MAX CEGIELSKI

OKO ŚWIATA

od Konstantynopola do Stambułu

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2009

Wydanie I 

Warszawa 2009

Dla mojej babci – Marii Cegielskiej

„Opium! Uległość! […] Sułtan tańczący na tacy.

[…] Tak widzi Orient francuski poeta!

[…] Orient! To ziemia, na której nadzy niewolnicy

umierają z głodu”.

Nazım Hikmet, Orient i Zachód, 1924

TURCJA

STAMBUŁ

1. Ulica Divan Yolu

2. Dawna bazylika Aja Sofia

3. Pałac Topkaı

4. Dworzec Sirkeci

5. Przystanie promów

6. Most Galata

7. IMC – Targ Kupców Tekstylnych

8. Most Atatürka / Bulwar Atatürka

9. Dolna stacja najstarszego metra – Tünel

10. Uliczka Yuksek Kaldirim

11. Istanbul Modern – Muzeum Sztuki Nowoczesnej na terenie Antrepo

12. Meczet Nusretiye

13. Siedziba bractwa Mewlewitów

14. Górna stacja metra Tünel

15. Pera Palace Hotel 16. İstiklal Caddesi – Aleja Niepodległości

17. Plac Taksim, stacja metra

18. AKM – Centrum Kultury im. Atatürka

19. Dzielnica Hadżiahmet

20. Pałac Dolmabahce

PROWINCJA I MIASTO

Legenda

1. Lotnisko imienia Atatürka, stacja metra

2. Dzielnica Yenibosna, cemevi alewickie

3. Dystrykt i stocznie Tuzla

4. Dystrykt Sultanbeyli

5. Dzielnica Sargazi

6. Dworzec kolejowy Haydarpasa

7. Dzielnica Gazi Mahallesi

8. Dzielnica Küçük Armutlu

9. Dzielnica Maslak 10. Dzielnica Levent 11. Główny dworzec autobusowy, stacja metra

 Zasięg zwartej zabudowy

 Zasięg 27 dystryktów Stambułu tworzących metropolię

zamiast prologu
Extrastruggle w Antrepo

Pierwszy z plakatów przedstawia wąsatego mężczyznę w czapce, pod spodem dumne stwierdzenie: „Jakie to szczęście móc powiedzieć: jestem Turkiem”. Na kolejnych widnieją już pytania: jak to jest być Kurdem w Turcji? Być Ormianinem, komunistą, chrześcijaninem czy islamskim ortodoksem?

– A tutaj widzisz Ali Ibn Abu Taliba, zięcia proroka Mahometa i jego ucznia, obok pytanie, jak być alewitą. To jeden z mniejszościowych nurtów islamu, szczególnie popularny w Turcji. Ali jest dla nich najważniejszą, mistyczną postacią – tłumaczy mi autor plakatów, artysta ukrywający się pod pseudonimem Extrastruggle.

Jestem w Antrepo, dawnych dokach celnych Stambułu, na nabrzeżu od strony morza Marmara. Kiedyś był tu port handlowy, teraz zatrzymują się tylko wielkie statki pasażerskie, a towarowce cumują po azjatyckiej stronie miasta. Zaraz obok znajduje się Bosfor, łączący to morze z Morzem Czarnym. Dalej na zachód inna cieśnina, Dardanele, prowadzi do wód egejskich i dalej na Morze Śródziemne. Budynki wykorzystywane dziś na targi i czasowe ekspozycje to prostokątne, obskurne hale przemysłowe. Jedna z nich została niedawno przebudowana na muzeum sztuki nowoczesnej – Istanbul Modern.

Brama do dawnych terenów portowych ukryta jest na tyłach meczetu symbolizującego dziewiętnastowieczne zmiany w imperium osmańskim. Świątynię ukończono w 1826 roku i nazwano Nusretiye, czyli Zwycięska. Na pamiątkę zlikwidowania oddziałów janczarów pochodzących początkowo z branki pośród chrześcijan i zorganizowania nowoczesnej armii osmańskiej, obok, na nabrzeżu, znajdują się jej koszary. Okna w Antrepo wychodzą na morze, ale widok często zasłaniają wielkie statki wycieczkowe.

Projekt Extrastruggle’a pokazywany jest tutaj na dziesiątym biennale sztuki w 2007 roku. To piętnaście czarno-białych, prostych plakatów, których prawie już nie widać spod czerwonych napisów. W wyznaczonych do tego miejscach widzowie zamieszczają swoje komentarze. Przez dwa miesiące pokryli nimi całą ścianę: „To szczęście być Kurdem”, „Pięknie być alewitą”, „To zaszczyt być komunistą”, „To trudne być ortodoksyjnym muzułmaninem”, „To bohaterstwo być chrześcijaninem”.

– W Turcji trzeba być odważnym, by otwarcie się do tego wszystkiego przyznać. Mustafa Kemal Atatürk chciał tu zrobić Europę, stworzył państwo jednego narodu – Extrastruggle mówi łamaną angielszczyzną. – „Nie obawiajcie się i nie martwcie, purpura flagi nie zblaknie”. W naszym hymnie państwowym pełno jest takich zdań. Słowem, „jak to pięknie być Turkiem”. Nowe państwo miało jednoczyć mieszkańców Anatolii. Teraz, osiemdziesiąt lat po narodzinach republiki, trzeba rozwinąć tę ideę i pójść z nią dalej. Dziś wielu z tych, którzy są tu od wieków, czuje się wykluczonych z życia, a przecież chcą nadal mieszkać w tym kraju i zarabiać pieniądze. Chcą być obywatelami Turcji, a nie Turkami. Dziś może lepiej zmienić wymowę hymnu?

Artysta jest niewysokim, szczupłym mężczyzną z parodniowym zarostem. Krótko ścięte włosy, wymięta koszula. Pełen zapału i energii.

– Moja idea jest prosta: chodzi o to, aby każdy, kto mieszka w Turcji, Ormianin, Kurd, Grek albo jeszcze ktoś inny, niepasujący do ustroju, mógł zrozumieć te plakaty i zrobić takie samemu. Wydrukowałem dziesięć tysięcy. Ludzie brali całe naręcza. Jestem zaskoczony, ale o to właśnie chodziło, żeby idea wędrowała. Plakat żyje na ulicy, ale na murach Stambułu moje plakaty pożyłyby godzinę, dwie. W Turcji problemy, które poruszam, są uważane za bardzo trudne, to teren niebezpieczny i pełen dogmatów. Wszyscy zapomnieli o polityce, oduczyli się o niej rozmawiać. Zajęli się zarabianiem pieniędzy. Tak było wygodniej.

KONSTANTYNOPOL
imperialny kochanek

W obecnym centrum Stambułu, czyli w pobliżu dawnej dzielnicy Genueńczyków, zwanej Pera lub Galata, zatrzymywali się wszyscy słynni podróżnicy odwiedzający miasto w XIX wieku. Stąd wybierali się na drugą stronę zatoki Złoty Róg, aby oglądać zabytki. Dziś najwięcej hoteli dla setek tysięcy turystów jest właśnie w Sultanahmet, czyli na „starówce”, która była także moim pierwszym przystankiem w tym mieście. Jak większość gości z Zachodu, Stambuł zrazu przyciągał mnie jako brama. „Wrota na Wschód”. Uważałem, że malowniczych ruin oraz słynnych bizantyjskich i osmańskich budowli nie można oglądać inaczej, niż idąc śladem poprzedników. „Terra incognita” raczej się tu nie znajdzie, mury wypolerowane są spojrzeniami. Jak pisał już Ignacy Domeyko pod koniec XIX wieku:

Wejście w porannym słońcu na ogromną bosforską zatokę dokoła miastem otoczoną, z olbrzymim Stambułem na przedzie, jest czarujące, zadziwia; dodają mu uroku wspomnienia wiekowe, przeszłość historyczna.¹

Dźwiganie bagażu erudycji, który w trakcie pierwszych wojaży po świecie wydawał mi się zbędny, a w każdym razie uwierający, tutaj jest obowiązkiem. Chcę czy nie chcę, widok przesłaniają obrazy zarejestrowane przez wielu podróżników i wiele podróżniczek. Bez towarzystwa tych, którzy byli tu przede mną, w Konstantynopolu nie mam czego szukać.

Paweł Hertz w posłowiu do książki Lamartine’a Podróż na Wschód przypomina za Krasińskim, że „wolno nam Don Juana nie cierpieć, ale do Grecji musimy popłynąć z Byronem”. Pod koniec osiemnastego stulecia podróż „odbywała się równolegle po zwiedzanych obszarach i w duszy oraz umyśle podróżnika”. Jechać do Grecji z angielskim poetą oznacza poznawanie tego kraju poprzez medytację i refleksję Byrona, to jest ważniejsze od przygód. Z Turcją i Stambułem jest podobnie. Autor książki podróżniczej przestaje być „buchalterem zabytków i opisywaczem krajobrazów” – w tym zastępują go przewodniki Baedekera. Jeśli już dwieście lat temu trzeba było podróżować z czyimś opisem w ręku, to teraz tym bardziej.

Relacje podróżników zbiera Orhan Pamuk w książce Stambuł. Wspomnienia i miasto. Pisze tam, że to, na co w jego rodzinnym mieście zwracali uwagę Europejczycy, boli mieszkańców. Relacja między „tubylcem” a opisującym jego świat przybyszem pozostaje więc toksyczna, pełna miłości i nienawiści zarazem. Zwesternizowani stambulczycy krytykują to samo co podróżnicy, ale każdy negatywny opis „łamie im serce”. Ta relacja wzmacniana jest dodatkowo tym, że miejscowe elity tęsknią za każdą pochwałą ich „zachodniości”. Dlatego Pamuk twierdzi, że dziewiętnastowieczny francuski podróżnik i pisarz Pierre Loti, wielbiący w Turcji właśnie przywiązanie do tradycji i odrzucanie wartości zachodnich, nie był za swego życia popularny pośród elit Konstantynopola. Czytano go chętniej w Paryżu niż w mieście, które kochał. Noblista nie zajmuje się jednak szczegółowo tą postacią. A Loti, tłumaczony także na polski, to czołowy twórca romantycznego – i nieprawdziwego – opisu Orientu.

Jego teksty świetnie pokazują, jak można zmitologizować Wschód, a takie mitotwórcze podejście wcale nie należy do przeszłości.

Słynny badacz Edward Said w Orientalizmie referuje opinie o „orientalczykach” w nauce, literaturze i polityce Zachodu:

[…] są ukazywani jako ludzie łatwowierni, „pozbawieni energii i inicjatywy”, oddani „wylewnym pochlebstwom”, intrygom, knowaniom, a także są okrutni dla zwierząt; nie potrafią chodzić po drogach czy chodnikach. […] Ludzie Orientu są niepoprawnymi kłamcami, są „ospali i podejrzliwi”, we wszystkim różni od prostej, bezpośredniej i szlachetnej rasy anglosaskiej.

Według Saida, badania naukowe, a także dzieła kultury, malarstwo czy literatura, ciągle potwierdzały ten fałszywy obraz, tym samym dostarczając pretekstów do podbijania i sprawowania kontroli nad krajami Wschodu. Pierre Loti miał w tym procesie swój udział.

Jest zima, Stambuł cały zasypany śniegiem, przyjezdnych mniej niż w lecie, ale i tak pokoje pensjonatu w dzielnicy Sultanahmet w większości zajęte. Sprzedawcy dywanów i subiekci w księgarniach na Divan Yolu, czyli drodze do dywanu – do rady sułtańskiej, podskakują z radości na widok klientów. Ulica, która za czasów imperium osmańskiego prowadziła prosto do siedziby władcy, jest dziś centrum turystycznej infrastruktury. Tutaj znajdują się nastawione na przyjezdnych księgarnie, z cenami dużo wyższymi od tych po drugiej stronie Złotego Rogu.

Właśnie na Divan Yolu natknąłem się pierwszy raz na dzieła Louisa Marie Juliena Viauda, ukrywającego się pod literackim pseudonimem Pierre Loti. W oryginale francuskim i angielskim tłumaczeniu sprzedawano dwie jego książki poświęcone Stambułowi: debiutancką powieść Aziyadè (pierwsze wydanie 1879), którą pisarz rozpoczął wieloletnią karierę podróżnika-literata, oraz Constantinople in 1890 napisany parę lat później, podczas jego kolejnej wizyty w tym mieście (moje wydanie to prawdopodobnie fragmenty większej całości). Te pozycje trudniej zdobyć w tańszych księgarniach na Beyoğlu, nie są najwyraźniej atrakcją dla tutejszych współczesnych czytelników. Na nic się zdało to, że Francuz usiłował być bardziej turecki od Turków.

Dalej za księgarnią, gdzie kupiłem książki, znajduje się uliczka Lotiego, wraz z hotelem i kawiarnią jego imienia. Zarówno władze, jak i przedstawiciele biznesu turystycznego zachowują pamięć o pisarzu, który dołożył tyle starań, aby wpisać się w historię Konstantynopola z przełomu XIX i XX wieku – miasta, które pokochał. Mógł się pochwalić znajomością z ówczesnym sułtanem, Abdülhamidem II. A kiedy był tu po raz ostatni, tłumy podobno wiwatowały na jego cześć.

W 1879 roku Pierre Loti przybył do miasta podzielonego na dwie części. Na stary turecki Stambuł, gdzie przybysze z zachodniej Europy nie zapuszczali się nigdy po zmroku – czyli dzisiejszy dystrykt Fatih wraz z Sultanahmet – oraz na współczesne Beyoğlu po drugiej stronie Złotego Rogu. Ta dzielnica bardziej przypominała Paryż niż wyimaginowany Wschód. Stolica osmańskiego imperium, państwa określanego jako „chory człowiek Europy” (przeciwnikom wstąpienia Turcji do Unii Europejskiej warto przypomnieć, że już wtedy traktowano ją jednak jako część tego kontynentu), miała w tym okresie prawie tyle samo mieszkańców chrześcijan, co muzułmanów. Ludność samej Galaty stanowiła jedną trzecią populacji miasta. Loti podróżował w czasach, gdy istniały już biura turystyczne. W 1841 roku Anglik Thomas Cook zapoczątkował nową epokę, organizując pierwszą wycieczkę.

W 1866 roku można było wyruszyć na grupowe zwiedzanie Egiptu, a rok przed przypłynięciem Lotiego do Konstantynopola wykupić udział w pierwszej „wyprawie dookoła świata”.

Pierre Loti chciał jednak podróżować „poza utartym szlakiem”, jak to określają współczesne przewodniki. Opuścił europejską Galatę i zamieszkał po stronie tureckiej. A nawet lepiej: w samym świętym Eyüp, dzielnicy ogromnych cmentarzy i miejscu pochówku patrona Stambułu, który miał być towarzyszem proroka Mahometa. Niewiernym zabraniano tam wstępu, wejście do grobowca stawało się więc tym atrakcyjniejszym wyzwaniem. Pierre Loti nie powtórzył w trakcie swoich podróży wyczynu sir Richarda Burtona, który w przebraniu odwiedził Mekkę, również zamkniętą dla niemuzułmanów. Przeżył przygodę w mniejszej skali: z pomocą zaprzyjaźnionych derwiszów, przebrany, wszedł do grobowca Eyüpa. W ten sposób poniekąd ukoronował swoje nowe wcielenie.

W autobiograficznej Aziyadè właśnie niedaleko cmentarzy umiejscowiony jest dom alter ego pisarza – Arifa Efendiego. Pod tym pseudonimem ukrywa się przebrany za Turka i żyjący po turecku Francuz, bohater powieści. Tam, w bardzo świątobliwym otoczeniu, spotyka się ze swoją ukochaną, która wykrada się do niego z haremu bogatego kupca, któremu została poślubiona. Dzięki pierwszej z długiej listy swoich egzotycznych kochanek Pierre-Arif czuje, że nie jest tylko „białym” podglądaczem. Przestaje być widzem orientalnego spektaklu, staje się drugoplanowym aktorem. Jest na scenie, a nie przed nią. Gra jedną ze swoich życiowych ról.

Być może inni biali, widząc go w kolorowym tłumie, biorą go za Turka. Loti jest zachwycony. Życie w Turcji osmańskiej wciąż jednak pozostaje spektaklem. Ani jego literackie alter ego, ani on sam nie przechodzą na islam, nie zamieszkują w mieście. Kończy się przedstawienie, Loti szuka już nowego kostiumu, nowej roli.

Oprócz ciała Aziyadè Konstantynopol oferuje pisarzowi też inne atrakcje. Podczas kolejnej wizyty, w 1890 roku, Loti przyznaje, że spośród wszystkich miejsc, które mogą go oczarować, to miasto jest najbardziej magiczne. Nie na tyle jednak, aby ponownie tu zamieszkać. Francuz zauważa, że meczety musiały być dawniej bardziej białe, zanim „nasze zachodnie” wyziewy ich nie zniszczyły. Kiedy czytam jego wywody o meczetach, które są dla niego „niezmienną przeszłością”, gdzie w „kamieniach i marmurach leży stary muzułmański duch”, znów zaglądam do Orientalizmu Edwarda Saida. Tropiciel imperialnych wyobrażeń o Wschodzie wspomina o Lotim tylko raz, określając go co prawda jako pisarza „minorum gentium”, ale też jako przeciwwagę dla innych opisujących „jednorodny typ orientalczyka”. Domyślam się, że Said docenia barwne opisy Lotiego, które przynajmniej nie uogólniają obrazu Wschodu.

Rzeczywiście, ten francuski oficer marynarki szuka różnic, widzi je i opisuje. Obserwuje, jak zmienia się stary Konstantynopol, coraz bardziej kontrolowany przez wielkie mocarstwa i lokalnych bankierów, ale chce zachować wszystko „po staremu”, łącznie z hordami psów wałęsającymi się po ulicach, których wycie pod koniec wieku podobno nie pozwalało już ludziom spokojnie spać. Jest więc Loti turystą idealnym, który, jak my dziś, zachwyca się malowniczością rozpadających się drewnianych domów i nie przejmuje się przesadnie tym, że trudno jest w nich mieszkać. Podczas audiencji u sułtanów niepoprawny romantyk z żalem wyraża się o „otwieraniu się na zachód i modernizacji starego Stambułu”.

Panujący wtedy padyszach Abdülhamid II zawiesił działalność parlamentu zaraz na początku swoich rządów. Choć otaczał się europejskimi malarzami, choć jego pałac Yildiz niewiele różnił się w stylu od siedzib zachodnich monarchów, chciał ratować imperium, przedkładając islam nad osmanizm.

Sułtan wydawał krocie na podtrzymywanie w krajach muzułmańskich propagandy wychwalającej jego politykę panislamizmu. Ważną część jego budżetu stanowiły wynagrodzenia dla setek tysięcy szpiegów.

Sułtan nie pozwalał na rozwój przemysłu w Konstantynopolu, co było korzystne dla wyglądu osmańskiej stolicy, ale nie dla jej ekonomii. Zmodernizował natomiast wodociągi miejskie, dzięki czemu pod koniec XIX wieku woda była tam lepsza niż u progu XXI. Jednak aż do końca panowania wydawał więcej, niż jego kurczące się imperium zarabiało. Ledwo spłacił procenty od jednych pożyczek, zaciągał kolejne u różnych bankierów. Musiał zrzekać się kontroli nad rozmaitymi podatkami na korzyść wierzycieli. Uzależnienie finansowe władcy było jedną z przyczyn upadku państwa osmańskiego.

Być może dlatego Loti polubił Abdülhamida, ponieważ chciał, aby Osmanowie się nie zmieniali, aby ich kultura, społeczeństwo i wiara, podobnie jak w innych cywilizacjach Wschodu, pozostały takie, jakie były „od zawsze”. Paradoksalnie, pisarz pragnął tego, bowiem „kochał Turków”. Bardzo to ładnie brzmi, nie darzył jednak miłością Turków prawdziwych, lecz egzotycznych, takich, którzy nadawali się na temat poczytnej książki. Zmiana, rozwój, ewolucja czy rewolucja były dlań możliwe i pożądane na Zachodzie, Wschód miał pozostać skansenem. A wtedy Azję można było oczywiście łatwiej kontrolować, uzasadniać kolonialne podboje „niedojrzałością orientalczyków”. Dla Edwarda Saida orientalizm to właśnie „sposób dominowania, restrukturyzowania i posiadania władzy nad Orientem” przez artystów, naukowców i polityków.

Loti nie rozumiał, że nie modernizacja niszczy imperium, lecz nacjonalizmy, jakie ona budzi. Tak jakby dzięki swojemu dekadenckiemu romantyzmowi był zupełnie impregnowany na wiedzę o stanie współczesnego mu świata. Poza tym, czy francuski oficer, a później kapitan imperialnego okrętu, nie domyślał się, co knują dyplomaci w Paryżu, Londynie, Moskwie czy Wiedniu?

W każdym razie Pierre Loti o tym nie pisze. Zżyma się za to na turystów, którzy wysypują się z wagonów Orient Ekspresu i profanują miasto, nie czując odpowiedniego dla niego respektu. Patrzą na wszystko z „banalnym zadziwieniem” (to i poniższe określenia to cytaty z książek Lotiego), tłoczą się, aby oglądać klasyczny widok Bosforu, „stojący wysoko w rankingu turystycznych przewodników”. Tym razem jednak pisarz jest tylko widzem, a nie aktorem, jak w trakcie poprzedniego pobytu w Konstantynopolu, opisanego w Aziyadè. Przesiaduje w kawiarniach, jak na widowni „wielkiego teatru”; paląc nargile i pijąc kawę, ogląda kolorowy spektakl „wschodniego życia”. Mieszka w hotelu dla europejskich turystów. Jeden z przyjezdnych, „powielając kliszę wszystkich przewodników”, pyta Lotiego, czy rzeczywiście „na starówce” nic się ciekawego wieczorem nie dzieje. Pisarz nie dopuszcza go do konspiracji i wskazuje raczej na atrakcje nocnego życia Galaty, których było już wtedy równie wiele co w Paryżu. Po „banalnej” hotelowej kolacji ucieka sam jak najszybciej właśnie „na starówkę”, aby zanurzyć się w labiryncie uliczek, gdzie trwają obchody ramadanu – świętego miesiąca postu. Tam pośród Turków jest prawdziwe życie, do którego Loti tęskni. Już jednak następnego dnia obiaduje w swojej ambasadzie w towarzystwie trzydzieściorga innych francuskich turystów. Jak sam pisze, są to ludzie na poziomie, ale zbyt liczni „stają się inwazją”. Podczas pobytu w Egipcie, opisanego w książce z 1909 roku, głównym obiektem narzekań pisarza będą uczestnicy wycieczek organizowanych przez firmę Cooka. Pierre Loti może być cytowany jako pierwszy krytyk masowej turystyki.

Kiedy w 1900 roku przyjechał incognito do Konstantynopola, został przyłapany przez reporterów w salonach ekskluzywnego Pera Palace Hotel, gdzie mogli rozkoszować się oswojonym Wschodem pasażerowie Orient Ekspresu regularnie kursującego z Paryża. „Le Moniteur Oriental” opisywał go jako „mężczyznę, który przekroczył już czterdziestkę, wygląda na zatopionego w marzeniach, zainspirowany muzyką dobiegającą z ogrodu”. Dopiero po kunsztownym i detalicznym opisie paparazzo zdradził nam, że ten wspaniały mężczyzna z perłą w krawacie to nikt inny, jak tylko… właśnie on – Pierre Loti, powracający z sekretnej misji w Indiach i Persji. Nie wiem, czy „tajna misja” była tylko wymysłem reportera, czy też pisarz, oprócz budowania imperium wyobrażeń, budował je dosłownie jako dyplomata.

Być może to z tego właśnie pobytu w Konstantynopolu pochodzi zdjęcie, którego mam kopię. Jest to pocztówka wysłana z tego miasta w październiku 1902 roku. Widać na niej, jak głosi napis, Pierre’a Lotiego, który przebrany w „orientalny” kostium rozpiera się pośród poduszek i kobierców, obstawiony zdobioną bronią, nargilami i naczyniami. Ma na sobie turban oraz długi i biały strój Beduina. Gdyby porównać to przebranie do stylu, który prezentowali ówcześni Turcy, Loti okaże się bardziej orientalny od „orientalczyków”. Bogaci i modni mieszkańcy stolicy na przełomie wieków ubierali się już po europejsku, zachowując jedynie drobne elementy świadczące o ich osmańskości, takie jak fez, którego na tym portrecie pisarz nie ma. Możliwe zresztą, że zdjęcie zostało zrobione gdzie indziej, może w Iranie czy Egipcie albo w studiu fotograficznym we Francji. Kopia tej pocztówki sprzedawana jest w ramach „Levant Koleksyon”, czyli różnych starych fotografii z „Orientu”, dzisiejszym turystom w Stambule.

Co jednak uderza, to fakt, że już wtedy podobizna Pierre’a Lotiego nadawała się na pocztówkę. Już w 1902 roku był ikoną i symbolem turystyki szukającej wrażeń pośród orientalnych ruin i pałaców. Już wtedy jakaś wiedeńska czy paryska dama lub modny elegant uznali za właściwe wysłać portret pisarza do domu jako atrakcję, jako uosobienie zewu przygody czekającej w haremach zasnutych dymem nargili i perfum. Być może dama przed wyjazdem zaczytywała się Aziyadè, roniła łzy do haftowanej chusteczki nad miłością pięknej „orientalki”. Szukając wrażeń, które odnalazła w tekście powieści, przybyła do Konstantynopola z przewodnikiem w ręku, zamieszkała w Pera Hotel Palace. Tam z karty mogła wybrać salade de saison d’artichauts à l’orientale (plat turc), a na deser zarówno glace internationale, jak i bardziej swojski pudding à la d’Orleans (menu jednego z przyjęć podaje „Journal de Moniteur Orientale” z 7 maja 1900 roku).

Gdyby ta wyimaginowana przeze mnie postać, prototyp dzisiejszych turystek, przeczytała notatki Lotiego z Konstantynopola w 1890 roku lub z Egiptu w 1909 roku, musiałaby zmienić sposób podróżowania. Aby udowodnić, że jest prawdziwą fanką pisarza i chce go prawdziwie naśladować, musiałaby chyba sprzedać się do haremu. Tak to już bywa, że symbolem i atrakcją turystyczną przyciągającą klientów staje się ktoś, kto pisze, że turystów nie znosi.

W dzielnicy Eyüp, która sto lat temu znajdowała się poza granicami miasta, można odwiedzić jeszcze jedną kawiarnię imienia Lotiego, wymienioną nawet we współczesnym przewodniku Lonely Planet. Opisana jest tam jako miejsce, gdzie pisarz-podróżnik „zwykł siadywać, podziwiając panoramę Stambułu”. Dziś może to robić każdy przyjezdny. Oglądanie miasta z różnych dogodnych punktów widokowych jest przecież obowiązkowym rytuałem. W Pierre Loti Café można też wyobrażać sobie, jak wyglądał Konstantynopol przed upadkiem imperium osmańskiego. Ktoś obwieszony aparatami, z przewodnikiem i mapami pod pachą może pomyśleć, że otrzymuje błogosławieństwo dziewiętnastowiecznego francuskiego orientalisty. Nic bardziej mylnego. Loti przecież nie cierpiał turystów i sam za turystę się nie uważał. Jemu nie wystarczało oglądanie egzotyki ani jej dotknięcie, pragnął w życiu Wschodu zanurzyć się naprawdę. Ale to jego śladami podążać będą kolejne pokolenia obieżyświatów, zachęconych obrazami Orientu, które tworzył on i inni pisarze podróżnicy. Nikt nie przyjeżdża bowiem dziś do Miasta Miast ze względu na pomniki Atatürka i flagi republiki, lecz by zobaczyć stare imperialne zabytki. By szukać Konstantynopola, którego już nie ma: miasta „pożądanego przez świat”, owianego legendami i mitami, najdalej na zachód wysuniętego bastionu „orientalnych rozkoszy”.

KONSTANTYNOPOL
Mehmed Zdobywca

Mehmed II, zwany Fatihem, czyli Zdobywcą, jako niespełna dwudziestolatek podbił jedno z najstarszych miast, Konstantynopol, i próbował mu odebrać przeszłość, nadając nową, turecką nazwę: Istanbul. To mit, tak upadek Bizancjum widział Zachód. W rzeczywistości Osmanowie nie przestali używać greckiej nazwy, widniała wciąż w oficjalnych dokumentach. Mehmed uważał się zresztą za kontynuatora cesarstwa. Panegirysta sułtana pisał:

Nikt nie wątpi, że jest on prawowitym cesarzem Rzymian. Ten bowiem jest cesarzem, kto z mocy prawa włada stolicą cesarstwa, stolicą zaś Cesarstwa Rzymskiego jest Konstantynopol.

Propozycja Piusa II, aby Zdobywca się ochrzcił, wynikała z podobnego sposobu myślenia. Papież wierzył, że sułtan, odrzuciwszy islam, stałby się „prawowitym cesarzem Greków i Wschodu”. Jak pisze w Z dziejów imperium Osmanów Franz Babinger, „zawarte jest w tych słowach przyznanie, że Mehmed II bez zgody i błogosławieństwa papieża przywłaszczył sobie ten tytuł”. O tym, że „Turek” był uważany za samowolnego, ale jednak kontynuatora władzy w Bizancjum, świadczy też pismo Wenecjan, uznających, że część odebranych im ziem tak naprawdę należy się „mahometaninowi”, ponieważ dawniej były koloniami greckimi, zatem „cesarz Konstantynopola” jest ich spadkobiercą.

Konstantynopol zawsze budził pożądanie i był już atakowany przez Słowian, Persów, Arabów, Bułgarów i Rosjan. Wydawał się wymarzoną stolicą dla nowego imperium, o którym myślał młody władca. Padyszach traktował swoje podboje jako nową, odwróconą wersję historii Aleksandra Wielkiego – znał ją z książek, które czytał po grecku. Tyle że w XV wieku role się zmieniły, Wschód podbijał Zachód. Być może dlatego postać Mehmeda II jest dziś tak popularna pośród muzułmanów. Choć on sam chronił inne religie (między innymi prawosławie); w krajach słowianskich Konstantynopol znany był pod nazwą Carogród.

W 1453 roku upadło cesarstwo wschodniorzymskie, symboliczny spadkobierca cesarstwa zachodniego. Dlatego zdobycie Konstantynopola jest przedstawiane w europejskiej historiografii jako data końca. Tymczasem Turcy i muzułmanie – i tu się z nimi zgadzam – uważają, że 1453 rok to data początku. Wkroczenie do stolicy imperium bizantyjskiego było dopełnieniem historii, ponieważ posiadłości Osmanów otaczały już siedzibę cesarzy ze wszystkich stron. Mehmed od lat marzył o tym, co nie udało się Arabom parę setek lat wcześniej. Chciał zapisać się w dziejach, chciał przyćmić sławą wielką armię niosącą nową wiarę w początkach islamu. Kto wie, czy Konstantynopol nie był dla niego bardziej mitem niż realnym centrum ówczesnego świata. Bizancjum było gospodarczym i politycznym bankrutem, a jego stolica tak naprawdę znajdowała się w stanie upadku – za największymi ówczesnymi murami obronnymi były pola i ogrody, a nie zwarta tkanka zabudowy.

Sułtan był zdeterminowany i miał dobre pomysły. Obrońcy Konstantynopola przegrodzili Złoty Róg łańcuchem, lecz Fatih ominął tę przeszkodę, każąc wciągnąć statki wzgórzem od wybrzeża Bosforu na drugą stronę – od miejsca, gdzie dziś stoi pałac Dolmabahçe, przez obecny stadion piłkarski „Czarnych Orłów” z Beşiktaş, plac Taksim, w dół do wód zatoki. Nie wiem, ilu ludzi zginęło podczas owej przeprawy, ale historia pomija te tłumy, światło z mroku dziejów wydobywa Mehmeda II.

Młody władca zdobył miasto militarnie, ale czy nie było tak, że naprawdę to ono jego zdobyło swoim przepychem, stylem życia, nieograniczonymi możliwościami kosmopolitycznego handlu? Nie przeniósł się do nowej stolicy od razu, pomiędzy kolejnymi wyprawami wojennymi pomieszkiwał jeszcze w Adrianopolu (Edirne), ale dbał o swój łup. Ponieważ w trakcie oblężenia Konstantynopol nie chciał się poddać, zgodnie z wojennymi obyczajami dużą część jego ludności wyrżnięto. Małe osady pod miastem, które wywiesiły białą flagę, pozostały jednak nietknięte, między innymi zamieszkana przez Genueńczyków Galata, tworząca oddzielny organizm miejski. Kupcy z basenu Morza Śródziemnego i zachodniej Europy, którzy tu działali, nie ponieśli żadnych szkód w wyniku oblężenia właściwego, bizantyjskiego miasta. A to właśnie należąca do nich część dzisiejszego Stambułu była najbogatsza i najgęściej zaludniona. Mehmed II natychmiast zagwarantował im przywileje. Nawet Wenecjanie, z których ojczystą republiką prowadził ciągle wojny, zachowali tu swoją autonomię.

Po zdobyciu cennego łupu sułtan musiał na nowo stworzyć stolicę swojego imperium. Wykorzystując swoją potęgę, przesiedlał do miasta ludność ziem podbijanych w Rumelii, czyli na Bałkanach. To archaiczne „planowanie miejskie” czy też „polityka migracyjna” zmuszała do życia w Stambule potrzebnych tam rzemieślników różnych wyznań. Sami muzułmanie – Turcy – nie kwapili się do zamieszkania w nim, zatem sułtan nakłaniał ich do tego najpierw prośbą, a potem groźbą.

Tak więc w 1453 roku nic się nie kończyło, lecz rodził się nowy Konstantynopol. Nie wszyscy Osmanowie byli zadowoleni z przeprowadzki do greckiego, chrześcijańskiego portu. Ludzie stepu, przyzwyczajeni do bezkresnych przestrzeni Anatolii, źle się czuli w zamkniętym murami mieście. Mehmed nie mógł liczyć na stare elity, stworzył więc nowe, nową formę rządzenia, nowy model dworu i władzy. Wielokulturowość i wielojęzyczność uznawał za największą zaletę swojego państwa. Otaczał się chrześcijanami i Żydami, Grekami i Frankami, czyli chrześcijanami z Europy Zachodniej, Słowianami i Albańczykami, ale rzadziej Turkami. Główną siłę dworu, armii i urzędów stanowili młodzi ludzie pochodzący z branki wśród podbitych narodów. Wykorzenieni, zdobywali nową tożsamość jako słudzy sułtana. Sami Turcy mówili o dworze Mehmeda, że to „targ niewolników”, ponieważ większość wezyrów – najwyższych doradców, ministrów – stanowili obcy, nie-Turcy. Działo się tak na skutek coraz większych rozmiarów imperium, zajmowania ziem w Europie, Azji, Afryce. Nie bez znaczenia były względy praktyczne: uważano, że bezpieczniej jest dopuszczać nowych poddanych do władzy, niż ich kolonizować, a ich obecność na dworze oraz w administracji zmniejszała ryzyko buntu w armii i w całym państwie. W ten sposób rodziła się elita imperium o specyficznej tożsamości.

Nawet nieprzychylni „lubieżnym Turkom” historycy z Europy muszą przyznać, że dzięki nowemu typowi rządzenia wprowadzonemu przez Osmanów na ziemiach tureckiego imperium nie istniał nigdy sztywny podział społeczny wynikający z urodzenia. Społeczeństwo było dużo bardziej egalitarne niż w tych samych czasach w państwach Zachodu, a despotyzm władcy ograniczało prawo. Panował tu wynikający z islamu duch wspólnoty. Nie tylko dbano, by handlarze nie zaniżali wagi chleba i nie zawyżali cen, a ubogim wydawano posiłki, nie tylko do wysokich stanowisk mógł dojść każdy, nawet sługa, były niewolnik, ale także pochodzenie z możnych rodów niczego nie gwarantowało – potomkowie wielkich panów, czy oni sami pozbawieni łask, zarabiali często na życie jako zwykli rzemieślnicy. Wreszcie, w przeciwieństwie do ówczesnej Europy chrześcijańskiej, w państwie Mehmeda panowała tolerancja religijna i pluralizm. Grupy społeczne, podzielone według kryterium wiary, a nie pochodzenia etnicznego, miały własny wewnętrzny system sądowniczy, same zbierały i rozdzielały podatki. W zamian za możliwość samostanowienia musiały być lojalne wobec imperium. Innowiercy potrzebowali zgody na budowę nowych kościołów i synagog. To prawda, że chrześcijanom zabraniano bić w dzwony, ale czym była taka sankcja w porównaniu z krwawymi prześladowaniami heretyków na Zachodzie? Choć nowe Bizancjum mogło się wydawać rajem wolności, europejskie wyobrażenia przedstawiały jego władcę, podobnie jak Dante samego Mahometa, w najniższych kręgach piekielnych.

W 1453 roku Konstantynopol nie upadł, lecz na nowo rozkwitł, rządzony twardą ręką przez równie często uwielbianego, jak i nienawidzonego Mehmeda. Sułtan uratował miasto od powolnej agonii, dzięki niemu stało się stolicą ziem domu Osmanów i handlu śródziemnomorskiego.

W połowie XV wieku Mehmed wpadł w pułapkę oddziaływania lokalnej siły, genius loci. To miejsce zaraziło stepowych jeźdźców i po pięciu wiekach stało się przyczyną ich upadku. Kto ma władzę w dawnej stolicy Bizancjum, ten popada w rozleniwienie. Mehmed uległ czarowi dawnej nazwy podbitego grodu. Jego stara, historyczna wciąż była używana w osmańskich dokumentach. Stambuł – Konstantynopol. Jakby Osmanowie chcieli ciągle przypominać światu, co zdobyli; jakby bali się, że są wciąż zbyt słabi, by korzystać tylko z nowej nazwy. Liczyła się marka, nazwa produktu, silniejsza od treści i najważniejsza – nie zmienia się jej łatwo. Miasto w rękach muzułmanów pozostało portem otwartym na świat, stara treść nie chciała pasować do nowego logo, do pięknego, wykaligrafowanego i pełnego symboli stempla, podpisu każdego kolejnego władcy, jego „znaku firmowego”. Treść nie mieściła się też w słowie Stambuł, zmuszając kolejnych sułtanów do stosowania podwójnego nazewnictwa. Przybywało metafor: Nowe Jeruzalem, Miasto Pielgrzymek, Oko Świata, Miasto Miast, Miasto – to właściwe, to jedyne, kwintesencja miejskości. To, co osmańskie, zagubiło się gdzieś w gąszczu tych określeń i dynastia powoli oddawała swoje finanse oraz decyzje w ręce Europejczyków, którzy w końcu zajęli turecką stolicę u schyłku 1918 roku, aby wycofać się latem 1923. Miały się ziścić legendy powtarzane przez Greków od pięciuset lat, że pewnego dnia w Konstantynopolu, w bazylice Mądrości Bożej wznowiona zostanie msza przerwana przez muzułmanów w 1453 roku.

Międzynarodowe traktaty tworzące nowy ład po zakończeniu I wojny światowej zlikwidowały imperium, które już wcześniej straciło większość swych ziem. W XVI wieku, za panowania Sulejmana Wspaniałego, państwo Osmanów rozciągało się od Zatoki Perskiej po Węgry i od Morza Czarnego oraz Kaukazu po Maroko w Afryce, obejmując większość krajów muzułmańskich. W XX wieku mało brakowało, a samą Anatolię zagarnęłyby obce mocarstwa. Tak się jednak nie stało – na mapie Europy i Azji pojawiła się Turcja. Państwo oparte już na innej koncepcji.

STAMBUŁ
Tophane, Sulukule

Z muzeum sztuki nowoczesnej Istanbul Modern i terenów portowych, gdzie odbywają się wystawy biennale, przechodzę na drugą stronę ulicy. Wzdłuż nabrzeża jadą tędy tramwaje, zawsze jest pełno samochodów. Naprzeciwko znajduje się park Tophane. To właściwie skwer z kilkoma drzewami i placem zabaw dla dzieci. Powyżej widzę zrujnowane kamienice dawnej Galaty. Pośrodku skweru stoi natomiast budynek lokalnej władzy, w ostatnich latach zamieniony w drewnianą konstrukcję imitującą styl osmańskich willi yalı.

Siedziba władz miejskich w Tophane to nie tylko zabawa architekturą. Stambuł, rządzony, tak jak cały kraj, przez Adalet ve Kalkınma Partisi (Partię Sprawiedliwości i Rozwoju – AKP), chce nawiązywać do swojej historii z czasów sułtanów. Dlatego od chwili dojścia do władzy konserwatywnych polityków władze miasta składają co roku kwiaty pod pomnikiem Mehmeda Zdobywcy – rzecz kiedyś nie do pomyślenia. Hucznie obchodzone są rocznice zdobycia Konstantynopola przez Turków. Często zapomina się w ich trakcie, że Mehmed stworzył kosmopolityczne, a nie muzułmańskie i tureckie miasto. Nazywano je „schronieniem świata”, a to przez wieki zapewniało mu bogactwo. Szczególnie dla prześladowanych wszędzie Żydów Konstantynopol był oazą spokoju, gdzie nie znano takich słów, jak getto czy pogrom. Wielokulturowość stała się szczególnie wyrazista w drugiej połowie XIX wieku, w czasach modernizacji imperium.

Państwo starało się wtedy przejąć kontrolę nad edukacją: otwierano licea i uniwersytety, gdzie mieszali się uczniowie różnych wyznań, co budziło protesty zwierzchników wszystkich religii. Działały loże masońskie, do których należeli nie tylko Europejczycy, lecz także muzułmanie, Arabowie i Turcy, a w pewnym momencie nawet syn sułtana. W bogatych domach przyjmowano na służbę Greków, Afrykanów, przybyszów z Kaukazu, Kurdów, Ormian, Albańczyków. Dzieci rodzin osmańskich były uczone przez guwernantki i nauczycieli z Francji, Anglii i Włoch. Oficjalne dokumenty wydawano w co najmniej dwóch językach: turko-osmańskim i francuskim. Inne papiery dodatkowo po grecku i ormiańsku. Drukowano gazety we wszystkich alfabetach świata. Kalendarze, które ukazywały się w mieście, często zawierały informacje o świętach różnych praktykowanych tu wyznań, a z ich okazji dostojnicy religijni mieli w zwyczaju składać sobie nawzajem wizyty i wysyłać życzenia. Promy kursowały zgodnie z czasem osmańskim, a pociągi według europejskiego, więc wiele osób nosiło dwa zegarki.

W całej Europie czas odmierzano jedną miarą – kwitł tam już nacjonalizm, ideologia, którą zaczęły się fascynować także elity Konstantynopola i całego imperium. Wielokulturowość była akceptowana w ideologii osmańskiej, która opierała się na przywiązaniu nie do narodu, lecz do dynastii. A ta ostatnia słabła. Pomimo reform państwo było coraz bardziej zadłużone, sułtani zbyt dużo wydawali na swoje pałace, nie byli w stanie sprawnie zarządzać ogromnym terytorium. Mocnym akcentem nowoczesności było proklamowanie konstytucji w 1876 roku. W parlamencie, który wkrótce wybrano, zasiadło stu piętnastu posłów, w tym tylko sześćdziesięciu siedmiu muzułmanów.

Po wybuchu wojny z Rosją, kiedy carskie armie podeszły pod sam Konstantynopol, działalność parlamentu zo – stała jednak szybko zawieszona. W ostatniej chwili miasto i państwo uratowały, nie po raz ostatni, potęgi europejskie na czele z Wielką Brytanią. Ta bała się zbyt silnej Rosji kontrolującej cieśniny i dbała przede wszystkim o swoje interesy na subkontynencie indyjskim. Tamtejsi wyznawcy islamu organizowali demonstracje poparcia dla tureckiego kalifa.

Od XVI wieku Osmanowie byli bowiem także namiestnikami Boga na ziemi, zwierzchnikami całej muzułmańskiej społeczności świata. Nawet jeśli świecką władzę sułtanów w teorii ograniczał parlament pełen niewiernych, byli oni symbolem złotej epoki cywilizacji islamu.

W Stambule XXI wieku kolejnym miejscem, gdzie władze, przy pomocy prywatnych firm, chcą pokazać swoją wersję historii, jest Sulukule, najstarsza dzielnica romska na świecie. Położona tuż obok dzisiejszej stacji metra Topkapı-Ulubatlı, dwa przystanki od końcowego Aksaray, na linii, którą żółtymi wagonami z logo Ikea jadę zawsze z lotniska do centrum miasta, żeby uniknąć korków. Sułtan Mehmed Fatih – Zdobywca usiłował bezskutecznie przebić się przez bizantyjskie mury obronne. Sceny z bitwy przedstawia wielkie kiczowate malowidło przy schodach z podziemi. Na górze wychodzę na wiecznie zakorkowaną Vatan Caddesi (Aleja Ojczyźniana). Mieszczą się tam wielkie gmachy policji, gdzie co roku pierwszego maja są przywożeni aresztowani lewicowi demonstranci. Na prawo wzdłuż fortyfikacji ciągnie się uliczka Sulukule, od której pochodzi nazwa dzielnicy. Kawałek dalej dawne mury obronne służą głównie jako toaleta publiczna.

Redaktor serii: Adam Pluszka

Redakcja: Andrzej Massé

Konsultacja turkologiczna: Agnieszka Aysen Kaim

Korekta: Beata Iwicka, Anna Hegman

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Studio Page Graph,

na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Ilustracja na I stronie okładki: © Bruno Ehrs / Corbis

Fotografia autora: © Radek Polak

Wydawnictwo W.A.B.

02-502 Warszawa, ul. Łowicka 31

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: Komputerowe Usługi Poligraficzne

Piaseczno, Żółkiewskiego 7a

ISBN 978-83-7414-574-9

Skład wersji elektronicznej: Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.

¹ Wszystkie źródła cytatów znajdują się w bibliografii na końcu książki.