Tytuł oryginału: 10 Simple Solutions to Panic. How to Overcome Panic Attacks, Calm Physical Symptoms & Reclaim Your Life

Copyright © 2004 Martin M. Antony, Ph.D., and Randi E. McCabe, Ph.D., and New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Ave., Oakland, CA 94609.

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,

Gdańsk 2008.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim

Redakcja merytoryczna: Wiesław Cubała

Redakcja polonistyczna: Grażyna Kompowska

Korekta: Karolina Bączek, Justyna Nosal-Bartniczuk

Projekt okładki: Monika Pollak

Opracowanie graficzne: Mariusz Trzaskalski

ISBN 978-83-7489-515-6

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks (58) 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dedykujemy tę książkę wszystkim naszym pacjentom i klientom, których odwadze i wytrwałości zawdzięczamy wiedzę, jak skutecznie radzić sobie z napadami paniki.

Martin M. Antony

Randi E. McCabe

Podziękowania

Pragniemy podziękować Sam Katerji za pomoc w przygotowaniu tej książki. Jesteśmy również wdzięczni redaktorkom wydawnictwa New Harbinger, Catharine Sutker i Carole Honeychurch – za ich wsparcie oraz dbałość o szczegóły. Szczególne podziękowanie kierujemy też do tych osób, które przeprowadziły terapie opisane w niniejszej książce i sprawdziły ich skuteczność. Są to: James Ballenger, David H. Barlow, Aaron T. Beck, David M. Clark, Michele G. Craske, Donald F. Klein, Isaac Marks, S. Rachman, Ron Rapee i wielu innych.

Wprowadzenie

Około jedna trzecia populacji ludzi przyznaje się do ulegania sporadycznym napadom paniki (Norton, Dorward i Cox, 1986). Coraz częściej zatem traktuje się je jako powszechne doświadczenie. Mimo że termin „napad paniki” jest w oficjalnym użyciu dopiero od pierwszej połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia (American Psychiatric Association, 1980), szybko zadomowił się w naszej kulturze. Często mówi się o tym zjawisku w mediach – o swoich zmaganiach z napadami panicznego lęku opowiedziała szczerze niejedna sława, na przykład Donny Osmond, Kim Basinger czy Willard Scott. Wygląda na to, że nawet psy miewają napady paniki! Na stronie internetowej www.healthypet.com do często zadawanych pytań na leży: „Jak mogę zaradzić napadom paniki u mojego psa?”.

Czym się objawia taki napad? To nagły lęk, któremu towarzyszą bardzo przykre odczucia fizyczne. U większości ludzi przyczyną jest jakaś konkretna przerażająca sytuacja. Na przykład: ktoś, kto obawia się publicznych wystąpień, może paść ofiarą napadu paniki w trakcie przemówienia, a ludzie, którzy cierpią na lęk wysokości, zwykle doświadczają go w miejscach wysoko położonych. W tej książce nie będziemy jednak omawiać napadów paniki, które są wywoływane – u wielu ludzi – przez tego rodzaju wydarzenia. Zajmiemy się zaś napadami niespodziewanymi, spadającymi na człowieka jak grom z jasnego nieba, czyli sytuacją, w której mamy do czynienia z zaburzeniem z napadami lęku panicznego¹.

Jest to zaburzenie lękowe, polegające na tym, że dana osoba ulega napadowi paniki mimo braku oczywistej przyczyny. Może się to zdarzyć kiedykolwiek i w dowolnym miejscu, także w porze odpoczynku, a nawet w łóżku, gdy mocno śpimy. Często do napadów panicznego lęku dochodzi w miejscach publicznych i w sytuacjach, w których wyjście bądź ucieczka są utrudnione (np. w kinie bądź w zatłoczonym autobusie). Ponieważ panice towarzyszą zwykle takie przerażające objawy, jak kołatanie serca, pocenie się, zawroty głowy, poczucie nierzeczywistości, doświadczenie to może zostać mylnie uznane za rozpoczynający się zawał serca, oznakę bliskiej utraty przytomności albo utraty panowania nad sobą (np. popadnięcie w obłęd czy też utratę kontroli nad załatwianiem potrzeb fizjologicznych). Jednak mimo przerażenia, jakie budzą objawy, napady paniki zwykle nie zą niebezpieczne.

CZY TA KSIĄŻKA JEST DLA CIEBIE?

Niniejsza książka zapewne będzie pomocna, jeśli odpowiesz „tak” na większość następujących pytań:

Czy zdarzają ci się okresy bardzo przykrego strachu, które rozpoczynają się raptownie i którym towarzyszą różne dolegliwości fizyczne, takie jak kołatanie serca, mdłości, bezdech, zawroty głowy?

Czy ten strach spada na ciebie jak grom z jasnego nieba, także w sytuacjach, w których nie spodziewasz się u siebie lęku lub zdenerwowania?

Czy oczekujesz z niepokojem na kolejny napad lęku, zastanawiając się, kiedy cię to znów spotka?

Czy martwisz się możliwymi skutkami takich napadów? Czy na przykład w ich trakcie obawiasz się śmierci, utraty przytomności, obłędu, utraty panowania nad sobą, wymiotów, udaru lub kompromitacji?

Czy obawiasz się bądź unikasz sytuacji sprzyjających napadom paniki? Czy chronisz siebie przed nimi w jakiś inny sposób?

Czy napady paniki oraz skłonność do unikania sytuacji budzących strach przeszkadzają ci w życiu? Czy na przykład wpływa to na twoją pracę, na realizację zainteresowań albo na relacje z innymi ludźmi?

Czy dostrzegasz u siebie gotowość do zmierzenia się z napadami paniki? Jeśli przygniata cię nadmiar zajęć lub inne problemy, które mogą stanąć na przeszkodzie (np. głęboka depresja albo nadużywanie alkoholu czy narkotyków), podjęcie walki z paniką lepiej odłożyć na inny czas.

CZY TEN PORADNIK NAPRAWDĘ MOŻE CI POMÓC?

Jest wiele dowodów na to, że tego rodzaju książka może okazać się pomocna. Po pierwsze, opisane tu strategie zostały wszechstronnie sprawdzone, przeprowadzono ponadto wiele badań, których wyniki potwierdzają skuteczność przedstawianych tu sposbów leczenia, o ile są one prowadzone przez wykwalifikowanego terapeutę (Antony i Swinson, 2000). Co więcej, nie brak dowodów na to, że strategie te okazują się skuteczne również w przypadkach samodzielnego stosowania (Gould i Clum, 1995; Hecker, Losee, Fritzler i Fink, 1996). Samo przeczytanie książki nie uwolni cię oczywiście od napadów paniki, tak jak lektura książki o sprawności fizycznej nie poprawi niczyjej kondycji. Aby skorzystać jak najwięcej, trzeba po prostu systematycznie stosować proponowane techniki.

Z dotychczasowych badań wynika, iż autoterapia bywa często skuteczniejsza, jeśli łączy się ją ze sporadycznymi wizytami u lekarzy czy terapeutów w celu omówienia postępów (Febbraro, Clum, Roodman i Wright, 1999). Jeżeli samodzielne stosowanie przedstawionych tu strategii okaże się dla ciebie trudne, warto rozważyć połączenie ich z pewną liczbą wizyt u terapeuty albo u lekarza rodzinnego, który ma doświadczenie w leczeniu zaburzeń z napadami lęku panicznego.

Niniejszą książkę adresujemy do osób zainteresowanych podstawowymi zasadami przezwyciężania paniki, a niekoniecznie spragnionych obszerniejszej lektury, głębiej omawiającej zagadnienie. Jeżeli po przeczytaniu tej książki stwierdzisz jednak, że przydałoby ci się więcej wiedzy, sięgnij po jedną z pozycji, które podajemy w bibliografii. Możesz także skorzystać z porad terapeuty za pośrednictwem internetu, z uczestnictwa w grupie wsparcia w swoim miejscu zamieszkania albo z pomocy udzielonej przez profesjonalnego terapeutę.

Jeśli rzeczywiście szukasz fachowej pomocy, to pamiętaj o tym, by upewnić się, czy wybrany specjalista ma doświadczenie w leczeniu zaburzeń lękowych z napadami paniki, zarówno w farmakoterapii, jak i w terapii poznawczo-behawioralnej. Z naszej książki wynika, że to właśnie te dwa sposoby leczenia okazują się skuteczne w przezwyciężaniu problemu, który tu omawiamy.

Nie sugeruj się niewielką objętością tej książki. Choć, być może, przeczytasz ją bardzo szybko, napady paniki nie ustąpią z dnia na dzień. Opisane tu strategie powinny być stosowane niemal codziennie, i to przez dłuższy czas. Niezbędny jest także uważny monitoring postępów, należy więc koniecznie prowadzić dzienniczek terapii (lub notatnik z zapiskami) przez cały czas praktykowania przedstawionych w książce ćwiczeń. Wiele technik wymaga prowadzenia notatek, rejestrowania doświadczeń oraz monitorowania realizacji różnych strategii leczenia. Ćwiczenia, które należy opisywać w dzienniczku, znajdują się już w pierwszym rozdziale, zatem przyda ci się on już teraz. Mając odrobinę szczęścia i przy wielkim nakładzie pracy, po kilku tygodniach lub miesiącach stosowania odpowiednich strategii powinieneś zauważyć znaczne zmniejszenie się lęku.

Zaburzenie lękowe z napadami paniki należy do najłatwiej uleczalnych dolegliwości psychicznych. Opisane w tej książce sposoby zostały wszechstronnie zbadane i niezmiennie okazywały się skuteczne w przezwyciężaniu napadów paniki oraz towarzyszących im zaburzeń lękowych. Jeżeli się postarasz, to naprawdę możesz się lepiej poczuć.

Rozdział 1
Zrozumieć napady paniki i swój lęk

W tym rozdziale przedstawimy scenerię, w której pokonasz trudności, jakich przysparza ci panika. W pierwszej kolejności trzeba zrozumieć, czym jest napad paniki oraz co oznaczają inne istotne terminy, a mianowicie: lęk, zaburzenie z napadami paniki i agorafobia. Prócz definicji owych terminów zamieściliśmy w tym rozdziale ważne informacje na temat natury, przyczyn i sprawdzonych metod leczenia napadów paniki oraz zaburzeń lękowych z napadami paniki.

DEFINICJE STRACHU I LĘKU

W życiu codziennym często używa się wymiennie pojęć „strach”, „lęk”, „niepokój” czy „panika”. Aby jednak zrozumieć, na czym one polegają, należy poznać różnice między nimi. Na początek zdefiniujemy strach i lęk.

Strach jest jedną z podstawowych emocji doświadczanych przez ludzi. Stanowi on reakcję na bezpośrednie zagrożenie (albo przynajmniej zagrożenie spostrzegane jako bezpośrednie); czasem nazywa się go reakcją „walki” lub „ucieczki”. Otóż kiedy człowiek odczuwa strach, swym potencjałem fizycznym i umysłowym chroni siebie przed zagrożeniem poprzez ucieczkę od danej sytuacji albo przez obronę polegającą na agresywnej reakcji skierowanej przeciw temu, kto – lub co – okazuje się niebezpieczny. Gdy odczuwamy strach, uaktywnia się nasze ciało. Serce pracuje w przyspieszonym rytmie, zapewniając dopływ bogatej w tlen krwi tam, gdzie jest ona potrzebna. Oddychamy też głębiej, aby zaopatrzyć się w dodatkowy zapas tlenu, niezbędny dla ułatwienia sobie ucieczki. Ponadto pocimy się, schładzając ciało. Prócz zmian fizycznych, które towarzyszą odczuwaniu strachu, występują też zmiany poznawcze („poznanie” oznacza tu po prostu „myślenie”). Skupiamy się nieomal wyłącznie na źródle zagrożenia, co utrudnia myślenie o czymkolwiek innym, nawet o aktualnie wykonywanej czynności. Strachowi towarzyszy też nieodłącznie wielkie pragnienie pozbycia się tego uczucia w jakikolwiek sposób, choćby poprzez ucieczkę od danej sytuacji.

Lęk jest związany z uczuciem strachu, lecz są między nimi istotne różnice. Lęk dotyczy w większej mierze przyszłości. Podczas gdy strach stanowi reakcję na bezpośrednie zagrożenie (np. zaatakowanie przez psa), lęk pojawia się wówczas, gdy spodziewamy się jakiegoś przyszłego niebezpieczeństwa (np. niepokojąc się z powodu zbliżającego się egzaminu). W porównaniu ze strachem, lęk trudniej opisać, pojawia się on wolniej i trwa dłużej. Odczuwając lęk, możemy doświadczyć niektórych objawów, jakie towarzyszą strachowi (np. mdłości, zawrotów głowy), a prócz tego: napięcia mięśni, bezsenności i niepokoju o przyszłość.

CZYM JEST NAPAD PANIKI?

Jak wspomnieliśmy we wprowadzeniu, napad paniki objawia się nagłym lękiem. Jest to natychmiastowa reakcja na spostrzegane zagrożenie, a towarzyszą jej intensywne doznania fizyczne. Według oficjalnej definicji (American Psychiatrie Association, 2000) w trakcie napadu paniki powinny wystąpić co najmniej cztery spośród trzynastu rodzajów wskazanych symptomów:

1) przyspieszona akcja serca (kołatanie),

2) pocenie się,

3) drżenie bądź roztrzęsienie,

4) trudności w oddychaniu (krótki, rwący się oddech),

5) duszności,

6) ból (dyskomfort) w klatce piersiowej,

7) mdłości (rozstrój żołądka),

8) zawroty głowy, utrata równowagi, osłabienie,

9) poczucie nierzeczywistości (wyobcowania),

10) zdrętwienie, mrowienie skóry,

11) dreszcze albo nagłe zaczerwienienie,

12) strach przed śmiercią,

13) strach przed obłędem lub utratą kontroli.

Oprócz tych podstawowych objawów zdarza się, że niektórzy ludzie mają też inne przykre odczucia, takie jak zaburzenia widzenia czy ściśnięcie gardła. Napady paniki zazwyczaj bardzo szybko się nasilają, często w ciągu kilku sekund osiągając punkt kulminacyjny (chociaż według oficjalnej definicji osiągnięcie tego punktu może trwać do dziesięciu minut). Typowy napad trwa od kilku minut do około godziny. Niektórzy ludzie opowiadają, co prawda, o wielogodzinnych lub kilkudniowych „napadach paniki”, lecz nie są to prawdopodobnie prawdziwe napady. U takich osób przypuszczalnie dochodzi do kilku napadów paniki w ciągu dnia i do znacznego nasilenia lęku między nimi.

CZYM JEST ZABURZENIE Z NAPADAMI PANIKI?

Zaburzenie to zaliczamy do zaburzeń lękowych, charakteryzujących się tym, że nagle, bez wyraźnego bodźca czy powodu, u danej osoby dochodzi do napadu paniki. W pewnych przypadkach zdarza się to niezbyt często (raz na kilka miesięcy), w innych – może powtarzać się wielokrotnie w ciągu jednego dnia. Co więcej, osoby cierpiące na to zaburzenie są przerażone owymi napadami. Z niepokojem zastanawiają się, kiedy nastąpi kolejny, i obawiają się ewentualnych skutków (np. śmierci, utraty samokontroli, obłędu, wymiotów, biegunki, omdlenia). Osoby takie zmieniają swoje zachowanie, aby poradzić sobie z napadami paniki albo całkowicie je wykluczyć. Najczęściej unikają sytuacji wywołujących agorafobię (tę umiejętność zdefiniujemy nieco dalej), choć bywają też innego rodzaju zmiany zachowań. Oto przykłady:

noszenie przy sobie leków, pieniędzy, telefonu komórkowego, pagera, wody bądź innych rzeczy zapewniających bezpieczeństwo;

unikanie czynności sprzyjających pojawianiu się objawów fizycznych, podobnych do symptomów paniki (tj. ćwiczenia fizyczne lub seks);

wychodzenie z domu tylko w towarzystwie innej osoby;

picie alkoholu w celu rozluźnienia się;

unikanie kofeiny, alkoholu lub innych substancji;

częste sprawdzanie tętna albo mierzenie ciśnienia tętniczego;

szukanie sposobów zapomnienia o objawach (np. czytanie książki w metrze);

potrzeba stałego posiadania informacji o miejscu pobytu małżonkami) czy partnera(-ki);

siadanie w pobliżu wyjścia w kinie albo w restauracji.

Zanim postawi się u kogoś diagnozę występowania zaburzenia z napadami paniki, należy wykluczyć jako przyczynę napadów inne schorzenia medyczne oraz zażywanie pewnych substancji. Przykładami zaburzeń, które podlegają leczeniu, a mogą powodować objawy lęku i paniki, są: zaburzenia funkcjonowania tarczycy, zaburzenia równowagi, napady padaczki oraz choroby serca. Odczucia podobne do tych, jakie towarzyszą panice, bywają też skutkiem zażywania substancji pobudzających (kokainy, kofeiny, pigułek dietetycznych i pewnych innych leków), nagłego odstawienia alkoholu, a także zażywania narkotyków innego rodzaju (np. marihuany). Zanim uznasz, iż twoje objawy spowodowało zaburzenie lękowe, zgłoś się do lekarza na pełną kontrolę, która wykaże, czy istnieje jakaś fizyczna przyczyna twoich problemów. Jeśli przyczyny fizyczne zostaną wykluczone, będzie można zastosować opisane w tej książce strategie.

CZYM JEST AGORAFOBIA?

U większości osób dotkniętych zaburzeniami z napadami paniki występuje także mniej lub bardziej nasilona agorafobia. Termin ten bywa często rozumiany opacznie. Niektórzy mylnie sądzą, iż oznacza on strach przed otwartą przestrzenią. Inni zaś zakładają, że chodzi tu o strach przed wychodzeniem z domu. Wprawdzie strach przed otwartymi przestrzeniami rzeczywiście występuje u nie licznych osób dotkniętych agorafobią, lecz w większości przypadków jest on wręcz nietypowym objawem tego zaburzenia. Co więcej, jedynie najbardziej ciężkiej postaci agorafobii towarzyszy niezdolność do wyjścia z domu.

Agorafobia oznacza strach przed sytuacją, w której w razie napadu paniki (lub symptomów podobnych do tych, które występują w trakcie takiego napadu) ucieczka albo uzyskanie pomocy mogą być utrudnione (w dosłownym tłumaczeniu z greki „agorafobia” to „strach przed rynkiem”²). Oto sytuacje, których unikają osoby cierpiące z powodu agorafobii:

przebywanie w miejscach zatłoczonych (w supermarketach, centrach handlowych, teatrach, na imprezach sportowych),

przebywanie w zamknięciu, między innymi w miejscach, z których trudno uciec (tj. tunele, małe pomieszczenia, windy, samoloty, metro, autobusy, zakłady fryzjerskie, długie kolejki),

prowadzenie samochodu – zwłaszcza na autostradach i mostach, przy nasileniu ruchu oraz na długich trasach; trudną sytuacją może być także jazda samochodem w charakterze pasażera,

przebywanie poza domem – część osób wyznacza sobie bezpieczne odległości od domu i z trudem zdobywa się na dłuższe podróże; w skrajnych przypadkach opuszczenie domu może się okazać całkiem niemożliwe,

samotność – zwłaszcza w wymienionych sytuacjach.

U niektórych ludzi agorafobia objawia się bardzo łagodnie (np. tylko strachem przed paniką w czasie lotu nad morzem) albo nawet w ogóle nie unikają oni sytuacji, w których doświadczają lęku. U innych osób może się ona okazać bardzo dotkliwa i całkowicie udaremniać jakiekolwiek działania poza domem. Większość ludzi cierpiących z powodu zaburzeń z napadami paniki unika sytuacji, które sprzyjają agorafobii, w stopniu mieszczącym się między tymi dwiema skrajnościami.

FAKTY NA TEMAT ZABURZEŃ Z NAPADAMI PANIKI I AGORAFOBII

W tym podrozdziale przedstawiamy kilka istotnych faktów na temat zaburzenia z napadami paniki. Pełny przegląd zagadnień czytelnicy znajdą gdzie indziej (np. w: Antony i Swinson, 2000; Taylor, 2000). Omawiane zaburzenie występuje dość powszechnie – w różnych okresach życia doświadcza go około 3,5% ogółu ludności (Kessler i in., 1994). Jest to więc problem, który dotyczy ponad dziesięciu milionów Amerykanów. Około dwóch trzecich stanowią kobiety. Są też one bardziej niż mężczyźni z tym zaburzeniem podatne na częste napady paniki, nasiloną agorafobię oraz uciążliwy strach przed objawami paniki (Turgeon, Marchand i Dupuis, 1998).

Zaburzenie z napadami lęku panicznego pojawia się zazwyczaj we wczesnym okresie dorosłości (w trzeciej dekadzie życia), ale może też wystąpić po raz pierwszy w dzieciństwie albo w najpóźniejszym stadium życia. Na ogół po raz pierwszy objawia się dość raptownie, a jego początkiem jest często nagły napad paniki. Nierzadko bywa też poprzedzone stresującym okresem w życiu, takim jak czas egzaminów, rozwód, kolejny ślub, narodziny dziecka, nowa praca, bezrobocie, śmierć ukochanej osoby albo choroba w rodzinie (zob. omówienie tych sytuacji w: Antony i Swinson, 2000).

Nieleczone zaburzenie przechodzi przeważnie w postać chroniczną. W trakcie jednego z badań stwierdzono, że 92% osób cierpiących z powodu zaburzenia z napadami lęku panicznego nadal doświadczało napadów paniki w rok po pierwszej diagnozie (Ehlers, 1995). Jest jednak i dobra wiadomość – zaburzenie to jest całkowicie uleczalne i nietrudno się go pozbyć. Powrócimy do tej kwestii w niniejszym rozdziale.

Napady paniki wpływają na wiele obszarów życia, między innymi na pracę, wypoczynek i funkcjonowanie w społeczeństwie. W naszej klinice przeprowadzono badania (Antony, Roth, Swinson, Huta i Devins, 1998), które wykazały, iż zakłócenie funkcjonowania ludzi nękanych przez to zaburzenie jest porównywalne z tymi, które są spowodowane poważnymi schorzeniami fizycznymi, na przykład chorobami nerek czy stwardnieniem rozsianym. Wyniki badań z pewnością nie zdziwią kogoś, kto cierpi z powodu napadów lęku panicznego. Jest to również zaburzenie kosztowne i obciążające dla systemu ochrony zdrowia i dla społeczeństwa. Lyn Siegel, Wayne C. Jones i James O. Wilson (1990) stwierdzili na przykład, że osoby cierpiące z tego powodu odwiedzają lekarzy siedem razy częściej niż inni, a ponadto opuszczają w pracy dwukrotnie więcej dni roboczych.

Wnioski z badań przeprowadzonych w naszej klinice (Antony i Swinson, 2000) potwierdzają to, co zaobserwowano także w innych ośrodkach, a mianowicie fakt częstego współwystępowania zaburzenia z napadami lęku panicznego oraz innych problemów. Stwierdziliśmy na przykład, iż niemal co piąta osoba, która poprosiła w naszej klinice o leczenie z powodu napadów paniki, cierpiała także na depresję. Prawie jedna czwarta pacjentów miała poważne problemy za sprawą lęku odczuwanego w sytuacjach społecznych, a ponadto u wielu z nich zdiagnozowano inne rodzaje zaburzeń lękowych, takich jak fobie proste, zaburzenie lękowe uogólnione oraz zaburzenie obsesyjno-kompulsywne. Na szczęście współwystępowanie innego zaburzenia lękowego lub depresji zwykle nie wpływa na skuteczność leczenia zaburzenia z napadami paniki. Przeciwnie – terapia służąca wyeliminowaniu go może się nawet przyczynić do złagodzenia objawów innych zaburzeń (Brown, Antony i Barlow, 1995).

ĆWICZENIE

Zrozumieć własne problemy wywoływane przez panikę

Przedstawiliśmy wcześniej niektóre typowe sytuacje, często obserwowane u osób cierpiących z powodu zaburzeń z napadami paniki. Jakie są twoje doświadczenia w porównaniu z tym, co wykazały badania? W swoim dzienniczku zapisz odpowiedzi na poniższe pytania. Zastanów się, w jakim stopniu to, czego doświadczasz, jest porównywalne z przeżyciami „przeciętnej” osoby, która bierze udział w badaniach dotyczących tego zaburzenia.

W jakim wieku zdarzyło ci się przeżyć pierwszy napad paniki?

Czy w roku poprzedzającym pierwszy napad paniki żyłeś(-aś) w stresie? Z czym był on związany?

Które sfery twojego życia są najbardziej na rażone na skutki ataków paniki (praca/nauka, funkcjonowanie w społeczeństwie, spędzanie czasu wolnego)?

Czy prócz ataków paniki nękają cię inne problemy związane z lękiem, depresją, nadużywaniem alkoholu lub narkotyków, albo jeszcze inne komplikacje?

¹ Formalne nazewnictwo medyczne określa to zaburzenie terminem „zaburzenie lękowe z napadami lęku” (przyp. red. meryt.).

² Od słowa „agora”, oznaczającego rynek w starożytnej Grecji, miejsce spotkań (przyp. red.).