Spis treści

Karta redakcyjna

Mamo Broniu, zabierz mnie do szpiegów!

Przypisy

Tytuł oryginału: КРЕЩЕНЫЕ КРЕСТАМИ

Opracowanie redakcyjne: BARBARA KACZAROWSKA

Korekta: JANINA ZGRZEMBSKA, BEATA WYRZYKOWSKA

Projekt okładki: TOMASZ LEC

Skład i łamanie: PLUS 2 Witold Kuśmierczyk

Copyright © 2009, by Vita Nova Publishers, Eduard Kochergin
Agreement via www.nibbe-wiedling.com
For the Polish edition
Copyright © 2017, Noir sur Blanc, Warszawa

ISBN 978-83-65613-16-5

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa
e-mail: nsb@wl.net.pl
księgarnia internetowa: www.noirsurblanc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

MAMO BRONIU, ZABIERZ MNIE DO SZPIEGÓW!

Pierwsze uświadomione wspomnienie w moim życiu jest związane z sufitem. Może często chorowałem albo był inny powód...

Urodziłem się z przerażenia: mego ojca Stiepana aresztowano za cybernetykę[1] i matka wydała mnie na świat dwa miesiące przed czasem.

Lubiłem, leżąc w łóżku, wodzić wzrokiem po potrójnie profilowanym gzymsie, zdobiącym wysoki sufit w moim pokoju. Mogłem godzinami przyglądać się fantazyjnym wygięciom jego przedziwnych łodyg i liści, wędrować myślą po krętym labiryncie odstępów między nimi, a w razie złej pogody kryć się pod największymi z nich. W jasnych chwilach, zwłaszcza gdy świeciło słońce, przepływałem sobie po gładzi sufitu na sam środek, na równie bogato zdobioną barokową rozetę, i zjeżdżając po zabytkowym żyrandolu z trzema aniołkami podtrzymującymi po trzy lichtarzyki z żarówkami, wracałem do łóżka.

Drugie wspomnienie dotyczy chrztu i kościoła na Newskim Prospekcie[2]. Wiążą się z nim odczucia. To znaczy, nie rozumiem jeszcze, co się dzieje, ale przyswajam sobie to wszystko. Ojczulek ksiądz coś ze mną robi, chłopcy ubrani na biało wymachują i dymią błyszczącymi zabawkami podobnymi do choinkowych. Dużo bieli, bardzo dużo bieli – ubrania, kwiaty, światło. Zapach dymu jest obcy i daleki, wydaje mi się też, że wszyscy jakby gdzieś się trochę śpieszą i jest w tym coś niepokojąco nienaturalnego. Zwykle uśmiechnięty – nawet, według mojej matki Broni, podejrzanie często uśmiechnięty – teraz się nie uśmiecham.

A, jeszcze przypominam sobie stopnie prowadzące do kościoła. To była moja pierwsza próba życiowa (aresztowania ojca przecież nie pamiętam). Nie wiem, czemu kazano mi je pokonać samemu – wdrapywałem się z wielkim trudem, na wszelkie sposoby: na stojąco, na kolanach, pomagając sobie rękami, przetaczając się... Pewnie byłem wtedy jeszcze całkiem mały.

To było moje pierwsze w życiu wyjście w świat, pierwszy w życiu teatr, pierwsza muzyka i pierwsza, nieuświadomiona jeszcze miłość. Gdybym tego nie miał w pamięci, na pewno moje losy potoczyłyby się inaczej.

Był już rok 1939, kiedy wreszcie przemówiłem. Późną jesienią, i tylko po polsku. Przecież moja matka była Polką, a ojciec Rosjanin siedział w Wielkim Domu[3]. Dotychczas, gdy próbowano mnie zagadywać, najwyżej się uśmiechałem, zresztą i tak uśmiechałem się więcej, niż było trzeba. Siedziałem ubabrany wszystkim, czym się dało, i rozpływałem się w uśmiechu... Aż tu nagle mówię – od razu i dużo. Oczywiście mama Bronia się ucieszyła i wydała polski obiad z soczewicą, marchewką – i gośćmi.

Przyszli po nią na drugi dzień rano. Najpierw weszła do przedpokoju dozorczyni Faina, Tatarka, potem ugrzeczniony wojskowy z teczką, a za nim jeszcze jacyś. Wojskowy spytał uprzejmie mamę o nazwisko, imię, kilka razy zapytał, czy jest Polką, a tamci zaczęli grzebać w rzeczach, biurkach i łóżkach. Usiłowałem im powiedzieć, że u nas nie ma pluskiew, ale po polsku i nie wymawiając „l”. Matka poprosiła Fainę o zawołanie Janka z parteru – żeby mnie zabrał do siebie. Kiedy Janek przyszedł, Bronia pobłogosławiła mnie obrazkiem Matki Boskiej i ucałowała. Mój starszy brat Fela siedział cały czas przy oknie, kiwał się na krześle i milczał. Już przedtem był dziwny.

Faina użaliła się nade mną, wcześniakiem, i oddała Polakom z parteru „na przechowanie”. Wkrótce przyprowadziła tam Felę, bardzo roztrzęsionego, bo nie wzięli go do Wielkiego Domu, że niby na szpiegów jesteśmy za mali, ale za to niedługo oddadzą nas do jakiegoś tymczasowego domu dziecka.

Tak, byłem bardzo mały. Właziłem pod liczne stoły, sofy i tapczany w domu mego chrzestnego Janka, meblarza Polaka, i całkiem nieźle zbadałem wszelkie zakamarki pod sprzętami. Raz w szparze podstawy stołu odkryłem coś schowanego przed wszystkimi i zostałem ukarany.

Muszę powiedzieć, że stolarka, którą parał się Janek, bardzo mi się podobała. Uwielbiałem wióry. Były przepiękne i smakowicie pachniały. Nawet próbowałem je jeść.

I jeszcze pamiętam, że Fela – już po tym, jak się rozchorował od pobicia w szkole za ojca szpiega – stał długo przy wielkiej mapie Janka i wodził po niej palcem, szukając nieustannie, dokąd właściwie wywieziono ojca i matkę. Od tamtego czasu został mi jakiś uraz do szkoły. A Janek mówił, że ojca i matkę skierowano do Wielkiego Domu.

Co to za dom? Dlaczego zabierają tam szpiegów?

Wyobrażałem sobie, że w głuchym lesie, gdzie rosną strasznie wysokie drzewa, jak w bajce o Tomciu Paluchu, stoi ten dom, w którym mieszkają bracia i siostry – szpiedzy. A co to jest szpiegostwo – nikt nie wie, tylko oni. Bo to wielka tajemnica. Dlatego i las jest gęsty, i dom wielki. Takich malców jak ja tam nie zabierają, a tak bym chciał tam się dostać. Zostałem przecież sam – mój brat Fela umarł w domu wariatów na zapalenie płuc.

Przekazano mnie do państwowego zakładu i w ten sposób moje życie się upaństwowiło. Nie znałem rosyjskiego, musiałem więc znowu przestać się odzywać. Moje pszekanie[4] wściekało wielu rówieśników, co było dla mnie niebezpieczne, bo myśleli, że specjalnie tak się z nimi drażnię. Znów stałem się na długo niemową. Przewożono nas z miasta do miasta, z zachodu na wschód, byle dalej od wojny, aż w końcu znalazłem się na Syberii pod Omskiem. Smarkateria wokół mnie wrzeszczała po rosyjsku, a nawet – żebym mógł coś zrozumieć – klęła i czasem biła się ze mną.

– Czego pszekasz jak żmija, gadaj po rusku!

Tak się uczyłem rosyjskiego, a do połowy czwartego roku życia w ogóle nie mówiłem. Przytakiwałem wszystkim, ale nic nie mówiłem, niby że jestem niemową. Po rosyjsku zacząłem mówić niespodziewanie dla samego siebie dopiero w czasie wojny.

Dostawaliśmy jeść w garnuszkach. Talerzy nie było, tylko blaszane garnuszki i łyżki. Zupę, drugie, o ile się trafiło, herbatę – wszystko z jednego garnuszka. Uważano, że to normalne. Do stołówki wpuszczano dopiero, jak wszystkie stały na stole, a zanim to nastąpiło, horda głodnych dzieciaków tłoczyła się pod drzwiami. Kiedy się otwierały, rzucaliśmy się jak zwierzaki do swoich kubków. Raz do naszego stołu dosadzono pryszczatego, zasmarkanego obcego, a ten łobuz wyprzedził wszystkich i oblizawszy na naszych oczach swój brudny palec, zaczął go maczać po kolei w naszych garnuszkach. Wtedy nagle krzyknąłem coś głośno po rosyjsku – sam nie rozumiałem co, ale coś związanego ze słowem mat’. Brudas zdębiał, a pozostałych strach obleciał – oto głuchoniemy ni stąd, ni zowąd przemówił, i to aż tak. Od tego momentu zacząłem mówić po rosyjsku i stopniowo zapominałem swój pierwszy język.

Ale nie powiedziałem jeszcze o najważniejszym, o tym, co nas, dzieciaki z DP[5], w tamtych czasach nurtowało, jakie problemy roztrząsaliśmy:

– Czy wodzowie mogą być ludźmi, czy powinni być tylko wodzami i czy koniecznie muszą mieć wąsy?

– Kto lepszy: szpieg czy wróg ludu? A może to wszystko jedno? Przecież jesteśmy tu wszyscy razem.

Znajomość zawierało się od pytań:

– Ty jesteś szpiegiem?

– Nie, wrogiem ludu.

– A co, jeśli jesteś jednym i drugim, jak na przykład ja?

I jeszcze:

– Dlaczego towarzysz Lenin to dziadek? Przecież nie miał wnuków. Może dlatego, że ma brodę albo że umarł?

– Towarzysz Stalin jest przyjacielem wszystkich dzieci. Czy to znaczy, że i naszym?

Któryś ze starszych chłopaków nie wytrzymał i zapytał o Stalina wychowawczynię. Najpierw okropnie się przestraszyła, a potem złapała go za kark i zaciągnęła do dyżurujących strażników. Słyszeliśmy, jak tam głośno płakał. A mieliśmy jeszcze wiele, wiele pytań.

Osobiście uważałem, że szpiegostwo nie jest takie całkiem złe. Przecież mój rosyjski ojciec Stiepan nie mógł być kimś złym. Był nawet bardzo dobry i przystojny – spójrzcie na fotografię. A moja kochana mama śpiewała mi z czułością kołysanki:

Spi, ditia majo radnoje,

Boh twoj son chranit...

Albo:

Z popielnika na Edwasia

Iskiereczka mruga,

Chodź, opowiem ci bajeczkę,

Bajka będzie długa.

O, mamo Broniu, zabierz mnie do szpiegów. Będę z Tobą rozmawiać po polsku.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Cybernetyka była w czasach stalinowskich potępiana w ZSRR jako „imperialistyczny wynalazek”, „reakcyjna pseudonauka” – przyp. tłum.

[2] Główna ulica w Petersburgu – przyp. tłum.

[3] Potoczne określenie siedziby GPU (Państwowego Zarządu Politycznego – policji politycznej ZSRR) przy NKWD (Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych) w ówczesnym Leningradzie – przyp. tłum.

[4] Żarg. określenie języka polskiego – mówienie po polsku (ze względu na występujący w nim często prefiks ‘prze-’) – przyp. tłum.

[5] Skrót od dietprijomnik-raspriedielitiel (rozdzielczy dom dziecka przy NKWD) – przyp. tłum.