Tytuł oryginału: El club Dumas

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Redakcja: Zofia Wasitowa

Redaktor prowadzący: Ewa Orzeszek-Szmytko

Redakcja techniczna: Karolina Bendykowska

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Renata Kuk

© Arturo Pérez-Reverte, 1993

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 1998, 2017

© for the Polish translation by Filip Łobodziński

ISBN 978-83-7758-118-6

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2017

FRAGMENT

Dedykuję Cali,

która popchnęła mnie na pole bitwy

Spis treści

* * *

I. Wino andegaweńskie

II. Dłoń umarłego

III. Ludzie w togach i ludzie z mieczami

IV. Człowiek z blizną

V. Remember

VI. O apokryfach i interpolacjach

VII. Numer Jeden i numer Dwa

VIII. Postuma necat

IX. Księgarz z rue Bonaparte

X. Numer Trzy

XI. Na brzegu Sekwany

XII. Buckingham i Milady

XIII. Intryga się komplikuje

XIV. W podziemiach Meung

XV. Corso i Richelieu

XVI. Powtórka z powieści gotyckiej

Nagły błysk flesza rzucił na ścianę salonu cień trupa. Zwłoki wisiały nieruchomo pod lampą na środku pokoju. W miarę jak fotograf je okrążał, co chwila zwalniając migawkę aparatu, cień kładł się na obrazach, gablotach z porcelaną, regałach z książkami i rozsuniętych zasłonach ukazujących wielkie okna, za którymi padał deszcz.

Sędzia rejonowy wyglądał na człowieka młodego. Jego rzadkie, potargane włosy były jeszcze mokre, podobnie jak płaszcz od deszczu przerzucony przez ramię. Obok na sofie przysiadł sekretarz, zapisując na ustawionej na krześle przenośnej maszynie jego spiesznie dyktowane zdania. Klekot klawiszy nadawał rytm monotonnemu potokowi słów sędziego i komentarzom rzucanym z cicha przez krzątających się wokół policjantów:

– Ubrany w piżamę i w narzucony na wierzch fartuch, którego pasek spowodował zgon przez uduszenie. Ręce denata związane z przodu krawatem. Na prawej stopie bambosz, lewa stopa bosa…

Sędzia dotknął nogi w kapciu. Zwłoki zakołysały się lekko na naprężonym jedwabnym pasku, przywiązanym do haka, na którym zawieszona była lampa. Najpierw z lewa na prawo, potem w przeciwnym kierunku, coraz słabiej, by zatrzymać się wreszcie jak igła magnesu, która po krótkim wahaniu ponownie wskazuje północ. Sędzia odsunął się i, lekko pochylony, wyminął umundurowanego policjanta, który szukał na podłodze śladów linii papilarnych. Walały się tam skorupy rozbitego wazonu i otwarta książka: można było dostrzec fragment tekstu podkreślony na czerwono. Był to stary egzemplarz Wicehrabiego de Bragelonne, tania edycja oprawna w płótno. Nachylając się przez ramię funkcjonariusza, sędzia rzucił okiem na zaznaczone zdania:

„– Jestem zdradzony – szepnął. – Wiedzą o wszystkim.

– Zawsze wszyscy o wszystkim wiedzą – odparł Portos, który nie wiedział o niczym”[1].

Polecił sekretarzowi zapisać to w raporcie i dołączyć książkę do materiału dowodowego. Sam podszedł ku wysokiemu mężczyźnie, palącemu papierosa koło otwartego okna.

– I co pan na to? – spytał, stając obok.

Na kieszeni skórzanej kurtki dryblasa widniała odznaka policyjna. Mężczyzna zwlekał z odpowiedzią, dopalając zaciśniętego w dwóch palcach peta, którego wreszcie wyrzucił przez okno, nie patrząc nawet za siebie.

– Jeśli mamy do czynienia z białym płynem, i do tego w butelce, to zazwyczaj chodzi o mleko – odrzekł wreszcie nieco zagadkowo, nie na tyle jednak, by na twarzy sędziego nie pojawił się nikły uśmiech. Sędzia – w przeciwieństwie do policjanta – spoglądał na ulicę, gdzie wciąż lało jak z cebra. W tym momencie drzwi się otworzyły i nagły przeciąg opryskał mu twarz kropelkami deszczu.

– Zamknijcie te drzwi – powiedział, nie odwracając głowy, po czym odezwał się do oficera: – Bywają zabójstwa upozorowane na samobójstwo.

– I na odwrót – dodał spokojnie wysoki policjant.

– A co pan powie o rękach i krawacie?

– Niektórzy boją się, że w ostatniej chwili pożałują. Inaczej miałby je związane na plecach.

– To niczego nie zmienia – zaoponował sędzia. – Pasek jest cienki i mocny. W momencie utraty gruntu pod nogami nie dałby rady, nawet gdyby ręce miał swobodne.

– Wszystko jest możliwe. Będziemy mądrzejsi po sekcji.

Sędzia ponownie rzucił okiem na wisielca. Funkcjonariusz zbierający odciski palców podnosił się z podłogi z książką w dłoniach.

– Ciekawa sprawa z tą książką.

Wysoki policjant wzruszył ramionami.

– Raczej niewiele czytam – rzekł. – Ale ten Portos to jeden z tych… jak im… Atos, Portos, Aramis i d’Artagnan – wyliczał, przesuwając kciukiem po palcach drugiej dłoni, po czym zamyślił się. – Zabawne. Zawsze mnie zastanawiało, czemu nazywają ich trzema muszkieterami, skoro tak naprawdę było ich czterech.

I. Wino andegaweńskie

Winniśmy uprzedzić czytelnika,
że będzie świadkiem scen przerażających.

(E. Sue, Tajemnice Paryża)

Nazywam się Boris Balkan. Przełożyłem kiedyś Pustelnię parmeńską. Poza tym moje artykuły krytyczne i recenzje ukazują się w przeglądach i dodatkach literackich w połowie Europy. Jestem organizatorem wykładów o literaturze współczesnej na różnych letnich uniwersytetach, opublikowałem też kilka książek na temat dziewiętnastowiecznej powieści popularnej. Obawiam się, że to nic specjalnego. Zwłaszcza w dzisiejszych czasach, gdy popełnia się samobójstwa upozorowane na zabójstwo, powieści pisze lekarz nazwiskiem Roger Ackroyd, a stanowczo zbyt wielu ludzi wydaje dwustustronicowe opisy własnych wstrząsających przeżyć, doznanych podczas przeglądania się w lustrze.

Wróćmy jednak do naszej historii.

Lucasa Corsa poznałem, gdy odwiedził mnie z Winem andegaweńskim pod pachą. Corso był najemnikiem bibliofilstwa, łowcą książek na cudzy koszt. Łączy się to z brudnymi paluchami, gładką mową, dobrym refleksem, cierpliwością i sporym szczęściem. A także z nieprawdopodobną pamięcią, pozwalającą przypomnieć sobie, w jakim to zakurzonym zakamarku jednego z tysięcy antykwariatów drzemie właśnie ten egzemplarz, za który inni gotowi są zapłacić fortunę. Jego klientela nie była liczna, za to doborowa: dwudziestu paru księgarzy z Mediolanu, Paryża, Londynu, Barcelony czy Lozanny – takich, co sprzedają tylko pozycje odnotowane w katalogach, inwestują w rzeczy sprawdzone i pewne i nigdy nie obracają naraz większą liczbą tytułów niż jakieś pół setki. Prawdziwi arystokraci starodruków, dla których pergamin w miejsce welinu lub szerszy o trzy centymetry margines może oznaczać tysiące dolarów. Szakale z galaktyki Gutenberga, piranie buszujące na targach antykwarycznych, pijawki aukcyjne, gotowe sprzedać własną matkę za pierwsze wydanie. Sami jednak sadzają swych klientów na skórzanej sofie w salonie z widokiem na katedrę Il Duomo lub Jezioro Bodeńskie – a ręce i sumienia mają zawsze czyste. Dlatego istnieją tacy jak Corso.

Zdjął z ramienia brezentową torbę, położył ją na podłodze u stóp obutych w niezbyt czyste oxfordy, po czym zawiesił wzrok na oprawionym portrecie Rafaela Sabatiniego, stojącym na biurku w moim gabinecie obok wiecznego pióra, którym zazwyczaj poprawiam artykuły i wstępne wydruki. Zrobiło mi się przyjemnie, goście bowiem rzadko poświęcają mu choćby odrobinę uwagi, biorąc go za mojego przodka. Obserwowałem dyskretnie reakcję przybysza i dostrzegłem, że siadając, lekko się uśmiechnął: po chłopięcemu, niczym bajkowy królik przyłapany na środku ulicy. Uśmiechem, który z miejsca zaskarbia bezwarunkową przychylność widowni każdego filmu animowanego. Z czasem miałem się zorientować, że jest też w stanie uśmiechać się jak bezlitosny, wychudły wilk i że potrafi dostosowywać własne gesty do okoliczności. Ale to dużo później. Na razie robił tak korzystne wrażenie, że postanowiłem rzucić hasło i czekać na odzew:

– „Już od urodzenia posiadał dar humoru – zacytowałem, wskazując na portret – i świadomość, że świat jest szalony”[2].

Patrzyłem, jak odwraca głowę, powoli i z wyrazem aprobaty, i poczułem do niego kumoterską sympatię, którą zresztą zachowałem do dziś, pomimo wszystkiego, co się potem zdarzyło. Z jakiejś dobrze zakamuflowanej paczki wyciągnął papierosa bez filtra, równie zmiętoszonego jak jego wysłużony płaszcz i sztruksowe spodnie. Obracał go w palcach i obserwował mnie przez przekrzywione na nosie okularki w stalowej oprawce. Lekko siwiejące już włosy mierzwiły mu się na czole. Drugą dłoń – można byłoby mniemać, że ściska w niej rewolwer – trzymał w czymś, co nie było kieszenią, ale raczej przepastnym dołem rozepchanym od ciągłego taszczenia książek, katalogów, dokumentów i – też dowiedziałem się o tym znacznie później – piersiówki wypełnionej dżinem Bolsa.

– „Było to całe jego dziedzictwo”[3] – bez trudu dokończył cytat, po czym rozparł się w fotelu, ponownie z uśmiechem na ustach. – Aczkolwiek, szczerze mówiąc, wolę Kapitana Blooda.

Wycelowałem w niego wieczne pióro gestem surowego upomnienia:

– A niesłusznie. Scaramouche jest tym dla Sabatiniego, czym Trzej muszkieterowie dla Dumasa – tu skłoniłem się lekko w stronę portretu. – Już od urodzenia posiadał dar humoru… Żadna inna odcinkowa powieść przygodowa nie ma lepszego początku.

– Może i racja – przyznał po chwili i położył na stole teczkę z rękopisem, którego każda kartka spoczywała w oddzielnej kopercie z przezroczystej folii. – Zdumiewający zbieg okoliczności, że wspomniał pan właśnie Dumasa.

Przesunął teczkę w moim kierunku, tak bym mógł czytać bez kłopotu. Wszystkie kartki zapisane były po jednej stronie, po francusku. Papier był dwojakiego rodzaju: biały, nieco pożółkły już ze starości, i bladoniebieski w cieniutką kratkę, po którym też widać było upływ czasu. Każdemu gatunkowi papieru odpowiadało inne pismo, z tym że pismo z kartek niebieskich, kreślone czarnym atramentem, widniało też na kartkach białych pod postacią dopisków i notatek do tekstu oryginalnego, pisanego charakterem drobniejszym i bardziej spiczastym. W sumie kartek było piętnaście, z czego jedenaście niebieskich.

– Ciekawe – podniosłem wzrok na Corsa. Jego spokojne spojrzenie padało to na mnie, to na teczkę. – Skąd pan to ma?

Potarł palcem brew, niewątpliwie zastanawiając się, czy informacja, o którą przyszedł prosić, upoważnia go – a jeśli tak, to w jakim stopniu – do ujawniania takich szczegółów. Wreszcie na ustach pojawił się trzeci uśmiech, uśmiech królika-niewiniątka. Corso był zawodowcem.

– Skądś tam. Klient klienta, wie pan.

– Jasne.

Zamilkł rozważnie na moment. W tej rozwadze czuło się nie tylko ostrożność i rezerwę, ale i przebiegłość. Było to oczywiste dla nas obu. W końcu odezwał się:

– Naturalnie podam panu nazwiska, jeśli sobie pan tego życzy.

Odparłem, że to niepotrzebne, co chyba go uspokoiło. Poprawił sobie palcem okulary na nosie i spytał, czy mógłbym sformułować jakąś opinię na temat tego, co trzymam w dłoniach. Nie odpowiadając, kartkowałem rękopis, aż dotarłem do pierwszej strony. U góry widniał tytuł, zapisany grubszymi dużymi literami: LE VIN D’ANJOU.

Przeczytałem na głos pierwsze zdanie:

Après de nouvelles presque désespérées du roi, le bruit de sa convalescence commençait à se répandre dans le camp…[4].

Nie potrafiłem powstrzymać uśmiechu. Na twarzy Corsa pojawił się wyraz przyzwolenia, jakby chciał mnie zachęcić do ogłoszenia werdyktu.

– Bez najmniejszej wątpliwości – rzekłem – jest to Aleksander Dumas, ojciec. Wino andegaweńskie, o ile pamiętam, czterdziesty któryś rozdział Trzech muszkieterów.

– Czterdziesty drugi – potwierdził Corso. – Rozdział czterdziesty drugi.

– Czy to oryginał? Autentyczny rękopis Dumasa?

– Właśnie z tym przychodzę. Pan mi to powie.

Wzruszyłem ramionami, chcąc zrzucić z siebie ciężar nadmiernej odpowiedzialności:

– A niby dlaczego ja?

Było to pytanie z gatunku idiotycznych. Służą one z reguły tylko temu, by zyskać na czasie. Corso natomiast uznał je chyba za wyraz fałszywej skromności, bo popatrzył na mnie ze źle skrywanym zniecierpliwieniem:

– Jest pan specjalistą – odparł nieco oschle. – Najznakomitszym krytykiem literackim w tym kraju, który w dodatku wie wszystko o powieści popularnej dziewiętnastego wieku.

– Zapomina pan o Stendhalu.

– Nie zapominam. Czytałem pański przekład Pustelni parmeńskiej.

– No, no. Pochlebia mi pan.

– Nie sądzę. Wolę tłumaczenie Consuela Bergesa.

Tym razem uśmiechnęliśmy się obaj. Podobał mi się coraz bardziej. Zaczynałem rozpoznawać cechy jego stylu bycia.

– Zna pan moje książki? – zaryzykowałem.

– Niektóre. Na przykład Lupin, Raffles, Rocambole, Holmes. Studia na temat Valle-Inclana, Barojy i Galdosa. Także Dumas. Na tropie giganta. I esej na temat Hrabiego Monte Christo.

– Przeczytał pan to wszystko?

– Nie. To, że pracuję z książkami, nie oznacza, że muszę je czytać.

Kłamał. A w każdym razie przesadnie akcentował przyziemny charakter swojego zajęcia. Należał do ludzi sumiennych – przed spotkaniem ze mną przejrzał dostatecznie dużo materiałów na mój temat. Był zagorzałym czytelnikiem, od czasów słodkiego dzieciństwa pochłaniającym drukowane słowo. O ile oczywiście (co wysoce wątpliwe) Corso kiedykolwiek był słodkim dziecięciem.

– Jasne – odezwałem się, chcąc przerwać ciszę.

Zmarszczył na moment brwi, usiłując się zorientować, czy o czymś nie zapomniał. Następnie zdjął okulary, chuchnął na szkła i zabrał się do ich przecierania. Dokonywał tego za pomocą potwornie zmiętoszonej chustki, wyciągniętej właśnie z przepastnej kieszeni płaszcza. Patrząc na tego osobnika tonącego w zbyt obszernym okryciu, na jego wiewiórcze siekacze i spokojną twarz, można było odnieść fałszywe wrażenie, że jest wcieleniem bezradności. W rzeczywistości Corso był twardy jak hartowana stal. Ostre i kanciaste rysy pasowały do bystrych oczu, w których zawsze gotowa była zagościć prostoduszność, szalenie niebezpieczna dla każdego, kto dałby się jej zwieść. Czasami – szczególnie w chwilach spokoju – stwarzał pozory człowieka znacznie bardziej niezdarnego i ospałego, niż był w istocie. Jest taki typ bezbronnych ludzi, których mężczyźni częstują papierosem, kelnerzy traktują jedną kolejką na rachunek firmy, a kobiety pragną natychmiast przygarnąć. A gdy wreszcie zdasz sobie sprawę, co się naprawdę dzieje, jest za późno, by podjąć rzucone wyzwanie. On już znika daleko na horyzoncie, znacząc na rękojeści noża kolejne nacięcie.

– Wróćmy do Dumasa – zaproponował, wskazując okularami rękopis. – Ktoś, kto napisał o nim pięćset stron, powinien poczuć się swojsko, mając przed oczami oryginał. Nie sądzi pan?

Położyłem dłoń na obłożonych w folię kartkach gestem pełnym namaszczenia, z jakim kapłan dotyka szat liturgicznych.

– Nie chciałbym pana rozczarować, ale nie odczuwam niczego.

Roześmialiśmy się. Corso chichotał w jakiś szczególny sposób, nieco przez zęby, jak gdyby nie do końca pewien, czy jego i jego rozmówcę bawi to samo. Był to śmiech dyskretny i zdystansowany, ze szczyptą bezczelności, który długo dzwoni w powietrzu, zanim się rozwieje. Nawet jeszcze po odejściu tego, kto chichotał.

– Może po kolei… – powiedziałem. – Czy to pańska własność?

– Już mówiłem, że nie. Klient dopiero co go nabył i był zdumiony, że dotąd nie słyszano o tym autentycznym, pełnym rękopisie rozdziału Trzech muszkieterów… Życzy sobie rzetelnej weryfikacji i to właśnie jest moje zadanie.

– Dziwi mnie, że zajmuje się pan sprawami błahymi – wiedziałem, co mówię; o Corsie słyszałem już wcześniej. – Ostatecznie Dumas dzisiaj…

Zawiesiłem głos i przywołałem na twarz porozumiewawczy gorzki uśmiech. Corso nie podjął jednak tematu, zachowując postawę wyczekującą:

– Klient to mój przyjaciel – rzucił obojętnie. – Można to nazwać przysługą towarzyską.

– Rozumiem, nie wiem wszelako, czy będę się mógł panu na coś przydać. Widywałem w życiu oryginalne rękopisy i wnoszę, że ten mógłby być autentyczny. Ale zweryfikować go to zupełnie inna sprawa. W tym celu radzę zwrócić się do dobrego grafologa. Znam jednego w Paryżu, nazywa się Achille Replinger. Ma księgarnię wyspecjalizowaną w autografach i dokumentach historycznych, niedaleko Saint-Germain-des-Prés… Ekspert, jeśli chodzi o francuskie autografy z dziewiętnastego wieku, uroczy człowiek i mój przyjaciel – wskazałem na jedną z ramek wiszących na ścianie. – O, parę lat temu kupiłem od niego ten list Balzaca. Oczywiście za bajońską sumę.

Wyjąłem terminarz, żeby przepisać adres, i wręczyłem Corsowi karteczkę. Wsunął ją do zniszczonego wizytownika wypchanego notatkami i papierkami. Następnie wyciągnął z płaszcza notatnik i ołówek z gumką do wycierania na końcu, obgryzioną, jakby należała raczej do ucznia.

– Mogę zadać parę pytań?

– Proszę bardzo.

– Wiedział pan o istnieniu kompletnego autografu któregoś z rozdziałów Trzech muszkieterów?

Pokręciłem głową, w milczeniu nakładając skuwkę na moje pióro Montblanc. Po chwili odezwałem się:

– Nie. Dzieło to ukazywało się partiami w „Le Siècle”, od marca do lipca 1844 roku… Po złożeniu tekstu przez zecera rękopis szedł do kosza. Mimo to kilka fragmentów ocalało, szczegóły może pan sprawdzić w wydaniu Garniera z 1968 roku.

– Cztery miesiące to niedużo – Corso obgryzał w zamyśleniu koniec ołówka. – Szybko pisał ten Dumas.

– Wtedy wszyscy tak pracowali. Stendhal napisał Pustelnię w siedem tygodni. Z tym że akurat Dumas korzystał z pomocy współpracowników, czyli, jak to się mówi w żargonie, murzynów. Przy Muszkieterach pomagał mu niejaki Auguste Maquet… Pracowali wspólnie także nad dalszym ciągiem, W dwadzieścia lat później, oraz nad zamykającym cały cykl Wicehrabią de Bragelonne. Do tego jeszcze nad Hrabią Monte Christo i nad paroma innymi powieściami… Jak mniemam, czytał pan te książki.

– Oczywiście. Jak wszyscy.

– Chciał pan powiedzieć: jak niegdyś wszyscy – przerzuciłem z szacunkiem kilka kartek rękopisu. – Dawno minął czas, gdy nazwisko Dumas potrafiło pomnożyć nakłady oraz dochody wydawców. Niemal wszystkie jego powieści opublikowano w ten sam sposób, w odcinkach, gdzie na dole strony widniało: „Ciąg dalszy w następnym numerze” – i ludzie z zapartym tchem wyglądali kolejnego rozdziału… Zresztą pan to wszystko wie.

– Nie szkodzi, niech pan mówi dalej.

– A co jeszcze chce pan usłyszeć? W klasycznej powieści w odcinkach klucz do sukcesu jest prosty: bohater czy bohaterka obdarzeni są zaletami bądź cechami, które zmuszają czytelnika do utożsamienia się z nim lub z nią… Mamy do czynienia z tym zjawiskiem i dziś, w przypadku oper mydlanych, więc niech pan sobie wyobrazi, jak wtedy, w epoce bez radia i telewizji, oddziaływało to na burżuazję, która łaknęła niespodzianek i rozrywki, a nie była zbyt wymagająca, jeśli chodzi o walory formalne czy dobry smak… Tak samo rozumował genialny Dumas. Dzięki inteligentnej alchemii sporządził więc produkt laboratoryjny: parę kropli tego, szczypta tamtego – plus talent. W efekcie powstał narkotyk, który uzależniał – nie bez dumy wskazałem na siebie. – I uzależnia nadal.

Corso notował. Drażliwy, bezceremonialny i śmiercionośny niczym jad mamby czarnej – tak scharakteryzował go później jeden jego znajomy, gdy to nazwisko padło w rozmowie. Corso w specyficzny sposób sytuował się zawsze naprzeciw innych – dzięki czemu mógł obserwować otoczenie przez przekrzywione okularki i potakiwać powoli, z wyrazem jakiegoś racjonalnego i życzliwego powątpiewania. Przypominało to reakcję tolerancyjnej dziwki na sonet o Kupidynie. Może dawał rozmówcy możliwość korekty stanowiska, nim będzie za późno.

Po chwili przerwał i uniósł głowę:

– Pan przecież nie ogranicza się w pracy tylko do powieści popularnej. Jest pan krytykiem znanym z wielu zainteresowań… – zawahał się, jakby szukał właściwego słowa – poważniejszych. A sam Dumas określał swoją twórczość jako literaturę łatwą… Czy nie pobrzmiewa w tym pogarda wobec czytelnika?

Dzięki tej zmyłce mój rozmówca zajmował coraz lepszą pozycję. Było w tym coś z przebiegłych zagrywek Rocambole’a. Przedstawiał sprawy trochę z dystansu, pozornie bez większego zaangażowania, a jednak co chwila wbijał szpile jak doświadczony partyzant. Tymczasem ktoś, kto traci nerwy, zazwyczaj mówi, szermuje argumentami i wyjaśnieniami, co przeciwnikom dostarcza jeszcze więcej informacji. Mimo to – a może właśnie dlatego, skoro nie narodziłem się wczoraj i pojmowałem taktykę Corsa – poczułem niejaką irytację i zniecierpliwienie:

– Niech pan nie popada w stereotypy. Wśród powieści odcinkowych wiele jest takich, o których nie warto pamiętać, ale Dumas wyrasta ponad przeciętność… Dla literatury czas jest jak powódź, podczas której Bóg wypatruje swoich. Ciekaw jestem, czy znajdzie pan bohatera literackiego, który przetrwałby nawałnice dziejowe tak świetnie jak d’Artagnan… i może jeszcze Sherlock Holmes Conan Doyle’a… Cykl Muszkieterów to, rzecz jasna, odcinkowa powieść płaszcza i szpady, gdzie odnaleźć możemy wszystkie grzechy gatunku. Ale jest to też powieść nieprzeciętna, znacznie powyżej poziomu tego, co się publikowało. Pełne przygód dzieje przyjaźni, do dziś tak świeże mimo zmiany gustów i idiotycznej pogardy, z jaką obecnie traktuje się akcję. Po Joysie powinniśmy zapewne zostać przy Molly Bloom, a Nauzykaę zostawić po katastrofie morskiej na jakiejś plaży… Nie czytał pan mojego dziełka Piętaszek, czyli busola? Gdy mowa o Ulissesie, wybieram Homera.

Tu uniosłem nieco głos, śledząc reakcję Corsa. Uśmiechał się powściągliwie – pamiętałem jednak, jak zabłysły mu oczy na dźwięk cytatu ze Scaramouche’a, i czułem, że jestem na dobrej drodze.

– Wiem, o co panu chodzi – odparł wreszcie. – Pańskie poglądy są powszechnie znane… i kontrowersyjne, panie Balkan.

– Moje poglądy są znane, bo postarałem się, żeby takie były. A ponieważ przed chwilą wspomniał pan o pogardzie wobec ludzi, chciałem panu uświadomić, że autor Trzech muszkieterów walczył na ulicach podczas rewolucji 1830 i 1848 roku, a także, że dostarczał broni Garibaldiemu, płacąc z własnej kieszeni… Niech pan nie zapomina, że ojciec Dumasa był sławnym generałem stojącym po stronie republiki. Ten człowiek był przepełniony umiłowaniem ludu i wolności.

– Aczkolwiek jego szacunek dla faktów był relatywny.

– To nie ma znaczenia. Wie pan, jaką odpowiedź dawał tym, którzy oskarżali go o gwałcenie historii? „Z pewnością zadaję jej gwałt. Ale przychodzą z tego na świat piękne dzieci”.

Odłożyłem pióro na biurko i wstałem, kierując się ku jednej z wielu stojących w gabinecie oszklonych szaf wypełnionych książkami. Otworzyłem ją i wyciągnąłem tom oprawny w ciemną skórę.

– Jak wszyscy wielcy gawędziarze, Dumas był blagierem. Hrabina Dash, która znała go dobrze, wspomina w pamiętnikach, że opowiedzianą przezeń zmyśloną anegdotę brano za prawdę historyczną. Weźmy na przykład kardynała Richelieu: oto najwybitniejsza postać swej epoki po obrobieniu przez manipulanckie ręce Dumasa trafia do nas zdeformowana nie do poznania jako nikczemny łajdak… – podszedłem do Corsa z księgą w ręku. – Zna pan to? Autorem jest Gatien de Courtilz de Sandras, muszkieter żyjący pod koniec siedemnastego wieku. Pamiętniki d’Artagnana. Prawdziwego d’Artagnana: Charles’a de Batz-Castelmore, hrabiego d’Artagnan. Gaskończyk, urodzony w 1615 roku, istotnie był muszkieterem, chociaż żył nie w epoce Richelieu, lecz w czasach Mazzariniego. Zmarł w roku 1673 podczas oblężenia Maastricht, właśnie gdy – podobnie jak jego literacki odpowiednik – miał otrzymać buławę marszałkowską… Sam pan widzi, z gwałtów zadanych przez Aleksandra Dumasa poczęły się piękne dzieci. Zamiast mrocznego Gaskończyka z krwi i kości, którego imię utonęło w odmętach historii, geniusz powieściopisarza dał światu legendarnego mocarza.

Corso słuchał nieporuszony. Włożyłem mu do rąk książkę, którą zaczął przeglądać ostrożnie, ale z zainteresowaniem. Powoli przewracał kartki, ledwie muskając ich krawędzie opuszkami palców. Chwilami zatrzymywał się na jakimś imieniu czy tytule rozdziału. Przez parawan szkieł jego oczy rzucały pewne, szybkie spojrzenia. W którymś momencie przerwał, by zanotować dane: „Mémoires de M. d’Artagnan, G. de Courtilz, 1704, P. Rouge, 4 tomy 12°, wydanie czwarte”. Następnie zamknął książkę i przyjrzał mi się uważnie.

– Sam pan powiedział: był manipulatorem.

– Owszem – przytaknąłem, sadowiąc się na nowo. – Ale genialnym. Tam, gdzie inni poprzestali na plagiacie, on zbudował nowy świat powieściowy, żywy do dziś. „Człowiek nie kradnie, ale zdobywa – zwykł powtarzać – z każdej podbitej prowincji czyni kolejną dzielnicę swego imperium: narzuca jej swoje prawa, zaludnia ją tematami i postaciami, przepaja ją własnym duchem…”. A czymże innym jest twórczość literacka? W jego przypadku złotą żyłą okazały się dzieje Francji. Pomysł był znakomity: zachować ramy historyczne i wypełnić je własną treścią, czerpiąc bez skrupułów z otwartej skarbnicy… Z postaci pierwszoplanowych Dumas czyni drugorzędne, na prawdziwych bohaterów kreując skromnych statystów, i wypełnia całe strony wydarzeniami, którym w kronikach poświęcono zaledwie dwie linijki… Na przykład pakt przyjacielski między d’Artagnanem i jego towarzyszami nigdy w rzeczywistości nie istniał, ponieważ ci ludzie w ogóle się nawzajem nie znali. Również nie było hrabiego de la Fère, a ściśle mówiąc, było ich wielu, lecz żaden nie nazywał się Atos. Jednak powieściowy Atos istniał naprawdę: zwał się Armand de Sillègue, pan na Atos, zmarł od pchnięcia szpadą w pojedynku, zanim d’Artagnan zaciągnął się w szeregi królewskich muszkieterów… Aramis z kolei to Henri d’Aramitz, żołnierz, opat bez święceń urzędujący w seneszalii Oloron, od 1640 roku muszkieter pod dowództwem swego wuja. Dokonał żywota w ziemi ojczystej, z żoną i czworgiem dzieci. Co się zaś tyczy Portosa…

– Nie uwierzę, że był i Portos.

– Owszem. Nazywał się Isaac de Portau i musiał znać Aramisa czy też Aramitza, ponieważ wstąpił do muszkieterów trzy lata po nim, w 1643 roku. W annałach czytamy, że zmarł przedwcześnie: w wyniku choroby, wojny albo może pojedynku, jak Atos.

Corso przekrzywił głowę i zaczął bębnić palcami w Pamiętniki d’Artagnana. Uśmiechał się.

– Za chwilę dowiem się pewnie, że istniała też Milady…

– Ma się rozumieć. Tyle że nie nazywała się Anna de Breuil i nie była księżną Winter. Nie miała też lilijki wytatuowanej na ramieniu, aczkolwiek naprawdę była agentką Richelieu. Jej prawdziwe nazwisko brzmiało hrabina de Carlille. Natomiast rzeczywiście skradła na balu dwie brylantowe spinki księciu Buckingham… Niech pan tak na mnie nie patrzy, o tym wszystkim można przeczytać w pamiętnikach La Rochefoucauld. A był to człowiek poważny.

Corso patrzył na mnie z uwagą. Z pewnością nie należał do tych, którzy z byle powodu wpadają w zachwyt, zwłaszcza gdy w grę wchodzą książki; ale widać było, że jest zafascynowany. Później, gdy poznałem go lepiej, zacząłem się zastanawiać, czy był to szczery podziw, czy może któraś z jego sztuczek zawodowych. Dziś, gdy już jest po wszystkim, jestem przekonany, że posłużyłem jako kolejne źródło informacji, a Corso tylko popuszczał sznurek latawca.

– Bardzo interesujące to wszystko – rzekł.

– Jak pojedzie pan do Paryża, od Replingera dowie się pan znacznie więcej – rzuciłem okiem na rękopis leżący na biurku. – Chociaż nie wiem, czy te kartki zrekompensują panu koszta podróży… Ile można wziąć za ten rozdział?

Znów ugryzł koniec ołówka ze sceptyczną miną:

– Nie za wiele. Tak naprawdę jadę w innej sprawie.

Uśmiechnąłem się smutno i ze zrozumieniem. Na mój skromny majątek składały się między innymi Don Kichot, wydany przez Ibarrę, i volkswagen. Naturalnie samochód kosztował mnie dużo więcej niż książka.

– Rozumiem pana – rzuciłem solidarnie.

Mina Corsa wyrażała chyba coś w rodzaju rezygnacji. Kwaśny uśmiech odsłonił wiewiórcze siekacze:

– Chyba że Japończyków znudzi wreszcie van Gogh i Picasso i zaczną wydawać pieniądze na białe kruki.

Aż mnie odrzuciło w tył ze wzburzenia.

– Wtedy niech Bóg ma nas w swojej opiece.

– Niech pan mówi za siebie – patrzył na mnie przez krzywo założone okularki z lekką kpiną w oczach. – Ja na przykład, panie Balkan, zamierzam wówczas nabić kabzę.

Podnosząc się, wsunął notatnik do kieszeni płaszcza, a przez ramię przewiesił brezentową torbę. Ja wciąż byłem pod wrażeniem jego – pozornej przecież – łagodności, potęgowanej przez te niesforne okularki w metalowej oprawce. Znacznie później dowiedziałem się, że mieszkał sam, pośród stosów książek własnych i cudzych, i że był nie tylko płatnym łowcą bibliofilskich skarbów, ale także ekspertem w symulacyjnych grach napoleońskich, zdolnym z pamięci precyzyjnie odtworzyć na planszy układ sił przed bitwą pod Waterloo. Tu rolę odgrywała pewna historia rodzinna, którą w pełni pojąłem znacznie, znacznie później. Szczerze mówiąc, tak przedstawiony Corso musi wydawać się mężczyzną pozbawionym jakiegokolwiek czaru. Sprawiał wrażenie ociężałego i niezdarnego, choć nie wiedzieć jakim cudem potrafił być i zjadliwy, i bezbronny zarazem, i naiwny, i agresywny. A jednak – uprzedzam tu fakty, zgodnie z przyjętą przeze mnie formą narracji – przy tym wszystkim kobiety dostrzegały w nim człowieka uroczego, a mężczyźni sympatycznego. Były to więc uczucia z gatunku pozytywnych, które rozwiewają się dopiero w chwili, gdy chwytamy się za kieszeń, by skonstatować, że pozbawiono nas portfela.

Corso wziął rękopis i ruszył ku drzwiom. Towarzyszyłem mu aż do holu, gdzie zatrzymał się, by podać mi dłoń. Portrety Stendhala, Conrada i Valle-Inclana spoglądały tu oschle ze ścian na koszmarną litografię, jaką wspólnota mieszkańców postanowiła – mimo mojego sprzeciwu – przyozdobić podest schodów.

Wtedy dopiero odważyłem się zadać pytanie:

– Wyznam panu, że bardzo mnie ciekawi, gdzie panowie to znaleźli.

Zawahał się, zanim odpowiedział. Niewątpliwie rozważał wszystkie za i przeciw. Ostatecznie jednak przyjąłem go uprzejmie, był więc wobec mnie zobowiązany. Zresztą mogłem mu się jeszcze przydać, nie miał zatem wyboru.

– Może pan go zna – odrzekł wreszcie. – Mój klient kupił ten rękopis od niejakiego Taillefera.

Przywołałem na twarz uśmiech zaskoczenia, choć starałem się go nie przerysować.

– Enriquego Taillefera? Tego wydawcy?

Błądził wzrokiem po holu. W końcu kiwnął głową, tylko raz, z góry na dół.

– Właśnie.

Zamilkliśmy obaj. Corso wzruszył ramionami, a ja wiedziałem dlaczego. Powód można było znaleźć w każdej gazecie w rubryce „Wypadki”. Enrique Taillefer nie żył od tygodnia. Powiesił się we własnym salonie. Znaleziono go wiszącego na jedwabnym pasku od szlafroka, a jego stopy dyndały nad otwartą książką i okruchami porcelanowego wazonu.

Jakiś czas potem, gdy już było po wszystkim, Corso zgodził się opowiedzieć mi resztę całej historii. Dzięki temu mogę teraz w miarę wiernie zrekonstruować pewne wydarzenia, w których nie uczestniczyłem, cały łańcuch wypadków, który doprowadził do fatalnego finału i do rozwiązania zagadki Klubu Dumas. Dzięki zaufaniu, jakim obdarzył mnie łowca książek, mogę wystąpić jako doktor Watson tej opowieści i poinformować czytelników, że kolejny jej akt rozegrał się w godzinę po naszym spotkaniu, w barze Makarowej. Flavio La Ponte usadowił się koło Corsa przy barku, strzepując z siebie krople wody, i zamówił piwo, usiłując przy tym złapać oddech. Potem zerknął do tyłu na ulicę z wyrazem mściwego zadowolenia, jakby właśnie umknął przed ogniem oddziału partyzantów. Na zewnątrz waliły o bruk wściekłe strugi deszczu.

– Firma handlowa Armengol i Synowie, Stare Książki i Rarytasy Bibliograficzne zamierza cię podać do sądu – powiedział, oblizując pianę z rudej, kędzierzawej brody. – Ich adwokat właśnie dzwonił.

– A o co mnie oskarżają? – spytał Corso.

– O nabranie jakiejś starowinki i złupienie jej biblioteki. Zarzekają się, że to oni byli umówieni na tę operację.

– Trzeba było się wcześniej obudzić, tak jak ja.

– To samo im mówię, ale ich krew zalewa. Jak poszli po swoje, już znikły Persiles i Przywileje Królewskie Kastylii. Mało tego, na dodatek wyceniłeś resztę dużo powyżej wartości. Właścicielka teraz nie chce sprzedać. Żąda dwukrotnie wyższej ceny… – pociągnął łyk, mrużąc przy tym oko z porozumiewawczym uśmieszkiem. – Ten majstersztyk nazywany bywa wyhaczeniem biblioteki.

– Wiem, jak to się nazywa – złowrogi uśmiech Corsa odsłonił jeden kieł. – Armengol i Synowie też wiedzą.

– Po prostu niepotrzebne okrucieństwo – dokończył La Ponte z obojętną miną. – Ich najbardziej dotknęły Przywileje Królewskie. Mówią, że to już był chwyt poniżej pasa.

– Jeszcze czego, miałem to zostawić? Komentarze łacińskie Diaza de Montalvo, bez danych typograficznych, ale drukowane w Sewilli, u Alonsa del Puerto, być może w 1482 roku… – poprawił palcem okularki i spojrzał na przyjaciela. – I co ty na to?

– Perełka. Ale ich szlag trafia z nerwów.

– Herbatka lipowa dobrze im zrobi.

Była właśnie pora aperitifu. Przy barku zrobiło się ciasno. Siedzieli spowici dymem papierosowym i gwarem rozmów, stykając się ramionami i starając się nie umoczyć łokci w kałużach piany z piwa.

– Z tego, co wiem, Persiles to pierwsze wydanie – rzucił La Ponte. – Oprawione przez firmę Trautz-Bauzonnet.

Corso pokręcił głową:

– Przez Hardy’ego. Safian.

– Jeszcze lepiej. Wszystko jedno. W każdym razie ja ich zapewniłem, że nie mam z tym nic wspólnego. Wiesz, że rozprawy sądowe przyprawiają mnie o mdłości.

– Ale o twoich trzydziestu procentach myślisz bez wstrętu.

La Ponte uniósł dłoń:

– O, przepraszam, Corso. Co ma piernik do wiatraka? Piękna przyjaźń między nami to jedno. Chleb powszedni moich dzieci to drugie.

– Nie masz dzieci.

Zaśmiał się szelmowsko:

– Spokojnie. Jestem jeszcze młody.

Niewysoki i przystojny, zachowywał się z wytworną kokieterią. Delikatnie przygładził dłonią przerzedzone włosy na czubku głowy, badając efekt w lustrze po drugiej stronie kontuaru. Następnie rzucił ukradkiem fachowe spojrzenie wokół siebie, chcąc sprawdzić, czy na celowniku są jakieś kobiety. Przywiązywał do tych spraw nie mniejszą wagę niż do wypowiadania się krótkimi zdaniami. Jego ojciec, szalenie wykształcony księgarz, uczył go pisać, dyktując mu prace Azorina. Teraz niewielu może pamiętało jeszcze o Azorinie, tymczasem La Ponte nadal mówił i pisał jak on. Kropka i dalej, kropka i dalej. Wyposażało go to w swoistą dialektyczną pewność siebie, tak potrzebną do uwodzenia klientek na zapleczu jego księgarni na ulicy Mayor, wypełnionym klasyką erotyczną.

– A poza tym – podjął na nowo – z Armengolem i Synami rozgrzebałem pewien interes. Delikatna sprawa. Szybkie pieniądze.

– Ze mną też – rzucił Corso znad swojego piwa. – Jesteś jedynym ubogim księgarzem, z jakim pracuję. I to ty sprzedasz te tomy.

– O rany, dobra – La Ponte wycofywał się pojednawczo. – Wiesz, że ze mnie człowiek praktyczny. Pragmatyczny. Nikczemny.

– Wiem.

– Jak w westernach. W imię przyjaźni zgodziłbym się co najwyżej na postrzał w ramię.

– Co najwyżej – przyznał Corso.

– Zresztą to i tak nieważne – La Ponte rozglądał się, wyraźnie zrelaksowany. – Mam już kupca na Persilesa.

– To stawiasz następne piwo. Na poczet twojej prowizji.

Byli przyjaciółmi od lat. Lubili piwo z dużą pianą i dżin Bolsa w buteleczkach z ciemnej glinki – ale przede wszystkim dawne książki i licytacje starodruków w dzielnicach starego, prawdziwego Madrytu. Poznali się wieki temu. Corso, na zlecenie pewnego klienta, węszył po księgarniach wyspecjalizowanych w literaturze hiszpańskiej, w poszukiwaniu wydania-widma Celestyny, ponoć starszego niż pierwsze znane z 1499 roku. La Ponte oczywiście też go nie miał ani nawet o nim nie słyszał. Natomiast, owszem, dysponował Słownikiem rarytasów i nieprawdopodobieństw bibliograficznych Julia Ollera, gdzie wspominano o sprawie. Pogawędka na temat książek ujawniła zbieżność zainteresowań, którą La Ponte postanowił przypieczętować, zamykając sklep i udając się wraz z Corsem do baru Makarowej, gdzie opróżnili wszystko, co nadawało się do opróżnienia. Tam też zasypywali się nawzajem perełkami z Melville’a – La Ponte wychował się nie tylko na wywodach Azorina, ale i na pokładzie „Pequoda”. „Imię moje: Izmael” – bąknął, przekraczając smugę cienia po wychyleniu trzeciego bolsa. Więc Izmaelem zwał go Corso, na dodatek cytując z pamięci na jego cześć fragment o wykuwaniu harpunu Ahaba:

„Trzy uczyniono nakłucia w pogańskim ciele i tak zahartowany został grot na białego wieloryba”[5].

Sprawę całą oblali, jak się należy, doszło wręcz do tego, że La Ponte przestał obserwować przychodzące i opuszczające bar dziewczęta, by przysiąc Corsowi wieczną przyjaźń. W głębi duszy był typem dość naiwnym, mimo wojowniczego cynizmu i szemranej profesji antykwariusza – nie docierało doń zatem, że jego nowy przyjaciel w przekrzywionych okularkach wykonywał właśnie subtelny manewr okrążający. Zdążył wcześniej zlustrować jego regały i zlokalizował parę tytułów, w sprawie których postanowił ponegocjować. Co do jednego wszakże nie było wątpliwości: La Ponte, ze swoją kędzierzawą, rudą brodą, rozkosznymi oczami wachtowego Billy’ego Budda i marzeniami o żmudnym polowaniu na wieloryby, zdołał wzbudzić sympatię Corsa. Potrafił nawet wymienić całą załogę „Pequoda” – Ahab, Stubb, Starbuck, Flask, Perth, Parsi, Queequeg, Tasztego, Daggoo… – oraz wszystkie statki wymienione w Moby Dicku – „Goney”, „Town-Ho”, „Jeroboam”, „Dziewica”, „Pąk Róży”, „Kawaler”, „Rozkosz”, „Rachela”… – wreszcie, co najlepiej świadczy o jego wtajemniczeniu, wiedział doskonale, co to jest szary bursztyn. Rozmawiali o książkach i wielorybach. Tamtego wieczoru powstało Bractwo Harpunników z Nantucket, którego sekretarzem generalnym został Flavio La Ponte, a Lucas Corso skarbnikiem. Czułą opiekę nad oboma jedynymi członkami Bractwa sprawowała wówczas Makarowa, która wprawdzie odmówiła postawienia ostatniej kolejki, ale za to wspólnie z nimi wysuszyła jeszcze jedną butelkę bolsa.

– Jadę do Paryża – rzekł Corso, obserwując w lustrze otyłą kobietę, która co piętnaście sekund wrzucała monety w szparkę jednorękiego bandyty, zupełnie jakby muzyczka, kolorki, rysunki owoców i dzwoneczki ją tam zahipnotyzowały; tylko jej dłoń z uporczywym fatalizmem raz za razem wciskała guziki. – W sprawie twojego Wina andegaweńskiego.

Przyjaciel zmarszczył nos i zerknął na Corsa z ukosa. Paryż oznaczał wydatki ekstra i w ogóle komplikacje. La Ponte zaś był księgarzem skromnym i skąpym.

– Wiesz, że mnie na to nie stać.

Corso powoli opróżniał szklankę.

– Stać, stać – wyciągnął kilka monet, by zamówić kolejkę. – Jadę też w innej sprawie.

– W innej sprawie… – powtórzył La Ponte, patrząc nań z zaciekawieniem.

Makarowa postawiła na kontuarze dwa kolejne piwa. Była dużą krótkowłosą blondyną koło czterdziestki, z kolczykiem w uchu, pamiątką po czasach, gdy pływała na pokładzie rosyjskiego kutra. Miała na sobie obcisłe spodnie i koszulę, której rękawy podwinęła aż po pachy, ujawniając solidne bicepsy – niejedyny zresztą element męski w tej postaci. Zawsze w kąciku ust trzymała zapalonego papierosa, pozwalając mu się swobodnie wypalić. Jej nordyckie rysy i sposób poruszania się przywoływały na myśl starszego montera w leningradzkiej fabryce łożysk tocznych.

– Przerobiłam tę książkę – zwróciła się do Corsa, nie wymawiając r. Kiedy mówiła, popiół z papierosa opadał jej na wilgotną koszulę. – Ta facetka, Bovary, to smętna idiotka.

– Gratuluję zgłębienia istoty sprawy.

Makarowa przetarła ścierką barek. Z drugiego końca kontuaru obserwowała ją bacznie Zizi, akompaniując sobie dzwonkiem kasy. Była zupełnym przeciwieństwem Makarowej: znacznie młodsza, drobna i – bardzo zazdrosna. Bywało, że tuż przed zamknięciem baru tłukły się po głowach, kompletnie pijane, na oczach ostatnich zaufanych parafian. Któregoś razu, po jednej z takich bójek, rozwścieczona Zizi z podbitym okiem postanowiła się zemścić i dała nogę. Podczas jej trzydniowej nieobecności łzy Makarowej – kap, kap – chrzciły kolejne szklanki piwa. Tej nocy, gdy Zizi wróciła, zamknęły wcześniej i widziano je potem, jak szły objęte wpół i całowały się po bramach niczym zakochane podlotki.

– Jedzie do Paryża – La Ponte wskazał Corsa głową. – Będzie wyciągał asy z rękawa.

Makarowa obserwowała Corsa poprzez dym z papierosa, zbierając jednocześnie puste szklanki.

– Zawsze coś trzyma w ukryciu – rzekła gardłowym, beznamiętnym tonem. – W różnych miejscach.

Włożyła szklanki do zlewu i kołysząc barczystymi ramionami, odeszła, aby zająć się innymi gośćmi. Corso był jedynym mężczyzną, który uniknął pogardy, jaką obdarzała całą resztę przedstawicieli płci przeciwnej. Chwaliła go wręcz, gdy nie chciał zapłacić za kolejkę. Nawet Zizi patrzyła nań bez emocji. Kiedyś, gdy Makarową aresztowano za rozbicie twarzy policjantowi podczas manifestacji gejów i lesbijek, Zizi całą noc spędziła na ławce w komisariacie. Corso towarzyszył jej wtedy, wspierając ją kanapkami i butelką dżinu, uruchomiwszy wcześniej swoje kontakty policyjne dla załagodzenia sprawy. Wszystko to budziło w La Pontem absurdalną zazdrość.

– Dlaczego do Paryża? – zapytał, chociaż uwagę skupił na czymś zupełnie innym: jego lewy łokieć właśnie zanurzył się w coś cudownie miękkiego. Jakiż był jego zachwyt, gdy skonstatował, że sąsiadką przy barku jest młoda blondynka z imponującymi piersiami.

Corso pociągnął łyk piwa.

– Jadę też do Sintry w Portugalii – wzrok miał wciąż utkwiony w tej od automatu. Oskubana z drobnych podawała właśnie Zizi banknot, chcąc go rozmienić na bilon. – Zlecenie od Vara Borjy.

Usłyszał, jak jego przyjaciel gwizdnął przez zęby: Varo Borja, najznamienitszy księgarz w kraju. Jego katalog nie był szczególnie obszerny, za to dobrze wyselekcjonowany. Borja słynął także jako bibliofil, który nie zważa na wydatki. Podniecony La Ponte poprosił o więcej piwa i więcej informacji. Na jego twarzy malował się wyraz chłopięcego zachwytu, który zawsze ujawniał na dźwięk słowa „książka”. Będąc z pewnością skąpcem i tchórzem, nigdy nie odczuwał zawiści, chyba że chodziło o ładne kobiety do wzięcia. W sprawach zawodowych, kontentując się udanymi zdobyczami nabytymi przy niewielkim ryzyku, żywił autentyczny respekt wobec pracy i klienteli swojego przyjaciela.

– Słyszałeś o Dziewięciorgu Wrotach?

Księgarz niespiesznie szperał po kieszeniach, licząc, że Corso zapłaci także tym razem, i miał właśnie zwrócić baczniejszą uwagę na pulchną sąsiadkę – kiedy nagle znieruchomiał z otwartymi z wrażenia ustami.

– Nie mów, że Varo Borja poszukuje tej książki…

Corso rzucił na kontuar ostatnie monety. Makarowa zbliżała się z kolejnymi piwami.

– Ma ją od jakiegoś czasu. A zapłacił za nią fortunę.

– O, na pewno zapłacił. Na świecie są chyba trzy czy cztery egzemplarze.

– Trzy – uściślił Corso. Jeden znajdował się w Sintrze w księgozbiorze Fargasa, drugi w paryskiej Fundacji Ungern. Trzeci zaś nabył Varo Borja podczas wyprzedaży madryckiej biblioteki Terral-Coy. La Ponte umierał z ciekawości, gładząc się po kędzierzawych kosmykach na brodzie. Na temat Fargasa, bibliofila portugalskiego, coś oczywiście słyszał. Z kolei baronowa Ungern, szalona staruszka, dorobiła się milionów, pisząc książki z dziedziny okultyzmu i demonologii. Jej najnowszy bestseller, Izis obnażona, bił wszelkie rekordy sprzedaży w największych hurtowniach.

– Nie rozumiem tylko – zaznaczył La Ponte – co ty masz z tym wszystkim wspólnego.

– Znasz dzieje tej książki?

– Bardzo pobieżnie – przyznał antykwariusz.

Corso umoczył palec w pianie z piwa i jął rysować na blacie barku:

– Czas: połowa siedemnastego wieku. Miejsce: Wenecja. Bohaterem jest drukarz nazwiskiem Aristide Torchia, któremu zdarzyło się, że został wydawcą tak zwanej Księgi Dziewięciorga Wrót do Królestwa Cieni, czegoś na kształt podręcznika przyzywania diabła… Nie jest to czas na takie księgi, Święte Oficjum bez trudu sprowadza Torchię przed oblicze swego trybunału. Oskarżenie: sztuki diabelskie i zajęcia pokrewne. Okoliczność szczególnie obciążająca: Torchia zreprodukował dziewięć rycin ze słynnego dzieła Delomelanikon, klasycznej czarnej księgi, której autorstwo tradycja przypisuje samemu Lucyferowi…

Od drugiej strony kontuaru zbliżyła się do nich Makarowa, słuchając z rosnącym zaciekawieniem i wycierając dłonie w koszulę. La Ponte znieruchomiał ze szklanką w ręku i uśmiechnął się z zawodową pożądliwością:

– Co się stało z nakładem?

– Łatwo sobie możesz wyobrazić: zrobiono zeń niezłe ognisko – uśmiech Corsa z kolei wyrażał zawzięte okrucieństwo. Jak gdyby rzeczywiście żałował, że nie mógł być świadkiem wydarzenia. – Powiadano, że gdy płonął, rozległ się krzyk diabła.

Makarowa, oparta łokciami na zachlapanych i zabazgranych kartkach leżących koło dystrybutora piwa, wydała z siebie sceptyczny pomruk. Jej nordycka, męska powaga odporna była na śródziemnomorskie mrzonki gości. Znacznie bardziej przejęty La Ponte zanurzył nos w pianie piwnej, palony nagłym pragnieniem:

– Naprawdę to musiał krzyczeć sam drukarz. Tak sądzę.

– Masz pojęcie?

La Ponte spróbował mieć pojęcie i aż się wzdrygnął.

– Torturowany – ciągnął Corso – co przecież inkwizycja stawiała sobie za zawodowy punkt honoru w walce z rytuałem Zła, drukarz w końcu wyznał wśród jęków, że na wolności ostał się jeszcze jeden jedyny egzemplarz. W jakiejś kryjówce. Potem zamknął usta i nie otworzył ich aż do chwili, gdy płonął żywcem na stosie. A i wówczas tylko po to, by wyrzec „Aaa!”.

Pogardliwym uśmieszkiem Makarowa skwitowała opowieść o drukarzu Torchii – a może o katach niezdolnych wydrzeć mu ostatniego sekretu. La Ponte zmarszczył czoło:

– Mówisz: ocalała jedna książka – zastrzegł. – A przedtem wspominałeś o trzech istniejących egzemplarzach.

Corso zdjął okularki i oglądał je pod światło, sprawdzając czystość szkieł.

– Otóż właśnie – odezwał się. – Wśród wojen, grabieży i pożarów te książki pojawiały się i znikały. Nie wiadomo, która z nich jest autentyczna.

– Może wszystkie są fałszywe – przemówił zdrowy rozsądek Makarowej.

– Może. Ja mam właśnie wyświetlić zagadkę i stwierdzić, czy Varo Borja posiada oryginał, czy może sprzedano mu kota jako zająca. Po to wybieram się do Sintry i Paryża – nałożył z powrotem okularki i popatrzył na przyjaciela. – Przy okazji załatwię też kwestię twojego rękopisu.

Zamyślony antykwariusz kiwnął głową, kątem oka zerkając w lustro na odbicie cycatej przy barze.

– Przy sprawach tego kalibru to aż śmieszne, że będziesz tracić czas na Trzech muszkieterów…

– Śmieszne? – Makarowa, naraz do żywego oburzona, porzuciła rolę obojętnego statysty. – To najlepsza powieść, jaką w życiu czytałam!

Swoje słowa podkreśliła mocnym plaśnięciem dłonią o blat kontuaru, naprężając przy tym groźnie muskuły odsłoniętych przedramion. Boris Balkan powinien był to słyszeć – pomyślał Corso. Na prywatnej liście bestsellerów Makarowej (której Corso służył jako doradca w sprawach literackich) powieść Dumasa zajmowała jedno ze szczytowych miejsc wespół z Wojną i pokojem, Wodnikowym Wzgórzem czy Carol pani Highsmith. Między innymi.

– Spokojnie – Corso zwrócił się do antykwariusza. – Rachunkami obciążę Vara Borję. Nawiasem mówiąc, podejrzewam, że twoje Wino andegaweńskie jest prawdziwe. Kto miałby to podrabiać?

– Ludzie wszystko gotowi są zrobić – wtrąciła się przemądrzale Makarowa.

La Ponte był skłonny przychylić się do opinii Corsa. Jakakolwiek manipulacja wydawała mu się w tym przypadku absurdem. Nieboszczyk Taillefer gwarantował mu autentyczność rękopisu: to dłoń i styl starego Aleksandra. A Tailleferowi można było ufać.

– Zanosiłem mu stare powieści odcinkowe. Wszystkie kupował – pociągnął łyk, topiąc uśmieszek gdzieś na krawędzi szklanki. – Niezły pretekst, żeby pogapić się na nogi jego żony. Nieziemska blondyna. Zjawisko. No i któregoś razu patrzę, a on otwiera szufladę. Kładzie na stole Wino andegaweńskie i ni z tego, ni z owego strzela: „Jest pański, jeśli weźmie pan na siebie konsultację z rzeczoznawcą i wystawi szybko na licytację”…

Jakiś gość przywołał Makarową, domagając się bitteru bez alkoholu. Szefowa zaserwowała zamówienie i ponownie znieruchomiała, jakby uwieszona na snującej się opowieści. Papieros w ustach powoli się dopalał, przydając jej oczom dymnej oprawy.

– To wszystko? – zapytał Corso.

Na twarzy La Pontego pojawił się jakiś niejasny grymas.

– Właściwie wszystko. Próbowałem go odwieść, bo wiedziałem o jego bziku. Przecież był jednym z tych, co to duszę oddadzą za jakąś rzadkość. Ale on się uparł. „Jak nie pan, znajdę innego” – powiedział. No, tu oczywiście trafił mnie w czułe miejsce. Czułe z handlowego punktu widzenia.

– Nie musisz tak dokładnie wyjaśniać – rzucił Corso. – To twoje jedyne czułe miejsce.

Łaknąc ludzkiego ciepła, La Ponte spojrzał w ołowiane oczy Makarowej. Szybko jednak spuścił wzrok, napotkał tam bowiem mniej więcej tyle samo ciepła co w fiordzie norweskim o trzeciej nad ranem.

– Jak cudownie jest poczuć się kochanym – rzekł wreszcie z cierpkim żalem.

Corso uznał, że miłośnikowi bittera niewątpliwie chce się pić, bo znów zrobił się natarczywy. Nieporuszona Makarowa zerknęła nań z ukosa i dała do zrozumienia, żeby może poszukał innego baru, póki jeszcze ma cały nos. Tamten pomedytował chwilę, ale widać przesłanie do niego dotarło, skoro zaraz się wyniósł.

– Enrique Taillefer był dziwakiem. – La Ponte ponownie przylizał włosy na przełysiałym czubku głowy, nie spuszczając oczu z okrągłości w lustrze. – Chciał, żebym sprzedał rękopis, nadając sprawie jak największy rozgłos – tu zniżył ton, by oszczędzić blondynce niepokoju. – Powiedział mi tajemniczo: „Ktoś będzie bardzo zaskoczony”. Mrugnął przy tym, jakby przymierzał się, żeby ruszyć w ostre tango. A cztery dni później nie żył.

– Nie żył – powtórzyła gardłowym głosem coraz bardziej zaciekawiona Makarowa, rozsmakowując się w wypowiadanych słowach.

– Samobójstwo – wyjaśnił Corso. Jednak jedyną jej reakcją było wzruszenie ramion, jakby uważała, że między samobójstwem a morderstwem nie ma zasadniczej różnicy. Jakiś podejrzany rękopis i ewidentny trup – od razu widać, że jest intryga.

Na dźwięk słowa „samobójstwo” La Ponte skinął ponuro głową:

– Tak mówią.

– A ty chyba nie jesteś zbyt pewien.

– Ano, nie. Wszystko to bardzo dziwne – potarł znów nachmurzone czoło, zapomniawszy już o widoku w lustrze. – Śmierdzi mi to.

– A Taillefer nie wspominał ci, skąd ma rękopis?

– Z początku nie pytałem. Potem było za późno.

– Z wdową rozmawiałeś?

Pytanie rozwiało mars na czole księgarza. Uśmiechnął się od ucha do ucha.

– Rezerwuję ten epizod dla ciebie – powiedział tonem człowieka, który przypomniał sobie, że ma w zanadrzu jeszcze jeden świetny numer. – W ten sposób odbierzesz zapłatę w naturze. Ja nie jestem ci w stanie zaproponować nawet dziesiątej części tego, co wyciśniesz z Vara Borjy za jego Księgę Dziewięciu Bałachów.

– Z ciebie też wycisnę, jeśli odkryjesz jakiegoś Audubona i wyrośniesz na księgarza-milionera. Na razie tylko odraczam moment wypłaty.

La Ponte znów przybrał zbolałą minę. Jak na tej miary cynika – pomyślał Corso – w porze aperitifu jest szalenie wrażliwy.

– Sądziłem, że pomagasz mi jako przyjaciel – buntował się La Ponte. – Wiesz. Klub Harpunników z Nantucket. „Tam dmucha” i te rzeczy.

– Przyjaźń… – Corso rozejrzał się w nadziei, że ktoś wyjaśni mu znaczenie tego słowa. – Bary i cmentarze pękają w szwach od niezastąpionych przyjaciół.

– Z jakiej krainy przybywasz, nikczemny?

– Ze swojej – westchnęła Makarowa. – Corso zawsze przybywa ze swojej.

Ku swemu rozczarowaniu La Ponte skonstatował, że cycata blondyna oddaliła się pod ramię z jakimś wyelegantowanym fircykiem. Corso nadal obserwował tłuściochę przy automacie. Straciła ostatnią monetę, ale tkwiła nadal koło maszyny, opuściwszy ręce, zbita z tropu i wyzuta z wszystkiego. Przy dźwigniach i guzikach zastąpił ją teraz wysoki brunet z gęstymi czarnymi wąsami i blizną na twarzy. Jego widok na sekundę przywołał w Corsie wrażenie czegoś znajomego, zbyt ulotne jednak, by przemienić się w konkret. Jakby na złość grubej automat wypluwał teraz dźwięczącą kaskadę monet.

Makarowa postawiła Corsowi ostatnie piwo. Tym razem La Ponte musiał zapłacić za siebie.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Przeł. Hanna Szumańska-Grossowa.

[2] R. Sabatini, Scaramouche, przeł. Ewa Przysuska.

[3] Jak poprzednio.

[4] „Po rozpaczliwych niemal nowinach o stanie króla w obozie zaczęły się szerzyć wieści o jego powrocie do zdrowia” (przeł. Joanna Guze).

[5] Herman Melville, Moby Dick, przeł. Bronisław Zieliński.

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz