Opracowanie typograficzne

Sławomir Onyszko

Korekty

Monika Filipek

Projekt okładki, stron tytułowych i rysunek pieczęci

Studio PIWNICA

Na okładce

Rysunek denara Bolesława Chrobrego

Skład, druk i oprawa

Drukarnia TECHNET

Copyright by Błażej Śliwińśki, Kraków 2014

Wydawnictwo AVALON

ISBN 978-83-7730-328-3

Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e

Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o.

ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków

tel. +48 606 750 749

zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl

www.wydawnictwoAVALON.pl

Spis treści

Wstęp

Rozdział I.

Rodzice i pierwsze lata

Rozdział II.

W klasztorze eremitów

Rozdział III.

Tajemnicze ćwierćwiecze

Rozdział IV.

Książę Polski

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk

Wstęp

I

Przedstawiana monografia mimo przydanego jej tytułu głównego nie jest tak naprawdę biografią rządzącego Polską przez kilka miesięcy na przełomie lat 1031–1032 księcia Bezpryma[1]. Urodzony najpóźniej na przełomie lat 986/987, choć może już nawet w 985, zamordowany wiosną 1032 r., był pierworodnym synem pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. O księciu Bezprymie pełnej biografii, w klasycznym tego słowa rozumieniu, napisać bowiem nie można. Z jednego tylko, ale decydującego powodu: brak po prostu źródeł historycznych. Osoby Bezpryma — księcia było nie było walczącego o tron całego państwa polskiego i na tym tronie chwilę zasiadającego — zupełnie nie znała polska twórczość kronikarska okresu średniowiecza. O ile obecnie wiadomo już, że król Bolesław Chrobry pozostawił po sobie trzech synów: Bezpryma, Mieszka II i Ottona, o tyle nie tylko o Bezprymie, ale i o Ottonie nic nie wspomniał piszący w początkach XII w. swoją kronikę Gall Anonim[2], nie znał ich piszący w samych początkach XIII w. mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem[3], podobnie i wielki kronikarz XV w. Jan Długosz[4]. Co więcej, nie wiedzieli o ich istnieniu również i polscy kronikarze czasów nowożytnych. W latach pięćdziesiątych XVI w. zarówno Marcin Bielski, jak i Marcin Kromer w swych kronikach polemizowali z tymi obcymi kronikarzami, którzy utrzymywali, że Bolesław Chrobry oprócz syna Mieszka II miał i jeszcze jednego, Ottona. Marcin Bielski twierdził wręcz, że to niemożliwe, bo gdyby tak było, to przecież uczyniłby o tym wzmiankę nasz kronikarz Francuz, co tego czasu był, czyli Gall Anonim[5].

Bezprym wypadł z oficjalnego kanonu wiedzy historycznej notowanej w kronikach polskich z powodu dość oczywistego. Kiedy w drugim dziesięcioleciu XII w. do pracy na dworze księcia Bolesława Krzywoustego zasiadł Gall Anonim, jego informatorzy wystarczająco już musieli się natłumaczyć, że nim władzę w Polsce objął ojciec księcia Bolesława Krzywoustego, Władysław Herman, usunąć trzeba było z kraju jego starszego brata (i pierworodnego syna Kazimierza Odnowiciela), Bolesława Śmiałego, oraz że nim sam Bolesław Krzywousty został księciem całej Polski, usnąć musiał starszego brata (i pierworodnego syna Władysława Hermana), Zbigniewa. Te nieodległe wydarzenia dobrze pamiętano, ukryć ich nie było można. Jeśli więc nawet na początku XII w. pamiętano o Bezprymie, informatorom Galla Anonima, skupionym przy Bolesławie Krzywoustym, nie zależało na przywoływaniu jeszcze jednego podobnego wydarzenia z odleglejszej przeszłości, pozostającego już poza pamięcią ogółu. Po co było informować, że władza w Polsce po tak wychwalanym przez Galla Anonima Bolesławie Chrobrym nie przypadła jego pierworodnemu, czyli Bezprymowi, ale drugiemu względem kolejności jego synowi, czyli Mieszkowi II? Gall, pod wpływem punktu widzenia swoich informatorów, konsekwentnie pomijał więc wszelkie wcześniejsze waśnie rodzinne w łonie dynastii związane z pretensjami braci panującego czy to do tronu, czy własnych dzielnic[6], stał twardo na gruncie niepodzielności królestwa i usuwał z dziedzictwa przeszłości wszystko, co mogłoby podważać ideę owej niepodzielności[7]. Nie było też specjalnie miejsca na pisanie o czasach klęsk, a takie przecież było panowanie Bezpryma[8]. Krążyły o nim co najwyżej opowieści, w których coraz bardziej rozmazywały się historyczne kontury[9].

Faktografia dziejów polskich według przekazu Galla Anonima aż do XVIII w. była dla polskich czy to kronikarzy, czy już pierwszych badaczy historii nie podlegającym dyskusji punktem odniesienia. Kto z dawnych książąt nie pomieścił się w gallowym opowiadaniu, zostawał na wiele stuleci wyeliminowany z wykładu polskich dziejów okresu początkowego. Oprócz synów Bolesława Chrobrego, Bezpryma i Ottona, dotknęło to także znanych z innych źródeł braci Mieszka I: nieznanego z imienia poległego w walkach z Wieletami oraz Ścibora (Czcibora), zwycięzcy spod Cedyni; a także synów Mieszka I zrodzonych z drugiego chrześcijańskiego małżeństwa z Odą, czyli Mieszka, Świętopełka i Lamberta.

Wszystko więc, co wiemy ze źródeł historycznych o Bezprymie, opiera się praktycznie na dwóch podanych wprost i trzeciej podanej nie wprost (wymagającej więc historycznej interpretacji) wzmiance źródeł niemieckich.

W wypadku informacji podanych wprost po raz pierwszy istnienie Bezpryma odnotował niemiecki kronikarz Thietmar (żył 975–1018), od 1009 r. biskup Merserburga. Pisząc o małżeństwach Bolesława Chrobrego, zaznaczył, że pierwszą żoną księcia była córka margrabiego Miśni Rygdaga, drugą Węgierka, z którą miał syna Besprima. Obie pierwsze żony książę szybko odesłał do rodziców, z trzeciej zaś, Emnildy, zrodzili się synowie: Mieszko i kolejny, trzeci, którego ojciec nazwał imieniem swojego ukochanego władcy[10]. Dopiero po dłuższych badaniach ustalono, że w wypadku najmłodszego z synów Bolesława Chrobrego kronikarz Thietmar miał na myśli Ottona, noszącego imię na cześć króla niemieckiego i cesarza rzymskiego Ottona III. Nim to jednak ostatecznie ustalono, pojawiło się wiele hipotez w sprawie noszonego przez niego imienia, w istotny sposób ważących także na kwestii Bezpryma (co będziemy skrupulatnie śledzić). Nie wszyscy nowożytni badacze potrafili dobrze odczytać przekaz Thietmara dotyczący Bezpryma. Najbardziej skrajny przypadek dotyczył zmiany przywołanego wyżej zapisu, że Bolesław Chrobry z żony Węgierki doczekał się filium, Besprim nomie, na odczyt, że z tego związku pochodziła filiam, Estredi nomine, czyli że Bolesławowi Chrobremu urodziła się córka, nie syn. W owej Estrydzie widziano żonę króla szwedzkiego z lat 995–1021, Olafa Skötkonunga[11]. W rzeczywistości król Olaf był synem króla Szwecji Eryka Zwycięskiego i Sygrydy, córki Mieszka I, a jego żona Astryda pochodziła z Obodrytów.

Po raz drugi wprost istnienie i działania Bezpryma uchwyciły „Roczniki hildesheimskie”[12]. Pod 1031 r. odnotowały one, jak to król niemiecki i włoski oraz cesarz rzymski Konrad II w wyniku wyprawy wojennej zmusili Mieszka II do zawarcia pokoju, a ten Mieszko po miesiącu przez brata swojego Bezbriema został wygoniony gwałtowanym najazdem i zmuszony do ucieczki do Udalryka, do Czech. Ów zaś Bezbriem przesłał cesarzowi koronę wraz z innymi odznakami królewskimi, które brat jego niesłusznie sobie przywłaszczył, i w pokornej prośbie przez posłów swoich obiecywał poddać się cesarzowi[13]. Pod 1032 r. te same roczniki doniosły: w tym roku Bezbriem, z powodu najstraszniejszej srogości swego tyraństwa, został zabity przez swoich, nie bez knowań braci[14]. Z ostatniego zdania wynika, że współcześnie musiano wiedzieć, iż Bezprym oprócz Mieszka II miał jeszcze jednego brata, najmłodszego Ottona, i to rzecz jasna ich miał na myśli autor wpisu do rocznika. Na tym kończą się informacje źródłowe o Bezprymie wymieniające go jednoznacznie z imienia.

Odpisy z „Roczników hildesheimskich” (najpewniej „Annales Magdeburgenses”) wertował w XIV w. na terenie Niemiec ostateczny redaktor spisanej wiek wcześniej w Polsce „Kroniki wielkopolskiej”[15]. Napotkawszy nienotowanego przecież w polskich kronikach księcia imieniem Bezprym, uznał je za błędnie zapisane, zamiast jakże przecież już w okresie późniejszego średniowiecza „polskiego” imienia Bolesław. Stworzył więc pod swym piórem postać polskiego księcia, ba — wręcz króla — Bolesława, działającego w latach trzydziestych XI w. Całość ułatwiła mu też wspominana wyżej legenda odnotowana przez mistrza Wincentego o perturbacjach z rzekomym bratem Kazimierza Odnowiciela. Autor-redaktor „Kroniki wielkopolskiej” zaznaczył też, że ów Bolesław z powodu srogości i potworności występków, których się dopuszczał, źle zakończył życie i choć odznaczony został koroną królewską, nie wchodzi w poczet królów i książąt Polski[16]. Naukowa już historiografia polska rozbudowała w XVIII–XX w. ten sensacyjny przecież wątek, wprowadzając do rodzimego wykładu dziejów postać rzekomego syna króla Mieszka II, tzw. Bolesława Zapomnianego. Mimo powabu i sensacyjności tej hipotezy jest oczywiste, że „Kronika wielkopolska” nieświadomie nawiązała w swoim opowiadaniu do osoby Bezpryma[17].

O niektórych wydarzeniach dotyczących spraw polskich z okresu pomiędzy śmiercią Bolesława Chrobrego (1025) a śmiercią Bezpryma (1032) informuje również kronika Wipona, pracownika kancelarii cesarza Konrada II. We fragmentach napisanych przez Wipona w latach 1046–1047[18] znalazły się takie oto zdania: W tym samym roku [1025] […] Słowianin Bolesław, książę Polaków, zdobył z krzywdą króla Konrada insygnia królewskie i tytuł królewski, lecz jego zuchwalstwo przyćmiła nagła śmierć. Jego syn, Mieszko, równie niefrasobliwy jak ojciec, przepędził na Ruś swego brata Ottona, ponieważ sprzyjał on królowi [tj. Konradowi II — BŚ]. W jaki sposób król Konrad ukarał Mieszka za zuchwalstwo […] opowiem w innym miejscu[19]. Kiedy kronikarz doprowadził bieg wydarzeń do odpowiedniego miejsca, zapisał: Wspomniany wcześniej Bolesław, książę Polaków, zmarł pozostawiwszy po sobie dwóch synów: Mieszka i Ottona. Mieszko jednak prześladował swego brata Ottona i przepędził go na Ruś. Kiedy Otton spędził tam nieco czasu, zmuszony wieść życie w nędznych warunkach, poprosił cesarza Konrada o okazanie mu łaski, by za jego wstawiennictwem i pomocą mógł wrócić do ojczyzny. Cesarz wyraził na to zgodę i postanowił, że razem zaatakują Mieszka: z jednej strony on sam z wojskiem, z drugiej zaś Otton. Ponieważ Mieszko nie mógł wytrzymać tego napadu, uciekł do księcia Udalryka, z którym cesarz wówczas był poróżniony. […] Otton sprowadzony do ojczyzny i ustanowiony księciem przez cesarza, zachowując się po jakimś czasie niezbyt ostrożnie został skrycie zabity przez kogoś ze swego otoczenia[20].

Odpisy informacji z kroniki Wipona poniosły w głąb średniowiecza wiedzę o Ottonie, walczącym ze swym bratem, królem polskim Mieszkiem II[21]. Wiedza ta nie przedarła się jednak do Polski, stąd taki opór cytowanego wyżej Marcina Kromera, gdy zetknął się z wydaną w Bazylei w 1543 r. kroniką Antonio Bonfiniego (Bonifiusza) z Ascoli (1434–1503), Włocha od 1486 r. związanego z Węgrami, autora dzieła opartego na szeroko zakrojonej kwerendzie, także w źródłach niemieckich. Dzieło to, opisujące historię Węgier do 1496 r., przyniosło też krótką informację, że po śmierci Bolesława Chrobrego jego syn i następca Mieszko II został po jakimś czasie spędzony z tronu przez brata Ottona[22]. Z historyków działających na terenie Polski na odnotowanego w kronice Wipona brata Mieszka II, Ottona, uwagę zwrócili historiografowie z XVII–XVIII w. czy to związani z Gdańskiem (ale nie tylko, np. także z Królewcem), jak Christopher Hartknoch[23], Johann Schultz (używający później, po nobilitacji w 1695 r., nazwiska Schultz-Szulecki)[24] i Gottfried Lengnich (pierwszy wydawca kroniki Galla Anonima w 1749 r.)[25], czy ze Wschową, jak Samuel Friedrich Lauterbach[26]. Johann Schultz głosił jednak pogląd, że znani z kroniki Wipona Mieszko i Otton nie byli książętami polskimi, ale władcami obodrzyckimi. Hipoteza ta w zasadniczy sposób zaważyła na stanowisku Adama Naruszewicza, który jako pierwszy w polskiej historiografii sięgnął do wszystkich trzech źródeł wspominających o Bezprymie i Ottonie (kronik Thietmara, Wipona i „Roczników hildesheimskich”)[27]. Wychodząc jednak ze stanowiska, że pisarze narodowi [kronikarze — BŚ] syna […] tylko jednego [Bolesławowi Chrobremu — BŚ] […] przydają, czyli Mieszka II, i uważając, że lokalne starożytności społecznej świadectwa zdają się pewniejsze[28], uznał w konsekwencji przekazy niemieckich źródeł za błędne, co najwyżej dopuszczając myśl, że Mieszko II mógł mieć brata Ottona, który w 1018 r. — jak o tym zresztą wspomina Thietmar — z polecenia ojca Bolesława Chrobrego jeździł po jego czwartą żonę, Odę[29]. Za J. Schultzem wspomnianych przez Wipona Mieszka i walczącego z nim Ottona uważał A. Naruszewicz za władców obodrzyckich. Dowodził przy tym szerzej: Niemieccy kronikarze, pisząc o czasach Konrada II cesarza i wojnach jego ze Słowianami dziwnie w nich historyę polską pomieszali, łącząc z sobą dzieje różnych wcale od siebie narodów, Luzyków, Lutyków i Polaków, które się na ów czas, z zaszłej okoliczności śmierci Bolesława Chrobrego zburzywszy, sprawiły wielkie zamieszanie w krajach słowiańskich, a większe jeszcze w pismach niemieckich[30]. Nie wierząc, by najmłodszy syn Bolesława Chrobrego, Otton, mógł wystąpić zbrojnie przeciwko bratu Mieszkowi II, powtórzył za poprzednikiem, że kronikarz Wipon mówił o Ottonie czyli Udonie, synu Mistywoja albo Mieczysława, wygnanego od Lutyków do kraju Bardów. Z kolei ze względu na podobieństwo losów Ottona z kroniki Wipona i Bezpryma z „Roczników hildesheimskich” uznał, że Otton i Bezprym to jedna osoba: „Otton Bezprym”[31]. Śladami Adama Naruszewicza kroczyli Jerzy Samuel Bandkie[32], Jerzy Maksymilian Ossoliński[33], nawet Adam Mickiewicz[34].

Powyższe poglądy spotkały się z krytyką badaczy niemieckich, którzy wprawdzie podchwycili istnienie „Ottona Bezpryma”, ale wykazywali niemożność identyfikacji go z księciem obodrzyckim Udonem Przybygniewem, tym samym włączając do dziejów Polski epizod wojny domowej w 1031 r. Mieszka II z bratem „Ottonem Bezprymem”[35]. Na grunt polski przeniósł to w głośnym wykładzie historii Polski pracujący we Wrocławiu gdańszczanin Richard Roepell[36]. Niektórzy polscy badacze podchodzili do tej opinii zrazu ostrożnie[37], inni ją akceptowali[38]. Uwierzono dopiero badaniom i licznym publikacjom Joachima Lelewela, który również uznał „Ottona Bezpryma” za brata Mieszka II, podkreślając przy tym, że był on pierworodnym Bolesława Chrobrego[39]. Warte odnotowania jest tłumaczenie J. Lelewela, który przyznawał, że już oceniając w 1819 r. działo Adama Naruszewicza, miał wątpliwości, czy aby Mieszka i Ottona z kroniki Wipona nie uważać za synów Bolesława Chrobrego: Pominąłem te zdarzenia, składając się niedostatkiem zgromadzonych miejsc źródłowych, a właściwiej było, żem w onej porze nie miał odwagi słuchać cudzoziemskich świadectw, gdzie własne milczały[40]. Przyjmując w konsekwencji, że jednak „Otton Bezprym” był synem Bolesława Chrobrego[41], sądzono dodatkowo, że Bezprym otrzymał imię Otton na bierzmowaniu, które przypadać miało na okres zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 r.[42]. Kwestionowano jednak, że ów „Otton Bezprym” był pierworodnym synem Bolesława Chrobrego[43], albo przynajmniej czyniono w tej kwestii zastrzeżenia (nie wiadomo nawet czy był pierworodny)[44]. Oczywistością było, że tak stworzonemu „Ottonowi Bezprymowi” przypisywano również to, co na pewno wiadomo o działalności Ottona za czasów życia jego ojca Bolesława Chrobrego. Jak wspomniano, w kronice Thietmara jest bowiem mowa o tym, że w początkach lutego 1018 r. syn Bolesława Chrobrego, Otton, odbierał u granic Polski nową małżonkę ojca, Odę[45]. Wniosek ogólny był zaś taki, że „Bezprym Otton” za czasów życia swego ojca przebywał w Polsce.

W 1876 r. całość rzeczy zasadnie objaśnił Anatol Lewicki. Uzasadnił, że Mieszko II wygnał na Ruś obu swoich braci, starszego i przyrodniego — Bezpryma, i najmłodszego z całej trójki, rodzonego brata — Ottona. Bezprym, szukając poparcia u księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, wysłał rychło Ottona do Niemiec, by ten, wykorzystując rodzinne kontakty w szeregach możnych niemieckich (jego rodzoną siostrą — a „tylko” przyrodnią Bezpryma — była Regelinda, żona margrabiego Miśni Hermana[46]), szukał poparcia ich sprawy u cesarza Konrada II. Przebywający w otoczeniu cesarza późniejszy kronikarz Wipon zapamiętał więc Ottona (z którym mógł się nawet osobiście zetknąć), biorąc go za najważniejszą postać w konflikcie z Mieszkiem II. Przypisał mu więc kronikarz to, co w rzeczywistości było również (a może przede wszystkim) dziełem Bezpryma[47]. Pisał też A. Lewicki: owego zaś Ottona-Bezbraima, który się błąkał po wszystkich dawniejszych książkach historycznych, stanowczo wykreślić należy, albowiem on nigdy nie istniał[48]. Na gruncie nauki niemieckiej argumentacji takiej, mimo czynionych pewnych prób[49], w zasadzie nie dostrzeżono[50], do końca XX w. nadal dominował w niej jedyny brat (często z dodaniem: przyrodni) Mieszka II, „Otton Bezprym”[51]. W polskiej nauce całość sprawy raz jeszcze w 1962 r. przeanalizował szeroko Henryk Łowmiański, dodając kilka dalszych spostrzeżeń, zdecydowanie i jednoznacznie podtrzymując ustalenia A. Lewickiego[52]. Koncepcja tego ostatniego badacza i jego następców przekonała z czasem praktycznie wszystkich polskich historyków[53], nad głosami przeciwników[54] poważniej nie dyskutowano, choć oczywiście zgłaszano pewne drobniejsze wątpliwości, ale odbywało się to i tak w ogólnych ramach nakreślonych przez tego badacza[55].

To, co przywołałem z kronik i roczników niemieckich, to wszystko, czym dysponuje współcześnie historyk, gdy chodzi o tzw. fakty źródłowe, czyli przekazy bardziej lub mniej bezpośrednie, mogące posłużyć do skreślenia biografii Bezpryma. Trudno się więc dziwić, że historycy — nie przywykli do składania broni — próbują odtworzyć bieg życia Bezpryma zgłaszając przeróżne własne hipotezy, wciągają do wykładu również wydarzenia, w których Bezprym mógł ewentualnie brać udział. Czy brał, tego rzecz jasna do końca nie wiadomo, istnieć może tylko tego duże prawdopodobieństwo. Szczególnie dyskutowana jest informacja z powstałego około 1042 r. żywota głośnego eremity, św. Romualda, autorstwa Piotra Damianiego (1007–1072)[56]. W żywocie tym znalazła się krótka informacja o anonimowym synu Bolesława, króla słowiańskiego, którego Romuald uczynił swoim uczniem i eremitą w klasztorze pustelniczym (eremie) Pereum (obecnie San Alberto) pod Rawenną. Dyskusję badaczy na temat tego, kto był owym słowiańskim księciem i kto był jego synem, rozpiszemy w stosownym miejscu niniejszej monografii w miarę szeroko. W każdym bądź razie panuje obecnie zgoda, że księciem słowiańskim był Bolesław Chrobry, a wszystko wskazuje, że w osobie jego potomka widzieć trzeba nikogo innego jak właśnie Bezpryma[57]. Z tego przekazu bierze swój początek dyskusja o tym, dlaczego Bezprym znalazł się w eremie i jak długo w nim przebywał. Kwestie te omawiam szeroko w rozdziale II.

II

W historiografii polskiej Bezprym postrzegany jest w zasadzie jako postać bezgranicznie zła. Zadecydował o tym króciutki, przytoczony już passus „Roczników hildesheimskich”: w tym roku Bezbriem, z powodu najstraszniejszej srogości swego tyraństwa, […] został zabity. Wprawdzie ówczesne źródła niemieckie, w tym także „Roczniki hildesheimskie”, przydały epitet „tyrana” także i Mieszkowi II[58], ale w wypadku tego króla sytuacja jest jasna. W ten sposób źródła niemieckie „mściły” się na nim za jego niespodziewany najazd na Saksonię w 1028 r., połączony z pożogą, mordowaniem i uprowadzeniem rzesz jeńców. Bezprym z Niemcami nie walczył, wręcz przeciwnie, za wszelką cenę chciał mieć cesarza Konrada II za sprzymierzeńca, a jednak też doczekał się takiego określenia.

To jedno zdanie wystarczyło, by zdecydowana większość badaczy podjęła niekończące się starania wykazania, dlaczego to Bezprym zasłużył na taką fatalną opinię współczesnego mu źródła. Wyobraźnię badaczy rozpalał dodatkowo fakt, że tron królewski Bolesław Chrobry przeznaczył po sobie nie pierworodnemu, czyli Bezprymowi, ale młodszemu odeń Mieszkowi II. Opinie większości historyków nie pozostawiają Czytelnikowi złudzeń, że Bezprym, od kiedy tylko przyszedł na świat, był istnym potworem w ludzkiej skórze. Przypisuje mu się wszystko złe, co tylko wyobraźnia historyków może uznać, że człowiek był w stanie dokonać, i co mogło pomieścić się w realiach epoki.

Uwolniono wprawdzie Bezpryma od zarzutu, że był niedorozwinięty umysłowo[59], jako argument wysuwając fakt, że jednak sięgnął po władzę książęcą w Polsce w 1031 r.[60], ale tym gorzej dla tego księcia. Skoro bowiem wszystko robił świadomie, to przypisywanie mu rzeczy okrutnych wskazuje na patologicznego okrutnika. Stawia się wprost pytania, czy aby już odsuwając najstarszego syna od władzy Bolesław Chrobry dostrzegał w Bezprymie jakieś cechy dyskwalifikującego go […] do sprawowania rządów?, bo trudno nie przypomnieć o srogich i okrutnych rządach Bezpryma w Polsce, gdy ten po śmierci Chrobrego, walcząc o tron z Mieszkiem II, w porozumieniu Niemcami i Rusią, zapewne w 1031 r. objął panowanie w Polsce i w roku następnym, ponoć właśnie z powodu swego okrucieństwa, został zamordowany, odesławszy uprzednio cesarzowi koronę królewską. A zatem, czyżby rzeczywiście cechy patologiczne? Ale nawet jeżeli jest w tym coś z prawdy, to pozostaje kwestia, czy chodzi o cechy wrodzone, czy nabyte na skutek wydziedziczenia […] i upartego czekania na śmierć ojca i szansę odzyskania ojcowizny?[61].

Nawiązuje się też do imienia Bezprym. Uważa się (z czym się nie zgadzamy i czemu damy wyraz w rozdziale I), że imię to oznaczało kogoś nieuprzejmego, nieszczerego, zamkniętego, upartego, gwałtownego albo po prostu niechcianego, zbytecznego[62]. Imię to jakoby miało świadczyć, iż syn ten stoi poza członkami rodu piastowskiego, nie ma praw przysługujących członkom dynastii[63]. Nie brak i opinii, że Bezprym to wcale nie imię, a przydomek kogoś, kto miał prym, pierwszeństwo, ale z woli ojca został go pozbawiony, i który to przydomek kazano owemu pierworodnemu nosić, aby widziano, jaki jest jego status w Polsce[64]. Uważano niekiedy (pogląd ten ostatnio odżył), że Bezprym był tylko dorywczo spłodzonym bękartem[65], ale od razu można to odrzucić jako niezgodne z przekazem źródła, kładąc takie opinie na karb emocji piszących (jak również i na brak znajomości realiów epoki)[66]. Nie wykluczano, że już we wczesnej młodości Bolesław Chrobry odmówił Bezprymowi tradycyjnych postrzyżyn, choć taką uroczystość zorganizował dla Mieszka II[67].

Chwalono dalej przezorność Bolesława Chrobrego, bo dalsze sprawy Bezpryma wykazały, że był nikczemnikiem (czyżby Chrobry to przeczuł?)[68] i że charakter tego księcia do okrucieństw był skłonny[69]. Wyrażono królowi uznanie za zorientowanie się w porę, że Bezprym nie miał zdolności ku rządzeniu, bo był przecież okrutnikiem, odsunięcie go miało dobrze świadczyć o Bolesławie Chrobrym, który nie pracował dla siebie i rodziny swojej, nie dla zaprowadzenia legitymicznego pieroworodztwa władzy dynastycznej, ale dla Polski[70]. Ponieważ jakoby wiedziano zawczasu, że Bezprym należał do tych, co bez obawy Boga i ludzi pożar podburzeń rozpalają, usunięcie go od następstwa […] a posadzenie na tronie Mieczysława II […] mogło być miłe gminowi[71]. Myśl tę szybko rozwinięto: pozostało po Bolesławie dwóch synów, Bezprym […] i Mieszko, z których tamtego do zagarnięcia ojcowskiej władzy powoływało starszeństwo wieku, tego zaś podtrzymywały względy zmarłego ojca i miłość ludu[72]. Oczywiście nic o opinii „ludu” z tamtego czasu nie wiemy. Do tego nurtu nawiązał jeden z najnowszych artykułów o Bezprymie, którego autor oskarżył najstarszego z synów Bolesława Chrobrego ni mniej, ni więcej jak o to, że stał na czele działającej w Polsce grupy „dywersantów”, działającej przeciwko ojcu, znoszącej się z niemieckim królem Henrykiem II. Miał dowodzić grupą zbójów, która w listopadzie 1003 r. zamordowała przybyłych niewiele wcześniej z Italii do Polski eremitów-pustelników, tzw. Pięciu Braci Męczenników[73]. Kwitowano też sprawę krótko, że Bezprym na długie lata stał się utrapieniem swojego ojca Bolesława Chrobrego[74].

Z obrazem Bezpryma jako od wczesnej młodości zdradzającego rzekome skłonności patologiczne nie miał szans konkurować w historiografii obraz dziecka nie pamiętającego matki odtrąconej po jego narodzinach przez ojca i rychło również przez ojca odtrąconego. Oswald Balzer pisał, że Bezprym choć starszy od Mieszka [II], systematycznie przez ojca był poniżany i upośledzany[75], A. Lewicki podsumowywał panowanie Bezpryma taką frazą: Niedługo było jego świetności. Z nadchodzącą zimą r. 1031 obalił on brata, z brzaskiem wiosny następnej postradał tron i życie; i on więc mógłby być nazywany „królem zimowym”. Jednocześnie jednak stawiał pytanie: Któż wie, jakie byłby rozwinął zdolności, gdyby życie nie było zwichnięte. Upośledzony od ojca, pokrzywdzony w swych prawach, po burzliwych życia kolejach pozostawił po sobie tylko pamięć strasznych okrucieństw jakich się dopuszczał i smutny przywilej pierwszego zdrajcy polskiego[76]. I jeszcze ten sam badacz: co mogło ojca spowodować do upośledzenia najstarszego syna a wyszczególnienia młodszego; czy różne uczucie do żon przelane także na ich synów, czy wzgląd na tychże charakter i uzdolnienia, czy wreszcie inne jakieś okoliczności, o tem dziś wyrokować niepodobna; lubo wobec późniejszych smutnych wypadków trudno nie wyrazić ubolewania, iż Bolesław tak właśnie postąpił i zapytać się godzi, czyby te straszne zamieszanie, co po jego śmierci wstrząsnęło posadami państwa byłoby miejsce miało, gdyby on przy ustanowieniu następcy od prawa przyrodzonego nie był odstępował?[77]. Utonął też w zapomnieniu inny głos rozsądku A. Lewickiego, że nie wolno stawiać „wniosków wstecz”, że o okrutnym postępowaniu Bezpryma źródło mówi tylko przy wypadkach z przełomu 1031/1032 r., a to przecież nie daje żadnych podstaw, by owo okrucieństwo rozciągnąć na jego całe życie[78].

Jeśli nawet w ogóle bierze się pod uwagę ostatnio zacytowane głosy, to i tak przeważa opinia, że pozbawienie przywilejów wynikających ze starszeństwa, osadzenie na długie lata w klasztorze oraz upokorzenie koronowaniem się na króla Polski młodszego brata Mieszka II miały spotęgować zło tkwiące od początku w Bezprymie i pchnąć go do strasznych działań w chwili, gdy wreszcie sięgnął po rządy. Uważa się, że nie potrafił wówczas powstrzymać swej żądzy niszczenia wszystkiego, co pozostawił ojciec, a czego z trudem bronił brat Mieszko II. Henryk Łowmiański pisał: Rządy Bezpryma były krótkie, kilkumiesięczne, i przyniosły rozczarowanie tym, którzy go na tron wynieśli, […] sprawował rządy despotyczne i bezmyślne, srożąc się przeciw swym niedawnym a lekceważącym go chyba zwolennikom. W tym badawczym podnieceniu na koniec wypalił, że Bezprym nie chciał jako książę polski wydzielić nawet dzielnicy swemu najmłodszemu bratu, Ottonowi, wskutek obawy przed bodaj godniejszym rywalem[79]. Czyli że Bezprymem gardzili nie tylko ci, którzy go poparli, ale nawet więcej: on sam rozumiał, że jest złym, srożącym się despotą i nawet najmłodszy brat, Otton, jest od niego godniejszy!

W tych oskarżeniach Bezpryma o wszystko (powyżej przywołano tylko tzw. „wybór”) niekiedy zarzuty jednego badacza po latach okazują się radykalnie sprzeczne z oskarżeniami drugiego. Nie mogła Bezpryma ominąć choćby kwestia niemiecka. W XIX w. dość powszechnie oskarżano go o to, że jeszcze za życia Bolesława Chrobrego znosił się za plecami ojca z Niemcami (choć w źródłach mowa jest przecież o znoszeniu się z cesarzem za czasów Mieszka II)[80]. Kiedy wreszcie zdradziecki Bezprym z pomocą Niemców i zupełnie ich woli posłuszny zasiadł na polskim tronie, oburzył się naród, zbrojny rokosz zdruzgotał okrutnego uzurpatora i Mieczysława do kraju przywołał[81]. Tuż przed II wojną światową przedstawiono obraz zgoła odmienny. Wedle niego Bezprym po zdobyciu władzy usunął z dworu wszystkich Niemców, w tym zwłaszcza kler, a ponieważ kapłan katolicki był w przeważnej mierze reprezentantem wrogiej rasy przeto reakcja narodowa tak nierozerwalnie sprzęgła się z pogaństwem[82]. Kiedy jednak przed snującymi te rozważania stanęła kwestia wyjaśnienia, dlaczego Bezprym odesłał polskie insygnia koronacyjne do cesarza Konrada II, skoro z własnego kraju Niemców jakoby powyganiał, nie potrafiąc tego wyjaśnić, pofolgowano sobie zwyczajowo: świadczy to wymownie o wybitnie ujemnych rysach jego psychiki, spaczonej długoletnim wygnaniem, które zatarło w nim wszelkie ambicje a spotęgowało pragnienie zemsty[83].

W okresie, kiedy miano Bezpryma — jako urodzonego z cudzoziemki — za podporę i obrońcę w Polsce cudzoziemskiej religii chrześcijańskiej[84], przeciwstawiano mu Mieszka II jako broniącego jakoby starodawnej wiary słowiańskiej, starosłowiańskiego pogaństwa[85]. Kiedy więc Bezprym w 1031 r. usunął brata z Polski, wraz z objęciem przez niego rządów od razu zawitało surowe przywrócenie rygoru chrześcijańskiego. Nastąpiło nadto w kraju samym obowiązkowe prześladowanie pogaństwa, rygorystyczne przestrzeganie porządków i powinności chrześcijańskich, zbliżające się już za czasów Chrobrego do okrucieństwa, zmieniło się teraz w najokropniejszą wściekłość tyrani[86]. Po czasie widzenie sprawy radykalnie zmieniono i oskarżono Bezpryma o rzecz całkowicie zgoła przeciwną: że dążąc do według niego należnej mu władzy i walcząc z arcychrześcijańskim Mieszkiem II, nie wahał się obudzić drzemiących sił pogaństwa i próbować obalić w Polsce wiary chrześcijańskiej[87]. W tym ujęciu został Bezprym największym wrogiem chrześcijaństwa. Pogląd taki odnotowany został nawet w nowszym akademickim podręczniku[88], choć inni badacze wykazują zasadnie, że mało to ma wspólnego z wymową źródeł[89]. W międzyczasie zaś zdołano jeszcze przypisać Bezprymowi wspieranie rzekomo obecnego w Polsce obrządku słowiańskiego[90] oraz dążenie do zaprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa obrządku wschodniego (bo przecież po władzę sięgnął korzystając także z pomocy ruskiej)[91]. Co kto z badaczy wymyślił, a było według niego złe, od razu przypisywał to Bezprymowi.

Srogie, tyrańskie rządy Bezpryma podsumowano ostatnio i w taki oryginalny sposób: na szczęście nie trwały długo[92]. A że Bezprym zginął od skrytobójczego ciosu, pozostając w tej konwencji można by dopowiedzieć: na szczęście go zabito! Taka myśl przewijała się już w polskiej historiografii, ale pisano o śmierci Bezpryma jakby jednak ładniej[93], np.: Bezbraim, jakby wolą bożą ukarany, poległ […] z rąk własnego dworzanina[94] czy swojej nikczemności padł ofiarą[95]. Rządy Bezpryma też ciekawie podsumowano: nie rządził, bo nawet do rządów nie przychodziło, ale drżał i rzucał się w bolesnych krzykach jak całe państwo[96].

Jak widać, historiografia polska jest ogólnie bezlitosna dla Bezpryma. Tyran okrutny[97], ten, który — odsyłając polską koronę cesarzowi Konradowi II — odegrał zdradziecką rolę na polu ograniczenia suwerenności podziału polskiego państwa względem Niemiec[98]; inwektywy można ponownie mnożyć. Daremnie zaś wypatrywać komplementów historiografii pod adresem Bezpryma. Znalazłem jedno określenie, mogące być ewentualnie podciągnięte pod miano komplementu: Bezprym miał być o tyle ruchliwy i niespokojny, o ile Mieczysław [Mieszko II — BŚ] bezpieczny i ciężki[99]. Pisano to jednak w czasach, kiedy Mieszko II uchodził za władcę gnuśnego, nieudanego. Dziś wahadło historycznych opinii radykalnie przesunęło się w drugą stronę, aż nadmierne próbując ugruntować wizerunek Mieszka II jako władcy zdolnego, o szerokich horyzontach, jeśli zaś królestwo polskie upadło, to z winny innych, sąsiadów i oczywiście Bezpryma[100].

III

Jak wspomnieliśmy w pierwszych słowach: pełnej biografii księcia Bezpryma — z braku odpowiedniej liczby źródeł — po prostu nie da się napisać. Nie znaczy to jednak, że historyk musi milczeć. Ma prawo zgłaszać swoje przemyślenia związane z obcowaniem tak ze źródłami z epoki, jak i z literaturą historyczną dotyczącą tego okresu, ma prawo do kreślenia swojej wizji wydarzeń. Mają nawet historycy obowiązek raz na jakiś czas dokonać podsumowania stanu wiedzy o konkretnym temacie z przeszłości: ocenić, co z dawniejszych ustaleń badaczy zachowało przy ciągłym przecież postępie badań swoją wartość, które natomiast z dawnych hipotez należy już zaliczyć do — jak to się ładnie mówi — historycznego lamusa. Przyjrzenie się dawno temu wypowiedzianym poglądom ma też swoje plusy. Niekiedy przyjdzie nam odkrywać zapomniane, a nadal trafne dawne stwierdzenia, i z pewnym zdziwieniem przy tym konstatować, że współcześni badacze te same hipotezy zgłaszają jako nowe odkrycia.

Przedstawiana biografia księcia Bezpryma jest więc tak naprawdę niczym innym jak prezentacją poglądów historiografii (czyli konkretnych badaczy), jej wyobrażeń, jak mogło biec życie Bezpryma, a wszystko to jest projekcją wielu różnych punktów widzenia z „wmontowaną” w nie hipotetyczną rolą Bezpryma. Piszemy więc w dużej mierze rzecz o tym, jak postać Bezpryma widziano w naukowej historiografii, i to przede wszystkim w historiografii polskiej. Niektóre, bardzo nieliczne epizody działalności Bezpryma interesują jeszcze historiografię węgierską (co nie dziwi, skoro jego matką była Węgierka) i — w większym nieco wymiarze, choć i tak bez wchodzenia w szczegóły i drobiazgi — niemiecką (z uwagi na wydarzenia z lat 1031–1932). Oceniając dotychczasowe poglądy o biegu życia Bezpryma, prezentujemy też własne przemyślenia, zgłaszając liczne własne hipotezy. Zgodnie z ogólnie przyjętym zwyczajem nie mamy prawa sądzić, że wysunięte przez nas własne propozycje są jedyne i ostateczne. Historyk musi z pokorą pochylić się nad głosami nawet najsroższych recenzentów, wymagając tylko, by jego argumentom przeciwstawiono rozsądniejsze argumenty przeciwne, nie zaś, jak to się ostatnio coraz częściej zdarza, tylko głos na zasadzie „nie bo nie” lub podjęcia dyskusji tylko z jednym, wybranym elementem, po wykazaniu błędności którego odrzuca się całość autorskiej koncepcji. Nawet jeśli nasza argumentacja w nie zyska poklasku, zawsze pozostanie nam satysfakcja, że obudziliśmy współczesną nam historiografię z letargu w konkretnie przywołanym problemie, że zmusiliśmy ją do myślenia. Zawsze zwycięski pozostanie tylko temat — w naszym wypadku zagadkowa droga życia księcia Bezpryma — problem mimo wszystko słabo dostrzegany i niedoceniany. Motywuje do zajęcia się sprawą Bezpryma także i nie tak dawne określenie Bezpryma uzurpatorem władzy monarchicznej w Polsce[101]. Jak to bowiem rozumieć: pierworodny, legalny, zrodzony z małżeństwa dynastycznego syn Bolesława Chrobrego był uzurpatorem? A może jednak nie uzurpatorem, a ofiarą wydarzeń od siebie niezależnych? Na marginesie głównego wątku, skupiającego się na Bezprymie, przypominamy też postać najmłodszego z synów Bolesława Chrobrego, Ottona, postaci w historiografii jakby lekceważonej. Widać to choćby przy dyskusji o powodach upadku królestwa Bolesława Chrobrego i Mieszka II: Zdradziecką rolę odegrał […] Bezprym, odsyłając insygnia królewskie do Niemiec. O młodzieńczym Ottonie wolno powiedzieć, że może nie w pełni był świadom swych czynności na szkodę państwa[102]. Jak zobaczymy, odesłanie korony było w ogóle warunkiem wstępnym wszelkich rozmów o pomoc między cesarzem Konradem II a Bezprymem i Ottonem, ten drugi musiał o wszystkim wiedzieć i akceptować. Dziwne natomiast mówić, by urodzony w 1000 r. Otton był w latach 1028–1031 „naiwnym młodzieńcem”. Otton to kolejna bardzo słabo rozpoznana przez historiografię postać.

O ile staraliśmy się dotrzeć do wszystkich, mniej czy bardziej prawdopodobnych hipotez dotyczących konkretnych aspektów życia Bezpryma, o tyle już tylko w sposób wybiórczy przywołujemy literaturę przedmiotu. Wzmianek w pracach naukowych o Bezprymie jest bez liku, z reguły jednak tylko jedno-, dwu- lub trzyzdaniowych, powtarzających „modne” w danym momencie historiograficznym sądy kreowane przez garść badaczy poświęcających Bezprymowi swój głębszy wysiłek intelektualny. Wybór odpowiedniej literatury naukowej dla naszych celów był więc po prostu koniecznością, aczkolwiek nie możemy być do końca pewni, czy wszędzie postąpiliśmy zasadnie, pomijając nawet owe krótkie uwagi konkretnego badacza. Wszystkich pominiętych — jeśli okaże się to niesłuszne — za milczenie o nich już teraz przepraszamy.

1 W monografii używam ogólnie stosowanego imienia Bezprym. W źródłach jego imię pojawia się w kilku wariantach. Kronikarz Thietmar (źródła rozpisujemy poniżej) odnotował je w brzmieniu: Besprim, zaś „Roczniki hildesheimskie” jako Bezbriem i Bezbrim, w „Rocznikach altajskich” zapisano je jako Bezbriem i Bezbrien, zaś w kronice Sakso-Gramatyka jako Bezbriem i Besfrim. Dane źródłowe zebrał O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, cyt. wg wyd. Kraków 2005, s. 118, powtórzył za nim J. Hertel, Imiennictwo dynastii piastowskiej we wczesnym średniowieczu, Warszawa–Poznań–Toruń 1980 s. 106–109. Według tego drugiego wartościowe są zapisy tylko dwóch pierwszych źródeł, pozostałe formy to wyprowadzone z nich deformacje kopistów. Kiedy pierworodny syn Bolesława Chrobrego zagościł w polskiej literaturze naukowej, A. Naruszewicz, Historya narodu polskiego, t. II, Warszawa 1780, s. III, 202, 230–232 określał go imieniem Bosprer. J. Lelewel, Polska wieków średnich, t. II, Poznań 1847, s. 81 i inne prace posługiwał się, obok owego Bospera, Bespera, także formą Bezbrajim. W latach dwudziestych XX w. językoznawca A. Brückner, Słownik etymologiczny, cyt. wg wyd. Warszawa 1957, s. 22 uważał, że pierwotną formą był Bezprzem. Imię Bezprym utrwalił ostatecznie wśród historyków O. Balzer, Genealogia Piastów, dz. cyt., s. 118–119, choć ostatni wielki genealog dynastii Piastów, K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Warszawa–Wrocław 1993, s. 106, biogram pierworodnego syna Bolesława Chrobrego opatrzył dwuznacznym nagłówkiem: Bezprym (Bezprzym), zaznaczając, że w całkowicie poprawnym brzmieniu imienia tego nie da się ustalić. Zob. też Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. 1, z. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, s. 129, gdzie ze znakami zapytania: Bezprzem?, Bezprzym?

2 Galli Anonymi Chronica et gesta ducem sive principum Polonorum, wyd. K. Maleczyński, MPH s. n., t. II, Kraków 1952; tłumaczenie: Gall Anonim, Kronika polska, przeł. R. Grodecki, opr. M. Plezia, Wrocław 2003. O toczonej dyskusji o tym, czy Gall Anonim wiedział cokolwiek o Bezprymie, ale nie widział powodów, by o nim pisać, zob. T. Wojciechowski, O Kazimierzu Mnichu, „Pamiętnik Akademii Umiejętności”, t. V, 1885, s. 16. Pogląd zakładający, że kronikarz nie wiedział o Bezprymie, bo polscy informatorzy nie przekazali mu informacji o pierworodnym Bolesława Chrobrego, reprezentuje T. Grudziński, Ze studiów nad kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, cz. 2, ZTNT, t. 20, 1955, z 1, s. 41, przyp. 17. Doszedł ostatnio pogląd trzeci, że Gall znał kronikę Thietmara (który pisał o Bezprymie), ale z niej nie korzystał, o czym zob. D. Bagi, Królowie węgierscy w kronice Galla Anonima, Kraków 2008, s. 158.

3 Magistri Vincentii dicta Kadłubek Chronica Polonorum, ed. M. Plezia, MPH, s. n., t. XI, Kraków 1994; tłumaczenie polskie: Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika polska, przeł. i opr. B. Kürbis, Wrocław 2003.

4 Joannis Dlugossii Annales seu Cronicae incilti regni Poloniae, ed. J. Dąbrowski, W. Semkowicz-Zarembina, t. I (lib. I–II), Varsaviae 1964; tłumaczenie: Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, księga pierwsza i druga (do 1038), Warszawa 2009.

5 Zob. wydanie kronik staropolskich (od XVI w.) pouczające o wiedzy ich autorów odnośnie do omawianych czasów: F. Bohomolec, Zbiór dziejopisów polskich w czterech tomach zawarty, Warszawa 1764–1768 (w t. I Kronika Marcina Bielskiego, w t. III, Warszawa 1767 — kronika Marcina Kromera). Zob. M. Krajewska, Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich, Warszawa 2010, s. 76–78. O synach Bolesława Chrobrego zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, dz. cyt., s. 118 i nn.; K. Jasiński, Rodowód…, dz. cyt., s. 106 i nn.

6 E. Skibiński, Przemiany władzy. Narracyjna koncepcja Anonima tzw. Galla i jej podstawy, Poznań 2009, s. 96.

7 Cz. Deptuła, Galla Anonima mit genezy Polski. Studium z historiozofii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego, Lublin 2000, s. 294.

8 Zob. D. Borawska, Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w latach trzydziestych XI wieku, Warszawa 1964, s. 33–34: W chwili powstania Kroniki Galla, tj. po zabójstwie Zbigniewa, opozycja przeciw Krzywoustemu nabrała z natury rzeczy charakteru antypiastowskiego, w związku z czym przykłady dawnych klęsk mogły być wykorzystane w kampanii skierowanej przeciwko Piastom. Szczególna rola Bolesława Chrobrego, który według Galla był symbolem władcy idealnego, a zarazem swoistą prefiguracją Bolesława Krzywoustego, nakazywała kronikarzowi specjalną czujność wobec tradycji ewentualnych niepowodzeń. Powyższe cytaty i przywołane prace to tylko subiektywnie dobrana, bardzo skromna część ustaleń badaczy co do założeń, którymi kierował się Gall Anonim, pisząc swoją kronikę.

9 Niewątpliwie plotki o nieznanym księciu, czyli o Bezprymie, legły u podstaw legendy zanotowanej przez mistrza Wincentego o młodszym bracie Kazimierza Odnowiciela, którego macocha — chcąc odsunąć go od tronu — planowała zgładzić; zob. Magistri Vincentii…, dz. cyt., s. 45–46. Zob. też szeroką analizę G. Labudy: Mieszko II. Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992, cyt. wg wyd. Poznań 2008, s. 119–140. Labuda wskazywał na wplątanie w tę legendę szczegółów z życia Zbigniewa, pierworodnego syna Władysława Hermana. Uważam jednak, że wspomniane plotki o tajemniczym księciu z lat trzydziestych XI w. ułatwiły powstanie tej legendy.

10 Kronika Thietmara, z tekstu łacińskiego przetłumaczył, wstępem poprzedził i komentarzem opatrzył Marian Zygmunt Jedlicki, obok tłumaczenia tekst oryginału, Poznań 1953, s. 225: tunc ab Ungaria sumpsit uxorem, de qua habuit filuim, Besprim nomine.

11 J. Messenius, Scondia illustrata seu chronologia de rebus Scondie, hoc est, Sueciae, Daniae, Norvegiae atque Islandiae, Gronlandiaeque, t. I, Stockhomiae 1700, s. 76. Badacz ten ograniczył się do odnotowania osoby Estrid, rzekomej córki Bolesława Chrobrego. Sposób stworzenia tej hipotezy objaśnił D. Cornides, Regum Hungariae qui seculo XI. regnavere genealogiam illustrat, Posoni–Cassoviae 1778, s. 335, za nim poszedł S. Katona, Historia critica regnum Hungariae ex fide domesticorum et exterorum scriptorum concinnata, t. II, Pestini 1779, s. 7, tablica genealogiczna.

12 Z roczników hildesheimskich, wyd. A. Bielowski, w: MPH, t. II, Lwów 1872. Epizody dotyczące Bezpryma: s. 765–766 (w oparciu o edycję: Annales Hildesheimenses, ed. G. H. Pertz, w: MGH SS, Bd. III, Hannoverae 1839, s. 98). Roczniki te, powstałe w klasztorze benedyktyńskim św. Michała w Hildesheim, są spisanym około 1065 r. ekscerptem ze starszych, tzw. Annales Hildesheimenses Maiores, niezachowanych. Z tych roczników starszych, niezachowanych, korzystał jeszcze około 1140 r. opat klasztoru benedyktyńskiego w Berge pod Magdeburgiem, Arnold, tzw. Annalista Saxo (edycję jego dzieła zob. D. G. Waitz, w: MGH SS, Bd. VI, Hannoverae 1844, obchodzący nas fragment na s. 678–679), w wypadku Bezpryma korzystający także (s. 637) z informacji Thietmara o jego narodzinach z węgierskiej matki. Pod kierunkiem opata Arnolda z Berge (Annalisty Saxo) powstały też pod koniec pierwszej połowy XII w. wspominające Bezpryma Annales Magdeburgenses (ed. G. H. Pertz, w: MGH, SS, Bd. XVI, Hannoverae 1859, s. 170). Wreszcie z informacji zapisanych do 1032 r. w zaginionych Annales Hildesheimenses Maiores korzystały także powstałe około 1073 r. w benedyktyńskim klasztorze Nieder-Altaich w Bawarii Annales Altahenses Maioris (ed. W. Giesebrecht, E. Oefele, w: MGH SS, Bd. XX, Hannoverae 1868, s. 791).

13 Z roczników hildesheimskich…, dz. cyt., s. 765–766: Qui Mysecho post mensie tantum spatium a fratre suo Bezbriemo subita invasione proturbatus, et ad Oudalricum nn Beheim fuhere Est conpulsus. Sed idem Bezbrimo imperatori coronam cum alliis regali bus, quae sibi frater eius iniuste usurpaverat, transmisit, ac semet humili mandamine per legatos susos imperatori sub diturum promisit.

14 Z roczników hildesheimskich…, dz. cyt., s. 766: Hoc anno Bezbriem ob in mamssimam tirannidis suae sevitiam a suis, et etami non sine fratrum suorum machinatione, intrfectus est.

15 „Kronika wielkopolska” obejmuje wykład dziejów polskich od czasów legendarnych, przy czym od początku XIII w. do 1273 r. nakierowana została na prezentację dziejów lokalnych książąt wielkopolskich. Idziemy za poglądem, że pierwsza redakcja powstawała do 1296 r. za sprawą kustosza kapituły poznańskiej Godzisława Baszki, a ostateczną redakcję nadał jej już w połowie XIV w. Janko z Czarnkowa.

16 Chronica Poloniae Maioris, wyd. Brygida Kürbis, w: MPH s. n., t. VIII, Warszawa 1970, c. 12, s. 18: propter seviciam et immanitatem scelerum quam exercebat dyademate regio insignitus minime vitam male terminavit, nec in numero regum et principium Polonie Procter suam nequiciam reperatur. Zob. Kronika wielkopolska, wstęp i komentarz B. Kürbis, tłumaczenie K. Abgarowicz, Warszawa 1965, s. 75–76.

17 O tym, że chodzi o Bezpryma, zob. m.in. S. Kętrzyński, Kazimierz Odnowiciel (1034–1058), w: RAU Whf, 38, 1899, cyt. wg wyd. — z poprawkami — tenże, Polska X–XI wieku, Warszawa 1961, s. 585–588. Pogląd ten krytykował m.in. recenzent K. Krotoski, KH, 14, 1900, s. 513, podobnie O. Balzer, Stolice polski 963–1138, Lwów 1916, s. 13 — odbitka ze „Studiów nad historią prawa polskiego”, 6, z. 4, ale jak się miało okazać, bezzasadnie. Zob też H. Łowmiański, Dynastia Piastów we wczesnym średniowieczu, w: Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, Warszawa 1962, cyt. wg wyd. Poznań 2002, s. 134; G. Labuda, Jak i kiedy…, s. 302. Labuda wskazuje, że autor „Kroniki wielkopolskiej” mógł podczas pobytu w Niemczech zapoznać się z Annales Magdeburgenses (s. 170). Zob. też G. Labuda, Mieszko II. Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992, cyt. wg wyd. Poznań 2008, s. 87 (rozwinięcie domysłu o wykorzystaniu Annales Magdeburgenses), s. 124–125. Zob. ostatnio J. Sochacki, Stosunki publicznoprawne między państwem polskim a cesarstwem rzymskim w latach 963–1102, Słupsk–Gdańk 2003, s. 89.

18 Wipon, Chwalebne czyny cesarza Konrada II. Gesta Chuonradi II imperatoris, wstęp J. Sochacki, tłumaczenie E. Milkamanowicz, Kraków 2005 (z tekstem oryginału, w oparciu o edycję Wiponis opera, ed. H. Bresslau, w: Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum, Hannoverae et Lipsiae 1915). O autorze kroniki zob. zestawienie literatury przedmiotu we Wstępie do polskiego wydawnictwa i w pracy J. Sochackiego, Słowiańszczyzna w Wipona „Czynach cesarza Konrada II”, „Słupskie Studia Historyczne”, 14, 2008, s. 9–24.

19 Wipon, Chwalebne czyny…, dz. cyt., cap. 9, s. 98: Eodem anno quem supra notavimus Bolizlaus Sclavigena, dux Bolanorum, insignia refalis et regium nomen in iniuriam regis Chuonradi sibi aptavit, cuius temeritatem cito mors exinanivit. Filius autem eius Misico, similiter rebellis, fratrem suum Ottonem, quoniam regis partibus favebat, in Ruzziam proviciam pepulit. Qualiter vero eiusdem Misiconis protervitatem […] rex Chuonradus postea compesceret, in loco suo dicyam. Tłumaczenie: tamże, s. 34–35).

20 Wipon, Chwalebne czyny…, dz. cyt., cap. 29, s. 110: Supra dictus Bolizlaus dux Bolanorum morutuus reliquit duos filios, Misiconem et Ottonem. Misico dum fratrem suum Ottonem persequeretur, expulerat eum in Ruzziam. Dum ibi aliquantum tempus miserabiliter viveret, coepit rogare gratiam imperatoris Chuonradi, ut ipso impetrante et iuvante restiteretur patriae suae. Quod dum imperator facere vellet, decrevit, ut ipse cum copiis ex una parte, ex altera frater Otton Misiconem aggrederentur. Hunc impetum Misico ferre non valens fugit in Boemiam ad Uodalricum ducem, cui tunc temporis imperator iratus fuerat. […] Otton restitutus patriae et dux factus a caesare, dum post aliquod tempus minus caute ageret, a quodam familiari suo clam interfectus est. Tłumaczenie: tamże, s. 55–57).

21 Ottonis episcopi Frisingensis Chronicon, ed. G. H. Pertz, w: MGH, Bd. XX, Hannoverae 1868, s. 281; Gotifredi Viterbensis Opera, ed. G. Waitz, w: MGH, SS, Bd. XXII, Hannoverae 1872, s. 241–242.

22 Antonii Bonfinii, Rerum Ungaricarum Decades Quatuor cum Dimidia, Bazylea 1543, cyt. wg wyd. Hanovia 1606, s. 183. Także starsza historiografia z kręgu niemieckiego, korzystająca przede wszystkim z Wipona, uważała, że u boku cesarza Konrada II walczył z Mieszkiem II brat tego drugiego, Otton. Bezprym nie był znany, choć przez stwierdzenia, że ów Otton rządził w Polsce srogo, z dzisiejszego stanu wiedzy jasno widać, że pisano właśnie o Bezprymie. Zob. np. J. Barre, Allgemeine Geschichte vov Deutschland (von dem 800 Jahre nach Christi Geburt bis auf das 1075 Jahr), Bd. II, Leipzig 1749, s. 736–738; G. Stolterhof, Entwurf einer pragamtischen Geschchte von Polen, Leipzig 1768, s. 9; D. E. Wagner, Geschichte von Polen, Bd. I, Leipzig 1775, s. 87, 89; M. J. Schmidt, Geschichte der Deutschen. Vor Konrad II. bis Lotharen II: vor 1024 bis 1125, Ulm 1783, s. 19, 22; K. Hammerdörfer, Geschichte Polens von den altesten Zeiten bis zur Revolution im Jahre 1791, Dersend und Leipzig 1792, s. 36–27; K. F. A. Brohm, Geschichte von Polen und Lituanen seit der Entstehnug dieser Reiche bis auf die neuesten Zeiten, Posen und Leipzig 1810, s. 75; B. A. Durst, Deutschland Geschichte, Bd. I, Nürnberg 1817, s. 341; P. F. Kanngiesser, Geschichte von Pommern bis auf das Jahr 1129, Bd. I, Greiswad 1824, s. 308; A. F. Witzieben, Die Geschcihte Polens, Halberstadt 1831, s. 12. Pogląd ten podzielały także historiografie innych krajów, zob. M. S. F. Schoell, Corpus d’histoire des etats europeens…, t. III, Paris 1830, s. 143. Od schyłku lat trzydziestych XIX w. historiografia niemiecka zaczęła już pisać powszechnie o „Ottonie Bezprymie” (przykłady poniżej), choć nadal nie brakło badaczy wspominających tylko Ottona. Zob. O. Posse, Die Markgrafen von Meissen und das Haus Wettin bis zu Konrad dem Grossen, Leipzig 1881, s. 87; C. Wersche, Das staatsrechttliche Verhältnis Polens zum deutschen Reich während des Mittelalters, „Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen”, 3, 1888, H. 3, s. 261.

23 W wydaniu: Ch. Hartknoch, Respublica Polonia duobus libris explicata, Francofurti et Lipsiae 1678, s. 34 przy opisie panowania Mieszka II brak jeszcze wzmianki o Ottonie, pojawił się on w wydaniach kolejnych tej samej pracy, zob. Ch. Hartknoch, De Republica Polonica libri duo, Jena 1687, s. 51 (o wygnaniu Ottona przez Mieszka II na Ruś), podobnie w kolejnym wydaniu: Lipsiae 1698, s. 47.

24 J. Schultz, Tractaus historio-politicus de Polonia nunquam tributaria, Gedani 1694, s. 163 (to samo dzieło opublikował autor w tym samym roku pt. Disputationis juris publici de Polonia nunquam tributaria).

25 G. Lengnich, Historia Polonia a Lecho ad Augustii III. mortem, Lipsiae 1740, s. 4.

26 S. F. Lauterbch, Polnische Cronicke oder Historische Nachrichte von dem Leben und Thaten aller Hertzoge und Könige in Pohlen von Lecho au bis auf jetzt, Franckfurth–Leipzig 1727, s. 100–101 (autor znał i kronikę Theitmara, opisał — s. 95 — stosunki rodzinne Bolesława Chrobrego, ale o Bezprymie nie wspomniał).

27 A. Naruszewicz, Historya..., s. III, 202, 225–234.

28 Tamże, s. 202.

29 Tamże, s. III.

30 Tamże, s. 228.

31 Tamże, s. 232–234.

32 J. S. Bandtkie, Dzieje Królestwa Polskiego, Wrocław 1820, s. 224 z powołaniem na A. Naruszewicza (i wspomnieniem J. Schultza) dowodził, że Wipon miał słabe pojęcie o wydarzeniach w Polsce, skoro to, o czym pisał, nie znalazło potwierdzenia u polskich kronikarzy, a brata Mieszka II imieniem Otton przywołują tylko ci badacze niemieccy, którzy zawierzyli Wiponowi. Powtórzył informację tego kronikarza o Ottonie z adnotacją, że Thietmar nazywał go Bospres, a „Roczniki hildesheimskie” Bezbraim. Czynił uwagę, że może być, że nazywano go Otton, ale w konsekwencji tryumfował, pisząc, że wszystko to nieprawda, bo rzecz dotyczy Obodrytów.

33 Zob. (wydanie pośmiertne, autor zm. w 1826 r.) J. M. Ossoliński, O rozmaitem następstwie na tron za dynastii Piastów, Lwów 1833, s. 4. Znajduje się tam adnotacja, że wedle niemieckich źródeł Mieszko II walczyć miał z braćmi, których chciał pozbawić ojcowskich nadziałów i na koniec ich powysadzał, ale u naszych dawnych głucho o tym, zaś A. Niemcewicz wykazał błędność tych informacji.

34 W wykładach lozańskich z 1839–1840 r., zob. A. Mickiewicz, Dzieła prozą, wyd. T. Pini, t. I, Nowogródek 1934, s. 284.

35 F. W. Bartholda, Geschichte von Rügen und Pommern, Bd. I, Hamburg 1839, s. 359, 368: Otto (auch Bezprein genannt). M. W. Heffter, Der Weltkampf der Deutschen und Slaven seit dem ende des fünften Jahrhunderts nach christlicher Zeitrechnung, Hamburg und Gotha 1847 za Thietmarem przyjął istnienie starszego „Bezpryma Ottona” i młodszego Mieszka II, pierwszego konsekwentnie nazywając dalej Bezprymem, zob. s. 236, 240, 243. Za nimi (a od połowy XIX w. już także i za polską historiografią) imię Bezprym uznali za właściwe L. Giesebrecht, Wendische Geschichten aus den Jahren 780 bis 1182, Bd. II, Berlin 1843, s. 63; choć na s. 70–71 konsekwentnie wspominany Bezprym, nie „Otton Bezprym), W. Giesebrecht, Geschichte der deutsche Kaiserzeit, Bd. 2, Braunschweig 1860, s. 99, 258, 264, I. Szaraniewicz, Die Hypatios Chronik als Quellen-Beitrage zur Osterreichischen Geschichte, Lemberg 1872, s. 13 i H. Bresslau, Jahrbücher des deutschen Reichs u. Konrad II, Bd. I–II, Leipzig 1879–1884, Bd. I, s. 331. W historiografii czeskiej F. Palacky w Geschichte von Böhmen, Bd. I, Prag 1836, s. 275–276 wspominał tylko o Bezprymie, ale w Dějiny národu českého, t. I, c. 1, Praha 1848, s. 296 pisał Bezprem čili Ota. V. V. Tomek, Geschichte Böhmens, Prag 1865, s. 49 pisał tyko o Bezprymie, por. wątpliwości czy rzeczywiście „Otton Bezprym” u B. Dudika, Mährens allgemeine Geschichte, Bd. II, Brunn 1863, s. 147. „Bezprym Otto” występuje też u F. Sasinka, Dejiny královstva uhorskèho, t. I, Bystica 1869, s. 14.

36 Zob. R. Roepell, Geschichte Polens, Hamburg 1840, cyt. wg wyd. tenże, Dzieje Polski do XIV stulecia, Poznań 2005, s. 95, przyp. 170.

37 S. Kaczkowski, O mniemanym trybucie i hołdownictwie Polski cesarstu niemieckiemu, „Biblioteka Warszawska”, 1, 1845, s. 613 pisał o „Ottonie Bezprymie” jako o domniemanym bracie Mieszka II, choć nie krył podejrzeń, że być może jest to fałsz źródeł niemieckich.

38 J. Moraczewski, Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożone, Poznań 1843, s. 40.

39 J. Lelewel, Historia. Obraz dziejów polskich, praca z 1828 r., cyt. wg wyd. tenże, Polska, dzieje i rzeczy jej rozpatrywane, t. I, Poznań 1858, s. 88–89; tenże, Polska wieków średnich, t. II, s. 81 (zob. też tablicę genealogiczną po s. 527); t. IV, Poznań 1851, s. 17, 43; tenże, Abecadłowy rozkład znamienitych ludzi, w: tenże, Polska dzieje i rzeczy jej, t. 1, s. 389–390.

40 J. Lelewel, Polska wieków średnich, t. III, s. 100.

41 Zob. (w subiektywnym wyborze z niezwykle obszernej literatury) o „Ottonie Bezprymie”, synu Bolesława Chrobrego: A. Bielowski, Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850, s. 529 (Otton czyli Bezbraim); tenże, Synowie Chrobrego, w: Pismo zbiorowe, t. I, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1859, s. 1, 22; H. Schmitt, Rys dziejów narodu polskiego od najdawniejszych czasów znanych do roku 1763, t. I, Lwów 1855, s. 404 (miał Bolesław Chrobry syna Ottona zwanego też Besperem i Bezbraimem); W. Wróblewski (W. Koronowicz), Słowo z dziejów polskich, s. 22 (Bezprin czyli Otton, dalej zwany już tylko Ottonem); K. Szajnocha, Bolesław Chrobry i odrodzenie się Polski za Władysława Łokietka. Dwa opowiadania historyczne, Lwów 1859 (wyd. 2, poprawione, wyd. 1: Lwów 1849), s. 197, 224, 225; H. Stecki, Rodowody książąt i królów polskich oraz wielkich książąt litewskich, Petersburg 1861, tabl. 1 (Otton Bezbram czyli Besper); H. Zeissberg, Miseco I der erste christliche Beherrscher der Polen, Archiv für österreichische Geschichte, 38, 1867, s. 119; J. Wagilewicz, Genealogia xiążąt i królów polskich od roku 880–1195, „Biblioteka Ossolińskich”, t. 9, Lwów 1866, s. 25, 29; J. Malinowski, Rzecz o pobycie Kazimierza I w klasztorze benedyktynów w Cluny w końcu pierwszej połowy XI wieku, „Rocznik Cesarsko-Królewskiego Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”, t. 17, Kraków 1869, s. 226; A. Małecki, Rozgląd w dziejach i polityce pierwotnej Polski, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, 3, 1875, nr 11, s. 975.

42 H. Zeissberg, Über die Zasammenkunst k. Otton III mit Boleslaw I von Polen zu Gnesen, „Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien”, 5, Wien 1867, s. 345; nieco podobnie: J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, t. II, Kraków 1878 (pisanie autor ukończył w 1864), s. 8: Bolesław Chrobry miał syna Bezbraima, któremu przyznał później drugie imię cesarskie Ottona. O Ottonie (bez podawania imienia Bezprym) jako o starszym bracie Mieszka II, który go z kraju wygnał i objął panowanie (czyli za kroniką Wipona), pisał W. Bogusławski, Rys dziejów sersko-łużyckich, Petersburg 1861, s. 85.

43 Mieszko pierworodnym synem Bolesława Chrobrego: W. Wróblewski (W. Koronowicz), Słowo z dziejów polskich, t. I, Lipsk 1858, s. 22.

44 J. Szujski, Dzieje Polski, t. I, Lwów 1862, s. 74. Także i w późniejszej historiografii można spotkać opinię, że Bezprym był młodszym bratem Mieszka II. Zob. W. Sawicki, w: Historia Kościoła w Polsce, t. I, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Warszawa 1974, s. 49 (to raczej niezamierzona pomyłka).

45 Kronika Thietmara…, dz. cyt., s. 581.

46 O latach życia Regelindy (co ważne, bo niekiedy twierdzi się, że zmarła przed opisywanymi przez nas wypadkami) zob. K. Jasiński, Rodowód…, dz. cyt., s. 111.

47 A. Lewicki, Mieszko II, w: RAU, t. 5, 1876, dodatek nr II, s. 183–187. Na zakończenie monografii autor zamieścił Uzupełnienie (s. 208), w którym stwierdził: Po wydrukowaniu niniejszej pracy dowiedziałem się, przyznaję, poniewczasie, że już Z. Komarnicki na miejscu, gdzie się tego trudno było spodziewać („Św. Stanisław i Bolesław Śmiały”) ustęp Thietmara, tyczący się synów Chrobrego, w ten sam sposób co ja tłumaczy. Ustępuję mu tedy pierwszeństwa tem chętniej, że okoliczność ta jest tylko nową poręką prawdziwości objawionego przeze mnie zdania. Jednak w pracy Z. Komarnickiego Ś. Stanisław i Bolesław Śmiały. Antyteza dziejowa z uwzględnieniem rozmaitych zdań przeciwnych (Drezno 1870) niczego takiego nie odnajdujemy. Jedynie na s. 69 znaleźć można w przypisie notkę Z. Komarnickiego o odnalezieniu niedawno przez A. Bielowskiego nieznanego brata Mieszka II, Bolesława, a na s. 204 informację o przyrodnim bracie Mieszka II, Ottonie. Rzekomy Bolesław, brat Mieszka II, w rzeczywistości jednak nie istniał (piszemy o tym szerzej poniżej), Otton był bratem rodzonym Mieszka II, imię właściwego brata przyrodniego, czyli Bezpryma, nie pada, nie ma żadnej analizy ustępu Thietmara. W innej ze swoich prac Z. Komarnicki, Kronika Marcina Galla, przełożona na język polski i objaśniona, Warszawa 1873, s. 213 — nadal za A. Bielowskim — wspominał o przywołanym wyżej Bolesławie synu Bolesława Chrobrego, byłym mnichu, księciu polskim w latach 1034–1038, czyli identyfikował go z tzw. Bolesławem Zapomnianym. Widać wprowadzono A. Lewickiego w błąd (albo on sam ze skromności na tak nawet nikłych podstawach ustąpił), niemniej przywrócić mu trzeba obecnie pierwszeństwo w rozwiązaniu zagadki Bezpryma.

48 A. Lewicki, Piastowie, „Przegląd Polski”, 31, 1896, nr 121, s. 241–242.

49 Zob. uwagi wydawcy F. Kurze, do wydania Thietmari Merseburgensis episcopi Chronicon, w: Scritores rerum Germanicarum in usum scholarum, Hannoverae 1889, s. 96 oraz S. V. Hałko, Richeza, Königin von Polen, Gemahlin Mieczyslaws II, Freiburg 1914, s. 47.

50 Zdarzały się rzecz jasna wyjątki, zob. np. C. Brandenburger, Polnische Geschichte, Leipzig 1907, s. 11–12, gdzie (głównie za A. Lewickim) ukazano rolę Bezpryma, Mieszka II i Ottona.

51 G. Richter, H. Kohl, Annalen des Deutschen Reichs im Zeitalter der Ottonen und Salier, Bd. I, Halle 1890, s. 276 (über Boleslavs Kinder von 4 Frauen), s. 296; J. Dieterich, Die Polenkriege Konrads II. und der Friede von Merseburg, Giessen 1895, s. 7–25; B. Homan, Geschichte des Ungarischen Mittelalaters, Bd. I, Berlin 1940, s. 159; I. Scheiding-Wulkopf, Lehnsherrliche Beziehungen der fränkisch-deutschen Könige zu anderen Staaten vom 9. bis zum Ende des 12. Jahrhunderts, Marburg 1948, s. 67; G. von Grawert-May, Das staatsrechtliche Verhältnis Schlesiens zu Polen, Böhmen und dem Reich während des Mittelalters (Anfgang des 10. Jahrhunderts bis 1526), Aalen 1971, s. 65–66. Mimo opublikowanego przez polskiego badacza (J. Dowiat, Bezprym, w: Lexikon des Mittelalters, Bd. II, Monachium 1983, s. 36–37) biogramu Bezpryma nadal pisano o „Ottonie Bezprymie”, choć już jakby z pewnymi wahaniami, zob. W. Trillmich, Kaiser Konrad II. und seine Zeit, Bonn 1991, s. 271, 277–278, choć na s. 281 — Bezprym. Polskie badania nad odrębnością Bezpryma i Ottona (od O. Balzera począwszy) zrelacjonował krótko Ch. Lübke, Regesten zur Geschichte der Slaven an Elbe und Oder (vom Jahr 900 an.), Th. IV (Regesten 1013–1057), Berlin 1987, s. 130–131, nr 576a, ale sam — tak jak ongiś A. Naruszewicz — dał przewagę „rodzimym badaczom”, skoro dalej pisał głównie o „Bezprymie Ottonie” (zob. także s. 154–155, nr 600), choć i o Bezprymie (s. 158, nr 604). Zapoznanie się ze stanowiskiem polskich badaczy dało i taki efekt, że z reguły historiografia niemiecka (zarówno historycy, jak archeolodzy, także szereg autorów prac popularnonaukowych) pisać zaczęła o Bezprymie, pomijając jednak z reguły Ottona, zob. E. Bishof, Die Salier, Sttugart 1987, cyt. wg wyd. z 2008 r., 2004, s. 44, 70; F. Prinz, Grundlagen und Anfänge Deutschland bis 1056, München 1993, s. 195; F.-R. Erkens, Konrad II. (um 990–1039). Herrschaft und Reich des ersten Salierkaisers, Regensburg 1998, s. 152–153; J. Heyde, Geschichte Polens, München 2006, s. 12; F. Hegger, Böhmen und das Reich in ottonische-salischer Zeit, Münch 2007, s. 41; S. Brather, Archäologie der westlichen Slawen, Berlin 2008, s. 76 (tablica genealogiczna Piastów od Mieszka I do Bolesława Krzywoustego z Beprymem jako synem Bolesława Chrobrego, ale bez Ottona). Bezpryma i Ottona zna E. Mühle, Die Piasten. Polen in Mittelalter, München 2011, s. 29–30, który był w latach 2008–2013 dyrektorem Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

52 H. Łowmiański, Dynastia Piastów we wczesnym średniowieczu, s. 141, przyp. 124; por. tenże, Początki Polski, t. VI/1, Warszawa 1985, s. 59, przyp. 95.

53 Wobec znacznej literatury przedmiotu ograniczam się do prac według mnie najważniejszych, na pierwszym miejscu przywołując prace J. Szujskiego. Jeszcze w 1862 r. dziwił się on, że są badacze skłonni widzieć w „Ottonie Bezbraimie” dwóch synów Bolesława Chrobrego (zob. J. Szujski, Dzieje Polski podług ostatnich badań, s. 71–74), by po ustaleniach A. Lewickiego samemu bez wahań pisać w 1880 r. o Bezprymie jako starszym bracie Mieszka II i o Ottonie jako bracie najmłodszym. Zob. J. Szujski, Historii polskiej treściwe opowiedzianej ksiąg dwanaście, Warszawa 1880, s. 20; E. Swieżawski, Rozmowy o dawnych dziejach, Warszawa 1886, s. 37; H. Bresslau, Jahrbücher..., dz. cyt., s. 331; E. Bogusławski, Historia Polski, Kraków 1889, s. 26–27; W. Bogusławski, Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy XIII w., t. III, Poznań 1892, s. 360, 420; S. Zakrzewski, Bolesław Chrobry Wielki, Lwów–Warszawa–Kraków 1925, cyt. wg wyd. Kraków 2006, s. 370, 375; A. Pospieszyńska, Mieszko II a Niemcy, RH, 14, 1938, s. 270; K. Jasiński, Otton, książę polski, w: PSB, 24, 1979, s. 625; tenże, Rodowód pierwszych Piastów, s. 123–124; G. Labuda, Mieszko II…, dz. cyt., s. 65–66; K. Myśliński, Polska wobec Słowian Połabskich do końca wieku XII, Lublin 1993, s. 112; R. Grzesik, Bezprym, w: Wczesna Słowiańszczyzna. Przewodnik po dziejach i literaturze przedmiotu, red. A. Wędzki, t. I, Warszawa 2008, s. 35. A. Pleszczyński, Niemcy wobec pierwszej monarchii piastowskiej (963–1034). Narodziny stereotypu. Postrzeganie i cywilizacyjna klasyfikacja władców Polski i ich kraju, Lublin 2008, s. 284 postawił pytanie, czy kronikarz Wipon rzeczywiście nie wiedział nic o Bezprymie, czy też „nie chciał pamiętać”. Co miał autor na myśli, nie wyjaśnił. Bezpośrednio po publikacji A. Lewickiego dał się zauważyć swoisty „popłoch” wśród mniej wytrawnych historyków, nie do końca rozumiejących tok dowodzenia autora monografii Mieszko II. Przykładem F. Dmowski, Krótki zbiór historii polskiej podług najnowszych źródeł historycznych, Warszawa 1877, s. 33–34, który za A. Lewickim twierdził, że właśnie uzasadniono, iż Mieszko II nie był władcą „gnuśnym”, ale nadal pisał o najstarszym synu Bolesława Chrobrego „Ottonie Bezprymie”, by kilka linijek dalej zaznaczyć, że pierworodnym był Mieszko II. Według E. Swieżawskiego, Rozmowy o dawnych dziejach, Warszawa 1886, s. 37 po śmierci Bolesława Chrobrego panowali wspólnie trzej jego synowie: Bezprym, Mieszko II i Otton, po czym Bezprym wygnał Mieszka II, ale ten powrócił i zabił starszego brata, co jest rażącym pomieszaniem faktów.

54 Np. M. Gumowski w Biskupstwie kruszwickim w XI w., Poznań 1921, s. 18 i innych swoich pracach nadal przyjmował istnienie „Ottona Bezpryma”.

55 Poddawano np. w wątpliwość, że najmłodszy z synów Bolesława Chrobrego, Otton, faktycznie współpracował z Bezprymem i w ogóle został przez Mieszka II wygnany z Polski (zob. D. Borawska, Kryzys…, dz. cyt., s. 76–79), co nie zyskało uznania innych historyków. Próbowano też wykazać, że Otton został wygnany, ale w kraju pozostał Bezprym (zob. P. Stróżyk, Śmierć eremitów w relacji Brunona z Kwerfurtu, RH, t. 69, 2003, s. 27–29), co w odpowiednim miejscu poddamy negatywnej ocenie. Początkowo pewne wątpliwości zgłaszał i G. Labuda, Utrata Moraw przez państwo polskie w XI wieku, w: Studia z dziejów polskich i czechosłowackich, red. E. i K. Maleczyński, Wrocław 1960, s. 117, przyp. 100, by z czasem stać się największym zwolennikiem ustaleń A. Lewickiego.

56 Z Damianiego żywotu św. Romualda, wyd. A. Bielowski w: MPH, t. I, Lwów 1864, s. 325–332 (fragmenty dotyczące sprawy polskiej, przedruk z Petri Damiani, Vitas Romualdi, ed. W. Waitz, w: MGH SS, Bd. IV, Hannoveriae 1841, s. 846–854). O żywocie tym na gruncie polskim zob. szerokie uwagi H. Frossa, Relacje Piotra Damiani, w: Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Warszawa 1991, s. 365–375.

57 Dzięki informacji Piotra Damianiego o synu księcia słowiańskiego (polskiego) przebywającym w eremie Romualda wątek ten był powtarzany poza Polską zarówno w pracach badaczy nowożytnych, jak i jest obecny w pracach współczesnych. Ilość wzmianek i tu jest ogromna, zob. np. Hieronymi Rubei, Historiaum Ravennatum libri decem, Venetiis 1589, cyt. wg wyd. Hieronymi Rubei, Medici Ravennatis, Italicorum et Ravennatum Historiarum libri XI,… editio novissima, prioribus auctior ac emendatior, w: Thesaurus antiquitatum et historiarum Italiae…, 1727, s. 263; zwłaszcza zaś G. Grandi, Disseratationes Camaldulenses in qui bus agitur, Lucae 1707, Dissertatio II, s. 58, 129 (o innych ważnych ustaleniach tego autora jeszcze poniżej). Niektóre inne prace z tego okresu przywołuje H. Fross, Relacje…, dz. cyt. s. 369–370. Zob. też A. F. Gfrörer, Das Jahrhundert Gregor’s VII, Stuttgart 1846, s. 41; A. P. Vlasto, The entry of the Slavs into Christendom. An introduction to the Slavs, Cambridge 1970, s. 128; E. Eickhoff, Otton III in Pereum. Konzept und Verwirklichung seiner Missionpolitik, „Archiv für Kulturgeschichte”, 83, 2001, s. 27; W. Huschner, Abt Odilo von Cluny und Kaiser Otton III. in Italien und in Gnesen (998–1001), w: Polen und Deutschland vor 1000 Jahren. Die Berliner Tägung über den „Akt von Gnesen”, Berlin 2002, s. 153; P. Köckert, Romuald von Ravenna und seine Eremiten in Spiegel der Ostmissionierung: Werkzeng der Christianisierung oder selbst gewählte Bürde?, Norderstadt 2010, s. 12. Polski historyk S. Gawlas w opublikowanej w języku niemieckim pracy Der hl. Adalbert als Landespatron und die frühe Nationenbildung ben den Polen, w: Polen und Deutschland vor 1000 Jahren. Die Berliner Tägung über den „Akt von Gnesen”, Berlin 2002, s. 209 uchylił się od rozstrzygnięcia identyfikacji eremity, co szybko znalazło oddźwięk wśród niektórych badaczy niemieckich, powtarzających, że nie wiadomo, kto spośród synów Bolesława Chrobrego przebywał w eremie, zob. B. W. Bahn, Der heilige Bruns von Querfurt. Eine Reise in Mittelalter, Querfurt 2009, s. 45. Z kolei dzięki publikacjom T. Dunin-Wąsowicz (zwłaszcza Pereum medioevale, Felix Ravenna, 116, 1978, fasc. 2, s. 87–101) w najnowszej historiografii włoskiej w eremicie, synu Bolesława Chrobrego, widzi się Bezpryma (zob. np. P. Novara, Missio ad genetes: Ravenna e l’evangelizzazione dell’este europa, Ravenna 2002, s. 49 — włoska badaczka także w innych pracach o Pereum przywołuje ustalenia T. Dunin-Wąsowicz). Dorobek historiografii polskiej przedstawiamy szeroko niżej.

58 Z roczników hildesheimskich…, dz. cyt., s. 765. O tym epitecie rzuconym pod adresem Mieszka II (i innych: „fałszywy chrześcijanin”, „zabójca”) w dalszych źródłach niemieckich zob. A. F. Grabski, Polska w opiniach obcych X–XIII w., Warszawa 1964, s. 228, 241.

59 Taki zarzut postawił Bezprymowi J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 317, pisząc: nie ulega sądom umysł, który sam nie wie co robi.

60 T. Grudziński, Zagadnienie podziałów dynastycznych w Polsce do schyłku XI w., KH, t. 78, 1971, s. 24–25.

61 J. Strzelczyk, Bolesław Chrobry, Poznań 1999, s. 251.

62 W. Santarius, Bezprym a Veszprem. Studium onomastyczno-historyczne, „Onomastica”, 5, 1959, z. 2, s. 366–368; J. Hertel, Imiennictwo…, dz. cyt., s. 106–109.

63 S. Kętrzyński, Mieszko I, w: tenże, Polska X–XI wieku, Warszawa 1961, s. 221.

64 S. Głogowski, Recenzja K. Jasińskiego „Rodowodu Pierwszych Piastów” i pozostałych ciąg dalszy, „Zeszyty Gliwickie”, 32, 2005, s. 101–102.

65 Zob. Mieszko II, w: Encyklopedia Powszechna S. Orgelbranda, t. 18, Warszawa 1864, s. 515. Pogląd odżył ostatnio pod piórem P. Urbańczyka, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012, s. 352, który odmówił dwóm pierwszym żonom Bolesława Chrobrego, Sasince i Węgierce, miana „żon sakramentalnych”. Córka Rygdaga miała być tylko narzeczoną Bolesława Chrobrego i zanim doszło do małżeństwa, zmieniły się układy polityczne i została odesłana do domu, Węgierka zaś to po prostu konkubina, co ma jakoby potwierdzać „niedynastyczne” imię jej syna Bezpryma, odsuniętego przecież od władzy po ojcu. Autor uważa za oczywiste, że obie nie mogły być żonami Bolesława Chrobrego, bo ich odesłanie do rodziców byłoby „ciężkim grzechem”, w Polsce zaś nie było wówczas biskupa, który mógłby „unieważnić sakrament”. W wypadku Sasinki już swego czasu G. Labuda, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej, t. I, 1960, cyt. wg wyd. Poznań 2002, s. 304, przyp. 204 rozważał, czy nie doszło tylko do zaręczyn, ale myśl odrzucił.

66 Zob. J. Lelewel, Polska wieków średnich, t. IV, s. 42–45. Znajdują się tu uwagi o małżeństwach Bolesława Chrobrego: zrywanie małżeństw działo się bez trudności, działało prawo „krajowe”, Thietmar słowem nie nadmienia o wdawaniu się w to duchowieństwa. Dalej J. Lelewel w dłuższym wywodzie uznaje Bezpryma za potomka jak najbardziej legalnego (na s. 45 odróżniając go od cytowanych w tekście głównym bękartów), tu także szereg dalszych uwag o nieróżnicowaniu pozycji dzieci zrodzonych z nałożnic i żon. Ostatnio A. Pleszczyński, Niemcy, s. 182–183, 239 — gdzie przywołana dalsza literatura przedmiotu — wskazał, iż do początku XI w. Kościół nie ingerował w kwestię małżeństw świeckich, a jeśli już, to w wypadku niewierności żon, o mężach jeszcze wtedy moraliści pisali rzadko, albo wcale. Pod koniec X w. nie ma więc mowy o sakralizacji instytucji małżeńskiej. Dodatkowo, jak stwierdza ten sam badacz: ekscesy — nawet seksualne — króla stanowiły pewną odrębną od religijnej sferę i w owym czasie nie były większą przeszkodą do uznania władcy za [nawet — BŚ] wybitnie pobożnego. Legalne pochodzenie Bezpryma było tak oczywiste dla prawie wszystkich badaczy, że po prostu rzadko o tym pisano, zob. np. T. Wojciechowski, Piastowicz eremita i biskup krakowski Lambert I, w: tenże, Szkice historyczne XI wieku, Kraków 1904, cyt. wg wyd. Warszawa 1970, s. 98; O. Balzer, Historia ustroju Polski, Lwów 1911, s. 101. Według Balzera po śmierci Bolesława Chrobrego z jego dwu ślubnych synów Mieszko otrzymał z rozporządzenia ojca władzę zwierzchniczą nad starszym Bezprymem.

67 J. Lelewel, Polska wieków średnich…, t. IV, s. 64.

68 S. Głogowski, Recenzja K. Jasińskiego…, dz. cyt., s. 101–102.

69 A. Bielowski, Synowie Chrobrego, dz. cyt., s. 1.

70 J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 285.

71 J. Lelewel, Stracone obywatelstwo stanu kmiecego w Polsce, wyd. II, Bruksela 1846, s. 21–22.

72 K. Szajnocha, Bolesław Chrobry…, dz. cyt., s. 224.

73 P. Stróżyk, Śmierć eremitów w relacji Brunona z Kwerfurtu, dz. cyt., s. 7–31.

74 S. Zakrzewski, Bolesław Chrobry Wielki, dz. cyt., s. 362.

75 O. Balzer, Genealogia Piastów, dz. cyt., s. 118.

76 A. Lewicki, Mieszko II, dz. cyt., s. 176–177.

77 Tamże, s. 135.

78 Tamże, s. 135, przyp. 1.

79 H. Łowmiański, Początki Polski, t. VI/1, dz. cyt., s. 64–65.

80 A. Bielowski, Synowie Chrobrego, dz. cyt., s. 1; J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 285.

81 M. Bobrzyński, Dzieje Polski w zarysie, Kraków 1879, cyt. wg wyd. Warszawa 1974, s. 108.

82 A. Pospieszyńska, Mieszko II a Niemcy, dz. cyt., s. 281.

83 Tamże, s. 282.

84 K. Szajnocha, Bolesław Chrobry…, dz. cyt., s. 226.

85 Tamże, s. 225.

86 Tamże, s. 232.

87 A. Lewicki, Mieszko II, dz. cyt., s. 770, zwłaszcza zaś ostatnio G. Labuda, Mieszko II…, dz. cyt., s. 93–94.

88 S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002, s. 80 (tu ostrożniej, z uwagą, że powrotowi pogaństwa Bezprym mógł „sprzyjać”).

89 Z. Górczak, Bunt Bezpryma jako początek tzw. reakcji pogańskiej w Polsce. Na marginesie koncepcji Gerarda Labudy, w: Nihil superfluum esse. Prace z dziejów średniowiecza ofiarowane Profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, Poznań 2000, s. 111–121.

90 A. Bielowski, Synowie Chrobrego, dz. cyt., s. 11; J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 313.

91 W. Meysztowicz, Koronacje pierwszych Piastów, „Sacrum Poloniae Millennium”, 3, 1956, s. 346–347 i przyp. 440. Do tego wątku nawiązywali także H. Paszkiewicz, The Origin of Rusia, London 1954, s. 381–404 i K. Lanckorońska, Studies on the Roman-Slavonie rite In Poland, Roma 1961, s. 19 i nn, całość starszej literatury zbiera H. Łowmiański, Początki Polski, t. IV, Warszawa 1970, s. 499–500.

92 K. Dróżdż, Kazimierz Odnowiciel. Polska w okresie upadku i odbudowy, Wodzisław Śląski 2009, s. 30.

93 Nonszalancja językowa coraz bardziej zakrada się do prac młodych badaczy, np. M. Krajewska, Integracja…, dz. cyt., s. 82 twierdzi, że skrytobójcza walka zainicjowana przez Bezpryma przyczyniła się do rozbicia zjednoczonego państwa polskiego. Dlaczego skrytobójcza, skoro walka Bezpryma o tron odbywała się ze wszech miar jawnie, dlaczego „zjednoczone” państwo polskie? Czyżby Mieszko I jednoczył jakieś rozpadłe wcześniej państwo polskie?

94 W. Czajewski, Rys dziejów naszych. Polska za Piastów, Warszawa 1887, s. 21.

95 J. Lelewel, Historja…, dz. cyt., s. 88.

96 J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 317.

97 J. Szujski, Historii polskiej…, dz. cyt., s. 20.

98 A. W. Wyrwa, Najstarsze związki Wielkopolski z Europą (od drugiej połowy X do końca XIII wieku). Zarys problemu, w: Ecclesia, kultura, potestas. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa, Kraków 2006, s. 58.

99 J. Bartoszewicz, Historia pierwotna Polski, dz. cyt., s. 294.

100 Bezprym posiada rzecz jasna swoje biogramy w podstawowych polskich słownikach/leksykonach naukowych, zob. R. Grodecki, Bezprym, w: PSB, t. 2, 1936; M. D. Kowalski, Bezprym, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999; R. Grzesik, Bezprym. Charakter tych wydawnictw z założenia nie pozwala na emocjonalne pisanie, stąd i obraz księcia w tego typu ujęciach jest bardzo wyważony, choć z oczywistych względów skrótowy. Dzięki nowszym opracowaniom polskich historyków, a także i badaczy zewnętrznych potrafiących zapanować nad polską literaturą przedmiotu, postać Bezpryma znana jest także angielskojęzycznej literaturze przedmiotu, zob. O. Halecki, R. Dyboski, W. F. Raddaway, J. I. Penson, The Cambridge History of Poland: From The Origins to Sobeski (to 1696), Cambridge 1950, s. 33–34; H. J. Lang, The Fall of Monarchy of Mieszko II Lambert, „Speculum”, 49, 1974, nr 4, s. 623–639; J. Strzelczyk, Bohemia and Poland, w: The New Cambridge Medieval History, vol. 3, red. T. Reuter, Cambridge 1999, s. 527. W oparciu o biogram R. Grodeckiego Bezprym powstał inny biogram tego księcia, zamieszczony przez G. J. Lerskiego w Historical Dictionarius of Poland (Westport 1966, s. 35 — z przedmową A. Gieysztora), podstawa wiedzy dla kolejnych tego typu popularnych wydawnictw (np. G. Sanford, Historical Dictionarius of Poland, Metuchen, 2003, s. 38).

101 G. Labuda, Uwiezienie polskich insygniów koronacyjnych do Niemiec w 1031 r., w: Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Warszawa 1991, s. 228.

102 G. Labuda, w: Historia dyplomacji polskiej, t. I, red. M. Biskup, Warszawa 1982, s. 99.

Rozdział I.

Rodzice i pierwsze lata

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Rozdział II.

W klasztorze eremitów

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Rozdział III.

Tajemnicze ćwierćwiecze

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Rozdział IV.

Książę Polski

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Zakończenie

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Bibliografia

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Indeks nazwisk

Tekst dostępny w penej wersji książki.

Table of Contents

Spis treści

Wstęp

Rozdział I.

Rodzice i pierwsze lata

Rozdział II.

W klasztorze eremitów

Rozdział III.

Tajemnicze ćwierćwiecze

Rozdział IV.

Książę Polski

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk