroniczne

Białystok 2017

ISBN 978-83-65442-75-8

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku:

www.facebook.com/vivantepl

www.vivante.pl

Wydawnictwo Vivante

E-mail: wydawnictwo@vivante.pl

Dział handlowy: zamowienia@vivante.pl

Pełna oferta wydawnictwa jest dostępna na stronie www.vivante.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com