Projekt okładki i stron tytułowych

Ewa Kwiatek

Redaktor

Monika Pujdak-Brzezinka

Wydawca

Edyta Kunowska

Produkcja

Mariola Grzywacka

Recenzenci

Prof. dr hab. Maria Ledzińska

Dr hab. Beata Pituła

Dr Philip G. Zimbardo

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN:

Michał Latusek / konwersja.virtualo.pl

Projekt sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/B/HS6/00455.

Partner wydania publikacji Uniwersytet Śląski w Katowicach

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2014

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-19162-7

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp Agnieszka Wilczyńska

Przesłanie Philipa G. Zimbardo Moja wskazówka dla polskich nauczycieli: jak sprawić, aby wasi uczniowie na swojej drodze w bohaterskiej podróży pokochali uczenie się Philip G. Zimbardo

Część I
Młodzież wykluczana i młodzież doceniana

Młodzież wykluczana. Indywidualne i społeczne czynniki zagrożenia wykluczeniem społecznym Agnieszka Wilczyńska

Młodzież doceniana. Potrzeba przynależności i poczucie przynależności u młodzieży Agnieszka Wilczyńska

Zasoby młodzieży. Rola zasobów młodzieży w radzeniu sobie w sytuacjach nowych i trudnych Agnieszka Wilczyńska, Justyna Trepka-Starosta

Psychologia pozytywna w budowaniu i wspieraniu potencjału oraz zadowolenia z życia Justyna Piękoś, Agnieszka Wilczyńska

Część II
Młodzież w grupie i młodzież jako grupa

Młodzi w grupie, młodzi jako grupa. Znaczenie mniejszości Michał Brol

Mniejszości wzbogacające większość. O potencjale uczniów z odmiennym kontekstem kulturowym i możliwościach jego wykorzystania w warunkach wielokulturowości w polskiej szkole Urszula Markowska-Manista, Aleksandra Niedźwiedzka-Wardak

Rola szkoły i nauczycieli we wspieraniu rozwoju zdolności i uzdolnień uczniów Beata Dyrda

Część III
Czas na bohaterów: programy interwencyjne

Projekt Bohaterskiej Wyobraźni – HIP i program Rozumienie Ludzkiej Natury – UHN narzędziami zmiany społecznej Urszula Markowska-Manista

Czas na Bohaterów. O kluczowej roli orientacji temporalnej dla rozwoju bohaterskiej wyobraźni Maciej Stolarski

Scenariusze interwencji psychologii pozytywnej w pracy z młodzieżą Agnieszka Wilczyńska, Justyna Piękoś

Włączenie verus wykluczenie społeczne młodzieży – wyniki badań Maciej Januszek

Bibliografia

Przypisy

AGNIESZKA WILCZYŃSKA

Wstęp

Kiedy młodzi ludzie czują się bardziej pewni, że szkoła jest właściwym miejscem dla nich i budują lepsze relacje z rówieśnikami i nauczycielami, te odczucia stają się źródłem wsparcia, wzmacniającym poczucie przynależności i późniejszych sukcesów w nauce. Gdy młodzi ludzie osiągają wyniki wykraczające poza ich najśmielsze oczekiwania, zmianie mogą ulec ich przekonania na temat potencjału, co sprawi, że jeszcze silniej zaangażują się w naukę, jeszcze bardziej poprawiając swoje rezultaty i wzmacniając wiarę we własny potencjał i możliwość rozwoju.

David S. Yeager i Gregory M. Walton, 2011, s. 286[1]

Niniejsza książka powstała z myślą o nauczycielach, wychowawcach, pedagogach, terapeutach oraz innych osobach towarzyszących młodym ludziom w ich dorastaniu, rozwoju i edukacji. Z pewnością skorzystać z niej mogą również zainteresowani rodzice (choć warto już w tym miejscu podkreślić, że obecnie przygotowujemy we współpracy z Philipem G. Zimbardo książkę specjalnie dla nich przeznaczoną).

Publikację tę dedykujemy nauczycielom, ponieważ źródło procesu kształtowania charakteru i umacniania motywacji młodego człowieka do zaangażowanego społecznie rozwoju zaczyna się u Mistrza, który w dzisiejszym świecie edukacji zajmuje swoje miejsce… w szkole. Świadomie nazywamy go Mistrzem, chociaż wraz z erą komputeryzacji i dostępności e-informacji nauczyciel dawno już przestał być dla młodych wszechwiedzącym autorytetem. Widzimy go jednak jako mądrego Przewodnika, który nie tylko pokazuje, jak poszukiwać rzetelnych źródeł wiedzy, ale także wspiera kształtowanie postaw, dzięki którym upowszechniają się zachowania budujące kapitał społeczny, odpowiedzialność, i które jednocześnie przeciwdziałają negatywnym zjawiskom, jak np. konformizm, bezmyślne posłuszeństwo, uleganie stereotypom, wykluczanie, przemoc czy uprzedzenia. Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk dotyczących okresu dorastania jest pojawiające się u młodego człowieka poczucie, że jest w jakiś sposób niedopasowany społecznie, wykluczany, izolowany i osamotniony w świecie pełnym nieskończonych możliwości. Zjawisko to może okazać się niebezpieczne w skutkach, kiedy zostawia trwałe ślady w psychice młodego człowieka, wpływa na powstawanie zaburzeń funkcjonowania społecznego lub zawęża możliwości pełnego rozwoju. Zauważamy, że pomimo dynamicznego rozwoju społeczeństw i przyspieszenia w rozwoju cywilizacyjnym, ewolucyjnie pierwotne mechanizmy służące przetrwaniu naszym przodkom, takie jak bezwzględna rywalizacja, ekskluzja mniejszości, eliminowanie inności lub jej napiętnowanie nadal stanowią nieodłączny element funkcjonowania wielu społeczności.

Materiał zgromadzony w książce, która właśnie trafia w ręce Czytelnika, jest efektem kilkuletniej pracy zespołu badawczego w ramach grantu otrzymanego z Narodowego Centrum Nauki pt. Jak młodzież zagrożona wykluczeniem społecznym radzi sobie ze stresem. Dynamika zmian w obrębie symptomów odrętwienia emocjonalnego[2]. Poruszany jest w niej temat ważny związany z poczuciem bycia wykluczanym – w społeczeństwie w ogóle, ale także w określonych aspektach różnych sytuacji społecznych oraz w świetle uwarunkowań indywidualnych.

Tytuł książki Młodzież na biegunach życia społecznego ma sugerować Czytelnikowi, że mowa tu będzie o uwarunkowaniach, które przyczyniają się do tego, na ile przynależny lub wykluczony czuje się młody człowiek we współczesnym świecie oraz jakie są tego uwarunkowania i konsekwencje.

Przesłanie dla nauczycieli napisał Philip G. Zimbardo, światowej sławy psycholog, autor najpoczytniejszych na świecie książek z obszaru psychologii oraz badacz zjawiska psychologicznie rozumianego „zła”. Zimbardo obecnie znany jest także jako zaangażowany badacz mechanizmów przyczyniających się do „wytwarzania psychologicznego dobra” – od kilku lat podróżuje po świecie, upowszechniając Program Bohaterskiej Wyobraźni (Heroic Imagination Project).

Książka składa się z trzech części. Część pierwsza to przygotowana przez psychologów prezentacja koncepcji teoretycznych. Mogą one posłużyć zrozumieniu opisywanych w kolejnej części aktualnych problemów związanych z funkcjonowaniem młodzieży we współczesnym świecie oraz stanowią podłoże rekomendowanych dla praktyki psychologicznej i pedagogicznej użytecznych koncepcji i przykładowych scenariuszy zajęć zawartych w ostatniej części.

W części pierwszej przedstawiono również wyniki najnowszych badań dotyczących przyczyn i konsekwencji poczucia wykluczenia społecznego oraz uwarunkowań poczucia przynależności. Autorem pierwszych rozdziałów jest redaktorka i jednocześnie pomysłodawczyni książki i kierownik opisywanego projektu badawczego – Agnieszka Wilczyńska. Analizuję w nich psychologiczne mechanizmy powstawania symptomów odrętwienia emocjonalnego jako reakcji na odrzucenie społeczne. Opisałam rzadko prezentowane w polskiej literaturze przedmiotu spektrum reakcji psychologicznych i fizjologicznych w odpowiedzi na wykluczanie jednostki. W części tej dokonałam także przeglądu wyników badań dotyczących dramatycznego w skutkach zjawiska szkolnych strzelanin (ang. school shooting), występującego dotąd głównie w Stanach Zjednoczonych i w niektórych krajach Europy Zachodniej, którego przyczyn upatruje się w mechanizmach reagowania młodych ludzi na systematyczne odrzucanie. Zaprezentowałam wyniki badań własnych dotyczących potrzeby przynależności i znaczenia poczucia przynależności dla efektywnego funkcjonowania młodzieży[3]. Zalet przejawianego przez uczniów poczucia przynależności podkreślonych zostało wiele, począwszy od poprawy wyników w nauce i zaangażowania w aktywności szkolne aż po wzrost samooceny, samopoczucia i poprawę nastroju (a zatem możliwość zredukowania symptomów zaburzeń dystymicznych lub depresyjnych). W kolejnym rozdziale wraz ze współautorką Justyną Trepką-Starostą ukazuję, w jaki sposób można analizować i rozumieć zasoby młodzieży, w jaki sposób są one budowane i jak można je ujmować w aspekcie wzmacniania poczucia przynależności człowieka. Ostatni w pierwszej części rozdział, przygotowany wraz z Justyną Piękoś, stanowi ramy teoretyczne dla przedstawionych w ostatniej części scenariuszy interwencji psychologicznych dla młodzieży. W opisie koncepcji skoncentrowano się na ukazaniu teoretycznych założeń dla dwóch głównych nurtów psychologii pozytywnej: eudajmonistycznego i hedonistycznego reprezentowanych przez ich czołowych przedstawicieli.

Drugą część książki stanowi zbiór trzech oryginalnych opracowań dotyczących problematyki funkcjonowania młodzieży we współczesnym świecie. Pierwszy w tym cyklu rozdział psychologa Michała Brola opisuje problem ujmowania młodzieży jako mniejszości społecznej i wynikające z tego konsekwencje dla jej funkcjonowania na tle społeczeństwa jako całości. To jedno z nielicznych prezentowanych dotąd w literaturze ujęć spostrzegania młodzieży przez pryzmat mniejszości. W rozdziale tym zostały przedstawione wybrane analizy współczesnych zjawisk defaworyzujących młodzież. Autor przedstawił także przykłady nowego sposobu ujmowania nauczania jako procesu czynnego angażowania się uczniów w aktywności, w których z biorców zamieniają się w dawców. Wyniki badań przywoływanych przez Michała Brola dowodzą stereotypowego traktowania młodzieży jako mało refleksyjnej i pokazują, jak silnie oceny te są osadzone w schematach systemowych.

W kolejnym rozdziale pedagog Urszula Markowska-Manista i pedagog Aleksandra Niedźwiedzka-Wardak przyglądają się nowemu zjawisku w polskich szkołach – wielokulturowości i na przykładzie szkół kształcących dzieci pochodzące z rodzin migrujących z różnych regionów świata obrazują zagadnienie funkcjonowania mniejszości kulturowych w przestrzeni szkolnej. Mimo że w polskich szkołach jest coraz więcej uczniów pochodzących z rodzin uchodźców, migrantów i reemigrantów, temat uczenia i wychowania w takich szkołach jest rzadko w literaturze omawiany. Autorki podkreślają, że samo zróżnicowanie i obecność w szkole dzieci przynależących do innych kultur i narodowości nie warunkuje jej wielokulturowości. Kluczowe jest podejmowanie działań wychowawczych, edukacyjnych i animacyjnych przez kadrę wychowawczą i opiekuńczą instytucji. W tekście poruszane jest ważne zagadnienie wzbogacania większości przez mniejszość, a zatem udziału potencjału uczniów z różnych kontekstów narodowościowych w rozwoju wielokulturowości polskiej szkoły. Autorki wychodzą poza teoretyczne rozważania, podając konkretne przykłady rozwiązań, w jaki sposób „wykorzystać” potencjał uczniów z odmiennym kontekstem kulturowym, budując tym samym rzeczywistą a nie tylko pozorną wielokulturowość szkoły, wzbogacającą zarazem potencjał wszystkich jej uczniów i całej szkolnej społeczności.

Wartość kolejnego rozdziału autorstwa Beaty Dyrda jest nie do przecenienia nie tylko z uwagi na wartościowy tekst naszej koleżanki, ale też dlatego, że przedstawiony tu rozdział jest ostatnim materiałem przez nią przygotowanym[4]. Pedagog Beata Dyrda ukazała w swoim rozdziale rolę szkoły we wspieraniu rozwoju zdolności i uzdolnień dziecka. W materiale zawarty został przegląd modeli skutecznej pracy z uczniem zdolnym oraz przykłady pracy z uczniami przejawiającymi uzdolnienia w różnych dziedzinach. W zaprezentowanych koncepcjach i modelach zdolności autorka uwydatniła rolę metod diagnozowania uzdolnień dzieci i młodzieży. Podkreślona została rola środowiska szkoły jako miejsca stymulacji, wspierania i pomocy w szeroko pojętym rozwoju dzieci i młodzieży. Idea modelu promowanego przez autorkę wyraża się założeniu, iż szkoła może być miejscem, gdzie w przyjacielskiej i twórczej atmosferze wspierany jest rozwój zdolności i talentów wszystkich młodych ludzi. Podkreślona została wiodąca rola ucznia w ustalaniu tempa nauki i zakresu treści, ważność partnerskiej relacji pomiędzy nauczycielem i uczniami, a także wspólne wyznaczanie celów osiągnięć i sposobów ich ewaluacji przez ucznia i nauczyciela. To, co wydaje się kluczowe w zaprezentowanych modelach, to założenie tworzenia programów nauczania opartych na zainteresowaniach uczniów, samodzielny wybór przez uczniów tematów i problemów do rozwiązywania, motywowanie uczniów do poszukiwania i wykorzystywania zdobytych informacji oraz traktowanie ucznia jako twórcy wiedzy, który poprzez eksperymentowanie i własną aktywność samodzielnie do niej dociera, a następnie wykorzystuje. Beata Dyrda odeszła nagle, zanim ukazała się ta książka. Jest żyjącym w naszych umysłach obrazem uzdolnionego naukowca oraz niezwykłej kobiety wspierającej innych.

Dwa pierwsze rozdziały drugiej części prezentują zatem materiał stanowiący teoretyczne podłoże mogące służyć opracowaniu nowych badań i programów pracy z młodzieżą, a także omawiają aktualne problemy szkoły i społeczności zaangażowanych we wspieranie rozwoju młodzieży.

Część trzecia książki to próba dostarczenia czytelnikowi nowatorskich pomysłów na rozwiązanie problemów omawianych we wcześniejszych rozdziałach. Każda z przedstawionych w odrębnych rozdziałach propozycji opiera się na uznanych, choć stosunkowo młodych konceptach teoretycznych. W tej części po raz pierwszy w polskiej literaturze został zaprezentowany materiał opisujący założenia Projektu Bohaterskiej Wyobraźni. Urszula Markowska-Manista w oparciu o prace dwóch zespołów: amerykańskiego i polskiego Zespołu Bohaterskiej Wyobraźni (Heroic Imagination Project) bazując na wywiadzie przeprowadzonym z profesorem Zimbardo, prezentuje założenia tego projektu – unikalnego programu zatytułowanego Rozumienie Ludzkiej Natury (Understanding Human Nature), który już od kilku lat z powodzeniem jest implementowany w Stanach Zjednoczonych, Hongkongu, Szwecji i na Węgrzech oraz od 2014 roku w Polsce. Program Rozumienie Ludzkiej Natury zawiera moduły interwencji psychologicznych, mających na celu zmianę postaw młodzieży – z niesprzyjających działaniom prospołecznym na angażujące społecznie, dające poczucie włączenia, przeciwdziałające uprzedzeniom, stereotypom, odrzucaniu inności i ślepemu posłuszeństwu zagrażającym autorytetom. Dzięki udziałowi w programie wiele szkół może podjąć działania mające na celu kształtowanie postaw odpowiedzialnych i obywatelskich wśród młodzieży, skutkujących w dalszej perspektywie czasowej rozwojem wartościowego społeczeństwa. Idea codziennego bohaterstwa promuje wyróżniające się czyny zwyczajnych ludzi, którzy mają odwagę przeciwstawić się takim mechanizmom wpływu grupy, które działają na niekorzyść jednostki lub grupy.

W części trzeciej można zapoznać się z rozdziałem napisanym przez psychologa Macieja Stolarskiego, w którym autor zaprezentował kluczową rolę orientacji temporalnej dla rozwoju bohaterskiej wyobraźni. Ten oryginalny materiał ukazuje w przystępnej postaci rozległą wiedzę i doświadczenia badawcze autora. Maciej Stolarski zaprezentował koncepcję spostrzegania zrównoważonych perspektyw czasowych, które mogą przyczyniać się w ich różnych konstelacjach do budowania postaw młodzieży lub pomóc w radzeniu sobie z wyzwaniami codzienności. Autor posługuje się koncepcją Philipa G. Zimbardo i Johna Boyda, którzy uwypuklili specyfikę spostrzegania czasu, wyróżniając kilka jego wymiarów, odpowiadających specyficznym orientacjom temporalnym. Autor podejmuje wyzwanie, aby w kontekście rozważań nad rozwojem idei codziennego bohaterstwa spróbować odpowiedzieć na pytanie: która z perspektyw czasowych jest najwłaściwsza i czy przyjęcie jednej z nich może stanowić klucz do rozwoju osobowości w kierunku prawdziwego bohatera? Równomierny rozwój zrównoważonego spostrzegania perspektyw czasowych: przeszłej, teraźniejszej i przyszłej, a także umiejętność elastycznego przełączania uwagi pomiędzy każdym z horyzontów czasowych jest podkreślany przez autora jako istotny element adaptacji jednostki do środowiska, służący podejmowaniu trafniejszych wyborów, zorientowanych na świadomie wybrany cel.

W ostatniej części w rozdziale autorstwa Agnieszki Wilczyńskiej i Justyny Piękoś zaprezentowano przykładowe scenariusze interwencji psychologicznych, służące pracy z młodzieżą zagrożoną wykluczeniem społecznym (mogące służyć pracy z młodzieżą w ogóle), oparte na założeniach psychologii pozytywnej, wywodzące się z nurtu eudajmonistycznego i hedonistycznego. Scenariusze zajęć oparte na teoriach zostały przygotowane specjalnie na użytek opisywanych wcześniej badań projektu. Zostały one zaprezentowane, aby podzielić się z Czytelnikami zebranymi doświadczeniami i zaproponować stosowanie sprawdzonych technik pracy z młodymi ludźmi. W ostatnim rozdziale trzeciej części wraz z psychologiem–statystykiem Maciejem Januszkiem przedstawiono szerzej na czym polegały badania, do których nawiązywano wcześniej oraz zaprezentowano ich wyniki. Dla zainteresowanych szczegółami załączono analizy statystyczne na końcu książki. Konkluzja z przeprowadzonych badań jednoznacznie wskazuje, że młodzież zagrożona wykluczeniem społecznym osiąga optymalne wyniki w zakresie swojego funkcjonowania, będąc włączona w aktywności grupy, w której czuje się ważna i doceniana, i w której może utrzymywać kilka wartościowych relacji. Brak możliwości kontynuowania relacji i utrata poczucia przynależności do grupy powoduje spadek funkcjonowania w obrębie niemalże wszystkich badanych zmiennych, takich jak samoocena, nastrój czy gniewne zachowania. Wyniki badań wskazują, że młodzież, zwłaszcza zagrożoną wykluczeniem społecznym, należy włączać w długotrwałe relacje i sprawiać, by czuła się przynależna przez cały okres jej rozwoju (zwłaszcza na danym etapie szkoły). Nie jest możliwe zaspokojenie potrzeby przynależności kilkutygodniowym doświadczeniem terapeutycznym lub za pomocą relacji niemożliwej do kontynuowania w przyszłości. Dlatego Szkoła i Mistrzowe w niej zatrudnieni mają przed sobą jasny, potwierdzony naukowymi wynikami cel – zwiększyć u uczniów poczucie przynależności do szkoły, klasy lub grupy zajęciowej pozaszkolnej i kontynuować ten proces adekwatnie do potrzeb ucznia. Albowiem nie jest możliwe zbudowanie poczucia przynależności bez nieustającego dbania o ten proces i ciągłego monitorowania jego efektów. Wykorzystanie hedonistycznych i/lub eudajmonistycznych technik interwencyjnych (optymalnie – obydwu razem zrównoważonych) jest jedynie przykładem możliwych działań podejmowanych w celu wspierania zasobów młodzieży. Inną, gotową alternatywą jest zastosowanie takich działań, które zaspokoją potrzebę przynależności, a także przyczynią się do zrozumienia natury ludzkiej w kontekście zjawisk dynamiki grupowej przez uczestnictwo w zajęciach z cyklu „Rozumienie Ludzkiej Natury”.

Człowiek jest istotą społeczną i podlega zarówno przemożnym wpływom sytuacji, w jakiej się znalazł, jak i wpływowi osób, z którymi przebywa. W większości przypadków, sposób w jaki oddziałują na nas grupy jest przystosowawczy i „zdrowy”. Jednak czasami nasza skłonność do ulegania grupie lub sytuacji może prowadzić do podjęcia niekorzystnych lub wręcz szkodliwych decyzji, stąd nasze przekonanie, że pokazanie psychologicznych mechanizmów leżących u podstaw różnorodnych form nacisków grupy (np. konformizmu, efektu gapia czy zjawiska podporządkowania się) pomoże młodzieży rozpoznawać kryjące się w pewnych sytuacjach zagrożenia i opierać się im w przyszłych codziennych wydarzeniach.

Podziękowania

Pragnę serdecznie podziękować za wkład wielu naukowców i praktyków z obszaru badań i praktyki psychologicznej oraz pedagogiki wspierania rozwoju dorastającego człowieka w powstanie tej publikacji. Dzięki zasługom reprezentantów różnych dziedzin powstała książka, która nie tylko ukazuje koncepcje teoretyczne ważne dla zrozumienia zagadnień dorastania jednostki we współczesnym świecie, ale także analizuje współczesne problemy praktyczne, i – co najważniejsze – prezentuje realne propozycje i pomysły na stawienie im czoła.

W imieniu własnym i wszystkich współautorów dziękuję najmocniej prof. dr hab. Marii Ledzińskiej i dr hab. Beacie Pitule za wspierające i rzeczowe uwagi, a także redaktor Monice Pujdak-Brzezince, która wspomagała nas w pracy nad tekstami i przyczyniła się do powstania tej książki.

Szczególne podziękowania należą się Profesorowi Philipowi G. Zimbardo, który kibicował nam od samego początku tworzenia tej książki. Osobiście angażował się kolejne etapy prowadzonego projektu badawczego kierowanego przez Agnieszkę Wilczyńską w ramach grantu otrzymanego z Narodowego Centrum Nauki, a następnie w proces powstawania kolejnych rozdziałów z myślą o wskazówkach dla nauczycieli. Wkład Philipa G. Zimbardo odzwierciedla tekst jego autorstwa, który został przygotowany specjalnie w związku z powstaniem tej książki – z jego osobistym przesłaniem dla polskich Nauczycieli.

Gliwice, kwiecień 2014