Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

PAMIĘTNIK SILVIE

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PORUCZNIKA LOTNICTWA HENRY’EGO BRAMPTON-BOYDA DO VENETII WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD PUŁKOWNIKA MALLARDA DO JEGO SIOSTRY, PANI MAUD GREEN, ZAMIESZKAŁEJ W OKSFORDZIE

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PORUCZNIKA LOTNICTWA HENRY’EGO BRAMPTON-BOYDA DO VENETII WINTHROP

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIŚCIK OD PANNY EDWINY PALTRY DO BRYGADIERA WINTHROPA

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK SILVIE

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD PORUCZNIKA CARRINGTONA DO PANI TILLING

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

PAMIĘTNIK SILVIE

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD ELSIE COCKER DO PORUCZNIKA LOTNICTWA HENRY’EGO BRAMPTON-BOYDA

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

LIST OD PORUCZNIKA LOTNICTWA HENRY’EGO BRAMPTON-BOYDA DO ELSIE COCKER

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

DZIENNIK PANI TILLING

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

LIST OD PUŁKOWNIKA MALLARDA DO JEGO SIOSTRY, PANI MAUD GREEN, ZAMIESZKAŁEJ W OKSFORDZIE

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

PAMIĘTNIK SILVIE

DZIENNIK PANI TILLING

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

PODZIĘKOWANIA

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału

THE CHILBURY LADIES CHOIR

Redakcja

Małgorzata Głodowska

Projekt okładki

Magdalena Kuc

Ilustracja na okładce

© Mick Wiggins

Korekta

Beata Wójcik

Redaktor prowadzący

Anna Brzezińska

Copyright © 2017 by Jennifer Ryan

All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2017

Copyright © for the Polish translation by Nina Dzierżawska, 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-268-7

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla mojej babci, Eileen Beckley, i kobiet z Frontu Domowego

OGŁOSZENIE PRZYPIĘTE NA TABLICY PRZED ŚWIETLICĄ WIEJSKĄ W CHILBURY W NIEDZIELĘ 24 MARCA 1940 ROKU

W związku z faktem, że wszystkie głosy męskie są na wojnie, wiejski chór zakończy działalność po pogrzebie komandora Edmunda Winthropa w najbliższy wtorek.

Pastor

DZIENNIK PANI TILLING

Wtorek, 26 marca 1940 r.

Pierwszy pogrzeb, od kiedy zaczęła się wojna, a nasz wiejski chór po prostu nie potrafił śpiewać czysto. „Święty, święty, święty” wypadło tak żałośnie, jakbyśmy były gromadką ćwierkających wróbli. Nie chodziło jednak ani o wojnę, ani o tego łajdaka, młodego Edmunda Winthropa, w którego łódź podwodną trafiła torpeda, ani nawet o to, jak koszmarnie pastor odprawiał nabożeństwo. Nie, rzecz w tym, że był to ostatni występ Chóru Chilburskiego. Nasz łabędzi śpiew.

– Nie rozumiem, dlaczego musimy zakończyć działalność – warknęła pani B., kiedy już zgromadziliśmy się na spowitym mgłą cmentarzu. – Nie stanowimy chyba zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego.

– Wszyscy mężczyźni odeszli – wyszeptałam z nieprzyjemną świadomością, że dźwięk naszych głosów niesie się w tłumie żałobników. – Pastor mówi, że nie może być chóru bez męskich głosów.

– Mamy rezygnować z występów tylko dlatego, że poszli na wojnę? I to akurat wtedy, gdy chór jest najbardziej potrzebny! Ciekawa jestem, czyją działalność pastor rozwiąże po nas? Swoich ukochanych dzwonników? Odwoła niedzielne nabożeństwa? Boże Narodzenie? Coś mi się nie wydaje! – Skrzyżowała na piersi ramiona w geście rozdrażnienia. – Najpierw zabierają nam mężczyzn i każą im walczyć, potem zmuszają kobiety do pracy, zaczynają racjonować jedzenie, a teraz zamykają nam chór. Kiedy dotrą tu hitlerowcy, nie zastaną nic poza garstką osowiałych kobiecinek, w każdej chwili gotowych do kapitulacji.

– Przecież trwa wojna – odpowiedziałam, by ją udobruchać i położyć kres jej donośnym narzekaniom. – My, kobiety, musimy wziąć na siebie dodatkowe obowiązki, włączyć się w walkę dla sprawy. Nie mam nic przeciw dyżurowaniu w szpitalu jako pielęgniarka, choć niełatwo łączyć mi to z pracą w naszej wiejskiej przychodni.

– Chór od niepamiętnych czasów tworzy ducha Chilbury. Wspólne śpiewanie podnosi morale. – Wyprostowała się, a jej potężna postura czyniła ją podobną do piersiastego feldmarszałka.

Żałobnicy zaczęli kierować się w stronę Chilbury Manor na obowiązkowy kieliszek sherry i kanapkę z ogórkiem.

– Edmund Winthrop – westchnęłam. – Miał ledwie dwadzieścia lat, kiedy zginął na Morzu Północnym.

– Był wstrętnym łobuzem, dobrze o tym wiesz – wypaliła pani B. – Nie pamiętasz, jak próbował utopić twojego Davida w stawie?

– Tak, ale to było całe lata temu – wyszeptałam. – Zresztą trudno się dziwić Edmundowi, że nie panował nad sobą, skoro ojciec tłukł go od małego. Na pewno brygadier Winthrop żałuje tego teraz, kiedy jego syn nie żyje.

Albo i nie, pomyślałam, spoglądając w jego stronę. Mężczyzna walił laską w swój wojskowy but, a żyły na jego szyi i czole były sine z wściekłości.

– Nie może uwierzyć, że stracił dziedzica – rzuciła pani B. – U Winthropów dziedziczy się tylko w linii męskiej, więc majątek przepadł. Córki obchodzą go tyle co nic… – Zerknęłyśmy w stronę młodziutkiej Kitty i pięknej Venetii. – Status jest dla tego człowieka wszystkim. Na szczęście pani Winthrop znów jest w ciąży. Miejmy nadzieję, że tym razem będzie chłopiec.

Pani Winthrop pod ciężarem śmierci Edmunda kuliła się niczym przerażony ptaszek. Mój syn może być następny, pomyślałam na widok zbliżającego się do nas Davida, takiego dorosłego w nowym żołnierskim mundurze. Zmężniał, odkąd rozpoczął musztrę, ale uśmiech i łagodność pozostały takie same. Wiedziałam, że zaciągnie się, kiedy tylko skończy osiemnaście lat, ale dlaczego to się stało tak szybko? W przyszłym miesiącu wysyłają go do Francji, a ja nie mogę przestać się zamartwiać, jak ja to przeżyję, jeśli coś mu się stanie. Jest wszystkim, co mam, odkąd zmarł Harold. Edmud i David jako dzieci bawili się ze sobą w żołnierzy albo piratów, albo w bitwy, w których zawsze wygrywał Edmund. Mogę się tylko modlić, by walka Davida nie zakończyła się tak samo.

Jak na razie wojna toczy się złowróżbnie cicho. Hitler jest zajęty podbijaniem Europy, ale wiem, że wróg nadchodzi i wkrótce otoczy nas śmierć. Będzie tak, jak podczas ostatniej wojny, kiedy z powierzchni ziemi zniknęło całe pokolenie mężczyzn, a wśród nich mój ojciec. Pamiętam dzień, w którym przyszedł telegram. Siadałyśmy właśnie do drugiego śniadania, słońce zaglądało do jadalni, z gramofonu płynęła muzyka Vivaldiego. Usłyszałam skrzypienie otwieranych drzwi frontowych, a potem dźwięk osuwającego się na podłogę ciała matki; słońce nadal zalewało pokój blaskiem, niczego nieświadome.

A teraz nasze życie pogrąża się w chaosie po raz kolejny: giną ludzie, jest więcej pracy i walczymy, by wiązać koniec z końcem. W dodatku nasz wspaniały chór zostanie rozwiązany. Mam wielką ochotę napisać do pastora list protestacyjny, choć pewnie się na to nie zdobędę. Nigdy nie lubiłam robić zamieszania. Matka zawsze powtarzała mi, że kobiety powinny się uśmiechać i zgadzać na wszystko. Jednak czasem jestem tym wszystkim taka sfrustrowana. Chciałabym po prostu to wykrzyczeć.

Zaczęłam pisać dziennik chyba po to, by móc wyrazić rzeczy, których nie chcę wypowiadać na głos. W radiu mówili, że prowadzenie dziennika może poprawić samopoczucie komuś, kto nie ma przy sobie najbliższych. Wczoraj wybrałam się więc do sklepu i kupiłam specjalny zeszyt. Jestem pewna, że niebawem go zapełnię. Zwłaszcza kiedy David wyjedzie i zostanę sama, w głowie będą mi się kłębić myśli, których nie będę mogła wypowiedzieć. Zawsze myślałam o tym, by zostać pisarką, więc może zrealizuję swoje marzenie choć w ten sposób.

Wzięłam Davida pod rękę i ruszyliśmy za żałobnikami do Chilbury Manor. Spojrzałam przez ramię na rozsypujący się stary kościółek.

– Będzie mi brakować chóru.

Pani B. odparła na to ostro:

– Jakoś nie widziałam, żebyś przekonywała pastora do zmiany decyzji.

– Ależ proszę pani – wtrącił David z chytrym uśmieszkiem. – Robienie afer zawsze zostawiamy pani. Rzadko nas pani zawodzi.

Musiałam zasłonić dłonią uśmiech w oczekiwaniu, aż pani B. wybuchnie gniewem. Jednak w tym momencie minął nas sam pastor. Dreptał pospiesznie za brygadierem idącym zamaszystym krokiem w stronę rezydencji Winthropów.

Pani B. wystarczyło jedno spojrzenie. Z posępną determinacją chwyciła swój parasol i ruszyła naprzód, wołając:

– Pastorze, proszę pozwolić na słówko.

Był to jej ulubiony okrzyk bojowy.

Pastor odwrócił się i widząc, jak jego parafianka nabiera rozpędu, co sił w nogach pobiegł za brygadierem.

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

Church Row 3, Chilbury, hrabstwo Kent

Wtorek, 26 marca 1940 r.

Szykuj się, Claro, bo niebawem będziemy bogate! Złożono mi najbardziej nieuczciwą propozycję, jaką możesz sobie wyobrazić! Wiedziałam, że ta cholerna wojna otworzy przede mną nowe możliwości – kto by pomyślał, że bycie akuszerką będzie takim dochodowym zajęciem! Do głowy mi nie przyszło, że złoty interes uda mi się ubić z tym snobem, brygadierem Winthropem, arystokratą-tyranem, który wyobraża sobie, że cała nasza świątobliwa wioska należy do niego. Wiem, powiesz, że to niemoralne, nawet według moich standardów, ale muszę wreszcie skończyć z byciem pogardzaną akuszerką, gnieżdżącą się w jakiejś nędznej klitce. Muszę wrócić do starego domu, gdzie będę mogła żyć po swojemu i być wolna.

Czy Ty tego nie rozumiesz, Claro? Wkrótce oddam dług, tak jak obiecałam, i wtedy wreszcie zobaczysz, jaka jestem sprytna, jak potrafię zadośćuczynić za dawne błędy. Będziemy mogły o wszystkim zapomnieć i nigdy więcej nie wracać do tej sprawy z Billem (choć zawsze będę uważać, że Cię przed nim uratowałam). A potem odkupię nasz stary dom w Birnham Wood, wraz z łąkami i klifami, i będziemy żyć bezpiecznie i szczęśliwie. Zupełnie jak przed śmiercią mamy. Skończę z porodami, niemowlętami i paskudnymi wysypkami poniżej pasa, z ludźmi, którzy mi rozkazują i śmieją się ze mnie za moimi plecami. Znów będę panią własnego losu i nikt nie będzie mi mówił, co mam robić.

Ale po kolei. Opowiem Ci o tym interesie, bo wiem, jak zawsze interesują Cię szczegóły. Był pogrzeb Edmunda Winthropa, nikczemnego syna tego brygadiera. Chłopak w zeszłym tygodniu wyleciał w powietrze razem ze swoją łodzią podwodną. Miał ledwie dwadzieścia lat – w jednej chwili był odrażającą gadziną, a w następnej pokarmem dla rybek.

Poranek był zimny i mokry jak policzek wymierzony świeżo złowionym dorszem. Czułam się tak, jakbyśmy sami byli na Morzu Północnym; wiał porywisty wiatr, niebo zakrywały gęste chmury, a nad naszymi głowami krążył monstrualny jastrząb i rozglądał się za ofiarą.

– Całkiem na miejscu – usłyszałam, kiedy w ścisku, pod parasolami, szliśmy przez ociekający deszczem cmentarz do wilgotnego, zatęchłego kościoła.

Był wypełniony po brzegi, roił się od plotkujących gapiów. Z przodu siedzieli Winthropowie i ich znajomi arystokraci, wyelegantowani, cali w piórach. Wyglądali jak rząd czarnych łabędzi. Jak zwykle dało się też zauważyć trochę zielonych i szaroniebieskich mundurów, noszonych przez mężczyzn przekonanych o własnej wyjątkowości, podczas gdy tak naprawdę byli zwyczajnie głupi. Żołnierze! Raczej żal-bierze, jak to zawsze mówię.

Reszta miejscowej ludności (obecnie są to głównie kobiety w wełnianych płaszczach) musiała gnieść się za nimi, słuchając żałosnej parodii chóru: kilku drżących głosów, fałszujących „Święty, święty, święty”. Mieszkanki z wyższych sfer są niezadowolone, że chór ma zostać rozwiązany, ale ja po takim występie wolałabym słuchać marcowych kotów.

Przez cały czas trwania tego drętwego nabożeństwa matka poległego pochlipywała z twarzą schowaną w dłoniach, trzęsąc się pod czarną garsonką. Jest znowu w ciąży, w jesieni życia – choć nie ma jeszcze czterdziestki. Mówią, że jej wredny ojciec zmusił ją do poślubienia brygadiera, gdy miała zaledwie szesnaście lat, i od tamtej pory mąż nieprzerwanie ją terroryzuje.

Poza nią nikt nie płakał. Nie byli tak jak ona ślepi na grubiańskie, butne zachowania Edmunda – chłopak wdał się w ojca. Jestem pewna, że kilkoro wśród obecnych uznało wręcz, że ten wczesny zgon to słuszna kara za jego postępki.

Jego dwie siostry, osiemnasto- i trzynastoletnia, siedziały posłusznie przy pogrążonej w żalu matce, lecz nie starały się nawet wyglądać na specjalnie smutne. Starsza, kokietka Venetia, ta ze złotymi włosami, była bardziej zainteresowana rzucaniem zalotnych spojrzeń przystojnemu nowemu artyście niż pogrzebem. Druga, Kitty, patykowata jak młoda sarenka, rozglądała się wokół, jakby zobaczyła ducha. Jej trójkątna buzia przypominała chochlika w liliowym świetle witraży, wznoszących się nad ołtarzem. Siedząca obok niej mała uchodźczyni wyglądała na przerażoną, jakby już wcześniej widziała śmierć i niejedno poza tym.

Brygadier wpatrywał się przed siebie gniewnym wzrokiem jak jakiś despotyczny sęp. Za sprawą lśniących medali i arystokratycznego rodowodu zdawał się górować nad wszystkimi w kościele. Rytmicznie uderzał srebrną końcówką swojego pejcza o cholewkę buta. Jego porywczość jest legendarna, a dziś nikt nie zamierzał wchodzić mu w drogę. Widzisz, stary Winthrop stracił nie tylko jedynego syna, ale także rodzinny majątek. Chilbury Manor może odziedziczyć tylko mężczyzna, a śmierć Edmunda pogrążyła całą rodzinę w chaosie. Brygadier stałby się pośmiewiskiem, gdyby majątek przepadł na jego oczach. Ale ja znam ten typ. Na pewno tak łatwo się z tym nie pogodzi.

Po nużącym nabożeństwie wzięliśmy swoje maski gazowe i zaczęliśmy brnąć przez zacinający poziomo lodowaty deszcz w stronę budynku Chilbury Manor – georgiańskiego szkaradzieństwa wzniesionego brutalnie przez jakiegoś praszczura Winthropów.

Zasapana wdrapałam się po schodach i stanęłam przed wielkimi drzwiami, licząc na kieliszek czegoś mocniejszego i wygodną kanapę, ale dom był już pełen przemoczonych żałobników i ociekających wodą parasoli. Hałas jak na King’s Cross, cały ten marmurowy hall z krużgankami rozbrzmiewał stukotem obcasów i gwarem rozmów. Winthropowie są starą, majętną rodzina, a miejscowi to banda obrzydliwych sępów, krążących wokół z nadzieją, że coś im skapnie.

A ja? Ja już znalazłam dojście do ich pieniędzy, i dlatego muszę mieć oczy szeroko otwarte i pilnie się rozglądać. Otóż brygadier płaci mi za to, żebym nie puszczała pary z ust na temat jego romansów, w tym niechcianej ciąży z zeszłego roku, oraz jego paskudnego synalka, który roznosi po wsi brzydkie choroby szybciej, niż zdążysz wymówić „tryper”. Ta wojna to dla mnie gratka. Szanująca się akuszerka nie może nie zauważyć potencjału kryjącego się w takiej sytuacji, zwłaszcza w przypadku ludzi z gatunku tych zbereźnych szlachciców uważających się za Bóg wie kogo. Łatwo wyłudzić od nich parę groszy – tu dwadzieścia, tam czterdzieści. Ziarnko do ziarnka, a zbierze się miarka.

Kiedy weszłam do środka, w oczy rzuciła mi się ładna pokojówka, stojąca z tacą pełną kieliszków sherry na schodach. Jej długa szyja wyglądała wytwornie, ale minę miała pannica kwaśną jak cytryna. W zeszłym roku przyszła do mnie z rzeżączką, której nabawiła się od komandora Edmunda, tak samo zresztą jak połowa tej nieszczęsnej wsi. Powiedziała mi, że przyrzekł się z nią ożenić, obiecał jej pieniądze, wolność i miłość, a potem dał drapaka do marynarki, jak tylko wybuchła wojna. Żal mi się jej zrobiło, więc opowiedziałam jej o innych kobietach – poprzedniej pokojówce, żonie ogrodnika, córce pastora – jak jedna po drugiej przychodziły do mnie z tym samym kłopotem. Leczyłam je wszystkie, i Edmunda też, tego wstrętnego bydlaka. Elsie, tak było na imię tej pokojówce. Chyba trochę ją rozstroiło to, że zdradziłam jej tyle sekretów; na pewno bała się o własny. Wytłumaczyłam jej jednak, że powiedziałam jej to dlatego, że jesteśmy przyjaciółkami, ona i ja.

Uśmiechnęłam się do niej porozumiewawczo i wzięłam sobie kieliszek sherry z jej tacy. Nigdy nie wiadomo, kiedy ktoś może się okazać przydatny.

Stanęłam w kolejce do składania kondolencji za markotną panią Tilling, pielęgniarką i chórzystką, która wiecznie chce zadowolić wszystkich wokół.

– Zostanie na zawsze zapamiętany jako bohater – mówiła z ogromnym uczuciem.

Jest tak rozpaczliwie pełna dobrych chęci, że mam ochotę zanurzyć jej gębę w beczce z piwem, żeby nabrała trochę życia.

– To nigdy nie powinno się zdarzyć – wtrąciła pani B., kolejna chórzystka, wyprostowana, jakby kij połknęła, i pełna przejęcia typowego dla dam z wyższych sfer. Co za duet – jedna nie do wytrzymania, druga nie do zdzierżenia! Jej pełne nazwisko brzmi Brampton-Boyd, i do szału doprowadza ją to, że wszyscy mówią na nią „pani B.”.

Kiedy przyszła kolej na mnie, pani Tilling cmoknęła z rozdrażnieniem. Nigdy mnie nie lubiła. Wtargnęłam na jej pielęgniarskie terytorium, zanadto się zbliżyłam z wiejską społecznością. Nie da się też wykluczyć, że słyszała o pewnych moich nie do końca przepisowych praktykach. Albo o tym, co za nie dostaję.

– Co za straszna tragedia – powiedziałam swoim najlepszym głosem. – Odszedł tak młodo.

Przywołałam na twarz melancholijny uśmiech, szybko usunęłam się i stanęłam z boku. Ludzie od czasu do czasu zerkali w moją stronę, zastanawiając się, co mnie tu sprowadza.

Właśnie myślałam, czyby nie uchylić paru drzwi i nie powęszyć po domu, kiedy przypominający zgarbionego goblina kamerdyner poprowadził mnie do salonu. Liczyłam, że uda mi się załapać na jakąś wystawną stypę dla osób z wyższych sfer, ale okazało się, że jestem sama w wielkim, cichym pomieszczeniu.

Podczas gdy od bogato zdobionego stropu odbijał się odległy dźwięk uderzania w klawisze pianina, na którym wygrywano Sonatę księżycową, ja przesuwałam palcami po krytej złotym brokatem kanapie. Potem wzięłam do ręki brązowy posążek nagiego Greka, ciężki niczym zabójcza broń. Przepych salonu zapierał dech; te sięgające podłogi zasłony z błękitnego jedwabiu, majestatyczne portrety odpychających przodków, porcelanowe figurki, ta cała starożytność, ta niesprawiedliwość.

Nie mogłam powstrzymać się od myśli, że gdybym to ja miała tyle gotówki, zrobiłabym z niej znacznie lepszy użytek i rozweseliła trochę to miejsce. Czuć tu zapach śmierci; domiszcze jest równie stare jak ci nieboszczycy na obrazach, zatęchłe jak wypchane głowy jeleni, patrzących z wykładanych dębiną ścian – siedlisko kurzu i prochu. Przypomniała mi się ostatnia wojna, ta wielka, kiedy za wszystkie pieniądze świata nie udało się kupić nikomu ucieczki od śmiertelności. W jej obliczu wszyscy byliśmy równi. Aż dziw, jak szybko sytuacja wróciła do normy – bogacze znów rządzą światem, a my biedni ledwo wiążemy koniec z końcem.

Wyciągnęłam z paczki papierosa i zapaliłam; dym zaczął się skręcać i popłynął leniwie w kierunku zasłon, jakby miał ochotę się tu rozgościć.

Usłyszałam za sobą chrapliwy głos:

– Czy można?

Jakaś ręka chwyciła mnie za łokieć i zanim zdążyłam się zorientować, co się dzieje, ktoś pociągnął mnie w stronę drzwi w głębi salonu. Odwróciłam się i zobaczyłam brygadiera. Miał na skroniach nabrzmiałe, fioletowe żyły – widać popijał wczoraj do późna. Wepchnął mnie do gabinetu, ewidentnie męskiego, pełnego foteli obitych skórą, stosów dokumentów i teczek. Intensywna woń cygar mieszała się z odorem cuchnącego oddechu.

Kiedy przekręcił za sobą klucz w zamku, wiedziałam, że musi to oznaczać pieniądze.

– Proszę przyjąć wyrazy współczucia – powiedziałam, rozglądając się wokół i usiłując nie okazywać lęku. Brygadier to gruba ryba, jest władczy, przytłaczający, grubiański i niesympatyczny, ale przy tym wpływowy i bezwzględny. To jeden z tych ludzi starej daty, przekonanych, że klasa wyższa dalej może dyktować całej reszcie, co ma robić. Tych, co uważają, że mają prawo się szarogęsić i zachowywać tak, jakby kraj należał do nich.

– Wiedziałem, że Paltry przyjdzie – odezwał się z irytacją głosem bełkotliwym od alkoholu. – Dlatego wysłałem Proggetta. Mam dla Paltry zadanie. To sprawa niecierpiąca zwłoki.

Rozsiadł się za swoim ogromnym biurkiem, podczas gdy ja stałam po drugiej stronie jak służąca, która czeka na polecenia. Przez chwilę zastanawiałam się, czy nie przysunąć sobie krzesła, ale uznałam, że taki akt samowoli mógłby kosztować mnie parę szylingów, więc tylko postawiłam na podłodze moją czarną torbę i czekałam.

– Zanim zacznę, muszę wiedzieć, że mogę liczyć na całkowitą dyskrecję – rzekł Winthrop, mrużąc oczy tak, jakby chodziło o coś oficjalnego i związanego z wojną, choć ja od razu wiedziałam, że to nie będzie nic z tych rzeczy.

– Naturalnie, jak zawsze – skłamałam i obrzuciłam go wzrokiem pełnym oburzenia, że śmie podawać moją dyskrecję w wątpliwość. Wcale mnie nie przestraszył tą swoją gadką wojskowego z wyższych sfer. – Jestem profesjonalistką, proszę pana. Czy to ma pan na myśli? Nigdy nie bywam zaskoczona tym, o co się mnie prosi. I zawsze trzymam język za zębami.

– Potrzebuję pewnej przysługi – odparł brygadier szorstko. – Słyszałem, że Paltry jest skłonna podjąć się nietypowych zadań?

– To zależy, na czym miałaby polegać ta przysługa – odparłam. – I ile wynosi honorarium.

W jego oczach pojawił się błysk i Winthrop wyprostował się na krześle. Mówiłam językiem, który chciał usłyszeć – zdradzającym większe zainteresowanie pieniędzmi niż charakterem zadania.

– Mogłaby Paltry dużo zarobić.

– Co dokładnie ma pan na myśli?

Domyślałam się już, że chodzi o coś dużego kalibru, coś, co ustawi mnie naprawdę na długo. Typowałam kolejny romans, który wymknął się spod kontroli (może z jakąś kobietą z wyższych sfer, a może z kimś z naszej wsi), więc słowo „szok” jest zbyt słabe, by opisać to, co poczułam, gdy wreszcie to z siebie wyrzucił.

– Nasze dziecko musi być chłopcem.

Na chwilę zapadła cisza, a ja zastanawiałam się, co brygadier ma na myśli. Wpatrywał się we mnie badawczo, obserwując moją reakcję, oceniając, czy mam w sobie wystarczająco dużo odwagi, podstępu, chciwości.

– Nie tylko my we wsi spodziewamy się tej wiosny dziecka – ciągnął dalej tak, jakby wydawał skomplikowane rozkazy na linii frontu. – A nasze musi być chłopcem. Gdyby istniał sposób, żeby zapewnić taki obrót spraw…

I wtedy do mnie dotarło. Coś podobnego. Chce, żebym podmieniła jego dziecko na chłopczyka z wioski, jeśli to jego okaże się dziewczynką. Zacisnęłam usta, z całej siły powstrzymując się przed roześmianiem od ucha do ucha. Ależ on mi za to zapłaci! Jednak musiałam zachować spokój. Rozegrać to jak należy.

– Myślę, że byłoby to ogromne ryzyko, a zarazem coś, co mogłoby narazić na szwank moją reputację – stwierdziłam.

Nachylił się w moją stronę, na moment zrzucając swoją maskę. Oczy niemal wychodziły mu z orbit, przekrwione i kuliste.

– Ale dałoby się to zrobić?

– Niewykluczone – odparłam wymijająco. Wiedziałam jednak, że ja byłabym w stanie. Mam potężną ziołową miksturę, która błyskawicznie wywołuje poród, a nasza wioska jest mała, więc człowiek może w ciągu kilku minut przedostać się z jednego domu do drugiego.

– Osoba, która by się do tego przyczyniła, zostałaby rzecz jasna sowicie wynagrodzona – rzekł brygadier beznamiętnie, podkręcając wąsa, jakby miał do czynienia z jakąś taktyczną łamigłówką na polu bitwy.

– To znaczy?

Za drzwiami rozległo się szuranie, które musiało go spłoszyć.

– Możemy to omówić w dogodniejszym miejscu i czasie. – Wstał i podszedł do okna. Było przez nie widać siatkę pól i dolin, a dalej kanał La Manche, spieniony i szary jak pomyje. – Spotkamy się w następny czwartek o dziesiątej w szopie w Peasepotter Wood – powiedział Winthrop ściszonym głosem.

– Będę – odparłam szeptem.

– Może Paltry odejść – dodał brygadier. A potem obejrzał się nagle i w jego oczach zobaczyłam wstręt pomieszany z groźbą. – I niech nikomu o tym nie wspomina.

Uradowana, że nie muszę dłużej z nim przebywać, odwróciłam się na pięcie i popędziłam do wyjścia. Drżącymi palcami przekręciłam klucz w zamku i delikatnie zamknęłam za sobą drzwi, po chwili znalazłam się w tłocznym hallu. Przyspieszyłam kroku, przemykając się pomiędzy ubranymi na czarno żałobnikami, mundurowymi i wścibskimi sąsiadami. Wymaszerowałam przez frontowe drzwi, nie pożegnawszy się z nikim. Obszerny podjazd wciąż roił się od ludzi, więc musiałam powstrzymać się od radosnych podskoków i zamiast tego szybkim krokiem ruszyłam do wsi.

Kiedy wreszcie przekroczyłam próg mojego ponurego szeregowca, pozwoliłam sobie na długo odkładany okrzyk triumfu, wyrzuciłam ręce w górę i roześmiałam się w euforii. To się musi udać.

Przekonasz się, że możesz mi wybaczyć to, co stało się z Billem, i że w trakcie ucieczki zabraliśmy twoje pieniądze. Skąd miałam wiedzieć, że przy pierwszej nadarzającej się okazji weźmie je i zniknie?

Możemy znów być szczęśliwe, ty i ja, jak za naszych młodych lat. Zabawne, człowiek nigdy się nie zastanawia, jaki z niego szczęściarz, dopóki mu tego wszystkiego nie sprzątną sprzed nosa. Najpierw śmierć mamy, potem mieszkanie u tego wstrętnego wuja Cyrila, kiedy tata trafił do więzienia, i to okropne poddasze, na którym zamykał nas jak niewolnice. Ale dość o tym. Zapomnimy o przeszłości, Claro.

Pora wziąć się do roboty. We wsi są jeszcze dwie kobiety spodziewające się dziecka mniej więcej w tym samym czasie co pani Winthrop. Smętna pani Dawkins, żona rolnika, urodziła już trójkę, więc nie powinno być problemów. Trudniej może być ze świętoszkowatą nauczycielką, Hattie Lovell, której mąż służy w marynarce. Hattie trzyma się z tą pielęgniarką-męczyduszą, panią Tilling, która zrobiła kurs położnictwa i w związku z tym uważa za stosowne wtykać nos w moje sprawy. Za każdym razem, kiedy zaglądam do Hattie, ona tam jest, zachowuje się jakby była siostrą przełożoną, i mówi, że będzie jej asystować przy porodzie. Nic nie rozumie. W tej wsi jest miejsce tylko dla jednej akuszerki.

Napiszę do Ciebie po spotkaniu z brygadierem. Kto by się spodziewał, że taki dżentelmen z wyższych sfer potrafi zniżyć się do czegoś podobnego? Zamierzam oskubać go za to tak, jak jeszcze nikt w życiu go nie oskubał. Tym razem Cię nie zawiodę, Claro. Dostaniesz pieniądze, które jestem Ci winna, przysięgam.

Edwina

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

Sobota, 30 marca 1940 r.

W radio ogłosili, że pisanie pamiętnika w tym trudnym czasie doskonale wpływa na wytrwałość, więc postanowiłam, że będę notować wszystkie swoje myśli i marzenia w starym szkolnym zeszycie. Nikomu nie wolno go czytać, no chyba że jak już będę stara albo po mojej śmierci. Wtedy powinien zostać wydany jako książka, tak mi się zdaje.

Ważne rzeczy na mój temat

Mam trzynaście lat i jak dorosnę, chcę być śpiewaczką, nosić cudowne suknie i występować przed zachwyconą publicznością w Londynie i Paryżu, i może nawet w Nowym Jorku. Myślę, że rozgłos nie uderzy mi do głowy i że zasłynę jako osoba niezwykle zrównoważona.

Mieszkam w staroświeckiej wsi pełnej wiekowych domów, w których zawsze czuć wilgocią i naftaliną. Mamy tutaj zieleniec ze stawem i kaczkami, sklep, świetlicę wiejską i średniowieczny kościół z zarośniętym cmentarzem. Przy kościele był chór, ale pastor stwierdził, że nie możemy śpiewać, skoro nie ma żadnych mężczyzn. Zamęczam go, żeby zmienił zdanie, ale on mnie w ogóle nie słucha. Tymczasem staram się założyć chór w szkole. Dawniej chodziłam do szkoły z internatem, ale ewakuowali ją do Walii, a mama nie chciała mnie tam puścić. Teraz nasz kamerdyner, Proggett, musi codziennie jeździć ze mną pięć mil do szkoły w Litchfield. Nie jest tam źle, tyle że nikt nie chce być w moim chórze.

Mam jedną wredną siostrę, Venetię, ma osiemnaście lat. Wcześniej miałam też brata, ale zbombardowali go na Morzu Północnym. Mieszkamy w największym i najbardziej okazałym domu we wsi, Chilbury Manor, lecz zimą jest tu lodowato. Nie jest aż tak nieskazitelny jak Brampton Hall, w którym mieszkał Henry Brampton-Boyd, dopóki nie wstąpił do RAF-u, żeby walczyć z hitlerowcami w swoim spitfirerze. Kiedy będę już dorosła, weźmiemy ślub i będziemy mieli czwórkę dzieci, trzy koty i dużego psa, Mozarta. Będziemy żyli w luksusie, chociaż musimy zaczekać, aż umrze stary pan Brampton-Boyd, żebyśmy mogli odziedziczyć Brampton Hall. Jednak jako że lubi spędzać czas w Indiach, nie wiadomo, kiedy to nastąpi. Venetia śmieje się, że on tam siedzi tylko dlatego, że unika swojej żony, tej przemądrzałej pani B. Gdybym ja była na jego miejscu, to też by mnie kusiło, żeby tak zrobić.

O wojnie

Ta wojna trwa już zdecydowanie za długo – w tej chwili minęło ponad pół roku. Życie jest nie do wytrzymania. Wszyscy są zajęci, brakuje jedzenia, nowych ubrań, służby, świateł po zmroku i mężczyzn w okolicy. Trzeba wszędzie taszczyć ze sobą maski gazowe i wlec się do schronów przeciwlotniczych za każdym razem, kiedy zawyją syreny (chociaż na razie nie dzieje się to zbyt często). Co wieczór musimy zaciągać grube czarne zasłony na każdym oknie, żeby światło nie wskazało niemieckim samolotom naszego miejsca pobytu. W radiu bez przerwy nadają wiadomości, a wszyscy wokół ciągle mnie uciszają i zakazują grać na pianinie.

Papa jest brygadierem, chociaż nie mam pojęcia czemu, bo nigdy nie walczy, tylko czasem jeździ do Londynu „w sprawach wojennych”, jak to mówi. Myślę, że próbuje się dostać na zebrania w Ministerstwie Wojny, ale tamci ciągle wymyślają jakieś wymówki, żeby go nie wpuścić. Jest wyjątkowo rozdrażniony i stale ma w pogotowiu szpicrutę, żeby przypomnieć którejś z nas, gdzie jej miejsce. Venetia i ja staramy się jak najwięcej czasu spędzać poza domem. Mama umiera ze strachu przed nim, a do tego jest już w tak zaawansowanej ciąży, że nie ma nas kto pilnować poza starą nianią Godwin, która jest na to o wiele za stara. Zresztą nigdy nie potrafiła przed niczym nas powstrzymać.

W niektórych gazetach piszą, że wojna prędko się skończy, bo nie ma żadnych walk i hitlerowcy wyglądają na zadowolonych z tego, że okupują Europę Wschodnią. Papa mówi, że to bzdury, i że wojna dopiero się zaczyna.

– W gazetach piszą durnie. – Lubi brać do ręki nieszczęsne pismo i walić nim w stół albo biurko. – Hitler spokojniutko zajmuje sobie Polskę, a potem skupi się na nas. Zapamiętajcie moje słowa: jak tak dalej pójdzie, Francja padnie przed końcem roku, a my będziemy następni.

– Kiedy tu jest tak spokojnie i zwyczajnie – odzywam się. – Pan w szkole mówi, że to lipna wojna, bo tak naprawdę nic się nie dzieje. Połowa dzieci ewakuowanych z Londynu już pojechała tam z powrotem. Pan mówi, że nasi żołnierze wrócą do domu na święta.

– Twój pan to imbecyl, który nie widzi dalej niż czubek własnego nosa – przerwał mi papa ze złością. – Spójrz na Polskę, Czechosłowację, Finlandię. Popatrz na te wszystkie zatopione statki, łodzie podwodne, na naszego Edmunda.

Musieliśmy skończyć rozmowę, bo mama znów zaczęła płakać.

Śmierć Edmunda, mojego brata

Następną sprawą, o której muszę wam opowiedzieć, jest śmierć Edmunda, mojego brata, który zginął w swojej łodzi podwodnej. Powinniśmy być w żałobie i okropnie się czuję, że to mówię, ale wcale za nim nie tęsknię. Był wstrętny i mnie dręczył, a ja go nie cierpiałam. Nigdy mu nie wybaczyłam, że zamknął mnie w studni i lodowata woda podeszła mi aż za brodę, zanim znalazła mnie niania. Albo tego, jak zrobił sobie ze mnie cel do ćwiczeń w strzelaniu z łuku. Chociaż trzeba przyznać, że obiecał nauczyć mnie prowadzić samochód, jak dorosnę, i to było całkiem miłe.

Mama, tak samo zresztą jak papa, odchodzi od zmysłów i oddałaby wszystko, żeby tylko urodził się chłopczyk. Papa uważa, że dziewczęta są bez sensu, chociaż Venetia nie całkiem, bo ma żółte włosy. Ja jestem tak zupełnie bez sensu, że chyba nawet nie pamięta o moim istnieniu, z wyjątkiem tych momentów, kiedy potrzebuje znaleźć winnego. Niekiedy idę do mamy zobaczyć, czy nie może czegoś zrobić, żeby on nie był taki okropny, ale ona nic nie może. Mówi mi tylko, żebym się upewniła, że wybiorę sobie na męża przyzwoitego, miłego człowieka. Zastanawiam się, czy jest bardzo nieszczęśliwa.

Co wieczór przed kolacją mama każe służącej przygotować nakrycie dla Edmunda, jakby w każdej chwili miał tu wejść, usiąść sobie, nonszalancko wyciągnąć nogi, jak to miał w zwyczaju, i zacząć sobie z kogoś drwić, najczęściej ze mnie albo z Venetii. Potem wybuchał śmiechem i przygładzał sobie włosy z taką miną, jakby uważał, że na świecie nie ma nikogo wspanialszego od niego. Czasem trudno uwierzyć, że po prostu odszedł. W zeszłym tygodniu był jego pogrzeb, bez ciała, które można by pochować. Takie to dziwne. Gdzie on się podział?

W tym tygodniu znów w moich myślach prym wiedzie śmierć, bo David Tilling wyjeżdża do Francji i możliwe, że nigdy nie wróci, zwłaszcza że taki z niego fajtłapa. Wczoraj usłyszałam, jak pani B. mówi, że to taki typ człowieka, którego kulka znajdzie szybciej niż innych. Martwię się, że może mieć rację.

Trudno uwierzyć, że ta gromadka dzieci, z którymi dorastaliśmy tutaj w Chilbury, nagle się rozprasza – Edmund zginął, David jedzie na wojnę, Henry lata na spitfire’ach nad Niemcami, Victor Lovell jest gdzieś na okręcie, Angela Quail w Londynie, zostały tylko Hattie i wredna Venetia. Szczególnie Davida będzie mi brakowało. To on zawsze czekał, aż dogonię pozostałych. Był trochę jak starszy brat, tylko milszy. Za kilka tygodni, po szkoleniu, wróci do domu. Wszyscy zostali zaproszeni do Tillingów na pożegnalne przyjęcie niespodziankę, zanim David wyruszy na front. Wiem, że teraz trzeba być pogodnym, nawet jeśli się wie, że ktoś może zginąć, ale ciężko jest nie myśleć o tym, że być może zobaczę go ostatni raz.

Lista rzeczy do zapamiętania, zanim ktoś wyruszy na wojnę

Kształt jego ciała – pusty kontur, który zostanie, kiedy ten ktoś zginie.

Sposób poruszania się – to, jak ktoś chodzi, prędkość, z jaką odwraca się, żeby spojrzeć.

Mieszanka zapachów i woni wyczuwalnych tylko przez chwilę.

Jego kolor, blask, który spowija wszystko, co ten ktoś robi, także jego śmierć.

Kolory różnych ludzi

Lubię patrzeć na ludzi poprzez barwy, coś w rodzaju aury czy nimbu, które ich otaczają i nadają ich ciałom posmak tego, co mają wewnątrz.

Ja – fiolet, lśniący i ciemny jak niebo w burzową noc.

Mama – bledziutki róż, jak nowo narodzona myszka.

Papa – czerń sadzy (Edmund też był czarny, ale jak niebo w bezgwiezdną noc).

Pani Tilling – jasna zieleń, jak młody pęd, który próbuje przebić się przez śnieg.

Pani B. – granat (poprawny i tradycyjny).

Henry to głęboki lazurowy błękit, pasujący do jego oczu. Zawsze przypomina mi ten nieskazitelny lipcowy dzień w czasie zeszłorocznych wakacji, kiedy Henry wspomniał o małżeństwie. Niebo było bezmiarem błękitu, strumyk przepływający obok miejsca, w którym urządziliśmy sobie piknik, sączył się z przedwieczorną ospałością. Henry dołączył do mnie, Edmunda i Venetii, i włóczyliśmy się razem po okolicy, a mama nie miała pojęcia, gdzie jesteśmy. To wszystko było oczywiście tak niespodziewane, że Henry nie miał pierścionka i nigdy nie ogłosiliśmy oficjalnych zaręczyn. Wiem jednak, że on w głębi serca pamięta.

Moja wredna siostra Venetia

W odróżnieniu od nas wszystkich Venetia najwyraźniej dobrze się bawi podczas tej wojny, i to nie tylko dlatego, że nie ma komu jej pilnować. Wojna wywróciła wszystko do góry nogami i sprawiła, że ludzie są skłonniejsi do uwielbienia. W dodatku przez śmierć Edmunda Venetia jako najstarsza z żyjących dzieci znalazła się na honorowym miejscu w rodzinie. Jej kolor to wstrętna zielonkawa żółć, jak morze w burzowy dzień, wysysające światło ze wszystkiego, co wokół dobre, morze wciągające młodzieńców w swoją mroczną głębię i wyrzucające nieprzytomnych na odległych plażach.

Ogromnie bawi mnie to, jaki Venetia ma kłopot, by zainteresować sobą nowo przybyłego przystojnego mężczyznę, pana Alastaira Slatera. To artysta, który wyjechał z Londynu w obawie przed potencjalnym bombardowaniem, tak samo jak wszyscy ci pisarze i malarze, którzy myślą tylko o tym, jak się uratować. Papa mówi, że oni uciekają, uchylają się od spełnienia swojego obowiązku. Pan Slater jest podobny do Cary’ego Granta – zadbany i wytworny, nie to co tutejsi chłopcy. Jego kolor to ciemna szarość, pasująca do eleganckich garniturów, które nosi, i formalnej nieprzystępności. Wydaje się kompletnie niezainteresowany Venetią, choć ona paraduje przed nim dzień i noc. Podsłuchałam, jak mówi Hattie, że założyła się ze swoją przyjaciółką, Angelą Quail, iż zanim lato dobiegnie połowy, pan Slater będzie jadł jej z ręki, ale na razie wygląda na to, że będzie musiała się bardziej postarać.

Angela Quail to najnikczemniejsza flirciara, jaką znam – aż trudno uwierzyć, że jest córką pastora. Jej kolor to wyzywająca czerwień, jak szminka, obcisłe suknie i brak jakichkolwiek zasad moralnych. Dawniej pracowała razem z Venetią w nowym Wojennym Centrum Dowodzenia w Litchfield Park – przepiękną starą rezydencją na obrzeżach Litchfield, taką z prawdziwymi georgiańskimi filarami i rozciągającym się wokół parkiem. Kilka miesięcy temu rząd zarekwirował ją w związku z wojną i lady Worthing musi mieszkać u siostry w zamku w Cheswick, biedactwo. Teraz Litchfield Park to okropnie ważne miejsce, a ponieważ leży tylko pięć mil od Chilbury, mamy być w pogotowiu, na wypadek gdyby hitlerowcy próbowali je zbombardować. Venetia ma tam jakąś biurową pracę i wyobraża sobie, że odgrywa kluczową rolę, podczas gdy tak naprawdę tylko pisze na maszynie i przekazuje wiadomości telefoniczne do Londynu.

W zeszłym miesiącu Angela została przeniesiona stamtąd do prawdziwego Ministerstwa Wojny w Londynie, gdzie niemal na pewno bawi się każdym dostępnym mężczyzną. To bez wątpienia najwytrawniejsza flirciara po tej stronie kanału La Manche. Venetia jest zrozpaczona, że jej najlepsza przyjaciółka Angela wyjechała do Londynu. Z kim teraz ma się dzielić swoimi podbojami? Miałam nadzieję, że z dala od tej paskudnej dziewuchy moja siostra zrobi się trochę milsza, ale wydaje się gorsza niż kiedykolwiek.

Silvie, nasza uciekinierka z Czechosłowacji

Teraz muszę opowiedzieć wam o Silvie, naszej dziesięcioletniej uciekinierce Żydówce. Hitlerowcy zajęli jej dom w Czechosłowacji, ale rodzicom udało się wysłać ją tutaj przed wybuchem wojny. Rodzina ma do niej dołączyć, kiedy uda im się stamtąd wyrwać. Wujek Nicky, najmłodszy brat mamy i mój ulubiony członek rodziny, organizował ewakuację dzieci i namówił nas, żebyśmy wzięli Silvie ubiegłego lata, zanim zaczęła się wojna.

– Musieliśmy przerwać ewakuację, bo zamknięto granice, a to bardzo smutna wiadomość dla dzieci, które tam zostały – powiedział. – Naziści rządzą teraz połową Europy Wschodniej. Tam jest koszmarnie. To zbiry, które aresztują ludzi, jeśli nie przestrzegają ich zasad. Oni natomiast mogą robić, co im się żywnie podoba. Wszyscy są przerażeni.

Papa wcale nie był zadowolony, że wzięliśmy Silvie, ale kilka miesięcy później wypowiedziano wojnę i pojawiły się setki niechlujnych uciekinierów z Londynu, szukających dachu nad głową. I nagle papa nie posiadał się z radości, że mamy uroczą, czyściutką i cichutką Silvie, i ani skrawka miejsca dla kogokolwiek innego. Pastor i pani Quail przyjęli okropną kobietę z czwórką wrzeszczących dzieci, które miały wszy, pchły i żadnych manier. Kobieta bez przerwy kłóciła się z panią Quail, a potem nagle zawinęła się i wróciła do Londynu, bo wyglądało na to, że nie ma żadnej wojny. Nawet nie powiedziała „dziękuję”.

Jeszcze nie ustaliłam, jaki jest kolor Silvie. Dziewczynka niewiele mówi i uśmiecha się też rzadko. Staramy się choć trochę umilić jej życie i pomagamy w ćwiczeniu angielskiego. Powiedziała mi, że ma tajemnicę, której nie może nikomu zdradzić.

– Jestem całkowicie godna zaufania – zapewniłam ją. Ale nie chciała powiedzieć ani słówka; mocno zacisnęła wargi, żeby mnie zniechęcić.

Przyjechała do nas nawet bez walizki, która zaginęła po drodze. Przeprawa przez granicę w Holandii okazała się trudna i musieli wszystkich poganiać. Było tam około setki dzieci, niektóre miały zaledwie pięć czy sześć lat – Silvie mówiła, że przez całą drogę płakały za swoimi mamami, trzy dni bez przerwy. Utrata walizek była tym większym wstrząsem, że miały tam swoje ulubione zabawki, zdjęcia z domu, wszystko, co dobrze znane i bezpieczne. Kiedy Silvie się zjawiła, podarowaliśmy jej lalkę, ale dziewczynka posadziła ją na krześle z boku, twarzą do szafy, jakby to były magiczne drzwi do lepszego świata.

Prim, nowa nauczycielka muzyki

Mało brakowało, a byłabym zapomniała. Jest też wspaniała nowina! Do Chilbury sprowadziła się nauczycielka muzyki. Przyjechała z Londynu, żeby uczyć na uniwersytecie w Litchfield. Nazywa się panna Primrose Trent, ale powiedziała nam, żebyśmy mówili do niej Prim, co jest zabawne, bo wcale nie sprawia wrażenia grzecznej prymuski, tylko raczej zwariowanego czupiradła. Ze swoją siwiejącą kędzierzawą czupryną i długim czarnym płaszczem wygląda trochę jak pomarszczona wiedźma z plikiem nut pod pachą. Jej kolor to ciemna zieleń, jak cienisty las w letnią noc.

Pani Tilling przedstawiła jej mnie wczoraj w sklepie, a ja zebrałam się na odwagę i powiedziałam, że marzę o zostaniu sławną śpiewaczką.

– Ćwicz, moja droga! – wykrzyknęła Prim, aż zadzwoniły puszki z konserwami na półkach. – Musisz mieć wiarę w to, czego pragniesz. – Z gracją rozłożyła ramiona, jakby znajdowała się na wielkiej scenie. – Jeśli będziesz miała czas, mogę dawać ci dodatkowe lekcje.

Co za wspaniała szansa!

– Poproszę mamę, żeby zaraz się z panią umówiła. Widzi pani, zdarzyła się katastrofa. Pastor rozwiązał chór wiejski i teraz tkwimy tutaj jak sieroty, bez żadnego śpiewu.

– Oj, to niedobrze, prawda? Zlikwidować chór. W takim czasie!

Z całej duszy mam nadzieję, że Prim przekona pastora, żeby reaktywował chór, chociaż nie bardzo wierzę, że komukolwiek uda się to zrobić. Na co możemy liczyć, skoro nie ma żadnych mężczyzn? Ale tymczasem mogę cieszyć się na myśl o lekcjach śpiewu, bo mama się zgodziła. A dzięki nim już niebawem znajdę się w blasku jupiterów, widzę to po iskierkach w oczach Prim.

LIST OD VENETII WINTHROP DO ANGELI QUAIL

Chilbury Manor,

Chilbury,

hrabstwo Kent

Środa, 3 kwietnia 1940 r.

Kochana Angelo!

Zakład nadal stoi! Pan Slater uporczywie opiera się moim zabiegom. Próbowałam swoich najlepszych sztuczek, zapukałam nawet do jego drzwi i zapytałam, czy może mi użyczyć farby, bo próbuję sił w „okropnie trudnym pejzażu”, ale on tylko podał mi tę farbę i pomachał uprzejmie. A ja spędziłam cały dzień, szykując się do tego, miałam na sobie zieloną jedwabną suknię i włosy ułożone w idealne loki. To doprawdy kłopotliwe, moja droga. „Kłopotliwe” to mało powiedziane!

Przestań jednak triumfować, bo i tak niebawem będzie mój. Angie, on jest naprawdę urzekający, i taki z niego romantyczny artysta. Zawsze wyobrażałam sobie, że ci chłopcy z bohemy są smukli i wiotcy, on jednak jest raczej typem sportowca, wygląda na fechmistrza-dżentelmena – en garde, i tak dalej. Pod tymi jego odprasowanymi garniturami rysują się muskularne ramiona, a nawet uda. Ale Angie, chodzi nie tylko o to. Jest w nim coś, co sprawia, że czuję, iż jesteśmy sobie przeznaczeni. To, jak na mnie patrzy, jakby spoglądał przeze mnie i widział w środku inną osobę.

Brakuje mi Ciebie tutaj, chociaż sytuacja powoli się poprawia. Wszyscy w końcu zaczęli się uspokajać po śmierci Edmunda, mimo że mama nadal jest płaczliwa, a papa wściekły. Ja też tęsknię za bratem na swój sposób, za naszymi wygłupami. Zabawne, jak szybko można zapomnieć, jaki ktoś bywał wstrętny, kiedy już nie żyje. Chyba chodzi o to, że nie stanowi już zagrożenia.

Staram się odświeżyć moją przyjaźń z Hattie, choć odkąd zaszła w ciążę, jest nudna jak flaki z olejem. Wczoraj zajrzałam do niej na podwieczorek. Odmalowała pokój dziecinny na upiorny odcień zieleni, bo to jedyna farba, jaką udało jej się znaleźć. Jej szeregowy domek na Church Row jest przeraźliwie ciasny. Nie wiem, jak ta dziewczyna to znosi.

– Ale zaraz obok mieszka panna Paltry, akuszerka! – wykrzyknęła Hattie z wyrazem niepojętej radości na tej swojej ładnej buzi. Od kiedy jest w ciąży, jej długie ciemne włosy są jeszcze bardziej niesforne. – Nie widzisz, jakie to praktyczne? Chociaż moją główną położną ma być pani Tilling. Odkąd rodzice zmarli, jest dla mnie jak rodzina.

– A po drugiej stronie mieszka pan Slater. To nieporównanie bardziej podniecające. – Roześmiałam się i zaczęłam zastanawiać, czy przez całą tę paplaninę nie rozmazała mi się szminka. Nie chciałabym wpaść na niego, nie wyglądając idealnie.

– Jak tam wasz zakład? – zapytała Hattie.

– Niedobrze. Przyznaję, że nie wiem, co sądzić o tym człowieku.

– Wiem, co masz na myśli. Zastanawiam się, co on kombinuje. Ciągle go widzę, jak gdzieś się wybiera, albo autem, albo na piechotę, nie mając przy sobie choćby pędzla. Znika na całe godziny.

Ona zawsze pozuje na tę starszą i rozsądniejszą. Wyobraża sobie, że te dwa lata różnicy sprawiają, że jest mądrzejsza ode mnie. A teraz, kiedy spodziewa się dziecka, jest wprost nie do wytrzymania.

– Może on tak naprawdę jest gwiazdą filmową! – zaśmiałam się. – Urodę amanta ma na pewno.

Hattie mi nie zawtórowała.

– Może byłoby lepiej, gdybyś zajęła się kimś innym.

Spojrzałam na nią, siedzącą samotnie w pustym ciasnym mieszkanku, w tej okropnej ciążowej sukience, choć i tak nużąco szczęśliwą. Muszę przyznać, że poczułam ukłucie zazdrości. Nie martw się, szybko się z tego otrząsnęłam. W końcu kto chciałby za męża Victora Lovella? I co to za frajda być w ciąży, kiedy wojna jest taka ekscytująca? Dziewczęta mogą robić tyle nowych rzeczy. Inaczej nigdy nie zostałybyśmy urzędniczkami w Ministerstwie Wojny, a Ciebie nie wysłaliby do Londynu, gdzie mieszkasz sobie całkiem sama. Tyle wolności, tyle potańcówek! Słyszałam, że nawet Constance Worthing dostarcza samolotów w ramach włączania się w wysiłek wojenny.

Hattie chyba rzeczywiście zawsze była tą rozsądniejszą, ale teraz sprawia wrażenie takiej irytująco ustatkowanej. Pamiętam, jak byłyśmy małe i stojąc we trójkę w Czarcim Kole, wołałyśmy: „Jesteśmy silne jak węże, dzikie jak wilki i wolne jak gwiazdy!”.

– Jestem dalej tą samą dziewczyną co kiedyś – odezwała się nagle, jakby czytała mi w myślach. Zabawne, jak ona czasem to robi. Wtedy zrozumiałam, że tak naprawdę wcale się nie zmieniła.

W drodze do domu rozmyślałam o tym, że Hattie będzie miała dziecko. Nie jestem pewna, czy chciałabym być matką, ale może nie jest to aż takie złe.

Kiedy już byłam w domu, do mojego pokoju po cichu weszła Silvie i ostrożnie zbliżyła się do toaletki. Zaczęła myszkować w niej w poszukiwaniu skarbów. Pytała mnie o schowane tam rzeczy. Niekiedy wymyślam dla niej historie na ich temat: naszyjnik z głębin oceanu, szminka zgubiona przez księżniczkę.

– Podoba ci się pan Slater?

– Skąd o tym wiesz?

– Kitty mi powiedziała – odparła mała po prostu. – Mam nadzieję, że jest miły. Tak jak ty.

Uśmiechnęłam się i ją przytuliłam. Muszę dopilnować, żeby Kitty pożałowała rozgadywania moich tajemnic, i żeby nie usłyszała o niczym więcej.

Napisz prędko, Angie, bo z całej duszy tęsknię za twoimi wybrykami. Bardzo bym chciała, żeby wysłali mnie z Tobą do Londynu, chociaż teraz, kiedy na miejscu mam intrygującego pana Slatera, wolałabym może nie tak od razu.

Ucałowania,

Venetia

LIST OD PANNY EDWINY PALTRY DO JEJ SIOSTRY CLARY

Church Row 3,

Chilbury,

hrabstwo Kent

Czwartek, 4 kwietnia 1940 r.

Kochana Claro!

Umowa zawarta. Będziemy bogatsze, niż kiedykolwiek nam się śniło, siostrzyczko. Poszłam spotkać się z brygadierem, tak jak ustaliliśmy, w opuszczonej kamiennej szopie w lasku.

Był już na miejscu i ze złością wyciągnął z kieszonki srebrny zegarek.

– Spóźniła się Paltry.

– Doprawdy? – Uśmiechnęłam się uprzejmie. – Tak mi przykro!

Żachnął się, rozpoznając w moim głosie wyraźną nutę ironii.

– No więc? Da się to załatwić?

– Chodzi panu o podmianę niemowląt? – Pilnowałam, żeby się nie uśmiechać, choć myśl, że on właśnie to sugeruje, nadal wydawała mi się komiczna. – Mam obskoczyć dwa porody i przekonać obie kobiety, że urodziły inne dziecko?

– Tak, do diabła! – krzyknął. – Czy mam poszukać kogoś innego?

– Wątpię, by znalazł pan kogoś równie godnego zaufania – odparłam, a po chwili dodałam z rozbawieniem: – Chociaż pani Tilling ukończyła kurs dla położnych, gdyby chciał pan zwrócić się z tym do niej.

– Absurd! – ryknął brygadier. – Niech Paltry po prostu odpowie. Zrobi to?

– To zależy, o jakiej sumie rozmawiamy.

Parsknął jak rozdrażniony byk.

– Mogę wyłożyć pięć tysięcy.

Na ułamek sekundy przestałam oddychać. Pięć tysięcy to ogromna suma – dziesięć razy tyle, co zarabiam w ciągu roku. Ale nie zamierzałam na tym poprzestać. Ten stary drań jest wart znacznie więcej. Widziałam te kosztowności, kryształowe żyrandole, te cholerne klejnoty koronne.

– Po czymś takim nie mogłabym wrócić do pracy i musiałabym opuścić naszą wieś – odparłam z najsmutniejszą miną, na jaką mogłam się zdobyć. – Potrzebowałabym dwudziestu, żeby w ogóle wziąć to pod uwagę.

Był wściekły.

– W takim razie osiem tysięcy. Takiej kobiecie powinno tyle wystarczyć.

– Takiej kobiecie? – Spojrzałam mu prosto w oczy i uniosłam brew. – Taka kobieta jak ja potrafi narobić niezłego rabanu, wie pan?

– Grozisz mi? – syknął. – Bo jeśli tak, wszystkiemu zaprzeczę. Nigdy nie uwierzą słowu kogoś takiego przeciwko mojemu.

– Niech pan na to nie liczy, brygadierze – odparowałam. – Czasy, kiedy tacy jak pan pociągali za sznurki, dawno minęły.

– Już ja dopilnuję, żeby cię za coś wsadzili, zapamiętaj moje słowa.

– Dziesięć tysięcy i umowa stoi – powiedziałam stanowczo. – Pod warunkiem że dostanę pieniądze niezależnie od tego, czy zabieg się powiedzie.

– Zrobisz dokładnie to, co ci mówię, Paltry, albo nigdy więcej nie znajdziesz tu pracy. Zrozumiano? – Stanął tuż przy mnie. – Dostaniesz pieniądze, kiedy ja dostanę swojego chłopca.

– Zapłaci mi pan z góry, bo jeśli nie urodzi się żaden chłopiec, guzik będę w stanie na to poradzić. Za to jeśli się urodzi – uśmiechnęłam się obiecująco – dopilnuję, żeby trafił do pana.

Zacisnął pięści. Tego się nie spodziewał. Odkąd zjawiłam się tutaj pięć lat temu, starannie budowałam sobie reputację osoby skromnej i ugodowej, zwłaszcza po tej pomyłce we wsi w Somerset. (Pamiętasz pewnie, jak mnie z niej wygonili po tym, jak dałam pacjentom z kurzajkami niewłaściwą maść, wskutek czego dolne partie ich ciała nabrały fioletowego zabarwienia. Skończyło się to rozpadem trzech małżeństw, wielką bijatyką, zniknięciem młodej kobiety, no i co najmniej dwóch rozzłoszczonych mężczyzn usiłowało dopaść mnie i porachować mi kości). Nie, Claro. W Chilbury postępowałam ostrożnie, trzymałam buzię na kłódkę, grałam na ich zasadach.

Przyszła pora odebrać swoją nagrodę.

– W porządku, niech będzie dziesięć tysięcy. Połowa z góry, a połowa po wszystkim – warknął brygadier. – A jeśli pani Winthrop urodzi chłopca, Paltry zadowoli się połową. – Spojrzał na mnie spode łba. – Jak mam zaufać kobiecie zdolnej do czegoś takiego?

– Kobiety są zdolne do niejednego, panie brygadierze. Po prostu dotychczas pan tego nie zauważał. – Posłałam mu uśmieszek. – Połowę sumy poproszę w gotówce, za dwa tygodnie, licząc od dziś.

Winthrop ze złością odwrócił się w stronę zarośli, a do mnie nagle dotarło, ile ta sprawa dla niego znaczy. Trzeba było zażądać pięćdziesięciu tysięcy. Zgodziłby się. Zrobiłby dosłownie wszystko.

– Dostanie Paltry swoje pieniądze – wycedził w końcu. – Niech tu przyjdzie tego dnia o dziesiątej, będę je miał. – Zbliżył się do mnie, mrużąc oczy niczym Ebenezer Scrooge. – I niech trzyma język za zębami albo nici z umowy. Ani słowa mojej żonie. Ona ma o niczym nie wiedzieć. Zrozumiano?

– Zrozumiano, panie brygadierze – odrzekłam cicho. – Wszystko jasne.

Po tych słowach odwróciłam się na pięcie i ruszyłam w las, zostawiając za sobą Winthropa, który krążył nerwowo po polanie i klął pod nosem.

Odetchnęłam głęboko świeżym powietrzem i tanecznym krokiem wybiegłam spomiędzy paproci na ścieżkę. To naprawdę się uda, Claro. W ramach przedsiębrania środków ostrożności postanowiłam zaprzyjaźnić się z tą męczącą Tilling. Trzeba mieć oczy i uszy szeroko otwarte. W grę wchodzą duże pieniądze, więc nie pozwolę, by choćby najdrobniejszy detal uszedł mojej uwadze. Niebawem napiszę bardziej szczegółowo, tak jak prosiłaś. Wiem, że myślisz, że jak zawsze wszystko spartaczę, ale tym razem cię nie zawiodę. Zanim skończy się wiosna, będziesz bogata, przysięgam.

Edwina

OGŁOSZENIE PRZYPIĘTE NA TABLICY PRZED ŚWIETLICĄ WIEJSKĄ W CHILBURY W PONIEDZIAŁEK 15 KWIETNIA 1940 ROKU

Próby nowego Chilburyjskiego Chóru Żeńskiego rozpoczną się w kościele we środę wieczorem, punktualnie o godz. 7.

Panna Primrose Trent, profesor muzyki z Uniwersytetu w Litchfield

DZIENNIK PANI TILLING

Środa, 17 kwietnia 1940 r.

Ogłoszenie Prim na temat nowego „żeńskiego” chóru wywołało poruszenie wśród naszej małej społeczności. Wczoraj przed spotkaniem Ochotniczej Służby Kobiet (albo OSK, jak najczęściej mówimy) pani B. powiedziała mi, że poszła prosto do pastora, żeby dowiedzieć się prawdy.

– „Czy pozwolił ksiądz tej kobiecie – obcej osobie, nikomu bliżej nieznanej – przejąć nasz chór i zmienić go nie do poznania, po prostu poniżyć?”, zapytałam go, i wie pani, co on na to? Pastor, który przecież ma być przedstawicielem Boga na Ziemi, odpowiedział: „Cóż, była tak przekonująca, że trudno było mi z nią dyskutować”. Po prostu zabrakło mi słów!

– Ojej – bąknęłam. Byłam raczej podekscytowana całą tą przygodą. Przynajmniej znów będziemy śpiewać. Brakowało mi tego. – Wiem, że to nietypowe, ale może po prostu pójdziemy i zobaczymy, co Prim ma do powiedzenia. W końcu nie ma w tym chyba nic złego.

– Nic złego?! – huknęła pani B. – Nie widzi pani nic złego w zrujnowaniu reputacji naszej wsi? Nie wyobrażam sobie, co powie lady Worthing, jak o tym usłyszy. To taka zwolenniczka robienia wszystkiego tak, jak zawsze się robiło.

Do rozmowy włączyło się kilka innych pań z OSK, Koło Szwaczek kręciło głowami znad swoich wojskowych piżam, panie od kuchni polowej powątpiewały, czy coś takiego może się udać. Nietrudno zatem sobie wyobrazić, z jaką ciekawością zajrzałam dziś wieczorem do kościoła, chroniąc się przed deszczem.

Zjawiłam się jako jedna z pierwszych. Wnętrze kościoła wyglądało jak zaczarowane, świece przy ołtarzu rzucały na całą nawę głębokie cienie. Chórzystki zaczęły się schodzić jedna po drugiej: pani Gibbs ze sklepu, pani B., pani Quail przy organach, nawet Hattie w zaawansowanej ciąży, która stwierdziła, że za nic w świecie nie pozwoliłaby, żeby coś takiego ją ominęło. Pojawiła się panna Paltry – wygląda na to, że postanowiła zmienić coś w swoim życiu; pod koniec spotkania wspomniała mi nawet, że chce wstąpić do OSK. Kitty i pani Winthrop z entuzjazmem wpadły do kościoła razem ze swoją małą uchodźczynią, Silvie, która wyglądała, jakby wreszcie miała się uśmiechnąć. Za nimi wparadowała Venetia, ubrana jak z żurnala, na wypadek gdyby natknęła się gdzieś na pana Slatera. Ostatnio zrobiła się przedziwnie nieprzyjemna, lecz teraz, kiedy Angela Quail wyjechała do Londynu, jest dla niej nadzieja.

O siódmej kościół pomimo ulewy był pełen po brzegi, a w chłodnym powietrzu unosił się gwar podekscytowanych głosów; nawet Matka Boska zdawała się z przejęciem spoglądać na nas z góry. Tymczasem przed ławką altów zebrała się silna reprezentacja oburzonych dam pod wodzą pani B., niczym gromadka nastroszonych kur, gdaczących do siebie z dezaprobatą.

Nagle otwarły się drzwi i Prim, majestatyczna w swoim długim czarnym płaszczu, ruszyła nawą w naszą stronę. Stukot jej kroków odbił się echem od drewnianego sklepienia, płosząc kilka nietoperzy na dzwonnicy. Zrzuciła z siebie płaszcz i strząsnęła z niego deszcz; jej włosy sprawiały wrażenie wyjątkowo rozczochranych. Popatrzyła na nas uroczyście, rzuciła plik nut na krzesło i wstąpiła po schodach na ambonę.

– Proszę wszystkich o uwagę! – zawołała, a jej słowa rozległy się z mocą aż w krużgankach. – Z dumą ogłaszam powstanie Chilburyjskiego Chóru Żeńskiego.

Połowa zgromadzonych wybuchnęła aplauzem. Poczułam, jak gdzieś w środku zapala mi się jasne ciepłe światełko. To może naprawdę stać się rzeczywistością.

Jednak po drugiej stronie, wśród popleczniczek, stała w wyzywającej pozie pani B. z rękoma na biodrach, nieugięcie broniąc swojego terytorium.

Prim ciągnęła dalej, a w jej jasnoszarych oczach błyszczało zdecydowanie.

– Wiem, że wszystkich zmartwiła wiadomość o likwidacji chóru, i dlatego – oznajmiła triumfalnie, machając batutą – zaproponowałam pastorowi, żeby ta droga sercom mieszkańców naszej wsi instytucja stała się chórem żeńskim.

– A to jakim sposobem, jeśli można wiedzieć? – zapytała pani B. charakterystycznym dla siebie protekcjonalnym tonem.

– Wyjaśniłam, że wobec toczącej się wojny chór jest nam potrzebny bardziej niż kiedykolwiek. Zbierajmy się i śpiewajmy, twórzmy wspaniałą muzykę i pomagajmy sobie nawzajem w tym ciężkim czasie. – Prim umilkła na chwilę i zwróciła się w stronę stojącej obok wysokiej świecy, której blask odbił się w jej zamyślonych oczach. – Niektóre z nas pamiętają ostatnią wojnę, niezliczone cierpienia i śmierć, jakie spowodowała. Nadszedł czas, abyśmy my, kobiety, w naszym gronie dołożyły starań, by wspierać się i dodawać sobie otuchy. Fakt, że nie ma z nami mężczyzn, wcale nie oznacza, że nie możemy śpiewać w chórze same.

– To jakiś absurd – żachnęła się pani B., ruszając w stronę ambony. Ubrana w zwykłą tweedową spódnicę i myśliwską kurtkę, prężyła opiętą nią pierś w doskonale znanej przyjaciołom i sąsiadom postawie bojowej. – Co poczniemy bez basów i tenorów?

– Będziemy śpiewać dostępne opracowania na głosy żeńskie, albo ja je przygotuję. Niepotrzebni nam mężczyźni! Same jesteśmy kompletnym chórem!

– Tak czy inaczej – zaśmiała się znad organów pani Quail – jedynym basem, jakim dysponowaliśmy, był stary pan Dawkins. A on co najmniej od dwóch lat fałszował niemiłosiernie.

Wśród młodszych chórzystek rozległy się stłumione chichoty, lecz pani B. nie traciła kontenansu i rozglądała się po swoich stronniczkach, czekając, aż się odezwą.

– Co pomyśli sobie Pan Bóg? – wtrąciła jedna z pań z Koła Szwaczek. – Na pewno nie chciał, żeby kobiety śpiewały same. Weźmy takie „Alleluja” z Mesjasza Haendla – co byłoby to warte bez mężczyzn?

– Istnieje mnóstwo chórów męskich, nieprawdaż? – zauważyła Prim. – Pomyślcie o wielkich chórach z Cambridge, nie wspominając już o katedrze Świętego Pawła. Trudno mi wyobrazić sobie, by jakikolwiek Bóg miał coś przeciwko odrobinie wspólnego śpiewu.

– Ale to sprzeczne z naturalnym porządkiem rzeczy – oznajmiła pani B.

Naszła mnie ochota, żeby odchrząknąć i powiedzieć jej, że się myli, i zanim zdążyłam zorientować się, co się dzieje, usłyszałam swój własny głos:

– Może tyle razy powtarzano nam, że kobiety nie potrafią robić tego czy tamtego, że w końcu w to uwierzyłyśmy. W każdym razie naturalny porządek rzeczy został chwilowo zawieszony, bo wokół nie ma żadnych mężczyzn. – Rozejrzałam się po kościele w poszukiwaniu natchnienia. – Pani Gibbs sama rozwozi teraz mleko, a pani Quail objęła funkcję kierowcy autobusu, podobnie jak wiele z nas, zmuszonych odgrywać zupełnie nowe role. Wojna zmieniła wszystko. Dlaczego nie miałaby wpłynąć także na chór?

Z kilku miejsc dały się słyszeć oklaski, a także parę okrzyków: „Słuchajcie, słuchajcie!” i „Dobrze mówi!”. Nadal nie mogłam uwierzyć, że wstałam i zabrałam głos, w dodatku sprzeciwiając się pani B., która spoglądała na mnie z widoczną dezaprobatą.

– Doprawdy? – powiedziała. – Sama nie wiem, która część tej wypowiedzi najbardziej mnie zdumiewa! Pomysł, że ze względu na wojnę mamy obniżyć swoje standardy moralne, czy też fakt, że pani, moja droga, zdecydowała się wdać w tę niedorzeczną sprzeczkę. – Zwróciła się w stronę grupy zgromadzonej na ołtarzu pomiędzy stallami. – Głosowanie powinno rozstrzygnąć to raz na zawsze. Jeśli ktoś zgadza się z tym absurdalnym projektem, niech podniesie rękę.

Pani B. nie należy do osób umiejących przegrywać z godnością. Przeliczyła podniesione ręce raz, potem drugi, i na jej twarzy pojawił się wyraz oburzenia. Spojrzała na nas z potępieniem, jak na przestępczynie.

– Nie wyobrażajcie sobie, że coś takiego pozostanie bez konsekwencji. Będę mieć was na oku. Ostrzegam. – Sapiąc z przejęcia, ruszyła w stronę drzwi, po czym, nie mogąc zdobyć się na to, by wyjść, opadła ciężko na ostatnią ławkę. Najwyraźniej sądziła, że uda jej się wpędzić nas w poczucie winy i w ten sposób skłonić do zmiany zdania. Jednak w miarę jak chórzystki wokół mnie odzywały się coraz śmielej, przekonałam się, że nie może być o tym mowy.

– Co za świetny pomysł – powiedziała Hattie. – Nie mam pojęcia, czemu do tej pory same na to nie wpadłyśmy.

– Tak, i jaka pyszna nazwa – dodała Venetia. – Chilburyjski Chór Żeński. Posłuchajcie, jak to brzmi!

Nie myślałam o tym wcześniej, ale teraz zaczęłam się zastanawiać, przede wszystkim dlaczego chór został rozwiązany, dlaczego pastor miał tyle do powiedzenia w naszej sprawie. I, co może najważniejsze, dlaczego mu na to pozwoliłyśmy.

Prim rozdała kilka egzemplarzy Bądź moim światłem^1.

– Ustawmy się. Stańcie w stallach na tych miejscach co zwykle, albo gdziekolwiek chcecie, i spróbujcie zaśpiewać swoje partie.

Przez chwilę było zamieszanie, a pani B. przepchnęła się wśród altów i stanęła obok mnie.

– Muszę tu być, żeby zobaczyć, jakiego bałaganu narobi ta kobieta.

– Wszystko będzie dobrze – odpowiedziałam, choć tak naprawdę wstrzymywałam oddech, modląc się, żeby nam się powiodło. Tak bardzo nie chciałam, żebyśmy zepsuły wszystko na samym początku, żeby Prim zniechęciła się, kiedy usłyszy, jak okropnie śpiewamy. Musimy jej pokazać, że damy radę.

Z wyrazem spokojnej pewności na twarzy dyrygentka uniosła batutę, dała spojrzeniem znak pani Quail, żeby rozpoczęła przygrywkę, a potem skinęła na nas. Dźwięk naszych głosów znów wypełniających przestrzeń i rozbrzmiewających w kamiennym kościółku wywołał we mnie uniesienie: radosny dreszcz wspólnego śpiewania, łagodne współbrzmienie głosów, czystość melodii. Zaczęłam się zastanawiać, czy staramy się trochę bardziej niż zawsze. Robimy co w naszej mocy, żeby się udało.

– To było wspaniałe! – zawołała Prim, kiedy echo ostatnich nut rozpłynęło się w nieruchomym powietrzu. – Mamy tu kilka prawdziwych talentów!

Uśmiechnęłyśmy się, każda z nadzieją, że mówi właśnie o niej. Nawet grupka pani B. zdawała się ulegać czarowi muzyki i zapominać o swoich zastrzeżeniach.

Sama pani B. jednak nie zamierzała dać za wygraną.

– Będę musiała pomówić o tym z pastorem – oznajmiła, po czym zeszła po schodach z ołtarza i wymaszerowała przez podwójne drzwi. Z pewnością wkrótce usłyszę, co z tego wynikło.

Już po wszystkim szłam do domu jak w transie, rozdarta pomiędzy euforią śpiewania a igiełkami strachu, przypominającymi o rychłym odjeździe Davida. W zeszłym tygodniu hitlerowcy napadli na Norwegię, więc wysyłamy tam nasze wojska, żeby spróbować ich odeprzeć. Mam nadzieję, że nie skierują tam Davida.

Powoli, cicho zaczęłam śpiewać sobie Bądź moim światłem. W tę bezksiężycową noc wszystko było czarne; ciemność sprawiła, że znikła wszelka jasność. Ja jednak uświadomiłam sobie, że nie ma żadnych praw zabraniających śpiewu, i uśmiechnęłam się delikatnie. Zauważyłam, że mój głos staje się coraz donośniejszy, na przekór tej wojnie.

W obronie mojego prawa, by być słyszaną.

PAMIĘTNIK KITTY WINTHROP

Czwartek, 18 kwietnia 1940 r.

Cóż za oszałamiający dzień! Moja pierwsza lekcja śpiewu ze znakomitą i mistrzowską Prim odbyła się w jej domu przy Church Row o piątej. Nigdy w życiu nie byłam tak przejęta; dotarłam na miejsce dziesięć minut za wcześnie i czekałam, aż Prim wróci z uniwersytetu.

Przyjechała na rowerze w swoim długim płaszczu, ryzykownie balansując na wąskiej ramie.

– Jesteś przed czasem – zachichotała. – Zawsze powtarzam, że szczery zapał to klucz do sukcesu. – Zeszła z roweru i oparła go o fasadę domu. – Wejdź, na początek zaparzę nam herbatę.

Szeregowy domek miał dokładnie ten sam kształt i rozmiar co dom Hattie, za to aż się w nim roiło od niezwykłych przedmiotów i pachniało stęchlizną jak w antykwariacie. W kącie na tylnych nogach stał złoty słoń. Na ścianie nad nim wisiały obrazy przedstawiające odległe górskie szczyty i pustynię płonącą odcieniami czerwieni i oranżu zachodzącego słońca. Mały stoliczek uginał się od ozdobnych pudełek mających różne kształty i wielkości, wykładanych muszelkami albo kolorowym jedwabiem – zielonkawoniebieskim, szmaragdowym, wiśniowym.

– Zajrzyj do któregoś – powiedziała Prim, gdy zobaczyła, jak pożeram oczami wszystko wokół.

Wybrałam szmaragdowe pudełeczko ze złotym sznurkiem. Było zamknięte na miniaturową zasuwkę, a wewnątrz na czarnym aksamicie leżał srebrny dziecięcy pierścionek z wizerunkiem świętego Krzysztofa.

– Należał do pani? – zapytałam nieśmiało.

– Tak – zaśmiała się Prim. – Dostałam go jako dziecko. Pochodzi z Indii, gdzie się wychowałam. Indie zawsze były moim ulubionym miejscem na Ziemi. Te kolory, hałas, energia, ludzie. – Wskazała na wiszący za jej plecami obraz pięknej białej świątyni. – Mieszkaliśmy nieopodal tego majestatycznego gmachu, Tadż Mahal. To mauzoleum zbudowane przez cesarza dla jego żony, która zmarła w połogu. Podobno przychodził tam codziennie, by ją opłakiwać.

– Wyobraża sobie pani, jak to jest, kochać kogoś tak mocno, żeby kazać wznieść taki wspaniały budynek?

– Cóż – odparła. – To pewnie zależy od tego, jak bardzo ten ktoś jest bogaty i potężny. Większości ludzi nie byłoby na to stać. Co nie znaczy, że kochają mniej. Swój żal można wyrazić na różne sposoby, także prościej. Czyż piękno i siła pieśni żałobnej nie są równie wielkie jak takiego pałacu?

Skinęłam głową i zajrzałam do salonu, który aż jarzył się od rozmaitych lśniących antyków.

– Wszystkie te rzeczy pochodzą z Indii?

– O, bynajmniej. Zjeździłam całą Azję. To zdumiewający świat, w którym ludzie żyją w najprzeróżniejszy sposób.

Wprowadziła mnie do salonu, żebym mogła się przyjrzeć. W każdym kącie błyszczało złoto: złote urny, złote posążki, złote jedwabne zasłony w oknach, złote miniaturki wielkości mojego kciuka: słonia, starej kobiety i sokoła.

– Inne kultury są dosyć dziwne, nie sądzi pani? – odezwałam się.

– Nie, wprost przeciwnie. Kontakt z innymi kulturami często nasuwa mi myśl, że to my jesteśmy dziwni. – Zachichotała do siebie, po czym ruszyła do kuchni. – Zaparzmy herbatę.

W oczekiwaniu aż woda się zagotuje, rozglądałam się wokół. Na parapecie stały w rzędzie stare ozdobne dzbanki, a na przeciwległej ścianie wisiały pęki suszonych ziół, pachnące rozmarynem, tymiankiem i lawendą. Z kąta przyglądała nam się mewa, sięgająca mi do pasa.

– Ach, to Ernest, zrobiony z papier mâché – wyjaśniła Prim. – Był jednym z rekwizytów w przedstawieniu, które wieki temu wystawialiśmy w Londynie. Rano zawsze zastaję go tutaj z miną głodomora.

Roześmiałam się i poklepałam go po głowie.

Kiedy jednak zobaczyłam stojące dookoła zlewu flaszeczki z różnymi płynami, proszkami i miksturami, stanęłam jak wryta. Czy Prim jest wiedźmą?

Zauważyła moje zdziwienie i się uśmiechnęła.

– To moje lekarstwa – powiedziała. – Swego czasu byłam bardzo chora, a teraz potrzebuję ich, żeby znów się nie rozchorować.

Cofnęłam się, nie spuszczając z niej wzroku. Wyglądała całkiem normalnie – to znaczy normalnie, choć z lekka wiedźmowato.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Tytuł oryginalny: Be Thou My Vision (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). ↩