Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Redakcja: Jacek Ring

Redaktor prowadzący: Ewa Orzeszek-Szmytko

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Katarzyna Szajowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce

© Everett Collection/Shutterstock

© Dominik Kozar. All rights reserved

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2017

ISBN 978-83-287-0565-4

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2017

FRAGMENT

Mojej żonie Oldze

Ta książka jest fikcją literacką i wytworem wyobraźni autora. Wszelkie podobieństwo do realnych osób i zdarzeń jest niezamierzone i całkowicie przypadkowe.

Kogo nasza miłość obchodzi,

Komu nasza miłość zaszkodzi,

Komu oczy łzami wypije,

Kogo nasza miłość zabije?

M. Hemar

Spis treści

Prolog

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

51.

52.

53.

54.

55.

56.

57.

58.

59.

60.

61.

62.

63.

64.

65.

66.

67.

68.

69.

70.

71.

72.

73.

Epilog

Prolog

WARSZAWA, LIPIEC 1939 ROKU

Komisarz wszedł do bramy kamienicy, odwrócił się i spojrzał na policjanta, który chwilę wcześniej powiedział mu, dokąd dokładnie ma iść. W sumie ta informacja była zbędna. Już jadąc tutaj, domyślił się wszystkiego, a mieszkanie, w którym dokonano zabójstwa, odwiedzał niejednokrotnie.

– Byłeś w środku? – spytał mundurowego.

Mężczyzna w milczeniu pokiwał głową. Śledczy, patrząc na jego bladą twarz, pomyślał, że niepotrzebnie o to pyta. Policjant z pewnością rzadko miał do czynienia ze zbrodniami. Kradzieże, włamania, pijani wandale to był jego chleb powszedni. Zabójstwa granatowi zostawiali komu innemu. Wypranym z emocji i wszelkiej wrażliwości tropicielom, takim jak on. Ale to były tylko pozory. W istocie był wrażliwy i niepozbawiony ludzkich uczuć.

– Jak to wygląda? – Zanim zdążyło przebrzmieć to zdanie, już zganił się w myślach. Kolejne idiotyczne pytanie! Podświadomie jednak odwlekał moment, kiedy przyjdzie mu stanąć twarzą w twarz z ofiarą. Chciał jak najdłużej tu zostać, na tej brudnej klatce schodowej. Wiedział, że to, co zastanie w mieszkaniu na trzecim piętrze, jeszcze długo będzie prześladować go w snach.

– Źle, panie komisarzu – odparł funkcjonariusz. Śledczy stał na tyle blisko swego rozmówcy, że doleciał go nieświeży zapach wydobywający się z ust młodzieńca wraz z każdym wypowiadanym słowem. Niedoświadczony posterunkowy miał okazję oglądać przed godziną swego pierwszego w karierze trupa. Zareagował na jego widok podobnie jak wszyscy nowicjusze. Komisarz miał nadzieję, że chłopak zdążył zjeść dzisiaj śniadanie, bo z własnego doświadczenia wiedział, że nie ma nic gorszego niż torsje przy pustym żołądku. – Nigdy w życiu czegoś takiego nie widziałem… I mam nadzieję, że nigdy już nie zobaczę.

Doświadczony gliniarz pokiwał w milczeniu głową. Odwrócił się od funkcjonariusza i wolno zaczął wchodzić na schody. Gdy był na czwartym stopniu, jego uszu dobiegł jeszcze glos mundurowego:

– Szkoda tej dziewczyny, panie komisarzu, była naprawdę ładna!

Komisarz zatrzymał się na chwilę. Nabrał w płuca powietrza i wolno je wypuścił. To go w pewien sposób uspokajało.

– Wiem o tym, posterunkowy. – Westchnął i ponownie zaczął wspinać się na trzecie piętro.

Nie wchodził tymi schodami od roku, w którym cała Polska żegnała marszałka, a mimo upływu kilku lat czuł się, jakby ostatnio był tutaj zaledwie wczoraj. Dłonią ściskał wyślizganą drewnianą poręcz i ciężko mijał drugie piętro, wiedząc, że już za kilkanaście sekund będzie musiał stanąć po raz ostatni oko w oko z kobietą, którą znał tak dobrze, jak może ją znać bliski jej mężczyzna.

Przy drzwiach na trzecim piętrze stał kolejny mundurowy, pilnując, żeby nikt niepowołany nie próbował dostać się do środka. Komisarz pokazał mu swoją legitymację i bez przeszkód został wpuszczony do mieszkania. Wewnątrz znajdowało się już kilku mężczyzn w cywilnych ubraniach. Trzech techników zabezpieczało ślady, jakie mógł w pomieszczeniu zostawić morderca. Lekarz sądowy stał w oknie małej kuchni i beznamiętnie palił papierosa. Jego rola na razie się skończyła. Policyjny fotograf robił ostatnie zdjęcia denatki i jej otoczenia. A przyglądał się im wszystkim niski, krępy facet co chwilę sięgający ręką do kieszeni marynarki, z której coś wyjmował, wkładał do ust i przeżuwał, następnie powtarzał się cały cykl.

– Cześć, Wiewiór! – krzyknął do niego komisarz, wchodząc do pokoju.

Mężczyzna odwrócił się w stronę przybysza. Na jego twarzy pojawiło się coś na kształt uśmiechu. Wytarł prawą dłoń o klapy nieco już brudnej marynarki i wyciągnął ją na powitanie.

– Psiakrew! – zaklął komisarz, ściskając zatłuszczoną łapę swojego współpracownika. – Nawet w takich okolicznościach nie możesz powstrzymać się od jedzenia tych cholernych orzeszków?

Wiewiór uśmiechnął się szeroko.

– Myślę, że i ten kurdupel, kanclerz Trzeciej, tfu, Rzeszy, nie zdołałby mi zabronić jedzenia mojego przysmaku!

– Wzrostem to akurat mu dorównujesz – odparł cierpko. Wiedział, że Wiewiór się nie obrazi, gdyż obaj często sobie dogryzali jedynie z czystej sympatii. W ten sposób okazywali sobie przyjaźń. Inaczej nie potrafili. – Wagą jednak już dawno go przerosłeś.

Wiewiór udał obrażonego. Po chwili jednak sięgnął po garść orzeszków i wkładając je do ust, powiedział niewyraźnie:

– Przerosłem go jeszcze pod jednym względem.

Komisarz znacząco uniósł brew ciekaw, czym zaskoczy go partner.

– Urodę pomijam, bo to każdy widzi – zaczął przechwalać się Wiewiór – ale musisz przyznać, że intelektem też biję go na głowę!

Śledczy się uśmiechnął. Odkąd pamiętał, żarty zawsze towarzyszyły im przy okazji nawet najbrutalniejszych zabójstw, z którymi się stykali podczas pracy. Dzięki nim udało im się do tej pory utrzymać w zawodzie bez jakichś większych zaburzeń psychicznych. Te mniejsze zaburzenia zawsze mogli spłukać alkoholem, wypierając je z pamięci. Przychodziły jednak noce, w czasie których byli całkowicie bezbronni. Twarze zamordowanych pojawiały się w ich snach i nie opuszczały dopóty, dopóki się nie przebudzili z lepkiego koszmaru, by potem, w czasie służby, karmić podświadomość tym, co miało powrócić echem w czasie kolejnych nocy. Dlatego żarty na miejscu zbrodni były nieodzowne. Pozwalały zająć czymś podświadomość na tyle, by nie przenikało do niej nic, co rejestruje wzrok śledczych.

– Jest w pokoju? – spytał już zupełnie poważnym tonem komisarz.

Wiewiór pokiwał głową.

– Nie wygląda to dobrze.

– Domyślam się. Poczekasz tu, dopóki cię nie zawołam? Chciałbym przez chwilę pobyć z nią sam.

– Jasne! – Wiewiór ponownie włożył rękę do kieszeni marynarki.

Komisarz odwrócił się i wszedł do sypialni.

Wielkie łoże, w którym spędził niejedną przepojoną rozkoszą godzinę, stało na wprost drzwi. Nijak nie dało się go ominąć wzrokiem. Mężczyzna zatrzymał się w progu. Na razie nie interesowały go szczegóły. Chciał swoim spojrzeniem ogarnąć całość. W białej pościeli, teraz przesiąkniętej krwią, leżała Marta. Nie potrafił jeszcze myśleć o niej w kategoriach denatki. Wiedział z doświadczenia, że to przyjdzie z czasem. Na razie jednak przyglądał się Marcie, nie denatce. Leżała na plecach. Ręce miała rozrzucone na boki, uda rozchylone. Piersi były całe we krwi. Domyślał się dlaczego. Podobnie to wszystko wyglądało przy dwóch poprzednich kobietach. Podszedł bliżej. Stanął nad łóżkiem. Na twarzy dziewczyny zastygł grymas bólu. Komisarz ujął w dłonie przegub jej prawej ręki. Nachylił się i zaczął uważnie go oglądać. Po chwili znalazł to, czego szukał. Mały czerwony punkcik, ślad po zastrzyku, pewnie z morfiny, tak jak w poprzednich wypadkach. Narkotyk miał za zadanie otumanić kobietę i znieczulić. Trudno było bowiem wytrzymać bez krzyku, gdy zwyrodniały zabójca obcinał brodawki piersiowe. Tuż przy dłoniach widniał kolejny ślad, odciśnięty sznur lub kabel, którym morderca skrępował ofiarę.

Westchnął ciężko i delikatnie, jakby to miało jeszcze jakiekolwiek znaczenie, położył dłoń Marty na poduszce. Wiedział, że to jeszcze nie wszystko. Teraz czekało go najgorsze. Zdjął marynarkę, podszedł do stojącego przy stole krzesła i powiesił ją na jego oparciu. Rozpiął guziki przy mankietach koszuli, podwinął rękawy. Ponownie podszedł do łoża. Nachylił się nad kobietą i z trudem przewrócił ją na bok, ponieważ prześcieradło w miejscu zetknięcia się z plecami zamordowanej całe przesiąkło krwią. Teraz ta krew zdążyła już na tyle zakrzepnąć, że niemalże musiał odklejać ciało Marty od prześcieradła.

Kilka chwil później, wycierając chusteczką spocone czoło, stał nad łóżkiem, przyglądając się ułożonym na brzuchu zwłokom. Plecy Marty były umazane krwią. Wiedział, co się kryje pod tą czerwienią. Powinien jednak ujrzeć to na własne oczy. Raz jeszcze musiał przejść przez tortury psychiczne, jakie przygotował dla niego psychopatyczny zabójca.

– Wiewiór! – krzyknął w stronę korytarza. – Miednica z wodą!

– Już się robi!

Komisarz podszedł do krzesła, na którym wcześniej powiesił marynarkę. Ostrożnie, by nie ubrudzić jej krwią, wyciągnął z bocznej kieszeni pudełko papierosów. Zapalił i wydmuchując dym, próbował odgonić od siebie myśli o wszystkich chwilach spędzonych wspólnie z Martą w tym mieszkaniu.

Gasił właśnie papierosa, kiedy w drzwiach ukazał się Wiewiór niosący poobijaną emaliowaną miskę wypełnioną wodą. Postawił ją przy łóżku. Spojrzał na siedzącego przy stole przyjaciela.

– Pomóc ci?

– Nie, sam muszę przez to przebrnąć. Jestem jej to winien.

Wiewiór zajął miejsce kolegi, który z miski wyłowił szmatę, wycisnął ją i powoli zaczął zmywać zaschniętą krew z pleców zamordowanej. Po dziesięciu minutach, podczas których dwaj mężczyźni nie zamienili ze sobą ani słowa, plecy denatki zostały w miarę oczyszczone. Komisarz wrzucił ścierkę do miski, w której woda miała teraz kolor różowy. Spojrzał na plecy Marty. Na ich środku morderca wyciął jakimś ostrym narzędziem serce, a w nim literę „W”.

– Znowu ten sam scenariusz – stwierdził Wiewiór, który stanął obok komisarza i pełnym bezradnej złości wzrokiem przypatrywał się plecom ofiary.

– Kto ją znalazł?

– Rano otrzymaliśmy anonimowy telefon, że w mieszkaniu na Wolskiej czeka na nas niespodzianka.

Mężczyzna w zamyśleniu pokiwał głową, przetrawiając wszystkie informacje z tego i poprzednich morderstw. Szukał jakiegoś punktu zaczepienia. Marta była trzecią ofiarą psychopaty, którego bezskutecznie próbowali schwytać. We wrześniu miną dwa lata, od czasu gdy zabił pierwszą z kobiet. Chociaż od tamtej pory wiedzieli już, w jaki sposób morderca dobiera swoje ofiary, nie zdołali ustrzec ich przed śmiercią.

– Rozmawiałeś z sąsiadami?

Wiewiór przytaknął.

– Nikt nic nie słyszał i nie widział żadnych podejrzanych osób kręcących się po kamienicy.

– Zgwałcił ją?

– Wszystko na to wskazuje. Lekarz zauważył otarcia na wewnętrznej stronie ud i w częściach intymnych. Musiała się bronić, bo za paznokciami odnalazł fragmenty naskórka napastnika.

Komisarz przełknął ślinę. Czuł wzbierającą wściekłość. Wiedział, że gdyby morderca wpadł mu w ręce, to pewnie sam wymierzyłby bydlakowi sprawiedliwość.

– Dowiedziałeś się, gdzie teraz przebywa jej córka?

– Sąsiadka z naprzeciwka twierdzi, że na początku lipca małą zabrała do siebie jej babcia. To gdzieś na wsi pod Warszawą, miała wrócić dopiero pod koniec wakacji.

Komisarz pokiwał głową. Wiedział, gdzie jest ta wieś. Córka Marty jeździła tam co roku w okresie wakacji. Był tam kiedyś odebrać małą od babci. Spędzili wówczas z Martą jeden z najwspanialszych weekendów.

– Powiadomiliście już rodzinę? – spytał.

– Jeszcze nie. Myśleliśmy, że ty zechcesz to zrobić.

Komisarz uśmiechnął się smutno. Odwrócił wzrok od krwawego serca na plecach zamordowanej kobiety i patrząc na Wiewióra, rzekł:

– Matka Marty to bardzo miła i ciepła osoba. Miałem okazję ją kiedyś poznać i naprawdę się polubiliśmy. Mieszka sama na wsi. Oprócz swojej córki i wnuczki nie ma na tym świecie już nikogo.

Zamilkł. Patrzył tępo na Wiewióra. W końcu pokręcił głową i z rezygnacją w głosie powiedział:

– Nie, Zygmunt, nie jestem w stanie powiedzieć tej kobiecie, że jakiś psychopata zabił jej ukochaną córkę tylko dlatego, że kiedyś miała ze mną romans!

MAJ 1948 ROKU

1.

Marek kochał swego ojca, dziś jednak nie mógł zrozumieć jego zachowania. To, co robił, nie pasowało do jego charakteru. W jednej chwili stał się innym człowiekiem niż ten, którego znała cała rodzina. Dumny piłsudczyk, żołnierz niepodległościowego podziemia w czasie wojny, człowiek niejednokrotnie zaglądający śmierci w oczy, dziś był potulny, małomówny i przede wszystkim, czego nijak nie można było pojąć, posłuszny nowej władzy. Chłopak stał w kącie chałupy i obserwował to, co działo się przy stojącym na środku stole. Oprócz ojca siedziało przy nim jeszcze trzech mężczyzn. Jeden w długim skórzanym płaszczu, przypominającym te, w których podczas wojny chodzili gestapowcy, oraz dwóch funkcjonariuszy milicji obywatelskiej. Milicjanci byli mniej więcej w wieku Marka. Ich gładkie twarze z miękkim jeszcze zarostem wskazywały, że nie mogli mieć więcej niż po dwadzieścia lat. Prężyli się jednak dumnie przy stole i robili groźne miny. W końcu mundury, które mieli na sobie, do czegoś zobowiązywały.

W chałupie, mimo przedpołudniowej pory, panował półmrok, dlatego Marek nie mógł zbyt dokładnie przyjrzeć się twarzom milicjantów. Jeden z nich przypominał mu jednak chłopaka z sąsiedniej wioski. Było to możliwe, ponieważ wielu młokosów ze wsi zasiliło ostatnio szeregi niedawno powstałej Milicji Obywatelskiej. Złudzeni obietnicami władzy ludowej, mówiącej o większych zarobkach i otrzymaniu mieszkania w mieście, masowo opuszczali wieś, odcinając się od swoich korzeni. Marek uważał ich za zdrajców. Zdradzali nie tylko swoją rodzinę, ale przede wszystkim ojczyznę, służąc nowemu okupantowi.

Mężczyzna w czarnej skórze, gdy siadał przy stole, zdjął z głowy kapelusz i ostrożnie położył go na starej, wytartej ceracie. Ręką strzepnął z niego jakiś niewidoczny pyłek, z kieszeni płaszcza wyciągnął pudełko papierosów. Wyłuskał jednego i podał siedzącemu naprzeciw ojcu Marka. Ten jednak pokręcił głową. Tajniak uśmiechnął się i zapalił, wydmuchując dym w kierunku gospodarza.

– Gdzie wasz starszy syn? – spytał ochryple.

Ojciec odetchnął głęboko i siląc się na spokój, odpowiedział:

– Nie wrócił jeszcze z wojny.

Tajniak uderzył pięścią w stół, po czym zaśmiał się głośno. Milicjanci również się roześmiali, choć nie do końca wiedzieli, co go tak rozbawiło.

– Próbujecie mi wmówić, że wojna się jeszcze nie skończyła?! – ryknął tajniak, a z jego twarzy zniknęły resztki uśmiechu.

– Nic nie próbuję wam wmówić…

– Nic nie próbuję wam wmówić, towarzyszu! – przerwał ojcu tajniak.

– Tak, towarzyszu – poprawił się ojciec, a stojący w kącie Marek bezsilnie zacisnął pięści, obserwując upokorzenie ojca. – Chciałem tyko powiedzieć, że od zakończenia wojny nie widziałem starszego syna.

Mężczyzna w skórzanym płaszczu milczał, uważnie przypatrując się swojemu rozmówcy. W końcu upuścił niedopałek papierosa na podłogę i rozgniótł go obcasem.

– Kłamiecie, obywatelu Brodzki – powiedział powoli. – Kłamiecie, ale pamiętajcie, że władzy ludowej nie da się oszukać! Daję wam dwa dni na odnalezienie syna; jak wam się nie uda, to spotkamy się w mniej sympatycznych okolicznościach!

Tajniak podniósł się z krzesła. Milicjanci uczynili to samo. Wszyscy trzej odwrócili się w stronę drzwi. Wzrok mężczyzny zatrzymał się przez chwilę na Marku. Chłopak dzielnie wytrzymał spojrzenie tajniaka, który uśmiechnął się ironicznie.

– Zadziorny po ojcu – wymamrotał. – W aktach czytałem, że macie jeszcze osiemnastoletnią córkę. Gdzie ona jest?

Gospodarz znieruchomiał.

– Pojechała z matką do miasta – odparł, starając się, by jego głos brzmiał naturalnie i nie ujawniał jakichkolwiek emocji.

– Pilnujcie jej, gospodarzu. – Ubek odwrócił się z uśmiechem. – Niech wieczorami chałupy nie opuszcza, bo takim ślicznotkom różne rzeczy mogą się przytrafić, a czasy teraz niebezpieczne.

Marek bezgłośnie przełknął ślinę. Patrzył na ojca, czekając, jak zareaguje na tę zawoalowaną groźbę. Ojciec tylko skinął powoli głową i rzekł:

– Będę jej pilnował, towarzyszu.

– No, to widzimy się za dwa dni! – zawołał zadowolony mężczyzna. – Żegnam!

Wszyscy trzej opuścili chałupę. Wychodząc, mijali stojącego w kącie Marka, który wreszcie dokładnie przyjrzał się ich twarzom. Nie mylił się. Jednym z milicjantów był chłopak z sąsiedniej wsi. Marek pamiętał go z czasów dzieciństwa, kiedy razem łowili ryby w płynącej nieopodal rzece. Teraz tamten udawał, że go nie poznaje. Przez jakiś czas patrzył jeszcze, jak pewni siebie powoli idą przez ich podwórze do zaparkowanego za płotem samochodu.

– Marek!

Chłopak spojrzał na wciąż siedzącego przy stole ojca.

– Tak, tato?

– Usiądź koło mnie.

Marek przeszedł przez izbę i zajął miejsce, na którym kilka chwil wcześniej siedział tajniak. Ojciec i syn przyglądali się sobie przez jakiś czas. Chłopak dopiero teraz zauważył, że ojciec w ostatnich dniach bardzo się postarzał. Przybyło mu siwych włosów, a zmarszczki wokół oczu wyraźnie się pogłębiły.

– Obiecaj mi, że nie będziesz się w nic mieszał.

– Nie rozumiem.

– Obiecaj, że zostaniesz na gospodarce i nie pójdziesz do lasu. Wystarczy, że straciłem w ten sposób już jednego syna!

Marek odwrócił wzrok. Nie mógł patrzeć, jak do oczu ojca napływają łzy.

– Wojna się już skończyła – kontynuował starszy mężczyzna – i czy tego chcemy, czy nie, musimy się z tym pogodzić i słuchać nowej władzy.

– Ale tato!… – zaczął chłopak.

– Nic nie mów! – przerwał mu ojciec i podniósł się z krzesła.

Podszedł do ściany, na której wisiał drewniany krzyż. Zdjął go i wracając do stołu, powiedział:

– Przysięgnij mi na mękę Pana naszego, że nie pójdziesz do lasu!

Marek wstał.

– Dlaczego? Tato, dlaczego?!

Mężczyzna wyciągnął krucyfiks w stronę chłopaka.

– Dość już naszych naginęło. Ktoś musi ocaleć, przechować pamięć o tym, czegośmy doświadczyli. Oni tylko czekają na to, żebyście wszyscy chwycili za broń, wtedy mogliby was nazwać bandytami, a potem bezkarnie zabić! Przysięgnij, że ty nie będziesz z nimi walczył. Ożeń się, spłódź dzieci i… żyj!

Marek się przeżegnał. Nachylił nad drewnianym krzyżem, ucałował go i patrząc ojcu w oczy, wyszeptał:

– Przysięgam!

Mężczyzna odetchnął z ulgą. Położył krucyfiks na stole i uściskał syna. W tym momencie z jego oczu popłynęły łzy, które dotąd wstrzymywał.

2.

Pan Franciszek Bralewski podniósł się ciężko ze swojego fotela, w którym zwykł ostatnio spędzać bardzo dużo czasu. Raz jeszcze spojrzał na sad i rosnące w nim drzewka owocowe roztaczające przyjemną woń. Westchnął cicho i wolnym krokiem skazańca wszedł do dworku, w którym od kilku dni panowała głucha, nabrzmiała smutkiem cisza. Potrącając stojące w przedpokoju walizki, przeszedł do salonu. Siedziały w nim jego dwie córki i żona – Jadwiga. Hania i Natalka na widok ojca wstały i dygnęły delikatnie. Pan Franciszek przystanął. Najpierw uśmiechnął się, jakby przypomniały mu się dawne, szczęśliwe dni, potem jednak uśmiech momentalnie zniknął z jego twarzy, a oczy się zaszkliły. Powróciła świadomość ponurej rzeczywistości, przed którą nie było ucieczki.

Bralewski ominął córki i żonę. Podszedł do stojącego pod ścianą masywnego dębowego barku. Wyciągnął butelkę dereniówki i napełnił kryształowy kieliszek. Wypił. Wraz ze słodkawym smakiem nalewki wróciły wspomnienia z polowań, jakie odbywali w pobliskich lasach. Zamknął oczy. Chciał obraz tych polowań jak najdłużej zatrzymać pod powiekami. Wiedział, że wszystko to wraz z zakończeniem wojny stracił bezpowrotnie. Usłyszał, jak któraś z kobiet odsuwa krzesło, wstaje i idzie w jego kierunku. Chwilę później na swoim policzku poczuł ciepły dotyk dłoni. Wspomnienie polowań ustąpiło teraz miejsca wspomnieniom z odległych czasów dzieciństwa, kiedy to w chwilach smutku głaskała go matczyna dłoń, a cichy, spokojny głos zapewniał, że wszystko będzie dobrze. Teraz jednak warunki się zmieniły. Matka już dawno nie żyła, a sytuacja, w jakiej znaleźli się on i jego rodzina, była beznadziejna.

– Może nie powinieneś już więcej pić? – Usłyszał głos żony.

Otworzył oczy. Jadwiga stała tuż przy nim. Niemalże dotykali się czołami. Czuł na sobie jej oddech. Z bliska i bez makijażu wyglądała staro. Zdawał sobie sprawę, że sam przez ostatnie sześć lat również bardzo się postarzał. Wojna odcisnęła piętno na nich wszystkich. Jeszcze przed wyzwoleniem modlili się, by przeżyć hitlerowską okupację, bo wierzyli, że później wszystko się jakoś ułoży. To dawało im siłę do walki z każdym nowym dniem. Teraz jednak, kiedy wojna się skończyła, spadł na nich kolejny cios. Stalin zainstalował w Polsce nowy rząd, którego członkowie byli bezwzględnie posłuszni dyrektywom z Moskwy, a te były jednoznaczne. Po pierwsze, rozprawić się z członkami zbrojnego podziemia antyhitlerowskiego; po drugie, pozbawić majątków wszystkich przedwojennych właścicieli ziemskich. Tych pierwszych sowiecka i polska propaganda nazywała „bandytami”, drugich natomiast: „obszarnikami”. Pan Franciszek, jako że podczas wojny nie należał do Armii Krajowej ani nie brał zbrojnego udziału w walce, zaliczany był do grona „sanacyjnych panów, których panowanie skończyło się w socjalistycznej Polsce!”. Bo nowa Polska, która narodziła się po wojnie, nie była już „pańska”, tylko ludowa.

Władza panów się skończyła, a rozpoczęła się władza ludu. Wbrew oczywistym kłamstwom niektórzy wierzyli w zapewnienia komunistycznego rządu. Zwłaszcza ci, którzy do tej pory nic nie mieli, a teraz otrzymali niewielki spłachetek ziemi. Nie interesowało ich to, że ziemia, którą będą od tej pory uprawiać, wcześniej należała do ludzi pokroju Franciszka Bralewskiego.

Drżącą ręką raz jeszcze napełnił kieliszek.

– Jadziu, jeżeli my tego nie wypijemy, zrobią to ci, którzy tu po nas przyjdą – powiedział, podnosząc go do ust.

Kobieta westchnęła cicho i przytuliła się do męża. Franciszek wypił, a pusty kieliszek cisnął na podłogę. Kryształ stłukł się na drobne kawałki.

– Oni piją w szklankach, nie przywykli do kieliszków! – rzekł smutno. – Idę pożegnać się ze służbą.

***

– Co teraz z nami będzie? – spytała Natalka, kiedy tylko drzwi zamknęły się za ojcem.

Miała już prawie dwadzieścia lat i jako starsza z rodzeństwa przypisywała sobie prawo do rządzenia młodszą o dwa lata siostrą, która ze względu na swoje usposobienie godziła się na wiele. Unikała niepotrzebnych zadrażnień z Natalką, zdając sobie sprawę, że ma ona twardy charakter, odziedziczony po którymś z przodków. Jej ustępstwa rzecz jasna były pozorne i dotyczyły spraw mało istotnych. W innych sytuacjach potrafiła zawalczyć o swoje. Na co dzień starała się bowiem nie pokazywać swojej prawdziwej natury, która ujawniała się jedynie w chwilach wielkiego wzburzenia. Teraz znowu przyjęła rolę tej cichej i pokornej, czekając na odpowiedź matki.

– Teraz zaczniemy nowe życie – powiedziała bez przekonania Jadwiga.

– Gdzie? – drążyła temat Natalka.

– Pojedziemy do Warszawy, tam mamy dostać mieszkanie.

W tym momencie młodsza z córek zaczęła płakać. Najpierw cicho, prawie bezgłośnie, ale już po chwili niepohamowany szloch zawładnął całym jej kruchym, osiemnastoletnim ciałem. Jadwiga poderwała się z krzesła, chcąc przytulić córkę, ale nie zdążyła. Uprzedziła ją Natalka.

– Nie płacz, głupia – mówiła, tuląc siostrę. – Nie będzie tak źle.

Hanka jednak odepchnęła ją od siebie i z malującą się na twarzy wściekłością, która zastąpiła smutek, krzyknęła:

– Co ty możesz o tym wiedzieć! Będzie gorzej, niż nam się wydaje! Kto wie, może już za miesiąc będziemy służącymi w czyimś domu?!

Natalka patrzyła na siostrę ze zdziwieniem. Po chwili jednak się otrząsnęła i spytała:

– A nawet jeśli tak będzie, to co? Tobie się wydaje, że urodziłyśmy się księżniczkami? Cieszmy się, że przeżyłyśmy wojnę!

– Co nam po takim życiu?! – żachnęła się ze złością Hanka.

– Córeczki – Jadwiga próbowała zażegnać rodzącą się kłótnię – teraz, w tych trudnych chwilach, musimy trzymać się razem. Nie możemy się spierać. Przede wszystkim powinnyśmy zadbać o ojca. On z nas wszystkich znosi to najgorzej.

Hanka przeniosła rozognione złością spojrzenie z Natalki na matkę.

– Zadbać o niego?! Przecież to wszystko jego wina! Gdyby się bardziej postarał, to wcale nie musielibyśmy stąd odjeżdżać!

– Co masz na myśli? – spytała Jadwiga z konsternacją w głosie. Domyślała się, co za chwilę usłyszy, ale łudziła się jeszcze, że to niemożliwe.

– Mam na myśli to, że ojciec mógł zrobić tak jak Leśniewscy! Oni nie muszą opuszczać swojego majątku!

W pokoju zapanowała cisza. Natalka usiadła na krześle i z niedowierzaniem kręciła głową. Mieszkający w pobliżu Leśniewscy rzeczywiście nie otrzymali polecenia opuszczenia dworu, zawdzięczali to jednak temu, iż Maurycy Leśniewski zgodził się na pełną współpracę z nowymi władzami. Aby uwiarygodnić swoją lojalność, sporządził listę chłopów, którzy tuż po wyzwoleniu ukrywali powstańców podejrzanych o niechęć wobec rządu komunistycznego.

– Haniu – zaczęła Jadwiga, próbując ukryć wzburzenie – wiesz dobrze, że ani ja, ani ojciec nigdy byśmy nie postąpili w ten sposób. Nasz ród ma swoje tradycje, nie można jedną złą decyzją zhańbić swojego nazwiska na wieki!

Dziewczyna uśmiechnęła się szyderczo i zaczęła przedrzeźniać matkę:

– Nasza rodzina ma tradycje! Co oprócz tej cholernej tradycji zostało naszej rodzinie?! Bo majątek właśnie straciliśmy!

Jadwiga ukryła twarz w dłoniach i zaczęła cicho płakać.

Natalka podniosła się z krzesła i stając naprzeciwko Hanki, dobitnie wymawiała każde słowo:

– Oprócz tradycji naszej rodzinie został honor. I zapamiętaj sobie, siostrzyczko, że są to dwie wartości, których nie kupisz za żadne pieniądze. Możesz mieć olbrzymi majątek, ale honoru i tradycji nie zdobędziesz. Na to pracuje się latami!

Hanka otworzyła usta, jakby chciała coś odpowiedzieć, w ostatniej chwili jednak się rozmyśliła i szybkim krokiem wyszła z pokoju.

Natalia podeszła do matki. Ukucnęła przy niej i cicho powiedziała:

– Nie martw się, mamo, ona jest jeszcze młoda i potrzebuje czasu, żeby zrozumieć pewne sprawy.

Jadwiga podniosła wzrok na córkę.

– Boję się, że jej tego czasu może zabraknąć.

3.

Ciemnowłosy mężczyzna zatrzymał się przy ostatnich drzewach, za którymi była już tylko pusta łąka i droga prowadząca do wsi. Przez krótki czas stał skryty w cieniu i przyglądał się drewnianym zabudowaniom rozrzuconym jakieś czterysta metrów przed nim. Z przewieszonej przez ramię torby wyciągnął lornetkę, którą przyłożył do oczu. W oknie jednej z chałup dostrzegł rozsunięte firany. Był to znak, że może bezpiecznie pojawić się w wiosce. Dla pewności przebiegł jeszcze wzrokiem pozostałe zagrody. Gdy nie dostrzegł nic niepokojącego, schował lornetkę, a z kieszeni spodni wydobył małe kwadratowe lusterko i grzebyk. Przejrzał się, po czym przeczesał gęste włosy i bez pośpiechu opuścił bezpieczne schronienie, jakie dawał mu las, będący dla niego jedynym domem. Teraz, na otwartej przestrzeni, czuł się mniej pewnie. Z jednej strony chciał jak najszybciej przebyć odległość dzielącą go od wioski, z drugiej jednak wiedział, że musi iść krokiem niewzbudzającym niczyich podejrzeń. Ot, jeszcze jeden młody chłopak wracający do domu z popołudniowej przechadzki.

Andrzej, mimo swojego młodego wieku, dawno już przestał być beztroskim chłopakiem. Sześć lat partyzanckiej walki z niemieckim okupantem odmieniło go na zawsze. Kiedy w 1945 roku wszyscy mieli nadzieję, że nadszedł wreszcie upragniony koniec ganiania po leśnych traktach, gdy jego oddział, podobnie zresztą jak wiele innych, otrzymał rozkaz, aby się rozwiązać, on pierwszy powiedział, że tego polecenia nie wykona. W jego ślad poszli inni. Sprzeciwili się nakazom wodza naczelnego. Nie złożyli broni. Od tej pory przestali być prawdziwymi żołnierzami. Oficjalnie nie mogli być za takowych uważani. Stali się wyklęci. Ich schronieniem nadal pozostał las. Tylko w nim czuli się bezpieczni. Niczym wilki rzadko opuszczali swoją kryjówkę i zachodzili do ludzkich siedzib. Andrzej stał się niekwestionowanym przywódcą leśnej watahy.

Dochodził właśnie do pierwszych zabudowań. Wiedział, że w tej wsi nie ma szpicli i nic mu nie grozi, za każdym razem jednak towarzyszyła mu pewna obawa. Włożył rękę do kieszeni marynarki i mocno ścisnął kolbę ukrytego tam pistoletu. Od razu poczuł się pewniej. Dobrze rozumiał, że jednym pistoletem nie obroniłby się przed oddziałem Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, ale na pewno nie dałby się wziąć żywcem. Ostrzeliwałby się przez jakiś czas, a ostatnią kulę zostawiłby dla siebie. Innego wyjścia nie miał. Ktoś inny mógł ryzykować dostanie się w ręce bezpieki, ale nie on. Jego żywego by nie wypuścili. Już miał zasądzoną przez władzę karę śmierci, a za wskazanie jego miejsca pobytu wyznaczono dużą nagrodę. Za takie pieniądze można było rozpocząć nowe życie. Andrzej zdawał sobie sprawę, że wcześniej czy później znajdzie się ktoś, kto nie oprze się pokusie i go zadenuncjuje. Była to zresztą historia stara jak świat, a ziemia zawsze nosiła mnóstwo judaszy. Mimo tej wiedzy i ryzyka, jakie niosły ze sobą jego eskapady, nie potrafił odmówić sobie spotkań z ukochaną mieszkającą w tutejszej wsi. Miał dopiero dwadzieścia pięć lat, całą swoją młodość złożył na ołtarzu miłości do ojczyzny, a teraz po tych wszystkich wyrzeczeniach chciał zaznać miłości dziewczyny.

Kobiety krzątające się na podwórzach udawały, że nie widzą przechodzącego drogą smukłego, czarnowłosego mężczyzny. Znały go dobrze, bo przed wojną mieszkał tutaj razem z rodziną. Podczas okupacji Niemcy wymordowali całą jego rodzinę za to, że dostarczała partyzantom żywności. Andrzej był wówczas w Kielcach, gdzie ojciec wysłał go, żeby załatwił jakieś urzędowe sprawy. Kiedy wrócił, zamiast domu zastał dymiące jeszcze pogorzelisko. Na podwórzu leżały ciała jego rodziców i dwóch starszych braci. Wszyscy zostali podziurawieni serią z pistoletu maszynowego. Andrzej nie mógł wówczas wydobyć z siebie głosu. Ogromna rozpacz rozsadzała go od środka, chciał krzyczeć, ale nie mógł. Chciał płakać nad zwłokami najbliższych, a jego oczy pozostawały suche. Sąsiedzi przyglądali mu się z daleka, nikt nie odważył się do niego podejść. Wiedzieli, że na niego Niemcy też wydali wyrok śmierci, dlatego się go bali. Był dla nich jak trędowaty, którego każdy omija z daleka. Być może Andrzej klęczałby tak przy swoich bliskich, aż gestapo ponownie zjawiłoby się we wsi, pomógł mu jednak jeden z mieszkańców. Michał Brodzki, nie zważając na strach, podszedł do młodego, osiemnastoletniego chłopca i wziął go w ramiona. Zawstydzeni sąsiedzi spuścili głowy i powoli zaczęli wracać do swoich codziennych obowiązków. Zapewne niektórzy żałowali, że nie starczyło im odwagi, by pocieszyć tego biednego chłopaka, który w jednej chwili utracił wszystkich najbliższych. Było jednak za późno. Musieli poradzić sobie ze wstydem, który palił ich sumienia. Wiedzieli, że w chwili próby znowu zabrakło im odwagi. Andrzej złożył głowę na ramieniu Michała i dopiero wtedy coś się w nim odblokowało. Z jego oczu popłynęły łzy, a z gardła wydobył się krzyk rozpaczy. Brodzki pozwolił mu się wypłakać, a później zabrał go do siebie. Nakarmił, opowiedział o ostatnich chwilach życia jego bliskich, a kiedy się ściemniło, zaprowadził do lasu. Tam poznał go ze swoim starszym synem – Jurkiem, który od początku wojny działał w partyzantce. Od tej pory Andrzej zamieszkał wśród leśnych, którzy stali się dla niego nową rodziną. W walce z hitlerowcami wykazywał się brawurą i odwagą, tak że w krótkim czasie zyskał podziw i szacunek towarzyszy broni. Bardzo rzadko odwiedzał rodzinną wioskę. Każda wizyta w niej przywoływała wspomnienia wywołujące ból.

W lecie czterdziestego czwartego w jednym ze starć z Niemcami Andrzej odniósł poważne rany. Został postrzelony w nogę i ramię. Przez kilka tygodni był unieruchomiony. Opiekowała się nim wówczas niespełna siedemnastoletnia panna Basia. Chłopak nie wiedział, jak to się stało, ale kiedy odzyskał przytomność i ujrzał pochylającą się nad nim piękną twarzyczkę o cudownie zielonych oczach, pomyślał, że znalazł się w niebie i ma do czynienia z aniołem. Jego uszu dobiegły troskliwie wypowiadane słowa, że musi teraz odpoczywać, a delikatne ręce anioła przykładały mu zimny kompres na rozpalone gorączką czoło. Później okazało się, że dziewczyna jest siostrą Jurka i zarazem córką Michała, który jako jedyny z wioski nie bał się okazać mu pomocy w dniu śmierci jego rodziny. Nie rozpoznał jej, ponieważ kiedy widział ją kilka lat wcześniej, była jeszcze podlotkiem, a teraz przeobraziła się w uroczą panienkę, od której nie mógł oderwać oczu. Uznał, że to nie mogło być dziełem przypadku. Był pewien, że jest skazany na rodzinę Brodzkich. Kiedy na tyle odzyskał siły, że nie potrzebował już pomocy, dziewczyna przychodziła do lasu coraz rzadziej, aż w końcu nie pojawiła się w ogóle. Wtedy zrozumiał, jak bardzo brakuje mu jej towarzystwa. Zmarkotniał i posmutniał. Całe dnie chodził osowiały, co nie uszło uwagi kolegów z oddziału, którzy sugerowali mu, że teraz powinien specjalnie dać się postrzelić, żeby wróciła do niego panna Basia. W końcu chłopak zebrał się na odwagę. Akurat była jesień, nazbierał więc w lesie cały kosz grzybów i udał się do wioski. Mijając to, co zostało z jego domu, starał się nie patrzeć w tamtą stronę. Mocno ściskał wiklinowy kosz i szedł prosto do chałupy zamieszkanej przez Brodzkich. Bał się tego, w jaki sposób przyjmie go dziewczyna. Przed drzwiami wahał się dosyć długo, zanim zapukał. Okazało się, że jego obawy były bezpodstawne. Basia bardzo ucieszyła się na jego widok. Rozmawiali do późnej nocy i umówili się na spotkanie następnego dnia. A w niedzielę Andrzej towarzyszył jej podczas mszy odprawianej w niewielkim drewnianym kościółku. To publiczne pokazanie się chłopaka sprawiło, że ludzie znowu zaczęli szeptać. Domyślali się, że Andrzej należy do partyzantki. Każdy jednak czuł jeszcze wyrzuty sumienia, gdy przypomniał sobie, jak nie udzielił chłopakowi wsparcia w ów feralny dzień, i dlatego u nikogo nie pojawiła się nawet myśl, że można by teraz na niego donieść gestapo. Nie było tu nikogo, kto wydałby Andrzeja w ręce Sowietów, jednak wraz z upływem czasu zacierała się w ludziach pamięć o wyrzutach sumienia, jakie niesie ze sobą lojalność wobec okupanta. Dodatkowym elementem „zmiękczającym” sumienie była wysoka nagroda pieniężna oferowana za Andrzeja, ponieważ Urząd Bezpieczeństwa wiedział, że jest on przywódcą leśnej bandy w tym rejonie. To wszystko przestawało mieć jednak dla chłopaka jakiekolwiek znaczenie w momencie, kiedy spotykał się z Basią. Ta dziewczyna sprawiała, że świat, w którym przyszło im żyć, chociaż na chwilę odzyskiwał pozory normalności.

Dochodząc do chałupy zamieszkiwanej przez Brodzkich, Andrzej już zaczynał odczuwać radość na myśl o spotkaniu z ukochaną. Szybko przebiegł podwórze i zastukał w drewniane drzwi. Nie czekając na zaproszenie, nacisnął klamkę i wszedł do środka.

– Niech będzie pochwalony! – krzyknął od progu.

– Na wieki wieków! – usłyszał w odpowiedzi głos pani Heleny Brodzkiej.

Przeszedł przez wąską sień i znalazł się w kuchni. Przy stole zastał całą rodzinę Brodzkich, oczywiście z wyjątkiem najstarszego syna Jurka, który ze względów bezpieczeństwa bardzo rzadko zachodził do rodzinnego domu.

– Siadaj z nami – odezwał się dziwnie zmienionym głosem Michał Brodzki – właśnie zaczynamy wieczerzę.

Andrzej podszedł do stołu, odsunął wolne krzesło i usiadł. Kątem oka pochwycił spojrzenie Basi, która dzisiaj nie przywitała go jak zwykle uśmiechem. Zauważył też, że Marek w ogóle nie zareagował na jego przybycie, cały czas siedział ze wzrokiem utkwionym w stojącą przed nim miskę. Jedynie pani Helena zachowywała się w miarę zwyczajnie, ale wynikało to pewnie stąd, że była zajęta podawaniem posiłku.

– Stało się coś? – spytał, chcąc jak najszybciej poznać przyczynę niecodziennego zachowania rodziny ukochanej.

– Dziś przed południem było u nas UB – odparł Michał, patrząc przy tym tępo na Andrzeja. – Dopytywali o Jerzego. Za dwa dni mają tu wrócić i jeżeli nie zastaną Jurka, zabiorą mnie.

– Ilu ich było? – spytał Andrzej.

– Jeden jakiś ważniak i dwóch milicjantów – odpowiedział szybko Marek, nie patrząc w stronę ojca, którego mina świadczyła, że nie jest zadowolony, iż młodszy syn miesza się w te sprawy.

– Dlaczego nie wysłaliście Basi, żeby nas o wszystkim poinformowała?

– Nie było jej w domu, wróciła dopiero przed godziną. Poza tym wiedzieliśmy, że przyjdziesz po południu.

– Mógł chociaż przyjść Marek – powiedział Andrzej, starając się, by w tonie jego głosu Brodzki nie wyczuł nutki pretensji. Darzył mężczyznę dużym szacunkiem i nie chciał go w żaden sposób urazić.

– Marek nie będzie się do tego mieszał! – rzekł Michał głosem nieznoszącym sprzeciwu, a jego syn momentalnie spuścił głowę i ponownie zaczął się bezmyślnie wpatrywać w talerz z zimnym już bigosem.

Andrzej skinął głową. Nie chciał się sprzeciwiać człowiekowi, z którego córką wiązał pewne plany na przyszłość.

– Panie Michale – zaczął po chwili namysłu – proszę sobie nie zaprzątać głowy tą sprawą. Biorę to na siebie.

Brodzki odsunął od siebie talerz z nietkniętym jedzeniem. Podniósł się od stołu, podszedł do kredensu i z jednej z półek wyjął fajkę oraz woreczek z tytoniem. Z powrotem usiadł na krześle i w milczeniu zaczął nabijać cybuch.

– Obaj wiemy, że tej sprawy nie da się załatwić – odezwał się po chwili, kiedy już przypalił fajkę i wypuścił pierwsze kłęby aromatycznego dymu. – Muszę pozwolić, by mnie aresztowali.

Po słowach Michała w kuchni zapanowała cisza. Marek wciąż siedział ze wzrokiem utkwionym w talerz, Basia grzebała łyżką w swojej porcji bigosu, pani Helena nie była już pochłonięta podawaniem jedzenia, którego i tak nikt nie skosztował, stała teraz przy kuchni, przysłuchując się rozmowie, a do jej oczu napływały łzy, których nie mogła powstrzymać. Andrzej odchrząknął, jakby chciał dodać sobie pewności, i powiedział:

– Pojutrze nikt pana nie aresztuje. Nie pozwolę na to!

Brodzki przez chwilę się nie odzywał. Pykał fajkę, wypuszczając kłęby dymu. W końcu rzekł ciepłym, spokojnym głosem, jakim mógłby przemawiać ojciec do swego dziecka, które jest jeszcze nieświadome pewnych zasad rządzących ludzkim życiem:

– Wiem, że chcesz dla mnie jak najlepiej, i doceniam to. Jednak sytuacja, w jakiej się znalazła moja rodzina, wymaga tego, bym dał się zaaresztować.

– Tato! – krzyknęła siedząca do tej pory w milczeniu Basia. – Nigdy na to nie pozwolimy! Znasz przecież ich metody, jak cię zabiorą, to już nigdy nie zobaczymy cię żywego!

– Nic na mnie nie mają – próbował uspokoić córkę Brodzki. – Przesłuchają mnie, spiszą protokół i wypuszczą.

Marek roześmiał się głośno.

– Mówisz tak, jak byśmy żyli w państwie prawa! Sam dobrze zdajesz sobie sprawę, że oni wcale tak łatwo nie wypuszczają, a jeśli już, to zwolniony przez nich człowiek długo jeszcze musi dochodzić do siebie po przesłuchaniu, jakiemu był poddawany!

– W każdym razie – rzekł Brodzki tonem znamionującym, że mimo wszelkich protestów już podjął decyzję, której nic nie zmieni – nie mamy innego wyjścia.

– Myli się pan – powiedział Andrzej. – Jest wyjście.

Michał pokręcił przecząco głową.

– Nie, tego wam zrobić nie wolno. Jeżeli ten tajniak by zginął, to odpowiedziałaby za to cała moja rodzina, a tego nikt z nas nie chce.

Andrzej spojrzał na Basię. Dziewczyna miała smutną minę. Czuł, że musi zrobić wszystko, by na jej twarz powrócił uśmiech. Brodzki jednak miał rację, sytuacja była patowa. Cokolwiek by zrobili, to i tak ktoś musiałby zapłacić za to najwyższą cenę.

– Wieczorem porozmawiam z Jerzym i resztą chłopaków – powiedział w końcu. – Razem z pewnością uda nam się coś wymyślić. A teraz, jeżeli nie ma pan nic przeciwko temu, chciałbym zabrać Basię na krótki spacer.

Michał kiwnął głową na znak, że się zgadza. Pani Helena odruchowo zerknęła na stojący przed Andrzejem talerz, który podobnie jak pozostałe był pełen bigosu. Westchnęła tylko ciężko i w milczeniu zaczęła sprzątać ze stołu. Zrozumiała, że dzisiaj wszyscy położą się bez kolacji. Ona zresztą też straciła apetyt.

4.

Wacław Hrabski, komendant podwarszawskiego Urzędu Bezpieczeństwa, rozparł się wygodnie w swoim fotelu. Sięgnął po leżące na biurku papierosy. Zapalił, schylił się ciężko, otworzył dolną część biurka i wyjął z niej litrową butelkę wódki oraz szklankę. Nalał około setki, podniósł do ust i wypił. W przełyku poczuł znajome uczucie pieczenia, zaciągnął się dymem z papierosa i zamknął oczy. To był jego codzienny rytuał, któremu oddawał się po pracy. Kilka papierosów i szklanka wódki na ukojenie nerwów. Raz jeszcze wlał setkę i zakręcił butelkę, którą następnie odstawił na półkę. W domu i tak nikt na niego nie czekał, dlatego się nie spieszył. Przed powrotem musiał się odprężyć. Wbrew pozorom był wrażliwym człowiekiem i pewne rzeczy, z którymi stykał się w pracy, pozostawiały ślady. Takie małe blizny. Wieszając mundur w przedpokoju swojego mieszkania, zdejmował z siebie ciężar bycia komendantem UB.

Zdusił papierosa w przepełnionej popielniczce i raz jeszcze spojrzał na piętrzące się na biurku papiery. Nigdy się z tym wszystkim nie uporam, pomyślał, podnosząc szklankę. Przechylił, połykając łapczywie trochę za ciepłą wódkę. Skrzywił się i sięgnął po kolejnego papierosa. W tym momencie zadzwonił stojący na biurku telefon. Hrabski spojrzał na zegarek. Każdy wiedział, że o tej porze nie ma go już zwykle w pracy. Kie licho? – zastanawiał się, sięgając po słuchawkę.

– Urząd Bezpieczeństwa w Komorowie, komendant Hrabski przy telefonie! – powiedział na jednym wydechu, trochę nazbyt głośno i opryskliwie, ale chciał, żeby ten, kto do niego dzwonił, wiedział, że nie jest zadowolony z tak późnego telefonu.

Po chwili jednak Wacław Hrabski stał już prawie na baczność przy swoim biurku, a ton jego głosu uległ zdecydowanej zmianie. Teraz był usłużny, nad wyraz słodki i mówił jedynie:

– Bardzo mi miło, towarzyszu sekretarzu… oczywiście, że nie jest za późno, towarzyszu sekretarzu…

– Cieszę się, Hrabski, że zastałem was o tej porze w robocie – brzmiał tymczasem mocny męski głos w słuchawce ściskanej przez spoconą dłoń komendanta. – Dużo dobrego o was słyszałem i widzę, że nie były to jedynie puste słowa! Ale do rzeczy, dzwonię do was w bardzo delikatnej, ale zarazem pilnej sprawie…

Nastąpiła krótka pauza w rozmowie. Hrabski był tak spięty, że wyprostował się jeszcze bardziej i jedną ręką próbował zapiąć guzik przy kołnierzyku munduru, jakby się bał, że jego przełożony nie dość, iż go słyszy, to jeszcze go obserwuje.

– Słucham, towarzyszu sekretarzu? – wysapał w końcu do słuchawki, rezygnując po kilku nieudanych próbach z zapięcia guzika. Wciąż jednak stał wyprostowany niczym struna.

– Ptaszki ćwierkają, że macie tam u siebie problemy z reakcjonistami, towarzyszu.

Hrabski pobladł. Sekretarz uderzył w jego słaby punkt. Od pewnego czasu jego podwładni nie mogli sobie poradzić z leśnymi bandami, które stawały się coraz zuchwalsze. Doszło nawet do ataków na oddalone od miasta niewielkie posterunki Milicji Obywatelskiej.

– Zapewniam, towarzyszu sekretarzu, że to nic poważnego – próbował się usprawiedliwić komendant, lecz ton jego głosu nie był przekonujący.

– I ja tak uważam, towarzyszu. – Głos w słuchawce brzmiał teraz na tyle złowieszczo, że Hrabski poczuł perlący mu się na czole pot. – Pomyślałem jednak, że przyda wam się mała pomoc, dlatego postanowiłem wysłać do was jednego z moich zaufanych ludzi. Zapewniam was, że jest on specjalistą w tropieniu i likwidowaniu leśnych band.

– Nie wątpię, towarzyszu sekretarzu, ale może na razie damy sobie jakoś radę bez pomocy waszego specjalisty – odpowiedział i zaraz pożałował swoich słów.

– Gówno mnie interesuje wasze zdanie w tej kwestii, Hrabski! – wycedził do słuchawki sekretarz. – Jutro pojawi się u was mój człowiek i od tej pory to on przejmie dowodzenie na podlegającym wam terenie, zrozumieliście?!

– Tak jest, towarzyszu sekretarzu! – krzyknął zrezygnowany komendant.

– Cieszę się, że udało nam się dojść do porozumienia, towarzyszu. – Tembr głosu sekretarza wrócił już do normy i brzmiał nawet sympatycznie, mimo to Hrabski czuł, jak po plecach spływają mu krople potu. – Nie muszę wam oczywiście nadmieniać, że mój człowiek zobowiązany jest pisać dla mnie szczegółowe raporty dotyczące współpracy z wami?

– Oczywiście – wychrypiał Hrabski – zdaję sobie z tego sprawę i zapewniam, że zrobię wszystko, aby nasza współpraca układała się pomyślnie.

– W takim razie nie zabieram wam już więcej czasu – powiedział sekretarz. – Idźcie do domu, odpocznijcie trochę, bo czekają was teraz dni wytężonej pracy!

– Oczywiście, towarzyszu sekretarzu!

– Żegnam was! – odezwał się po raz ostatni głos po drugiej stronie linii i połączenie zostało przerwane.

Hrabski odłożył słuchawkę na widełki i opadł bezwładnie na fotel przy biurku. Rękawem munduru otarł mokre czoło. Zapalił papierosa i ponownie wyciągnął z szafki butelkę wódki. Zostało w niej trochę mniej niż pół litra.

Wiedział, że nie wróci do domu, dopóki jej nie opróżni.

5.

Trzy lata na usunięcie wojennych zniszczeń, jakich Polska doświadczyła podczas drugiej wojny światowej, to zdecydowanie za mało. Przez ten czas nie udało się odbudować wielu zniszczonych domów, bibliotek, muzeów czy kościołów. Inaczej jednak sprawa się miała z restauracjami, hotelami i burdelami. Każdy wiedział, że da się przez jakiś czas żyć, nie odwiedzając muzeum czy biblioteki, ale życie bez knajpy, gdzie zawsze można wpaść na jednego lub też zaprosić piękną damę na wykwintną kolację przy butelce dobrego wina, to było dla większości mieszczuchów nie do pomyślenia. Dlatego restauracje o wyższym lub niższym standardzie oferowanych usług pojawiały się jak grzyby po deszczu.

Dużym powodzeniem cieszyły się zarówno podłe spelunki, gdzie pod lekko już śmierdzącego śledzia można było wypić kilka literatek najtańszej wódki, jak i ekskluzywne lokale, w których mężczyzn obowiązywały krawaty, a kobiety stroje wieczorowe. Kryterium doboru miejsca, w którym chciało spędzić się wieczór, była oczywiście wyłącznie zasobność portfela.

Nikodem Morawski z pewnością nie narzekał na zarobki, które sprawiały, iż mógł sobie pozwolić na odwiedzanie najdroższych restauracji w mieście. Zwykł jednak wybierać te, do których uczęszczała średnio zamożna grupa społeczeństwa. Wpływ na to miało kilka czynników. Przede wszystkim te lokale były zawsze pełne, nie uświadczyło się w nich wolnych miejsc, a Nikodem uwielbiał obserwować ludzi i wybierać sobie wśród nich tych, z którymi później zawierał znajomość. Polował zwłaszcza na kobiety, choć nie gardził też męskim towarzystwem. Oczywiście kobiety miały dla niego tę zaletę, że oprócz różnego rodzaju informacji mógł od nich dostać coś jeszcze. Poza tym łatwiej było mu się zbliżyć do przedstawicielek płci pięknej, które często przychodziły do tego typu miejsc, by spotkać kogoś, kto by je wysłuchał, zrozumiał, poprowadził w tańcu, powiedział kilka miłych słów o ich wyglądzie czy stroju. A w tym Nikodem Morawski nie miał sobie równych. Ponadto kobiety, patrząc w jego lekko zmrużone ciemne oczy i słuchając niskiego chropawego głosu, gotowe były uwierzyć we wszystko, co im mówił. Kolejnym z atutów Morawskiego była fizjonomia, jaką obdarzył go los. Dobrze zbudowany brunet o zmęczonej twarzy Humphreya Bogarta mógł się podobać niewiastom. Wiedział o tym i bez jakichkolwiek skrupułów to wykorzystywał.

Zawsze zajmował stolik w rogu, żeby za plecami mieć ścianę, a przed sobą widok na całą salę. Czuł wówczas, że ma wszystko pod kontrolą. Przez pewien czas przypatrywał się gościom, a później wybierał swoją ofiarę. Z mężczyznami był ten kłopot, że trzeba było co chwilę stawiać im wódkę, wysłuchując pomiędzy jedną a drugą kolejką sprośnych dowcipów i starych jak świat historii o relacjach damsko-męskich opowiedzianych soczystym, samczym językiem. Na naprawdę cenne informacje należało poczekać, aż delikwent spije się na tyle, że straci instynkt samozachowawczy i zacznie mówić rzeczy, których na trzeźwo nie wypowiedziałby nawet w samotności. Z kobietami było o tyle łatwiej, że szybciej się upijały, a równie mocno jak alkohol działał na nie sam Nikodem. Oprócz tego gdy już raz mu zaufały, to potrafiły zwierzyć się ze wszystkiego. Niektórych rzeczy wolałby nie słyszeć, ale nic nie mógł na to poradzić. Niczym spowiednik musiał cierpliwie wysłuchać do końca, a później odcedzić ziarno od plew. Informacje istotne od zbędnych.

Dzisiejszego wieczoru mógł zostać w mieszkaniu i nie przychodzić do restauracji Europejska, ponieważ jutro wyjeżdżał z miasta. Miał nowe zadanie wyznaczone przez przełożonych. Wolał jednak spędzić część nocy poza domem. Nie chciał wysłuchiwać utyskiwań swojej schorowanej matki, która w czasie wojny straciła dwóch starszych synów i męża i teraz była wobec niego nadopiekuńcza. Poza tym dobrze zdawał sobie sprawę z tego, że matka się domyśla, czym zajmuje się jej jedyny ocalały potomek. Ona i on nadawali na zupełnie innych falach. Starsza kobieta żyła przeszłością, pielęgnując pamięć o czasach przedwojennych, on natomiast był bezgranicznie oddany nowej władzy ludowej. Wierzył w nią, tak jak matka wierzyła kiedyś w Piłsudskiego.

Zapalił papierosa i po raz nie wiadomo już który zaczął się zastanawiać, jak wszystko by się potoczyło, gdyby jego dwaj bracia nie polegli w czasie wojny. Obaj należeli do AK – organizacji, której członków teraz zwalczał. On też się kiedyś rwał, by wstąpić w jej szeregi, jednak matka się na to nie zgadzała, mówiąc, że chce przy sobie zostawić chociaż jednego z synów, który pomagałby jej przetrwać ciężką okupacyjną codzienność. Bracia z miejsca poparli ten pomysł, nie chcieli ryzykować życia swojego brata, którego wciąż traktowali jak małego chłopca. Dla nich Nikodem, chociaż w 1940 roku miał już dwadzieścia lat, wciąż pozostawał za młody na udział w konspiracji. Później Morawski tak bardzo wczuł się w rolę opiekuna matki, że całkowicie przestał myśleć o wstąpieniu do Armii Krajowej. Wiadomość o śmierci synów zupełnie załamała panią Morawską, a Nikodema utwierdziła w słuszności decyzji, do której podjęcia został poniekąd zmuszony przez najbliższą rodzinę.

Teraz dorosły Nikodem ścigał niedobitków z AK, jakby chciał wziąć odwet za to, że kiedyś sam nie został jednym z jej członków. A może robił to na przekór całej rodzinie – ojcu piłsudczykowi, braciom akowcom, chcąc im pokazać, że dokonali złego wyboru życiowej drogi? Wszyscy oni już nie żyli, tymczasem on miał się całkiem dobrze i był pupilkiem przedstawicieli najwyższych władz, którzy widzieli jego duży potencjał.

Nikodem zgasił papierosa w popielniczce, poprawił krawat, wstał od stolika i szybkim krokiem ruszył w stronę brunetki, którą ujrzał przy barze. Nie mógł się powstrzymać. Ta kobieta, gdy ją tylko ujrzał, od razu przykuła jego uwagę. Długa czerwona suknia spływała aż do podłogi, sprawiało to wrażenie, że piękna nieznajoma jakby sunęła w stronę bufetu. Teraz, gdy usiadła na wysokim stołku barowym i założyła nogę na nogę, Nikodem zauważył, że suknia ma tak wielkie rozcięcie, że odkrywa aż udo kobiety. Widok, jaki ukazał się jego oczom, sprawił, że na moment zabrakło mu powietrza. Szybko zajął wolne miejsce obok niej. Udając roztargnienie, jakby mimochodem zerknął na jej twarz. Ich spojrzenia na moment się skrzyżowały. Nikodem uśmiechnął się lekko. Kobieta odwzajemniła uśmiech. Jej bajecznie czerwone usta rozchyliły się i po raz pierwszy usłyszał głos, którego miał nie zapomnieć do końca życia.

– Mam na imię Wiera – powiedziała płynną polszczyzną, w której brzmiał ledwo rozpoznawalny rosyjski akcent.

– Nikodem – odparł po chwili zdezorientowany chłopak. – Bardzo mi miło.

Kobieta uśmiechnęła się i bez skrępowania zaczęła mu się przyglądać, jak zwykli to czynić chłopi na targu, zanim zdecydują się na zakup młodego byka. Jej spojrzenie błądziło po całym jego ciele, nie pomijając żadnego szczegółu.

– Może być jeszcze milej – rzekła nieco lubieżnym tonem. – Napijemy się?

– Tak, oczywiście. – Nikodem wciąż był w szoku. Dotychczas nigdy nie spotkał się z takim zachowaniem u kobiety. Zwykle starały się być powściągliwe, siląc się na pruderię. – Co ci zamówić?

Wiera nachyliła się w jego stronę, tak że jej usta delikatnie muskały jego ucho. Poczuł słodki zapach perfum i ciepło oddechu na skórze. Ta bliskość działała na niego bardzo podniecająco. Najchętniej od razu by stąd wyszedł i zaprosił dziewczynę do jednego z hotelowych pokoi.

– Weź dla mnie kieliszek szampana i chodźmy zatańczyć.

Nikodem złożył zamówienie. Dla siebie wziął setkę wódki. Miał ochotę na piwo, ale nie chciał wyjść na prostaka, raczącego się złocistym napojem, po którym zawsze dokuczały mu wzdęcia i co chwilę musiał biegać do toalety.

Wiera podniosła kieliszek i stuknęła nim w literatkę Nikodema.

– Za spotkanie! – wzniosła toast. – Chodźmy zatańczyć – powiedziała, kiedy już upiła nieco szampana.

Nikodem odstawił niedopitą literatkę. Zsunął się z wysokiego stołka barowego krzesełka i podał rękę kobiecie. Na parkiecie tańczyło już kilka par w rytm muzyki granej przez czteroosobowy zespół. Dzisiejsza noc, ostatnia przed wyjazdem z miasta, zapowiadała się na wyjątkowo udaną. Nikodem uśmiechnął się pod nosem i delikatnie objął smukłą w pasie, cudownie pachnącą Rosjankę, która natychmiast przylgnęła do niego swym rozgrzanym ciałem.

6.

Majowy wieczór był jeszcze na tyle chłodny, że Jan Wolak, przedwojenny komisarz warszawskiej policji, dokładnie zapiął wszystkie guziki wojskowego płaszcza i przysunął się bliżej płonącego na leśnej polanie ogniska. Z dumą i z pewnym namaszczeniem dotykał niewielkich okrągłych guzików, na których wygrawerowany był polski orzeł w koronie. W Polsce, w której teraz przyszło mu żyć, godło kraju prawie się nie zmieniło. Wciąż widniał na nim dumny biały orzeł na czerwonym tle, tyle że na jego głowie nie było już złotej korony. Zdjęli ją ci, którzy przyszli w czterdziestym piątym wyzwalać nadwiślański kraj. Mała złota korona, niby drobny, niewiele znaczący szczegół. Komisarz obiecał sobie, że nie wyjdzie z lasu, nie wypuści z rąk pistoletu, dopóki korona nie wróci na głowę orzełka. Dopiero wtedy Polska naprawdę będzie wolna i niezależna. Tuż po zakończeniu wojny takich jak Wolak było wielu. Teraz, po upływie trzech lat, ich liczba znacznie się zmniejszyła. Niektórzy zginęli w walce, lecz większość z tej walki po prostu zrezygnowała. Każdego roku po zimie coraz mniej chłopaków wracało wraz z wiosną do lasu. Pozostawali w cywilu. Zakładali rodziny, szukali pracy, stawali się obywatelami Polski Ludowej. Wolak nie miał im tego za złe. Nawet ich rozumiał. Pewnie sam też by tak postąpił, w końcu miał już pięćdziesiąt lat i coraz ciężej było mu znosić trudy partyzanckiego życia. Jednak on nie miał do kogo ani do czego wracać. Jemu został tylko las. Był człowiekiem wyrzuconym poza nawias społeczeństwa. Wyklęty, musiał żyć wśród do siebie podobnych. W swoim ukochanym mieście był zanadto znany, żeby znaleźć jakieś zajęcie i spokojnie egzystować. Przez władze oskarżony został o kolaborację z Niemcami w czasie wojny i ciążył na nim wyrok śmierci. Miał zbyt wielu wrogów, zwłaszcza wśród tych, których przed wojną ścigał, a którzy teraz byli na wolności i czekali tylko, by odegrać się na swoim prześladowcy. Było to możliwe, ponieważ za schwytanie Jana Wolaka wyznaczono wysoką nagrodę. Na domiar złego stary komisarz powoli zaczynał tracić wiarę, że jego ojczyzna stanie się w pełni suwerennym krajem, a na głowę orzełka powróci upragniona złota korona. Miny jego o wiele młodszych towarzyszy, którzy wołali na niego „ojciec”, również mówiły o pewnym zniecierpliwieniu i powątpiewaniu.

Tej wiosny na miejsce zbiórki powróciło dwudziestu czterech chłopaków. W zimowych kwaterach zostało jedenastu. Przy takim rozwoju wydarzeń, za dwa, najdłużej trzy lata, partyzantka w Polsce przestanie istnieć – pomyślał, grzejąc nad ogniskiem zmarznięte dłonie.

– Coś się tak zadumał, ojciec? – spytał go szczupły, wysoki, na oko najwyżej dwudziestoletni chłopak o gęstych kruczoczarnych włosach, z charakterystyczną blizną biegnącą przez cały lewy policzek. Blizna ta była pamiątką po brutalnym przesłuchaniu, jakiemu poddało go UB.

– O naszej doli niełatwej myślę, „Bohun”. – Wolak lubił tego chłopaka. A kiedy dowiedział się, że od jedenastego roku życia jest on sierotą i przez całą okupację musiał sam sobie radzić, zaczął go otaczać ojcowską opieką. Rozmawiał z nim na wiele tematów, chłopaka najbardziej interesowały tajniki policyjnej pracy. Godzinami mógł wysłuchiwać opowieści Wolaka o prowadzonych przez niego przedwojennych śledztwach. Największe zainteresowanie wzbudzała u Bohuna historia dochodzenia, jakie Wolak prowadził wraz z niemieckim oficerem kripo podczas wojny, kiedy to ścigał seryjnego mordercę zabijającego gestapowców i działaczy Armii Krajowej. Młody chłopak nie potrafił zrozumieć, że ten epizod z życia komisarza wystarczył powojennym władzom do oskarżenia go o kolaborację i stał się podstawą do wydania nań wyroku śmierci.

Bohun przyjacielsko klepnął komisarza w plecy.

– Nie ma co nad tym myśleć! Teraz należy cieszyć się nadchodzącą wiosną i mieć nadzieję, że Andrzej pomyśli o jakiejś akcji dla nas, żebyśmy się po zimie trochę rozruszali!

Wolak spojrzał na chłopaka. Uśmiechnął się i powiedział:

– Wam, młodym, wszystko wydaje się takie proste.

– Gadasz, ojciec, jakbyś miał ze sto lat! – Bohun roześmiał się, a chwilę później ściszył głos i nieco konfidencjonalnym tonem spytał: – A może ty już coś wiesz? Byłeś już na naradzie u dowództwa?

Wolak zrobił tajemniczą minę.

– Daj, młody, machorkowego, to może ci coś zdradzę.

Bohun pospiesznie sięgnął do kieszeni płaszcza podobnego do tego, który miał na sobie komisarz, i wyjął pomięte pudełko papierosów.

– Częstuj się, ojciec – powiedział, podsuwając je komisarzowi – i mów, co wiesz!

Wolak wyciągnął jednego papierosa, schylił się i podniósł z ogniska tlącą się gałązkę, od której przypalił sobie i Bohunowi.

– Otóż, mój drogi młody przyjacielu – zaczął poważnym tonem – muszę ci z przykrością oznajmić, że w tej chwili mój stan wiedzy jest taki sam jak twój. Andrzej poszedł do Baśki i jeszcze nie wrócił, tak więc narady na razie nie było.

– Psiakrew! – zaklął Bohun, zły na siebie, że dał się podpuścić komisarzowi.

Wolak roześmiał się głośno. Partyzanci zgromadzeni wokół ogniska spojrzeli na nich z zaciekawieniem. Wszyscy w milczeniu grzali się przy ogniu i podobnie jak Bohun czekali na mającą odbyć się dzisiaj naradę. Nudziło im się bezczynne siedzenie. Po ciężkiej, leniwej zimie rwali się do walki.

Zrezygnowany Bohun miał już zasiąść wraz z innymi, kiedy zza drzew po cichu wyłoniła się postać dowódcy.

– Czy ktoś tu, do jasnej cholery, stoi na warcie! – wrzasnął Andrzej, podchodząc do ogniska. Od razu widać było, że jest w złym humorze. Zawsze udawało mu się niepostrzeżenie wemknąć do obozu i nigdy z tego powodu nie robił chłopakom wyrzutów. Każdy wiedział, że Andrzej, nazywany przez pozostałych „Rysiem”, umie bezszelestnie się skradać. Las sprawiał, że dowódca był niewidoczny.

Wolak wyprostował się i tonem służbisty rzekł:

– Melduję, że wartownicy chwilę wcześniej, przed pana przybyciem, donieśli nam, że jeden człowiek idzie od wsi w naszą stronę. Spytali, czy mają doń strzelać, na co im odpowiedziałem, że w żadnym wypadku, gdyż to z pewnością nasz dowódca wraca z bardzo ważnego spotkania z miejscową ludnością…

– Dość! – przerwał mu Andrzej. Jego twarz nie była już jednak tak stężała ze złości i po chwili znacznie spokojniejszym i przyjaznym tonem dodał: – Za pięć minut szefowie grup mają stawić się u mnie na naradę!

– Tak jest! – krzyknął Wolak.

***

Główna kwatera partyzantów z oddziału „Rysia” mieściła się w zbudowanej z drewnianych bali chałupie, która jeszcze przed wojną z 1914 roku pełniła funkcję leśniczówki. W latach dwudziestych, kiedy zmarł stary leśniczy Cyranka, jego następca nie chciał mieszkać wraz z rodziną w głębi lasu, bojąc się napaści jednej z wielu band grasujących w tych okolicach. Nadleśnictwo przychyliło się do jego próśb i wybudowało nową leśniczówkę, która stała teraz na pograniczu lasu i wsi. Nowy leśniczy, widząc przez okna swojego lokum zabudowania wiejskie, od których dzieliło go nie więcej niż pół kilometra w linii prostej, mógł czuć się bezpiecznie. Tymczasem o starej leśniczówce pomału zapominano. Kiedy podczas wojny ukrywający się w lesie partyzanci zupełnie przypadkiem na nią trafili, natychmiast zaadaptowali ją na swoją kryjówkę. Wojna się skończyła, a stara drewniana chata nadal służyła ukrywającym się w lesie ludziom. Jej położenie było idealne. W głębi gęstego lasu, gdzie mało kto się zapuszczał, przykryta koronami drzew była niewidoczna nawet dla przelatujących nisko nad lasem samolotów zwiadowczych. Składała się z trzech izb, z których jedna służyła za kuchnię, druga przeznaczona była dla dowódcy, w niej też odbywały się narady. Trzecia, największa i pozbawiona jakichkolwiek mebli, była sypialnią. Na drewnianej podłodze leżały rozłożone materace i koce.

Wolak wszedł do pokoju dowódcy i zamknął za sobą drzwi. W środku, przy niewielkim kwadratowym stole siedzieli już trzej mężczyźni – Andrzej, Jerzy i „Szopen” – młody chłopak, zawdzięczający swój pseudonim charakterystycznej szopie włosów, których nie potrafił ujarzmić żaden fryzjer. Ponadto Szopen potrafił grać na organkach, dzięki czemu wieczory spędzane przy ognisku nie były nudne.

– Przepraszam za spóźnienie – powiedział Janek, siadając na krześle.

Andrzej kiwnął tylko głową i od razu zaczął mówić:

– Panowie, wieści, które chcę wam przekazać, nie napawają optymizmem. – Przerwał na moment i powiódł wzrokiem po zgromadzonych. Jego spojrzenie nieco dłużej zatrzymało się na Jerzym. – Jurek, twój ojciec powiedział mi, że było u niego dzisiaj UB. Szukali cię.

Blondyn o krótko obciętych włosach i przenikliwie niebieskich oczach uśmiechnął się, wzruszając ramionami.

– Bo to pierwszy raz byli po mnie?

Ryś zmarszczył brwi, nabrał powietrza i powoli, siląc się na spokój, rzekł:

– Tym razem jednak zagrozili, że jak pojutrze wrócą i nie zastaną cię w domu, to zabiorą twojego ojca.

Blondyn spojrzał na Andrzeja, jakby chciał się upewnić, że to, co przed chwilą usłyszał, jest prawdą. Twarz przyjaciela była jednak kamienną maską, pozbawioną jakichkolwiek emocji. Wyczytał z niej jedynie, że sprawa jest poważna i bardzo trudno będzie znaleźć właściwe rozwiązanie.

– A to skurwysyny! – wycedził przez zaciśnięte zęby.

– Nie możemy urządzić na nich zasadzki? – spytał Szopen.

Andrzej pokręcił głową.

– Absolutnie nie może im się stać krzywda, w przeciwnym razie zemściliby się na całej rodzinie Jurka.

– Impas – skwitował krótko Wolak, rozpinając guziki płaszcza, gdyż zrobiło mu się za ciepło.

– Twój ojciec powiedział, że masz zostać w lesie. Nie chce, żebyś dostał się w ich ręce.

Jurek spojrzał na przyjaciela.

– Ale przecież nie mogę żyć jego kosztem!

Andrzej nic nie odpowiedział.

Wolak uporał się z ostatnim guzikiem. Wstał, zdjął płaszcz, położył go na stojącej pod ścianą kozetce i powiedział:

– Wybacz, że wtrącam się w wasze rodzinne sprawy, ale chyba rozumiem twojego ojca. Ile on ma lat?

– Czterdzieści osiem – odparł Jerzy.

Wolak pokiwał głową.

– Ja mam już pięćdziesiąt i uwierz mi, że gdybym był na jego miejscu, to postąpiłbym tak samo. Każdy normalny ojciec gotowy jest poświęcić wszystko, nawet życie, dla swojego dziecka. I nie wolno mu tego zabraniać!

– Czy wam wszystkim odebrało rozum?! – krzyknął Jerzy, podrywając się z krzesła. – Mam pozwolić, żeby zabili ojca i co dalej?! Jak będę mógł żyć z tą świadomością?!

Andrzej przez jakiś czas obserwował chodzącego nerwowo po małym pomieszczeniu Jurka. Przypominał mu teraz wściekłe zwierzę zamknięte w za ciasnej klatce.

– Nikt nie powiedział – odezwał się w końcu – że go zabiją. Z tego, co zdążyłem się zorientować, nic na niego nie mają. Może tylko potrzymają go kilka dni, żeby cię nastraszyć, a jak zobaczą, że nic nie wskórali, to wypuszczą?

– Chyba sam nie wierzysz w to, co mówisz!

– Wierzę czy nie, musimy zaryzykować. Nie mamy innego wyjścia. Zapewniam cię, że twój ojciec jest dla mnie ważny i zrobię wszystko, co w mojej mocy, by go ochronić.

– Może ukryjmy go u nas? – zaproponował Szopen.

– Jeżeli to rozwiązałoby sprawę – zaczął tłumaczyć Ryś – to wierz mi, że pan Michał byłby w tej chwili z nami. Zastanów się, co zrobiliby ubecy, gdyby pojutrze nie zastali w domu ani Jurka, ani jego ojca?

W pokoju na chwilę zapanowało milczenie.

– Zabraliby Basię i jej matkę, a całe gospodarstwo puścili z dymem – dokończył cierpko Andrzej.

– Czego od nas oczekujesz? – spytał Wolak.

Dowódca wzruszył ramionami.

– Na pewno nie tego, że za chwilę któryś z was poda mi gotowe rozwiązanie problemu. Proszę jednak, żebyście przez noc zastanowili się nad tym, co wam powiedziałem, i jeżeli przyjdzie wam do głowy jakiś pomysł, to…

– Na pewno cię o tym poinformujemy – przerwał Andrzejowi Wolak. – Jest jeszcze coś.

– Słucham?

– Chłopaki zaczynają się nudzić – zaczął niepewnie, wiedząc, że to nieodpowiedni moment na tego typu sprawy. – Dopytują, kiedy wyruszymy na akcję.

– Muszą jeszcze trochę się wstrzymać. Broni mamy pod dostatkiem, pieniądze też na razie są… – Andrzej zawahał się, po chwili jednak kontynuował: – Powiedz im, żeby się ogolili i odświeżyli, to na niedzielę dostaną przepustkę. W Wólce organizują potańcówkę. W kwestii rozrywek na razie to im musi wystarczyć.

Szopen uśmiechnął się szeroko, jakby już zapomniał o problemach Jerzego i jego rodziny.

– Czy ja również dostanę przepustkę na sobotę?

Andrzej spojrzał na niego z roztargnieniem. Jego umysł zaprzątnięty był teraz dużo ważniejszymi sprawami.

– Przynajmniej ośmiu chłopaków ma zostać tutaj, na miejscu. Reszta może iść na zabawę. – Odwrócił się w stronę Wolaka. – Janek, ty zdecydujesz, kto zostaje, a kto może iść!

Stary komisarz nie był zadowolony, że to jemu przypada ta niewdzięczna rola. Z doświadczenia wiedział, że większość chłopaków zechce pójść na zabawę i trudno mu będzie znaleźć ochotników, którzy zostaną.

– Jeżeli nie macie więcej żadnych pytań, to możecie się rozejść.

Mężczyźni powoli zaczęli opuszczać pokój narad.

– Jurek! – zawołał Andrzej. – Zostań jeszcze chwilę.

Blondyn przepuścił w drzwiach wychodzącego Wolaka, który znowu mocował się z guzikami płaszcza, i wrócił do stołu, przy którym wciąż siedział jego dowódca i przypuszczalnie przyszły szwagier.

7.

Komendant podwarszawskiej komendy Urzędu Bezpieczeństwa z niezadowoleniem spojrzał na pogniecioną koszulę, którą miał na sobie poprzedniego dnia. Podniósł ją z oparcia krzesła i podetknął pod nos. Chwilę wąchał, mając nadzieję, że i dzisiaj nadaje się do włożenia. Skrzywił się i z niesmakiem spojrzał na widoczne pod pachami żółte plamy zaschniętego potu. Ze złością zmiął koszulę i rzucił ją na środek pokoju. Usiadł na łóżku. Utkwił wzrok w podłodze i zaczął intensywnie myśleć.

Jego żona zginęła podczas wojny w jednym z nalotów. Tak ją kochał, że wciąż nie mógł o niej zapomnieć, dlatego też nie potrafił spojrzeć na żadną inną kobietę. Coraz częściej jednak zdawał sobie sprawę, że ten stan rzeczy będzie musiał ulec zmianie. Dzisiejszy poranek jeszcze mocniej go w tym utwierdzał. Pognieciona, brudna koszula, niezacerowane skarpetki i brak czegoś ciepłego na kolację znaczyły dla niego dużo więcej niż możliwość przytulenia się do rozgrzanego kobiecego ciała. Powoli w jego głowie dojrzewała myśl, że musi znaleźć sobie żonę. Pensja, którą co miesiąc otrzymywał, nie była niska, ale z całą pewnością nie wystarczyłaby na luksus, jakim jest wynajęcie służącej. Z tych powodów jedynym wyjściem był powtórny ożenek. Sytuacja była o tyle komfortowa, że Hrabski, mężczyzna jeszcze w sile wieku, bo raptem czterdziestojednoletni, nie musiał w swój przyszły związek lokować uczuć. Przy wyborze kandydatki na żonę powinien kierować się raczej rozumem niż sercem. Czysty pragmatyzm mógł mu załatwić zawsze czystą i wyprasowaną koszulę.

Dziś Hrabski znajdował się w nie lada tarapatach. Za godzinę musiał być w pracy, by powitać przysłanego z Warszawy oficera, który przez nie wiadomo jak długi czas miał mu patrzeć na ręce. Nie mógł więc już pierwszego dnia zrobić złego wrażenia na człowieku, który przez cały swój pobyt tutaj będzie szukał pretekstu, aby dopiec małomiasteczkowemu komendantowi. Dlatego należało czym prędzej znaleźć świeżą bieliznę, koszulę oraz wyczyścić obuwie, żeby w pełnym blasku zaprezentować się przed tą wielkomiejską szychą.

Komendant ciężko podniósł się z łóżka, wciągnął spodnie, złapał stojące na taborecie ocynkowane wiadro i nie zamykając za sobą drzwi, wyszedł z mieszkania. Na korytarzu nie spotkał nikogo z sąsiadów. Szybko zbiegł po schodach i po kilku chwilach znalazł się na podwórzu kamienicy. Odetchnął głęboko świeżym, rześkim powietrzem i skierował się w stronę studni. Napełnił wiadro zimną wodą, a potem ostrożnie, by nic nie rozlać, wrócił do mieszkania. Nie chciało mu się rozpalać pod kuchnią, dlatego ogolił się i umył w lodowatej studziennej wodzie. Miało to tę zaletę, że taka toaleta wpłynęła na niego trzeźwiąco.

Kiedy już zakończył poranne ablucje, wlał trochę wody do emaliowanego, poobijanego kubka, włożył doń grzałkę i czekał, aż się woda zagotuje. Nasypał do środka dwie łyżki chińskiej herbaty i powoli zaczął mieszać łyżeczką. Oddawał się przy tym czynności, która być może nie była jego najmocniejszą stroną, ale bez której pełniona przez niego funkcja nie miałaby racji bytu.

Mieszając herbatę, komendant intensywnie myślał.

Po wielu brzdęknięciach metalowej łyżki o blaszany kubek wyjął ją, oblizał i z pieczołowitością odłożył na stół wyglądający niczym pobojowisko. Podniósł kubek, upił trochę gorącej herbaty, oblizał się i ponownie opuścił mieszkanie. Poszedł na sam koniec korytarza, zatrzymał się przed ostatnimi drzwiami. Dłonią przeczesał włosy, a później energicznie zastukał w drewnianą futrynę. Po chwili za drzwiami mieszkania rozległo się jazgotliwe ujadanie psa. Hrabski skrzywił się mimowolnie. Nie lubił zwierząt, od zawsze wyznawał zasadę, że ludzie i zwierzęta nie powinni mieszkać razem.

– Kto tam? – usłyszał zza drzwi kobiecy głos, próbujący przekrzyczeć wciąż szczekającego kundla.

– To ja, pani sąsiadko – odezwał się równie głośno komendant, bojąc się jednocześnie, że pobudzi sąsiadów, którzy pomyślą, że ma romans z właścicielką czworonoga. – Mam do pani pilną sprawę!

– Już panu otwieram, tylko zamknę w kuchni Marszałka! – odkrzyknęła kobieta.

Hrabski ponownie się skrzywił. Jak bardzo trzeba być popieprzonym, żeby tak nazwać swojego psa! Stał jednak cierpliwie. Wiedział, że nie ma wyjścia. Przede wszystkim musi być miły dla tej wariatki, której nie cierpiał. Zresztą chyba z wzajemnością.

Jego dalsze rozmyślania przerwał zgrzyt zamka oraz skrzypienie otwieranych drzwi, w których ukazała się niewysoka, szczupła kobieta o gęstych ciemnych włosach opadających na ramiona.

– Słucham? – spytała, a Hrabski od razu zrozumiał, że sąsiadka nie zamierza zaprosić go do środka.

– Pani Wandziu… – odezwał się, rozglądając po korytarzu w obawie, że któryś z sąsiadów może przypatrywać się całej tej scenie. Dopiero mieliby powody do plotek. Hrabski, komendant Urzędu Bezpieczeństwa, romansuje z wdową po zaginionym podczas wojny oficerze Wojska Polskiego! – …mam do pani ogromną prośbę…

Kobieta owinęła się szczelniej szlafrokiem i patrzyła wyczekująco na Hrabskiego, który niespodziewanie zamilkł, jakby zapomniał języka w gębie.

– No niech pan wreszcie powie, o co chodzi? Jak mogę panu pomóc?

– Otóż… mam dzisiaj bardzo ważne spotkanie i potrzebuję świeżej koszuli! – wypalił jednym tchem Hrabski.

Sąsiadka z niedowierzeniem i zaskoczeniem przypatrywała się swojemu porannemu niespodziewanemu gościowi.

– I pomyślałem – kontynuował mężczyzna – że może znajdzie pani u siebie jakąś koszulę po mężu. Byliśmy podobnego wzrostu i pewnie by na mnie pasowała…

Kobieta z niedowierzaniem pokręciła głową.

Hrabski sklął siebie w myślach za idiotyczny pomysł, który przyprowadził go pod te drzwi. Zrezygnowany machnął ręką i zaczął się odwracać, by odejść, kiedy usłyszał nieco rozbawiony głos sąsiadki:

– Proszę, niech pan wejdzie. Myślę, że znajdzie się jakaś odpowiednia koszula.

Komendant odetchnął. Próbował się nawet uśmiechnąć, ale nie bardzo mu to wyszło. Wciąż nie wierząc w to, co usłyszał, wszedł do mieszkania sąsiadki.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz