Publikacja częściowo dofinansowana z funduszy BWW Kancelarii Adwokackiej.

Recenzja wydawnicza: prof. Romuald Polczyk

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o., Sopot 2015.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze 2015 rok

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-7489-629-0

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

- Dedykacja

- Wstęp

- Rozdział 1. Wprowadzenie

- 1.1. Rola świadka i znaczenie zeznań

- 1.2. Psychologia zeznań świadków

- 1.3. Współczesne kierunki badań nad oceną zeznań

- 1.4. Psychologiczna analiza treściowa

- Rozdział 2. Kategorie zeznań świadków

- 2.1. Ujęcie prawnicze

- 2.2. Ujęcie psychologiczne

- 2.3. Relacje między prawniczymi i psychologicznymi kategoriami zeznań

- Rozdział 3. Psychologiczna analiza treści zeznań

- 3.1. Geneza i rozwój badań nad psychologiczną analizą treściową

- 3.2. Statement Validity Assessment (SVA) – Ocena Prawdziwości Zeznania

- 3.3. Reality Monitoring (RM) – Monitorowanie Rzeczywistości

- 3.4. Model Wielozmiennowej Analizy Zeznań Świadków Dorosłych – Multivariable Adults’ Statements Assessment Model (MASAM)

- Rozdział 4. Różnice treściowe między wybranymi kategoriami zeznań

- 4.1. Przebieg badań własnych

- 4.2. Różnice ilościowe

- 4.3. Różnice jakościowe

- 4.4. Cechy relacji determinujące ocenę a rzeczywiste wskaźniki wartości zeznań

- Rozdział 5. Psychologiczna analiza treściowa w praktyce

- 5.1. Szanse na prawidłową ocenę zeznań bez odwołania się do analizy treściowej

- 5.2. Zasady doboru psychologicznych metod diagnozy

- 5.3. Wyniki badań przeprowadzonych w warunkach polskiej praktyki sądowej

- 5.4. Czynniki wyznaczające poziom trafności oceny zeznania

- 5.5. Rozwiązanie awangardowe – analiza treści zeznań z wykorzystaniem algorytmów decyzyjnych

- Rozdział 6. Lingwistyczna i komputerowa analiza zeznań

- 6.1. Podstawy teoretyczne badań lingwistycznych

- 6.2 Lingwistyczne wskaźniki prawdziwości wypowiedzi

- 6.3. Badania nad lingwistycznymi wskaźnikami wiarygodności

- Rozdział 7. Prawnicza analiza i ocena zeznań świadków

- 7.1. Rola procesowa dowodu z zeznań

- 7.2. Prawnicze reguły oceny wiarygodności zeznań

- 7.3. Prawnicza ocena wiarygodności zeznań w praktyce sądowej

- Podsumowanie

- Aneks

- A.1. Arkusz do analizy zeznań z zastosowaniem Statement Validity Assessment (SVA)

- A.2. Arkusz do analizy zeznań z zastosowaniem Reality Monitoring (RM)

- A.3. Arkusz do analizy zeznań z zastosowaniem Modelu Wielozmiennowej Analizy Zeznań Świadków Dorosłych – Multivariable Adults’ Statements Assessment Model (MASAM)

- Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Panu Profesorowi Janowi M. Stanikowi,
mojemu Mistrzowi i Mentorowi

Wstęp

W niniejszej książce zostanie podjęta próba odpowiedzi na następujące pytania: czy za pomocą analizy treści wypowiedzi można ocenić wartość dowodową relacji świadka? Czy zeznania świadków oparte na ich rzeczywistych doświadczeniach osobistych (zeznania prawdziwe) różnią się pod względem treści i formy, ocenianych przy użyciu technik analizy treściowej, od zeznań fałszywych? Czy świadek, który jest aktywnym uczestnikiem zdarzeń, będzie je opisywał inaczej niż bierny obserwator albo osoba zmyślająca?

Dla wyjaśnienia przedmiotu rozważań najprościej jest posłużyć się przykładem. Oto zostaje zadane następujące pytanie: „Jakie uczucia, emocje, myśli występują przed startem w odcinku specjalnym rajdu samochodowego?”. Przy tym pytanie kierowane jest do jednej z trzech kategorii świadków: (1) aktywnego uczestnika rajdów samochodowych – doświadczonego zawodnika startującego w takich rajdach (kierowcy albo pilota), (2) biernego obserwatora, czyli miłośnika, kibica rajdów, ale jednocześnie osoby, która sama nigdy nie startowała w tego typu zawodach, (3) świadka zmyślającego odpowiedzi, nierozróżniającego wyścigów i rajdów samochodowych, udzielającego odpowiedzi poprzez odwołanie się do swoich wyobrażeń, wiedzy, przemyśleń, a nie obserwacji i bezpośrednich doświadczeń. Odpowiedzi udzielone przez trzech świadków zostają nagrane, a następnie przetranskrybowane (zapisane dokładnie, wraz z przerwami i błędami językowymi).

Czy w udzielonych odpowiedziach można dostrzec elementy pozwalające prawidłowo określić, do której kategorii należy zaliczyć daną wypowiedź? Czy po zapoznaniu się z treścią dosłownych wypowiedzi świadka można właściwie ocenić, czy startował w rajdach samochodowych, zna tę dyscyplinę sportu, a może zgaduje odpowiedzi? Pod jakim względem zeznania oparte na bezpośrednich wrażeniach wzrokowych, słuchowych, osobistych obserwacjach różnią się od zeznań świadomie zafałszowanych? Jakimi narzędziami można się posłużyć, żeby udzielić prawidłowej odpowiedzi na te pytania? W tej książce zostanie podjęta próba rozstrzygnięcia tych wątpliwości.

Tabela W.1. Odpowiedzi trzech grup świadków (aktywny uczestnik, bierny obserwator, zmyślający)

Pytanie: Jakie uczucia, emocje, myśli występują przed startem w odcinku specjalnym rajdu?

Odpowiedź 1

Odpowiedź 2

Odpowiedź 3

No więc najgorsze jest 30 sekund przed startem, stoisz przed startem i zegar ci pokazuje 30 sekund do startu i to jest yyy… wieczność po prostu… przez myśl przechodzą yyy… no setki myśli różnych, po prostu starasz się o tym pamiętać, co zrobić na tym odcinku, starasz się pamiętać, żeby też właśnie błędu nie popełnić, myślisz o tym, jakie masz opony już zużyte, czy ciepłe, czy zimne, czy hamulce są wporządku, czy pilot się nie pomyli w dyktowaniu, no tysiące myśli, żebyście się gdzieś nie wypakowali do drzewa jakiegoś, tysiące głupich myśli, najważniejsze opanować, skoncentrować i robić swoje, co się robi najlepiej.

Yyyy… przed startem przede wszystkim, czy wszystko jest dopięte na ostatni guzik, czy oczymś nie zapominamy, czy mamy odpowiednie opony, czy mamy paliwo, generalnie jest nerwówka, aczkolwiek staramy się opanować te nerwy. Na moim stanowisku muszę zadbać okierowcę, o serwis, a przede wszystkim o papiery, nie mogę popełnić żadnego błędu, bardzo ciężko pracuję, żeby wszystko było dopięte na ostatni guzik i żeby nie było żadnych pomyłek, bo pomyłka – my tracimy, zespół traci. Nerwy są, stres jest, ale jak już startujemy, to wszystko puszcza i jest OK, no chyba że jest jakaś awaria… wiadomo, to jest sport, wszystko się może wydarzyć.

Strach… może strach nie… taką adrenalinę yyy… chęć yyy… zwycięstwa, pojechania jak najlepiej, yyy… skupienie na jeździe, na sobie… yyy… wyciszenie też… a może nie, może właśnie obudzić w sobie tygrysa.

Źródło: opracowanie własne.

Od 2007 roku w Zakładzie Psychologii Klinicznej i Sądowej na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach prowadzone są badania nad psychologiczną analizą zeznań świadków. Wysiłki badawcze zmierzały do ustalenia, jaki jest wpływ intencji świadka (szczerości albo kłamstwa) na ocenę psychologicznych uwarunkowań wiarygodności zeznania, dokonaną przy zastosowaniu psychologicznych technik analizy treściowej. Inaczej rzecz ujmując, starano się odpowiedzieć na pytanie, czy szczere, oparte na osobistych doświadczeniach świadka zeznania różnią się pod względem formy lub treści od zeznań nieszczerych lub nieprawdziwych. Zgromadzono również dane umożliwiające ustalenie, które ze znanych technik psychologicznej analizy treściowej pozwalają na najbardziej niezawodną diagnozę oraz jaki jest stopień obciążenia błędami wyników analizy przy użyciu poszczególnych technik. Ponadto dzięki badaniom wykazano, które kryteria treściowe zaproponowane przez psychologów, prawników i logików mają najwyższą przydatność diagnostyczną, to znaczy pozwalają na odróżnienie zeznań opartych na osobistych doświadczeniach świadka od treści zmyślonych lub fałszywych. Wysiłki badawcze były ukierunkowane na stworzenie niezawodnej metody analizy treści, która mogłaby być stosowana w praktyce i byłaby dostosowana do potrzeb polskiej praktyki sądowej.

W badaniach poszukiwano także wyjaśnienia przyczyn niskiej skuteczności analizy treściowej i próbowano ustalić te zmienne, które mają decydujący wpływ na przebieg procesu oceniania wartości dowodowej zeznań oraz jego wynik. Podjęto próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w ogóle, a jeżeli tak, to w jakich warunkach i która z metod analizy treściowej może być wykorzystywana w praktyce sądowo-psychologicznej. Celem badań było również wypracowanie standardowej procedury oceny psychologicznych uwarunkowań wiarygodności zeznań świadków przy użyciu kryteriów treściowych. Podjęto także próbę ustalenia, w jaki sposób wiarygodność zeznania oceniają prawnicy. W kolejnych rozdziałach niniejszej książki zostaną przedstawione rezultaty poszukiwań badawczych we wskazanych sferach i odpowiedzi na przywołane pytania.

W rozdziale 1 określono rolę procesową świadka i składanych przez niego zeznań oraz omówiono najważniejsze kierunki badań psychologicznych pozostających w związku z formowaniem się i oceną relacji. Wskazano również miejsce treściowej analizy i oceny zeznań pośród najważniejszych podejść diagnostycznych.

Rozdział 2 poświęcony jest kategoriom zeznań świadków. Zawiera definicje takich pojęć jak „wiarygodność”, „szczerość”, „prawdziwość”, „kłamstwo”, „sugestia” czy „fałszywe wspomnienia” oraz objaśnienia relacji między poszczególnymi prawniczymi i psychologicznymi kategoriami zeznań. Rozważania prowadzą do zdefiniowania roli opinii psychologicznej i ustalenia zakresu kompetencji psychologów sądowych w sprawach zeznań świadków.

W rozdziale 3 zaprezentowano założenia teoretyczne trzech metod psychologicznej analizy zeznań świadków: Statement Validity Assessment (SVA), Reality Monitoring (RM) i Multivariable Adults’ Statements Assessment Model (MASAM). Czytelnik odnajdzie w nim nie tylko opis kryteriów treściowych, które składają się na poszczególne techniki, i reguły ich użycia, ale także przykłady praktycznego zastosowania.

Rozdział 4 zawiera wyniki badań nad charakterystykami treściowymi różnych kategorii zeznań opisywanych przez odwołanie się do kryteriów treściowych trzech metod analizy – SVA, RM i MASAM. Szczególną uwagę poświęcono różnicom między wiarygodnymi zeznaniami i zeznaniami świadomie fałszowanymi oraz między zeznaniami aktywnych uczestników, biernych obserwatorów i osób zmyślających odpowiedzi. Zainteresowanie czytelnika może wzbudzić zestawienie cech zeznania, którymi odbiorcy kierują się przy ocenie jego wartości, z tymi właściwościami relacji świadka, które stanowią rzeczywiste wskaźniki wartości dowodowej.

Najważniejsze z punktu widzenia psychologicznej praktyki opiniodawczej ustalenia badawcze znajdują się w rozdziale 5. Zaprezentowano w nim wyniki badań nad skutecznością wykrywania kłamstwa i niezawodnością praktyczną trzech metod analizy treściowej – SVA, RM i MASAM. Omówiono także zmienne, które determinują prawidłową lub błędną ocenę zeznania. W ostatniej części rozdziału zaprezentowano innowacyjne i awangardowe, oparte na algorytmach decyzyjnych, podejście do psychologicznej analizy treści zeznań świadków, które pozwala na znaczącą poprawę trafności ocen.

Rozważania dotyczące psychologicznych metod analizy i oceny zeznań świadków zostały uzupełnione omówieniem, w dwóch następujących po sobie rozdziałach, prawniczego i lingwistycznego podejścia do analizy oraz oceny relacji.

W niniejszej książce omówiono najważniejsze kierunki współczesnych badań nad oceną wiarygodności zeznań świadków i zaprezentowano syntetyczny opis aktualnego stanu wiedzy. Przedstawione zostało spojrzenie z kilku perspektyw na kluczowe zagadnienia pozostające w związku z odróżnianiem relacji opartych na osobistych obserwacjach od świadomie fałszowanych lub zniekształconych na skutek wpływu czynników podmiotowych bądź zewnętrznych. Dokonano opisu nie tylko opracowanych dotychczas metod analizy zeznań, ale również wyników licznych badań przeprowadzonych w celu zweryfikowania ich założeń.

Udzielane odpowiedzi nie zawsze są stanowcze i rozstrzygające; autor ma również pełną świadomość wad oraz ograniczeń prezentowanych technik analiz i oceny relacji świadków. Jest jednak głęboko przekonany, że lektura niniejszej książki będzie źródłem cennych, sprawdzonych empirycznie wskazówek, przydatnych w praktyce zarówno prawniczej, jak i psychologicznej. Ma również nadzieję, że zaprezentowane treści staną się, przynajmniej dla części czytelników, przyczynkiem do zweryfikowania dotychczasowych przekonań, a być może także inspiracją do formułowania kolejnych pytań ważnych dla praktyki i do podejmowania własnych wysiłków badawczych.

W tym miejscu trzeba podać rozwiązanie zagadki. Otóż odpowiedź pierwsza udzielona została przez kibica rajdów samochodowych (biernego obserwatora), odpowiedź druga – przez doświadczonego pilota rajdowego (aktywnego uczestnika), a odpowiedź trzecia – przez osobę, która nie zna rajdów samochodowych, nie startowała w nich ani nie uczestniczyła w roli kibica, przy tym udzielając odpowiedzi na pytanie, opierała się na innych źródłach informacji niż własne bezpośrednie spostrzeżenia. Prawidłowa klasyfikacja wypowiedzi trzeciej nie była trudna, ale poprawne wskazanie autorów pierwszej i drugiej zapewne sprawiło trudności.

Rozdział 1

Wprowadzenie

1.1. Rola świadka i znaczenie zeznań

W postępowaniu sądowym przesłuchanie świadka pozwala na uzyskanie przydatnych dla wykrycia prawdy materialnej informacji o osobach, miejscach, zjawiskach, zdarzeniach, faktach czy stosunkach, w tym takich danych, które są całkowicie nowe dla przesłuchującego (Hanausek, 1998, 2009). Organ procesowy w relacji świadka poszukuje odpowiedzi na tak zwane złote pytania, odnoszące się do tego: co się stało? Kto jest zaangażowany w określone zdarzenie? Kiedy dokonano czynu? Gdzie przestępstwo zostało dokonane? Jakimi środkami posłużył się sprawca? Dlaczego dopuścił się tego czynu? Nawet jeżeli na miejscu zdarzenia pozostawione będą ślady biologiczne czy fizykochemiczne, to ustalenie i wyjaśnienie okoliczności przestępstwa może się okazać niewykonalne bez uzyskania informacji od osób obserwujących określone zdarzenie przestępcze czy też bezpośrednio w nie zaangażowanych (Kebbell i Gilchrist, 2010; Wells, 1995). Rozpoznanie w toku postępowania sądowego przyczyn, przebiegu i okoliczności zdarzenia przestępczego odbywa się przy zastosowaniu różnych metod, ale wyjaśnienie sprawy najczęściej nie jest możliwe bez zebrania i przeanalizowania zeznań świadków (Ciosek, 2001). Dowód z zeznań świadków jest jednym z podstawowych i najczęściej występujących w postępowaniu karnym środków dowodowych, a relacja świadka, mimo jej dużego obciążenia subiektywizmem, okazuje się niejednokrotnie jedyną metodą uzyskiwania informacji i ustalania prawdy sądowej (Wojciechowski, 2014d).

Niezależnie od tego relacja świadka może sprzyjać osiąganiu celów ubocznych, do których zalicza się między innymi uzyskanie pomocnych przy ocenie zeznania informacji o świadku czy też informacji o innych, jeszcze niewykrytych albo już przeprowadzonych, dowodach, oraz opinii świadka o przedmiocie postępowania (Hanausek, 1998).

1.2. Psychologia zeznań świadków

Problematyka związana z uzyskiwaniem i oceną zeznań świadków stanowi jeden z ważniejszych obszarów badań w psychologii sądowej (Lindsay, Brigham, Brimacombe i Wells, 2004). Zdaniem Jana M. Stanika (2000, 2011) psychologia zeznań świadków jest ściśle powiązana zarówno z usprawniającą, jak i ekspertalną funkcją psychologii sądowej. Umiejętność racjonalnego i rzetelnego przesłuchania przez organy procesowe wymaga odpowiedniej wiedzy psychologicznej. W związku z tym psychologowie powinni podejmować wysiłki badawcze na rzecz zgromadzenia danych empirycznych, a następnie płynące z nich wiedza i umiejętności powinny być przekazywane śledczym albo osobom wydającym wiążące rozstrzygnięcia. Psychologia sądowa może przez to przyczynić się do usprawnienia praktyki ścigania i orzecznictwa sądowego (Pasko-Porys, 2007). Obok dążenia do rozwoju i doskonalenia metod przesłuchania wparcie psychologiczne może być ukierunkowane na poszukiwanie nowatorskich metod oceny uwarunkowań wiarygodności zeznań i na tworzenie warunków dla aplikacji tych technik w toku postępowań sądowych (Maciejski, 2009; Wojciechowski, 2014c, 2014d).

Ponadto przepisy prawa stanowią, że organ procesowy powinien zasięgnąć opinii biegłego lub występującej w tej roli jednostki naukowo-badawczej, gdy do ustalenia stanu faktycznego określonej sprawy niezbędne jest zbadanie tych zjawisk i wycinków rzeczywistości, których poznanie wymaga wiadomości specjalnych (Stanik, 2000). Przy tym zadanie psychologa sądowego w sprawach zeznań świadków będzie polegało najczęściej na opisie i wyjaśnieniu mechanizmów formowania się relacji o faktach, a w niektórych przypadkach może mieć charakter retrospektywny – gdy psycholog podejmuje próbę odtworzenia stanu psychofizycznego świadka w momencie spostrzegania i oceny znaczenia owego stanu dla prawidłowego kształtowania się treści relacji (Douglas, Otto i Borum, 2003; Jaśkiewicz-Obydzińska, 2007).

Badanie procesów zachodzących w czasie spostrzegania, przechowywania i odtwarzania spostrzeżeń, analizowanie metod umożliwiających pozyskiwanie wartościowych relacji, jak też poszukiwanie skutecznych sposobów oceny uzyskanych od świadka zeznań należą do najważniejszych i wciąż aktualnych wyzwań psychologów sądowych. Pomimo wielu lat intensywnych badań, prowadzonych w różnych ośrodkach na całym świecie i znajdujących odzwierciedlenie w licznych opracowaniach, nie zdołano zgromadzić odpowiedzi na wszystkie pytania i rozstrzygnąć wątpliwości praktyków. Niejednokrotnie zdarza się i tak, że dane empiryczne pochodzące z różnych projektów badawczych stanowią podstawę formułowania wykluczających się wniosków.

1.3. Współczesne kierunki badań nad oceną zeznań

Badania nad metodami oceny wartości dowodowej zeznań prowadzone są w czterech kierunkach: analizy czynników podmiotowych, niewerbalnych i pozajęzykowych wskaźników kłamstwa, fizjologicznych oznak kłamstwa oraz analizy treści zeznań świadków (Brauer i Sporer, 2010; Granhag i Hartwig, 2008; Granhag i Vrij, 2005; Hines i in., 2010; Köhnken i Maass, 1988; Launey, Py i Brunel, 2010; Parker i Brown, 2000; Quandte, Vrij, Akehurst i Wilson, 2010; Rosenfeld, 2008; Strömwall i Granhag, 2003; Volbert i Lau, 2010; Zaparniuk, Yuille i Taylor, 1995; liczne prace Vrija). Ocenę przydatności wskazanych narzędzi do oceny wartości dowodowej zeznań albo psychologicznych uwarunkowań wiarygodności należy rozpocząć od stwierdzenia, że odwołanie się wyłącznie do cech podmiotowych świadka (wieku, poziomu inteligencji, kompetencji językowych) nie pozwala na wnikliwą i wszechstronną ocenę jego relacji. Jak trafnie dostrzeżono już w połowie XX wieku, posiadanie przez świadka odpowiednich predyspozycji do składania zeznań nie jest jednoznaczne z tym, że owe zeznania będą prawdziwe. Świadek może intencjonalnie fałszować relację albo przekazywane przez niego szczerze opisy zdarzeń nie będą odzwierciedlały rzeczywistości na skutek błędów i złudzeń w spostrzeganiu. Uwagę należy zatem skupić na tym, co świadek zeznaje, a nie kim jest (Loftus, 1996; Tokarz, 2004, 2006; Trankell, 1972; Woszczek, 1999).

Zgodnie z regułami procedury karnej w czasie przesłuchania niedopuszczalne jest stosowanie hipnozy, środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem (art. 171 § 5 pkt 1 Ustawy z dnia 6 czerwca 1974 r. – Kodeks postępowania karnego; DzU nr 89, poz. 555 ze zm.). W konsekwencji nie wolno stosować w procesie karnym metod umożliwiających rejestrację zmian fizjologicznych organizmu i ich interpretację w kontekście wypowiedzi przesłuchiwanego, w tym między innymi wariografu czy urządzeń do analizy zmian potencjału elektrycznego mózgu (Champadi Raman, 2008; Tokarz, 2004); nie wolno też stosować środków farmakologicznych obniżających zdolność jednostki do kontrolowania przebiegu komunikacji i udzielanych odpowiedzi.

Przydatność praktyczna wskaźników niewerbalnych i rozmaitych behawioralnych, werbalnych i wokalnych oznak świadomego fałszowania zeznań była weryfikowana w wielu eksperymentach i badaniach terenowych. Wyniki metaanalizy ponad 200 eksperymentów wskazują jednak na to, że oceny wartości wypowiedzi wydane na podstawie analizy behawioralnej są w około 46% przypadków błędne (przy prawdopodobieństwie 50% losowej odpowiedzi; Bond i DePaulo, 2006; DePaulo i Morris, 2004; DePaulo, Kashy, Kirkendol, Wyer i Epstein, 1996; Hartwig, 2011; Tokarz, 2006; liczne prace Vrija). Stwierdzono przy tym, że oceniający popełniają mniej błędów, jeżeli kierują się raczej swoimi przeczuciami niż teoretycznie niezawodnymi wskazówkami kłamstwa; indywidualne doświadczenia, obserwacje i subiektywne odczucia sprzyjają poprawie skuteczności wykrywania kłamstwa bardziej niż szkolenia z zakresu jego niewerbalnych oznak (Bond i DePaulo, 2006; Granhag i Hartwig, 2008; Granhag i Strömwall, 2004; Hartwig, 2011; Tokarz, 2006; liczne prace Vrija).

Niezależnie od tego należy wskazać, że nawet gdyby analiza oznak niewerbalnych prowadziła do bezbłędnych ocen, to i tak nie spełnia potrzeb sądowo-psychologicznego opiniowania w sprawach zeznań. Na podstawie niewerbalnych oznak można bowiem w najlepszym razie wnioskować o istnieniu lub braku po stronie przesłuchiwanego woli świadomego fałszowania zeznań (kłamania); wskazówki behawioralne nie ułatwią oceny możliwego wpływu błędów i zniekształceń na treść relacji i nie będą sprzyjać tej ocenie, czyli nie pozwolą oszacować prawdopodobieństwa, że zeznanie jest prawdziwe (Wojciechowski, 2014c, 2014d).

1.4. Psychologiczna analiza treściowa

Badania w czwartym ze wskazanych kierunków koncentrują się na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czy możliwe jest odnalezienie w samej treści zeznań elementów świadczących o świadomym ich fałszowaniu, a skoro tak, to jakie są to elementy. Niemieccy psychologowie sądowi jako pierwsi udzielili odpowiedzi twierdzącej i podjęli starania o stworzenie takiego systemu badania treści zeznań, który by umożliwiał analizę wypowiedzi małoletnich świadków przestępstw seksualnych. Podejście polegające na przesunięciu punktu ciężkości ze źródła relacji (świadka) na wypowiadane przez niego treści (zeznania) bywa w literaturze określane mianem „metody logicznej” (Tokarz, 2006; Wojciechowski, 2014c, 2014d).

Wśród psychologów sądowych przeważa pogląd, że analiza treściowa jest potencjalnym narzędziem umożliwiającym opracowanie wszechstronnej i zgodnej ze wskazanymi standardami, właściwymi dla ekspertyz sądowych, opinii w sprawach zeznań świadków. W celu ustalenia rzeczywistej użyteczności tej analizy i jej przystawalności do oceny wiarygodności zeznań świadków prowadzono od początku lat osiemdziesiątych XX wieku intensywne badania; szczególną uwagę poświęcono dwóm technikom – Statement Validity Assessment (SVA) i Reality Monitoring (RM). W ostatnich dwudziestu latach przeprowadzono blisko 70 terenowych i eksperymentalnych badań zmierzających do ustalenia, czy SVA i RM są przydatne dla praktyki sądowej i jaki jest poziom błędów diagnostycznych przy ich stosowaniu (zob. m.in. liczne prace Vrija; Akehurst, Bull, Vrij i Köhnken, 2004; Akehurst, Köhnken i Höfer, 2001; Anson, Golding i Gully, 1993; Blandon-Gitlin, Pezdek, Lindsay i Hagen, 2009; Buck, Warren, Betman i Brigham, 2002; Colwell, Hiscock i Memon, 2002; Craig, Schelbe, Raskin, Kircher i Dodd, 1999; Cramer i Sporer, 2010; Davies, 1994; Doris, 1994; Dukała i Polczyk, 2015; Gödert, Gamer, Rill i Vossel, 2005; Granhag i Strömwall, 1999, 2001, 2002; Kensinger, O’Brien, Swanberg, Garoff-Eaton i Schacter, 2007; Lamb i in., 1997; Landry i Brigham, 1992; Loga, Bethlem, Teernstra, Flemings i Vervaeke, 2009; Masip, Sporer, Garrido i Herrero, 2005; Parker i Brown, 2000; Porter i Yuille, 1996; Raskin i Esplin, 1991; Rassin, 1999; Ruby i Brigham, 1998, 1997; Santilla, Roppola, Runtii i Niemi, 2000; Strömwall, 2010; Strömwall i Willen, 2009; Strömwall i Granhag, 2003; Vanderhallen, Vervaeke i Van Geest, 2009; Wojciechowski, 2012).

Większość autorów jest zgodna co do tego, że analiza treściowa przy wykorzystaniu SVA i RM w ich obecnej formie nie spełnia wymogów dopuszczalności metody naukowej w postępowaniu sądowym i narzędzia te nie powinny być stosowane w praktyce (m.in. liczne prace Vrija; Tokarz, 2004, 2006; Wojciechowski, 2014c). W literatu rze wskazuje się, że założenia teoretyczne tych technik budzą poważne wątpliwości i dotychczas nie zdołano zgromadzić dostatecznych danych empirycznych, które potwierdzałyby hipotezy leżące u podstaw tych metod (zob. rozdział 3). Ponadto badania przeprowadzone dotąd nad SVA i RM dostarczają sprzecznych wyników co do użyteczności poszczególnych kryteriów treściowych – w jednych badaniach te same kryteria są spełniane częściej przez zeznania szczere, w innych przez nieszczere, w kolejnych zaś brak różnic.

Zakładane przez autorów tych metod cechy wyróżniające relacje szczere i prawdziwe nie zawsze są dostrzegane w treściach zeznań, czasami kryteria spełniały w większym stopniu relacje świadomie fałszowane na potrzeby eksperymentów niż prawdziwe historie z życia uczestników badań (Wojciechowski, 2014c).

Zgromadzone dane empiryczne wskazują i na to, że analiza treściowa może być wykorzystywana z powodzeniem w sprawach dotyczących przestępstw nienaruszających sfery wolności seksualnej tylko wtedy, gdy relacjonowane przez świadka zdarzenia były silnie angażujące pod względem emocjonalnym, a w ich trakcie świadek miał poczucie braku kontroli, jakiegokolwiek wpływu na ich przebieg (Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Vrij, 2008a, 2009). Stosowanie analizy treściowej w praktyce wymaga również opracowania reguł decyzyjnych – dotychczas brak jednolitych wskazań, kiedy analiza treściowa powinna prowadzić do przyjęcia hipotezy, że zeznania są prawdziwe, a kiedy uznać należy, że zawierają błędy lub są efektem dążenia do świadomego zafałszowania obrazu rzeczywistości (Köhnken, 2004; Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Vrij, 2008a, 2009; Wojciechowski, 2014d).

Nie zdołano również ustalić, jakie czynniki zewnętrzne i cechy podmiotowe mogą wpływać zakłócająco na treść zeznań w stosunku do wzorca, za jaki uważane są kryteria treściowe, i jak wpływ zmiennych pośredniczących przekłada się na końcowe wyniki analizy treściowej (Launey, Py i Brunel, 2010; Volbert i Lau, 2010; Vrij, 2008a). Dla przykładu można wskazać, że nawet kilkuletni świadkowie z łatwością uczą się dostosowywać treść swoich zeznań do wymogów wynikających z kryteriów i w ten sposób bez trudu manipulują ocenami specjalistów oraz zafałszowują wyniki analizy treściowej (Cramer i Sporer, 2010; Köhnken, 2004; Sellnau i Köhnken, 2010; Vrij, Kneller i Mann, 2000; Vrij, Akehurst, Soukara i Bull, 2002, 2004a, 2004b).

Metody analizy treściowej bywają również traktowane jako narzędzia, które umożliwiają nie tylko standaryzację, ale i obiektywizację sądów wydawanych przez biegłych. Przeprowadzone w 2009 roku przez holenderskich psychologów sądowych badania pokazują jednak, że posłużenie się SVA czy RM nie chroni przed błędami popełnianymi na skutek selektywnego doboru informacji i dążenia do potwierdzenia wcześniejszych założeń, do pozyskania danych być może nawet błędnych, ale zgodnych z pierwotnym wyobrażeniem sędziego kompetentnego (confirmation bias; Wojciechowski, 2014d).

Najważniejszy zarzut przeciw technikom psychologicznej analizy treściowej dotyczy jednak poprawności uzyskiwanych za ich pomocą wyników. Przeprowadzone zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i na podstawie akt sądowych badania obejmujące zeznania dorosłych świadków wskazują bowiem na około 30% błędnych ocen uzyskanych po zastosowaniu SVA i RM. Poziom błędów przekracza 20% nawet wtedy, gdy SVA i RM są stosowane łącznie, a przypomnieć należy, że prawdopodobieństwo losowego wyboru prawidłowej alternatywy wynosi 50%.

Pomimo tych wszystkich zastrzeżeń uznanie SVA i RM za całkowicie nieprzydatne do oceny wiarygodności zeznań świadków na podstawie wniosków płynących z dotychczasowych badań byłoby przedwczesne. Pod adresem zdecydowanej większości przeprowadzonych dotąd badań kierowane są bowiem poważne i w pełni uzasadnione zarzuty. Zdaniem Davida T. Lykkena (1988, 1998) badanie można uznać za wiarygodne naukowo, jeżeli spełnia cztery standardy:

• przypadki brane pod uwagę w badaniu powinny być reprezentatywne;

• do zdarzeń i przesłuchania powinno dojść w warunkach przystających do realiów procesu karnego;

• każda relacja powinna być oceniana niezależnie przez dwie osoby, nieświadome jej wartości dowodowej;

• rezultat analizy treściowej musi być skonfrontowany z obiektywnymi i pewnymi wskaźnikami wartości zeznania.

Według Alderta Vrija (2008a, 2009) tylko jedno badanie przeprowadzone w warunkach terenowych spełniło, i to nie bez zastrzeżeń, cztery standardy zaproponowane przez Lykkena, a tego samego nie można powiedzieć o żadnym z badań eksperymentalnych.

Podkreśla się, że w wielu badaniach wykorzystujących zeznania z akt sądowych (w badaniach terenowych) nie zastosowano wystarczających kryteriów prawdy materialnej (ground truth) i nie można mieć pewności, do jakiej kategorii faktycznie należałoby zaliczyć zeznania – do relacji wiarygodnych czy niewiarygodnych. Co za tym idzie, nie jest możliwe stanowcze określenie, czy ocena dokonana przez sędziego kompetentnego jest prawidłowa, czy wadliwa. Z kolei w badaniach eksperymentalnych często gromadzi się opisy obiektów i zdarzeń istotnie różniące się od przeżyć, jakich może doświadczyć świadek przestępstwa. Trudne jest również stworzenie takich warunków eksperymentalnych, aby „świadkowie” składali zeznania prawdziwe albo nieszczere z motywacją chociażby podobną do tej, która występuje w procesach sądowych (Tokarz, 2004, 2006; Vrij, 2008a, 2009).

Rozdział 2

Kategorie zeznań świadków

2.1. Ujęcie prawnicze

Na początku XIX wieku Pierre Simon de Laplace w pracy poświęconej teorii prawdopodobieństwa zaproponował podział zeznań na cztery kategorie. Podkreślił przy tym potrzebę odróżnienia zeznań prawdziwych, stanowiących wierne odzwierciedlenie obiektywnej rzeczywistości, od zeznań szczerych, będących rzetelnymi w przekonaniu składającego je świadka, subiektywnie prawdziwymi. Opierając się na tej dystynkcji, de Laplace wyróżnił następujące kategorie zeznań:

(1) prawdziwe i szczere, to znaczy takie, które są obiektywnie prawdziwe i według subiektywnego świadka wiernie odzwierciedlają rzeczywistość;

(2) nieprawdziwe i nieszczere, czyli obiektywnie fałszywe, złożone przez świadka świadomie dążącego do przekazania informacji niezgodnych z rzeczywistością, z jego wewnętrznym przekonaniem o stanie rzeczy;

(3) obiektywnie nieprawdziwe, ale szczere, to jest takie, w których świadek chce mówić prawdę i jest przekonany, że przekazuje prawdziwy obraz zdarzeń, chociaż treść wypowiedzi jest niezgodna z rzeczywistością w wyniku błędu świadka, zapominania, wpływu czynników zakłócających pamięć;

(4) występujące stosunkowo rzadko w praktyce zeznania obiektywnie prawdziwe, lecz subiektywnie nieprawdziwe, to znaczy takie, w których świadek chce skłamać i jest przekonany, że kłamie, chociaż mimo tego nastawienia przekazuje informacje obiektywnie prawdziwe, zgodne z rzeczywistym przebiegiem zdarzeń (Hanausek, 1998; Stanik, 1985).

Zeznania mogą się różnić od rzeczywistego przebiegu zdarzeń albo na skutek świadomego, intencjonalnego fałszowania przez świadka (kłamania), albo na skutek błędów będących efektem oddziaływania zmiennych zakłócających procesy spostrzegania, przechowywania lub odtwarzania spostrzeżeń.

Podział zaproponowany przez de Laplace’a jest do dziś przywoływany zarówno w literaturze z zakresu psychologii zeznań świadków, jak i kryminalistyki. Podział ten jednak nie przystaje w pełni do praktyki sądowej, albowiem nie obejmuje wszystkich możliwych wariantów, nie uwzględnia subiektywnej oceny i stosunku organów procesowych do wartości dowodowej zeznań, znajdujących odzwierciedlenie w poziomie wiarygodności przypisanym określonemu zeznaniu. Przyjmuje się, że wiarygodność to „przypisywany przez przesłuchującego stopień prawdopodobieństwa, z jakim informacje zawarte w zeznaniu świadka (lub w poszczególnych jego fragmentach) opisują stan faktyczny, prawdziwy” (Stanik, 2004). Można ją również zdefiniować jako nadany zeznaniu stopień prawdopodobieństwa zajścia w obiektywnej rzeczywistości faktów ujawnionych w treści tego zeznania (Maciejski, 2009). Wiarygodność informacji zawartych w danym zeznaniu może zatem być przedstawiana jako punkt na osi o biegunach: niewiarygodne (fałszywe) – wiarygodne (prawdziwe).

Wiarygodności nie należy utożsamiać z prawdziwością, a niewiarygodności z nieszczerością (Maciejski, 2009; Stanik,  1985,  2000,  2004). Jak wskazano, prawdziwość odnosi się do stanu obiektywnego (do rzeczywistości), szczerość pozostaje w bezpośrednim związku z postawą świadka (z subiektywną wolą przedstawienia prawdziwego lub fałszywego obrazu zdarzeń), a wiarygodność to pojęcie odwołujące się do oceny treści zeznań dokonanej przez organ procesowy (jest to subiektywne przekonanie organu procesowego o prawdziwości relacji świadka). Ponadto w toku postępowania karnego możliwe jest tylko odtworzenie najbardziej prawdopodobnego przebiegu zdarzeń, zbliżonego czy to do obiektywnie prawdziwego stanu rzeczy, czy to wyobrażenia świadka o tym, co się wydarzyło. Dlatego do opisu zeznań winno się wykorzystywać trzy dopełniające się pojęcia (por. rycina 2.1):

• prawdziwość, rozumianą jako zgodność treści zeznań z obiektywnym stanem rzeczy;

• szczerość, rozumianą jako zgodność treści zeznań z subiektywnym wyobrażeniem podejrzanego dotyczącym przebiegu zdarzeń;

• wiarygodność, czyli przypisane przez organ prowadzący postępowanie, na podstawie analizy zgromadzonego materiału dowodowego, prawdopodobieństwo, że zgromadzone w toku procesu zeznania odzwierciedlają rzeczywistość.

Rycina 2.1. Prawdziwość, szczerość i wiarygodność
Źródło: opracowanie własne.

Zaliczenie zeznań do poszczególnych kategorii odwołuje się zatem do trzech hipotez:

(1) zgodności relacji ze stanem obiektywnym (prawdziwość);

(2) subiektywnego przekonania osoby przesłuchiwanej (szczerość);

(3) subiektywnego przekonania organu procesowego opartego na analizie materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania (wiarygodność).

Poprzez odwołanie się do trzech wskazanych kryteriów – czyli do prawdziwości, szczerości i wiarygodności – zeznania dają się z kolei podzielić na osiem kategorii. Jak pokazuje tabela 2.1, zeznania mogą wiernie odzwierciedlać przebieg zdarzeń stanowiących przedmiot postępowania (być prawdziwe) albo zawierać fałszywy opis przestępstwa. Składając zeznania, świadek może przedstawiać okoliczności popełnienia przestępstwa zgodnie z osobistą reprezentacją pamięciową (zeznania szczere) bądź kłamać na temat swojego związku z popełnionym przestępstwem lub jego przebiegu (zeznania nieszczere). Zeznania, podobnie jak każdy inny zgromadzony w toku postępowania dowód, poddawane są ocenie przez organy prowadzące postępowanie. Mogą wtedy zostać uznane za wiarygodne albo może im zostać przypisana niska wartość dowodowa na skutek uznania, że prawdopodobieństwo, by stanowiły wierne odzwierciedlenie rzeczywistości, jest znikome. Zarazem decyzja organu procesowego o przypisaniu zeznaniom określonego poziomu prawdziwości może być niezależna zarówno od intencji świadka (szczerości), jak i od obiektywnej prawdziwości jego relacji. Pamiętać przy tym należy, że zaliczenie zeznań do określonej kategorii może nastąpić w odniesieniu do całości albo części relacji świadka.

Tabela 2.1. Kategorie zeznań

Prawdziwe Szczere Wiarygodne

Prawdziwe Szczere Niewiarygodne

Prawdziwe Nieszczere Wiarygodne

Prawdziwe Nieszczere Niewiarygodne

Fałszywe Szczere Wiarygodne

Fałszywe Szczere Niewiarygodne

Fałszywe Nieszczere Wiarygodne

Fałszywe Nieszczere Niewiarygodne

Źródło: opracowanie własne.

Warto w tym miejscu dodać, że z punktu widzenia potrzeb wymiaru sprawiedliwości i w kontekście celów postępowania karnego najważniejsze jest rozróżnienie między zeznaniami prawdziwymi i nieprawdziwymi (fałszywymi), a intencje świadka – choć nie są zupełnie irrelewantne – mogą mieć jedynie znaczenie poboczne. Tak długo, jak w swojej relacji świadek prezentuje prawdziwy obraz zdarzeń – niezależnie od tego, czy zeznaje szczerze czy nieszczerze – dostarcza organom procesowym istotnych danych oraz umożliwia realizację celów procesu, składa zeznania wiarygodne.

2.2. Ujęcie psychologiczne

We współczesnej psychologii sądowej przyjmuje się podział na dwie zasadnicze kategorie zeznań:

(1) relacje pamięciowe świadka, oparte na jego bezpośrednich, osobistych doświadczeniach i obserwacjach (experience-based);

(2) raporty pozapamięciowe, czyli zeznania bez oparcia w obserwacjach zmysłowych, będące efektem oddziaływania czynników zewnętrznych – w tym fałszywe wspomnienia, zeznania złożone pod wpływem sugestii, na skutek dezinformacji – lub oddziaływania zmiennych podmiotowych – na skutek świadomego fałszowania relacji albo w efekcie doświadczanych zaburzeń (non-experience-based; Sporer, 2004; Volbert i Steller, 2014).

Zeznania mające oparcie we wspomnieniach świadka nie zawsze będą zeznaniami prawdziwymi. Świadek może nie posiadać pełnej zdolności do spostrzegania, przechowywania i odtwarzania spostrzeżeń, rozumianej jako potencjalna ogólna umiejętność zaobserwowania i zgromadzenia danych o zdarzeniu, zapisania tychże informacji w pamięci oraz odtworzenia w toku przesłuchania przebiegu określonych zdarzeń. Ponadto oddziaływanie zmiennych psychologicznych może powodować błędy w zeznaniach. Obniżenie wartości dowodowej relacji będzie w takich przypadkach skutkiem nieświadomego fałszowania obrazu rzeczywistości w związku z zakłóceniami występującymi na etapach spostrzegania, przechowywania lub odtwarzania spostrzeżeń czy też w okresach dzielących nabywanie wiedzy o świecie od jej przekazywania w toku przesłuchania.

Uwarunkowania zeznań świadków, czyli sfera tych zmiennych psychologicznych, które wpływają na liczbę i jakość relacji, to przestrzeń wyjątkowo rozległa. W celu jej systematyzacji podjęto próby zmierzające do właściwej kategoryzacji (np. podział na estimator variables i system variables według Gary’ego L. Wellsa; zob. Wells, 1978, 1995, 2008; Wells i Loftus, 2003), zaproponowano nawet akronimy ułatwiające zapamiętanie wszystkich grup czynników wymagających wnikliwej analizy (np. ADVOCATE: Amount of time under observation / Distance from the eyewitness to the person, incident / Visibility / Obstructions / Known or seen before / Any reason to remember / Time lapse since the event / Errors or material inconsistencies; zob. Kebbell, 2010). Spośród wielu zaproponowanych modeli za wyjątkowo trafną, syntetyczną i zachwycającą swoją prostotą uznać należy klasyfikację autorstwa Jana M. Stanika (1985, 1986) w – nawiązującym do koncepcji człowieka w sytuacji Tadeusza Tomaszewskiego – modelu rezultatów zeznań świadków. Zgodnie z jego założeniami można wyróżnić trzy podstawowe grupy zmiennych istotnych dla formowania się zeznań składanych przez świadka oraz dwie grupy zmiennych pośredniczących:

(1) obiekt/zdarzenie – w tym między innymi obiektywne cechy fizyczne spostrzeganych przedmiotów, kategorie przedmiotów i zdarzeń w związku z rodzajem zaangażowanych zmysłów, warunki spostrzegania (fizyczne i psychologiczne);

(2) osoba spostrzegająca – nieletni, dorosły, senior; procesy poznawcze (spostrzeganie, uwaga, myślenie, pamięć, mowa itd.); właściwości osobowości (kompleksy, kompensacje, mechanizmy obronne, podatność na sugestię itd.); postawy wobec zdarzeń, wobec instytucji, wobec określonych ludzi i tak dalej;

(3) sytuacja zbierania zeznań oraz techniki przesłuchań i związany z nimi stres przesłuchania, rodzaje zadawanych pytań, pozawerbalne kanały komunikacji w relacji przesłuchujący – przesłuchiwany, osobowość przesłuchującego (Stanik, 1985, 1986, 2004; Wojciechowski, 2014c).

Między zmiennymi pierwszej (obiekt/zdarzenie) i drugiej grupy (osoba spostrzegająca) zachodzą relacje zgodne z koncepcją człowieka w sytuacji. Ponadto na treść zeznań będą miały wpływ warunki i sytuacje dzielące spostrzeganie i składanie zeznań, do których zaliczyć można między innymi czas, przemyślenia i interpretacje, groźby czy namowy ze strony innych osób (Stanik, 1985, 1986).

Procesy zachodzące na etapach spostrzegania, przechowywania i odtwarzania skutkują tym, że relacja nigdy nie jest wiernym odzwierciedleniem osobistych doświadczeń i obserwacji świadka, ale stanowi efekt aktywnego, konstruktywnego procesu warunkowanego informacjami napływającymi z zewnątrz, postawami, przekonaniami i potrzebami jednostki – świadka (Neuschatz i Lawson, 2008; Pastwa-Wojciechowska, 2001; Semmler i Brewer, 2010; Tulving, 2000; Yarmey, 2003). Zdaniem badaczy każde zeznanie jest w mniejszym lub większym stopniu obarczone błędami, a relacje w pełni wiarygodne należą do rzadkości (Lampinen i Neuschatz, 2008; Launey i Loftus, 2010; Woszczek, 2001; Yarmey, 2010).

Wartość dowodowa zeznań świadków budziła zainteresowanie już w czasach starożytnych, a ocena relacji pozostawała w ścisłym związku z ogólnymi koncepcjami dowodzenia prawdy (Stanik, 2001). Eksploracja czynników, które powodują, że zeznania nie odzwierciedlają rzeczywistości, stanowi jedną z głównych sfer zainteresowania psychologii zeznań świadków (Roszkowska, 2002, 2015; Stanik, 2011).

Podejmując wysiłki zmierzające do wypracowania reguł umożliwiających odpowiednią klasyfikację zeznania, w początkowym okresie badacze skupiali się niemal wyłącznie na poszukiwaniu zależności między podmiotowymi zmiennymi psychologicznymi, ograniczając obszar czynników odpowiedzialnych za wartość dowodową zeznań wyłącznie do cech świadka (Stanik, 1985, 1986, 2001). Podkreślano, że między innymi sposób, w jaki ludzie spostrzegają różne obiekty, zdarzenia lub sytuacje, zależy nie tylko od cech tego, co jest spostrzegane, ale również od czynników pośredniczących, związanych z osobą spostrzegającą (Hołyst, 1989).

Czynniki wywierające zniekształcający wpływ na percepcję, sądy o świecie zewnętrznym oraz rezultaty zeznań można podzielić na obiektywne, fizjologiczne i psychiczne (Wojciechowski, 2014d). Do pierwszej z wymienionych kategorii zalicza się między innymi: niekorzystne usytuowanie świadka wobec rozgrywających się zdarzeń (co uniemożliwia dokładną ich obserwację), ograniczoną widoczność, krótki czas obserwacji, znaczną złożoność obserwowanych zjawisk, współwystępowanie w tym samym czasie innych zjawisk (prowadzące do przeciążenia informacyjnego), upływ czasu od obserwacji do przesłuchania (Ciosek, 2001; Deffenbacher, 2008; Stanik, 1985, 1986). Czynniki fizjologiczne wiążą się przede wszystkim z prawidłowym bądź wadliwym funkcjonowaniem narządów zmysłu człowieka oraz z fizjologicznymi ograniczeniami jego możliwości percepcyjnych; do tej kategorii zaliczyć można chociażby wiek (Lyle, Bloise i Johnson, 2006; Memon, 2008), zmęczenie świadka (Poznaniak, 2005) czy wpływ pobudzenia emocjonalnego na zdolność do spostrzegania (Bothwell, Deffenbacher i Brigham, 1987).

Proces spostrzegania jest złożonym procesem poznawczym, warunkowanym nie tylko aktualną sytuacją poznania, lecz również cechami konstytutywnymi jednostki o charakterze stałym – poziomem inteligencji, obrazem osobowości i cechami temperamentu (Poznaniak, 2005) czy stylem funkcjonowania społecznego (Pastwa-Wojciechowska, 2001). Nie bez znaczenia dla treści zeznań są również: wiek, przeszłe doświadczenia jednostki, zasób i struktura pojęć, wiedza, postawy i przekonania, uruchamiane mechanizmy obronne (Ciosek, 2001; Kensinger, O’Brien, Swanberg, Garoff-Eaton i Schacter, 2007; Poznaniak, 2005; Stanik, 1985, 1986). Uprzednio wytworzone u jednostki i utrwalone w indywidualnym doświadczeniu schematy poznawcze wywierają wpływ na percepcję przedmiotów, ludzi i zdarzeń; są wewnętrznymi reprezentacjami zewnętrznej rzeczywistości i jako takie organizują i ukierunkowują czynności spostrzegania oraz jego efekty (Stanik, 1985, 1986).

Podmiotowe uwarunkowania zeznań mogą powodować błędy – niezależne od woli świadka zaburzenia relacji, polegające na opuszczaniu (upraszczaniu), przeinaczaniu lub wyostrzaniu figury poprzez dodawanie własnych elementów (Stanik, 2004, 2009). Błędy mogą być efektem niedostatecznej sprawności organów zmysłowych na skutek uszkodzeń centralnego układu nerwowego, receptorów albo analizatorów, zaburzeń endokrynologicznych, choroby somatycznej czy odurzenia. Nieprawidłowości w zeznaniach bywają również skutkiem percepcji w warunkach niesprzyjających, na przykład ze względu na: poziom złożoności i liczbę jednocześnie zachodzących zdarzeń, poziom organizacji sytuacji oraz okres obserwacji, kontekst percepcji, rodzaj uruchomionego analizatora, lokalizację bodźców obserwowanych przez świadka. Błędy w zeznaniach, skutkujące nieświadomym zafałszowaniem obrazu rzeczywistości, mogą być również efektami zakłócającego działania mechanizmów społecznych, w tym między innymi: konformizmu, dysonansu poznawczego, tendencji do kontroli sytuacji, skłonności do przeceniania związków między zachowaniem jednostki a jej obserwowalnymi cechami (np. efekt aureoli) czy też uproszczeń w spostrzeganiu grup ludzkich.

Przyjmuje się, że małoletni świadkowie potencjalnie mają zdolność do składania zeznań w postępowaniu sądowym, jeśli procesy poznawcze mogły przebiegać prawidłowo, a gromadzenie danych o świecie mogło następować w sposób niezakłócony przez zaburzenia intelektualne lub emocjonalne. Warto przy tym pamiętać, że zdolności niezbędnych do złożenia wartościowych zeznań małoletni świadek nabywa w procesie rozwoju dopiero na określonych jego etapach. Umiejętności te są niezbędne do prawidłowego zaobserwowania, zapamiętania i opisania osobistych doświadczeń. Przy ocenie zdolności małoletnich świadków do zeznawania psychologowie posługują się klasyfikacją zaproponowaną przez Williama Sterna (Marten, 1990). Zgodnie z tą koncepcją wyróżnić można trzy podstawowe fazy rozwojowe:

(1) stadium substancji – zeznanie daje gwarancję wierności, jeżeli dotyczy poszczególnych osób lub przedmiotów i zawiera ich deskrypcję; małe gwarancje wierności daje opisywanie działań osób (zwłaszcza działań rozłożonych w czasie) oraz wskazywanie relacji przyczynowych; dziecko osiąga zdolność do zeznawania na etapie substancji w wieku około 7 lat;

(2) stadium akcji – relacje mogą obejmować działania osób oraz logikę prostych, krótkotrwałych zdarzeń; taką zdolność do relacjonowania osiągają dzieci około 10 roku życia;

(3) stadium relacji i jakości – oprócz cech wyżej wymienionych małoletni świadek potrafi także opisać zależności czasowe, strukturę zdarzeń, ich znaczenie dla uczestników zdarzeń; zdolność taką osiągają dzieci dwunasto-, trzynastoletnie.

Doniosłość tych zmiennych, które pozostają w związku z przesłuchiwaniem świadka, nie mniej istotnych dla wartości dowodowej zeznań, dostrzegł dopiero William Marston w latach dwudziestych minionego stulecia. W Polsce pionierskie badania mające na celu eksplorację problematyki związanej z przesłuchiwaniem świadków przeprowadził w latach 1983–1984 Jan M. Stanik, który jako jeden z pierwszych zwrócił także uwagę na interakcyjny charakter przesłuchania, podkreślając, że jest to proces zadaniowej komunikacji interpersonalnej (Stanik, 1985, 1986, 2001).

Szczegółowe omówienie wyników badań nad technikami i taktykami przesłuchiwania świadków oraz ich wpływem na liczbę i jakość uzyskanych zeznań wykracza poza ramy niniejszego opracowania. Należy jednak przywołać trzy wnioski ogólne płynące z licznych doniesień. Po pierwsze, nie można formułować ogólnych twierdzeń o zeznaniach, a jedynie analizować cechy relacji świadków uzyskanych przy zastosowaniu różnych metod przesłuchania (Stanik, 1986). Po drugie, nie powinno budzić żadnych wątpliwości to, że stosowana metoda przesłuchiwania ma istotny wpływ na poziom prawdziwości uzyskanych zeznań, liczbę i jakość zdobytych informacji (Fisher i Geiselman, 1992; Mantwill, Köhnken i Aschermann, 1995; Memon, Wark, Holley, Bull i Köhnken, 1997; Stanik, 2001). Po trzecie, jak dowodzą badania, bez względu na to, jaka technika będzie stosowana i jakie pytania zostaną zadane świadkowi, można mówić tylko o bardziej lub mniej obciążonych (zakłócanych) zeznaniach, proporcjonalnie większym lub mniejszym udziale odpowiedzi fałszywych oraz nieścisłości, ale ich obecność w zeznaniu jest raczej regułą niż wyjątkiem (Stanik, 1985, 1986, 2001; Wojciechowski, 2014c; Woszczek, 1999, 2001).

Badania wskazują również na to, że świadkowie mają trudności w odróżnianiu pierwotnych śladów pamięciowych od informacji zasugerowanych albo danych wplatanych we wspomnienia w późniejszych okresach (Conway, 2010; Lindsay, 2008; Loftus, 1996; Pezdek, 2008; Polczyk, 2007; Polczyk i Szpitalak, 2015; Roszkowska, 2002, 2015; Schooler, Gerhard i Loftus, 1986; Zaragoza i Lane, 1994).

Do drugiej kategorii (non-experience-based) zaliczane są raporty pozapamięciowe, to znaczy relacje niebędące odzwierciedleniem bezpośrednich, osobistych doświadczeń świadka. Zeznania składane w takim przypadku albo są wynikiem świadomego fałszowania (kłamania), stanowią powtórzenie treści zasugerowanych (w tym także podczas przesłuchania), są skutkiem dezinformacji lub opisem fałszywych wspomnień, albo są konsekwencją nasilenia zaburzeń i towarzyszącej im konfabulacji.

Problematyka kłamstwa i szczerości w ostatnich latach wzbudza żywe zainteresowanie badaczy. Dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że zdolność do wykrycia intencjonalnej dążności do fałszowania wypowiedzi może być niezwykle cenna i pozwalać na uzyskanie przewagi w sytuacji komunikacji interpersonalnej, nie tylko w kontekście przesłuchania na potrzeby postępowania sądowego, ale i w negocjacjach, polityce czy życiu prywatnym (Ekman, 1997; Gonza i Boon, 2010; Tokarz, 2004, 2006; Walters, 2002). Dotychczas nie zdołano sformułować precyzyjnej i w pełni satysfakcjonującej definicji kłamstwa. Z pewnością za pozbawioną wad nie może być uznawana klasyczna definicja, zgodnie z którą kłamstwo to wszystko to, co nie jest prawdą. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że filozoficzne definicje kłamstwa dotyczą zdań, czyli abstrakcyjnych wytworów języka, psychologiczna analiza zeznań zaś obejmuje wypowiedzi, a więc zdania użyte w określonym kontekście, wypowiedziane przez konkretnego nadawcę i adresowane do pewnego podmiotu (Tokarz, 2004, 2006). Ponadto klasyczna definicja kłamstwa pozostawia na uboczu kwestię intencji nadawcy fałszywego komunikatu oraz znaczenie podtekstu wypowiedzi (Tokarz, 2004, 2006).

Kłamstwo jest we współczesnej literaturze z zakresu psychologii zeznań świadków rozumiane jako udana lub nieudana, świadoma próba podjęta bez uprzedzenia, aby wytworzyć u innej osoby przekonanie, które nadawca komunikatu uważa za nieprawdziwe (por. Memon, Vrij i Bull, 2003b). Tak pojęte kłamstwo jest działaniem zamierzonym, podejmowanym bez uprzedzenia odbiorcy, a osoba, która kłamie, wypowiada określony komunikat w przekonaniu, że jest to nieprawda. Kłamstwo w zeznaniach stanowi efekt świadomego dążenia świadka do złożenia zeznań nieszczerych, to znaczy takich, które pozostają w sprzeczności z wiedzą świadka o zdarzeniu i jego wewnętrznym wyobrażeniem o tym, co się stało. Warto przy tym dodać, że w zeznaniach małoletnich świadków świadomie zakłamane opisy występują sporadycznie, ale zarazem ta grupa świadków częściej popełnia błędy i ulega wpływom osób trzecich (w tym presji przesłuchujących).

Kłamstwa bywają też dzielone na trzy kategorie: kłamstwa otwarte (zwane również falsyfikacjami; outright lies), wyolbrzymienia (exaggeration) i kłamstwa drobne (subtle lies; DePaulo, Kashy, Kirkendol, Wyer i Epstein, 1996). Do kłamstw otwartych zalicza się komunikaty, które w przekonaniu nadawcy całkowicie różnią się od prawdy, są z nią sprzeczne. Wyolbrzymienia to wypowiedzi oparte na faktach, ale relacja jest ubarwiona, przesadzona, uzupełniona elementami dodatkowymi. Drobne kłamstwa są to wypowiedzi w warstwie językowej prawdziwe, ale wywołujące u odbiorcy mylne wyobrażenie o rzeczywistości; wprowadzenie w błąd rozmówcy następuje na etapie interpretacji komunikatu, w kontekście sytuacji komunikacyjnej, jest skutkiem występujących w interakcji różnic pomiędzy dosłownym brzmieniem wypowiedzi a jej przekazem odtwarzanym przez odbiorcę na etapie interpretacji (DePaulo, Kashy, Kirkendol, Wyer i Epstein, 1996; Vrij, 2008a, 2009).

Zdaniem Alderta Vrija (2009) ludzie kłamią po to, by wywrzeć dobre wrażenie na innych (uniknąć dezaprobaty czy zawstydzenia), aby osiągnąć jakąś korzyść (niekoniecznie majątkową) lub uniknąć kary. Tadeusz Hanausek (1998) wskazuje, że świadome fałszowanie zeznań może być wyjaśnione obawą świadka przed oskarżonym i/lub jego środowiskiem, lękiem przed reakcją pokrzywdzonego albo ocenami środowiska, z którego wywodzi się sam świadek. Ponadto świadome fałszowanie zeznań bywa motywowane chęcią uzyskania korzyści czy uznawane za okazję do zemsty na uczestnikach postępowania albo, przeciwnie, stanowi przejaw sympatii, solidarności czy współczucia wobec jednego z uczestników postępowania. Zdaniem Hanauska motywacja, aby skłamać, może wystąpić i wtedy, gdy świadek będzie się obawiał swojej odpowiedzialności karnej na skutek błędnego pouczenia o prawach i obowiązkach – może zasadnie lub bezpodstawnie sądzić, że ujawniając prawdę, narazi się na odpowiedzialność karną. Zdarza się również, że do złożenia fałszywych zeznań skłaniają świadka względy ambicjonalne – jeżeli w czasie czynu nie zachował się właściwie (np. nie udzielił pomocy potrzebującemu), to dla zatajenia informacji, które stawiają go w niekorzystnym świetle, może świadomie fałszować swoje zeznania.

Sugestia może być zdefiniowana jako wywołanie u świadka określonego zachowania, akceptacji danego przekonania, opinii lub działania bez posługiwania się argumentacją, poleceniem lub wymuszeniem, na skutek werbalnej lub niewerbalnej komunikacji wpływającej na sferę psychiczną odbiorcy, niepodlegającej jego krytycznej analizie, przy czym świadek uznaje kwalifikacje nadawcy komunikatu (Roszkowska, 2002). Pamięciowy efekt dezinformacji polega na nieświadomym włączaniu w zasób raportów pamięciowych, które dotyczą zdarzenia, informacji docierających do danej osoby z innych źródeł niż samo zdarzenie, nienabytych wskutek zapoznawania się z tym zdarzeniem (Loftus, 1996; Polczyk, 2007). Fałszywe wspomnienia to obecne w pamięci, powiązane z głębokim subiektywnym przekonaniem o prawdziwości wyobrażenia o określonych zdarzeniach, które obiektywnie nie miały miejsca (Loftus, 1996), na skutek bądź to własnych przekonań, bądź wpływu osób trzecich (są to indukowane fałszywe wspomnienia). Konfabulacja jest terminem psychiatrycznym, służącym do opisu objawu jednej z form zaburzeń zapamiętywania, które polega na podawaniu zmyślonych, nierealnych faktów, uzupełnianiu luk pamięciowych w sposób sprzeczny z obrazem rzeczywistości, przy jednoczesnym braku u danej osoby świadomości tego, że dane są fałszywe. Skłonność do konfabulacji może występować u osób doświadczających różnych zaburzeń psychicznych.

W razie wystąpienia sugestii, efektu dezinformacji, fałszywych wspomnień lub konfabulacji świadek będzie składał zeznania przekonany o ich prawdziwości (zeznania szczere), ale treść relacji nie będzie stanowiła opisu rzeczywistych wspomnień z przeszłości, wiernego obrazu zdarzeń, w których osoba ta uczestniczyła i które zapisała w pamięci. Warto przy tym dodać, że współczesne badania psychologiczne wskazują jednoznacznie na to, iż nikt nie jest w pełni odporny na sugestię, dezinformację czy indukowanie fałszywych wspomnień, i nawet świadomość co do tego, które informacje zostały dodane, nie chroni świadka przed ich włączaniem w zasób śladów pamięciowych i relacjonowaniem w trakcie przesłuchania (Loftus, 1996; Polczyk, 2007). Zawartość pamięci jest stale i wielokrotnie modyfikowana (rekodowana) przez informacje docierające do jednostki później – po zapamiętanym zdarzeniu. Jeżeli pojawiają się nowe elementy, które pochodzą ze źródeł zewnętrznych, zostają wbudowane w istniejące już wspomnienia i mogą modyfikować dotychczasową wiedzę danej osoby. W trakcie przesłuchania, odtwarzając spostrzeżenia w reakcji na zadawane pytania, świadek uruchamia zasoby pamięciowe i poszukuje informacji, które pozostają w związku z zainteresowaniem przesłuchującego. Nie będzie już jednak zdolny do rozstrzygnięcia, czy zapisane w pamięci informacje są wynikiem własnych, bezpośrednich spostrzeżeń, czy też zostały włączone w zbiór danych o zdarzeniu na późniejszych etapach, na skutek rekodowania (Baddeley, 1993; Fiske i Neuberg, 1990).

2.3. Relacje między prawniczymi i psychologicznymi kategoriami zeznań

Dotychczasowe rozważania jednoznacznie wskazują na to, że prawnicy i psychologowie posługują się w swojej praktyce różnymi kategoriami zeznań, których zakresy nie w pełni się pokrywają. Jednocześnie zaliczenie określonych relacji do poszczególnych zbiorów wiąże się z różnymi następstwami, a nawet może powodować pociągnięcie świadka do odpowiedzialności karnej.

Do prawniczej kategorii zeznań prawdziwych zaliczyć można jedynie relacje pamięciowe świadka oparte na jego bezpośrednich doświadczeniach i obserwacjach (experience-based), pod warunkiem że nie są obciążone błędami i zniekształceniami. Wykorzystywana w praktyce sądowej kategoria zeznań szczerych obejmuje zarówno zeznania bazujące na osobistych, bezpośrednich doświadczeniach świadka (w tym również zeznania dotknięte błędami i zniekształceniami), jak i zeznania składane pod wpływem sugestii, dezinformacji, będące przejawem konfabulacji oraz stanowiące fałszywe wspomnienia, albowiem we wszystkich tych przypadkach świadek zeznaje w przekonaniu, że prezentowany przez niego opis stanowi wierne odzwierciedlenie rzeczywistości. Co się zaś tyczy kategorii zeznań wiarygodnych, to na skutek analizy prawniczej zeznanie zaliczane do każdej z kategorii psychologicznych (oparte na osobistych doświadczeniach wolne od błędów, oparte na osobistych doświadczeniach dotknięte błędami i zniekształceniami, świadomie fałszowane przez świadka, składane pod wpływem sugestii, składane pod wpływem dezinformacji, będące przejawem konfabulacji lub zaburzeń psychicznych, stanowiące fałszywe wspomnienie) może zostać uznane za wiarygodne i stanowić podstawę ustaleń faktycznych albo za niewiarygodne i zostać pominięte przy dokonywaniu ustaleń faktycznych.

Różna jest także funkcja, jaką pełni prawnicza (sądowa) ocena zeznań świadka i psychologiczna (ekspertalna) ocena relacji pamięciowej. Dowodzenie prawdy w postępowaniu sądowym wymaga logicznej analizy poprawności struktury wszystkich dowodów (w tym zeznań świadków), oceny ich wiarygodności i mocy, z wykorzystaniem doświadczenia życiowego, poprawności logicznej, oceny prawdopodobieństwa opartego na horyzontalnym przepływie wiarygodności oraz symptomatyczności dowodów, jak również oceny innych źródeł wiedzy (Maciejski, 2009). Przepis art. 7 k.p.k. statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, przy czym organy procesu karnego powinny kształtować swoje przekonania na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie, z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Przeświadczenie organu procesowego o prawdziwości lub fałszywości określonego twierdzenia, tezy czy ustalenia powinno się zatem opierać na dowodach, których wartość będzie oceniona z uwzględnieniem wiedzy obejmującej rozmaite dziedziny nauki oraz ogółu wiadomości zdobytych przez ten organ na podstawie obserwacji i własnych przeżyć czy też znajomości życia i zachowania ludzi (Hofmański, Sadzik i Zgryzek, 2011; Wojciechowski, 2014d).

To subiektywne, wewnętrzne przekonanie sędziego, jego świadomość prawna i doświadczenie życiowe warunkują ocenę znaczenia, mocy i wiarygodności materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 1979 roku, sygn. akt I KR 90/79). Zasada swobodnej oceny dowodów prowadzi i do tego, że dokonując ustaleń faktycznych, sąd nie tylko jest związany własną oceną dowodów, ale również nie może ustalać faktów sprzecznie z dowodami, którym dał wiarę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 1976 roku, sygn. akt Rw 343/76). Prawnicza ocena wiarygodności dowodu z zeznań świadka, co do zasady, powinna być przeprowadzona zarówno w kontekście całokształtu relacjonowanych przez świadka okoliczności, jak i na tle innych dowodów (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 7 sierpnia 1978 roku, sygn. akt Rw 281/78). Niedanie wiary zeznaniom określonego świadka jest możliwe w przypadku, gdy za taką oceną dowodową przemawiają zarówno treść tych zeznań, jak i wyniki ich zestawienia z pozostałymi zeznaniami lub okolicznościami ustalonymi na bazie reszty zgromadzonych dowodów (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 1948 roku, sygn. akt K 4/48).

Tymczasem udział psychologa w procesie sądowym, w związku z uzyskiwaniem zeznań i oceną ich wartości dowodowej, ma charakter pomocniczy. Psycholog powinien jedynie ułatwić organom procesowym formułowanie własnych ocen, umożliwić sądową ocenę wiarygodności złożonych przez świadka zeznań albo stworzyć odpowiednie dla niej warunki. Ma obowiązek przeprowadzić analizę możliwego wpływu na treść relacji stanu psychicznego świadka, jego rozwoju umysłowego, zmiennych warunkujących treść zeznania oraz zdolności do spostrzegania, przechowywania i odtwarzania spostrzeżeń. Działania biegłego i jego stanowisko prezentowane w toku postępowania winny się koncentrować na potwierdzeniu lub wykluczeniu występowania takich cech lub stanów świadka, które mogą wpływać zakłócająco na procesy związane z zapamiętywaniem, przechowywaniem i relacjonowaniem spostrzeżeń, a zatem warunkować jakość zeznań (Wojciechowski, 2014d).

Biorąc powyższe pod uwagę, stwierdzić należy, że zasadnie podnosi się w literaturze i w orzeczeniach sądów, iż ocena prawnicza winna się odwoływać do prawdziwości, szczerości i wiarygodności relacji świadka, a ocena psychologiczna – koncentrować na poszukiwaniu zmiennych determinujących najważniejsze cechy relacji. Psychologowie nie powinni jednak podejmować próby oceny wiarygodności czy formułowania opinii na temat tak zwanej psychologicznej wiarygodności zeznań. Wiarygodność nie jest pojęciem psychologicznym, lecz prawniczym, i jedynie sądy mają kompetencję do końcowej oceny wiarygodności dowodów, czyli prawdopodobieństwa, z jakim informacje zawarte w zeznaniu świadka odzwierciedlają rzeczywiste zdarzenia. Wiedza specjalistyczna z zakresu psychologii i zastosowanie metod diagnozy umożliwiają jedynie podjęcie próby rozstrzygnięcia, czy świadek opiera relację na swoich osobistych, rzeczywistych spostrzeżeniach, czy może przedstawiany przez niego w toku przesłuchania opis nie ma oparcia w śladach pamięciowych.

Rozdział 3

Psychologiczna analiza treści zeznań

3.1. Geneza i rozwój badań nad psychologiczną analizą treściową

Badacze i praktycy nie ustają w wysiłkach, by dotrzeć do nowych, skutecznych sposobów pozyskiwania zeznań i odróżniania tych wartościowych, nieobciążonych błędami lub zniekształceniami od relacji skażonych na skutek indolencji przesłuchujących, celowo lub nieświadomie zafałszowanych. W przeszłości poszukiwano głównie zależności między psychologicznymi cechami świadka i ich możliwym wpływem na wiarygodność składanych przezeń zeznań – za wiarygodne uznawano zeznania pochodzące od świadków psychicznie i fizycznie zdrowych, emocjonalnie zrównoważonych i dojrzałych, niedoświadczających zaburzeń lub dysfunkcji poznawczych (Ciosek, 2001; Heitzman, 1996b; Hołyst, 1989; Woszczek, 1999). Obowiązywał pogląd, zgodnie z którym ocena wiarygodności zeznań opierała się na ocenie właściwości psychicznych świadka, uwzględniano także dane biograficzne i demograficzne, obejmujące wiek, płeć, wykształcenie, status społeczny (Heitzman, 1996a; Marten, 1990).

Założenie, jakoby zdrowie i pełna sprawność psychofizyczna świadka gwarantowały wartość dowodową zeznań, okazało się sprzeczne z obserwacjami i doświadczeniami praktyki sądowej. Posiadanie przez świadka określonych cech, do których można zaliczyć chociażby wyższe wykształcenie, bogate doświadczenie życiowe czy bardzo dobrze rozwinięte funkcje poznawcze, nie jest bowiem jednoznaczne z tym, że składane przezeń zeznania są wiarygodne (Wojciechowski, 2014b, 2014d; Woszczek, 1999). Pomimo odpowiednich predyspozycji do spostrzegania, zapamiętywania, przechowywania i odtwarzania treści pamięciowych świadkowie mogą świadomie dążyć do zafałszowania obrazu zdarzenia, składać fałszywe zeznania (m.in. Ciosek, 2001).

Obecnie się przyjmuje, że nawet uczciwy świadek składający zeznania szczere – a więc takie, w których treść wypowiedzi jest zgodna z subiektywnym przekonaniem o prawdziwości – może przedstawić nieprawdziwy obraz rzeczywistości, chociażby na skutek błędów w postrzeganiu albo ulegania jednemu z licznych mechanizmów zakłócających procesy pamięciowe (Lindsay, 2007; Loftus, 1996; Polczyk, 2007; Stanik, 1986). Dlatego też ocena wiarygodności zeznań nie może opierać się wyłącznie na ocenie właściwości świadka (kto składa zeznania), ale powinna również, a może przede wszystkim, obejmować analizę ich treści (co zeznaje; Wojciechowski, 2012).

Jednocześnie, w świetle wyników współczesnych badań (m.in. Woszczek, 1999), za nieuprawniony uznać należy sąd, że zeznania świadka niepełnosprawnego, doświadczającego zaburzeń lub dysfunkcji będą w każdym przypadku pozbawione wartości procesowej. Ponadto odróżnienie zeznań wiarygodnych (szczerych i prawdziwych) od niewiarygodnych (nieprawdziwych lub nieszczerych) jest trudne zarówno z teoretycznego, jak i metodologicznego punktu widzenia. Szczerość zeznań nie jest bowiem równoznaczna z prawdą – osoba składająca jak najszczersze zeznania może formułować w rzeczywistości sądy nieprawdziwe, co zdarza się częściej, niż można by przypuszczać (Ciosek, 2001).

Konieczność zmiany paradygmatu wynikała także z wyzwań praktycznych (Wojciechowski, 2014d). W drugiej połowie XX wieku sądy zmuszone zostały do przezwyciężenia przeszkody uniemożliwiającej w wielu przypadkach wydanie wyroków skazujących w sprawach o przestępstwa seksualne popełnione na szkodę małoletnich. Według tradycyjnych założeń prawniczych bowiem świadków małoletnich uznawano, co do zasady, za niewiarygodnych i odmawiano waloru dowodowego ich zeznaniom. Z uwagi na specyficzne warunki popełniania tej kategorii przestępstw i wobec częstego braku śladów fizykochemicznych lub biologicznych tezę oskarżenia można było oprzeć jedynie na relacjach ofiar – małoletnich pokrzywdzonych. W praktyce niejednokrotnie prowadziło to do umarzania postępowań w sprawach o przestępstwa seksualne na szkodę małoletnich ze względu na brak dostatecznych dowodów (Arntzen, 1989; Strömwall, 2010; Trankell, 1972).

W celu rozwiązania doniosłego dla praktyki orzeczniczej problemu psychologowie sądowi w latach pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęli poszukiwania odpowiednich metod oceny zeznań, w tym technik umożliwiających oszacowanie wartości dowodowej relacji świadków małoletnich. Za najbardziej znaczący wkład w opracowanie systemu oceny zeznań należy uznać dorobek psychologów niemieckich, w tym Uda Undeutscha, Friedricha Arntzena, Maksa Stellera i Güntera Köhnkena, jak również szwedzkiego psychologa sądowego Arnego Trankella, którzy się przyczynili do stworzenia metod opartych na wiedzy z zakresu psychologii, pozwalających na skuteczną i wszechstronną ocenę dowodu z zeznań (Arntzen, 1989; Trankell, 1972; Strömwall,  2010; Wojciechowski,  2014b).

U podstaw systematycznego opisu zeznania przy użyciu psychologicznych kryteriów treściowych leży założenie, że zeznania przedstawione na bazie obserwacji rzeczywistych wydarzeń różnią się ilościowo i jakościowo od tych, które nie wynikają z bezpośrednich doświadczeń świadka. Zeznanie prawdziwe ma pewne specyficzne cechy, które pozwalają odróżnić je od zeznań świadomie fałszowanych. Udo Undeutsch jako pierwszy przyjął założenie, że zeznania oparte na osobistych doświadczeniach świadka będą się różniły pod względem formy i treści od zeznań nieszczerych lub nieprawdziwych (Arntzen, 1989; Trankell, 1972; Marten, 1990; Tokarz, 2006), i dlatego od jego nazwiska nazywa się hipotezę stanowiącą podstawę teoretyczną analizy treściowej, zgodnie z którą w zeznaniach nieszczerych, względem zeznań szczerych, dostrzec można różnice treściowe i formalne (Wojciechowski, 2014b, 2014c).

Psychologiczna ocena wiarygodności zeznań oparta na kryteriach jest jedną z metod badań ilościowych – analizy treści (Silverman, 2007). Zasadza się na zbiorze kategorii zaproponowanych przez autora danej metody – kryteriach treściowych. Analiza zeznania polega na lekturze wypowiedzi świadka i poszukiwaniu w jej treści elementów, które mogą być zaliczone do poszczególnych kategorii, to znaczy spełniają przyjęte kryteria. Kategoryzacja treści – jej analizowanie z użyciem kryteriów treściowych – ma u swoich podstaw założenie mówiące, że system kodowania będzie prowadził do tych samych rezultatów na takim samym materiale, który jest badany, i do różnych rezultatów, jeżeli poddawany ocenie materiał jest inny. Analiza treści zeznań z zastosowaniem kryteriów psychologicznych będzie zatem prowadziła do innych wyników, jeżeli zeznania są prawdziwe i co za tym idzie – zasługują na wiarygodność; inne zaś będą rezultaty kategoryzacji treści w przypadku zeznań zafałszowanych intencjonalnie przez świadka albo gdy na ich treść miały wpływ błędy i zniekształcenia.

Techniki analizy treściowej to narzędzia kategoryzacji przynależności. Składają się ze zbioru kategorii (kryteriów treściowych) oraz pewnych zasad określających, w jaki sposób należy te kategorie stosować (Silverman, 2007). Sędziowie kompetentni dokonują oceny wiarygodności zeznań świadków, posługując się skalą porządkową, formułują opinie co do każdego z kryteriów treściowych oraz biorą pod uwagę wynik ogólny obejmujący sumę punktów uzyskaną przez dane zeznanie, jego całościową charakterystykę. Następnie klasyfikują relacje świadków do jednej z dwóch kategorii – opartych na bezpośrednich, osobistych spostrzeżeniach i mających inne źródło niż spostrzeżenia oraz rzeczywiste wspomnienia.

Kryteria oceny wiarygodności zeznania
według Uda Undeutscha

(1) Historia zeznania, rozumiana jako stałość relacji, czyli trzymanie ogólnej linii narracyjnej.

(2) Cechy czynności relacjonowania, w tym:

(a) język wypowiedzi;

(b) sprawność wypowiedzi;

(c) wewnętrzna spójność wypowiedzi.

(3) Struktura osobowości i indywidualny stopień rozwoju świadka.

(4) Motywacja świadka (jego stopień powiązania ze sprawą).

(5) Cechy zawartości zeznania, w tym:

(a) pierwotne kryteria oceny zeznania – konkretność, liczba szczegółów, oryginalność, wewnętrzna zawartość, homogeniczność, powiązanie opisu z konkretnymi sytuacjami życiowymi;

(b) wtórne kryteria oceny zeznania – zawartość treściowa, stopień zgodności z innymi ustaleniami, stopień zgodności z tak zwanymi prawdami oczywistymi (za: Marten, 1990, s. 197).

Undeutsch dostrzegł również potrzebę uwzględnienia sposobu zeznawania świadka oraz jego psychologicznej charakterystyki, w tym stopnia rozwoju intelektualnego, cech osobowości, charakterystyki procesów motywacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem stosunku do zdarzeń, które są przedmiotem zeznania.

Technika zaproponowana przez Undeutscha była następnie rozwijana i udoskonalana między innymi przez szwedzkiego psychologa Arnego Trankella. Przyjmując podstawowe założenia swojego poprzednika (i współpracownika), Trankell traktuje zeznanie jako ekspresję cech właściwych danej osobie i przyjmuje, że zachowanie świadka jest w każdym momencie wypadkową interakcji bieżących dyspozycji behawioralnych oraz warunków środowiskowych, w których dyspozycje te są realizowane (Trankell, 1972; Strömwall, 2010; Strömwall i Willen, 2009). Jego zdaniem za miarę psychologicznej wartości zeznań uznać można dwie grupy kryteriów: kryteria rzeczywistości zeznania i kryteria formalnej kontroli logicznej. Do kryteriów rzeczywistości zeznania twórca metody zaliczył: analizę struktury wypowiedzi przy użyciu kryterium bilateralnej emocji oraz kryterium homogeniczności zeznania, jak również analizę treści zeznania według kryterium kompetencji, kryterium unikalności i kryterium sekwencji. Formalna kontrola logiczna dokonywana jest za pomocą kryterium konsekwencji oraz kryterium izomorfii.

Przegląd historycznych metod logicznych uzupełnić należy przedstawieniem koncepcji Friedricha Arntzena, niemieckiego psychologa sądowego. Zdaniem tego autora psychologiczna ocena zmiennych wpływających na ocenę wiarygodności zeznania świadka możliwa jest przy użyciu czterech grup kryteriów (Arntzen, 1989).

Kryteria oceny wiarygodności zeznania
według Friedricha Arntzena

(1) Kryteria wiarygodności, które wynikają z przebiegu zeznania:

(a) stałość zeznania w wielu czasowo odległych badaniach;

(b) rodzaj i sposób powstania późniejszych uzupełnień.

(2) Kryteria wiarygodności, które wynikają z treści zeznania:

(a) stopień szczegółowości i osobliwości treści podawanych przez świadka – rozmowy, procesy psychiczne, zjawiska abstrakcyjne, fakty niezrozumiałe, wielopostaciowe powiązania z okolicznościami zewnętrznymi, komplikacje, łańcuchy reakcji, powiązania treści, nasuwające się szczegóły;

(b) treści typowe dla przestępstwa.

(3) Kryteria wiarygodności, które wynikają ze sposobu zeznawania:

(a) uczuciowe uczestnictwo w przeżywanych jeszcze raz faktach;

(b) nieudolność;

(c) niesterowany sposób zeznawania.

(4) Kryteria pochodzące z „węższego zakresu” zeznania, w tym możliwe do ustalenia motywacje.

Obecnie w literaturze psychologicznej wyróżnia się już kilkanaście systemów oceny zeznań i kilkadziesiąt kryteriów wiarygodności (zob. m.in. Adams, 1996; Akehurst, Köhnken i Höfer, 2001; Arntzen, 1989; Dando i Bull, 2009; Marten, 1990; Strömwall, 2010; liczne prace Vrija). Analiza treściowa zyskała akceptację zarówno psychologów sądowych, jak i prawników; w wielu krajach wykorzystywana jest do oceny zeznań składanych w sprawach przestępstw seksualnych przez małoletnich świadków. Coraz częściej podejmuje się próby zastosowania analizy treściowej w postępowaniach dotyczących również innych kategorii przestępstw oraz do oceny zeznań świadków dorosłych (Brown, 2010; Granhag i Strömwall, 2004; Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Vrij, 2000, 2003, 2009; Strömwall, 2010; Tokarz, 2006; Wojciechowski, 2014b, 2014c).

3.2. Statement Validity Assessment (SVA) – Ocena Prawdziwości Zeznania

Znaną i rozpowszechnioną na całym świecie techniką oceny zeznań świadków jest Statement Validity Assessment (SVA) Maksa Stellera i Güntera Köhnkena. Została ona opracowana do analizy wypowiedzi małoletnich ofiar przestępstw seksualnych. Na metodę składają się zarówno ocena zdolności poznawczych i językowych małoletniego świadka, psychologiczna ocena informacji biograficznych, psychologiczna analiza relacji między sprawcą i ofiarą, jak i okoliczności towarzyszących ujawnieniu przestępstwa. Istotnym elementem SVA jest Oparta na Kryteriach Analiza Treści (zeznań) – Criteria-Based Content Analysis (CBCA; Wojciechowski, 2014b). Max Steller i Günter Köhnken stworzyli listę 19 kryteriów służących do analizy treści zeznań małoletnich świadków przestępstw seksualnych. Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku CBCA zaczęto wykorzystywać w praktyce sądowo-psychologicznej w wielu krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych.

3.2.1. Założenia metody

Statement Validity Assessment (SVA) – Ocena Prawdziwości Zeznania to owoc ewolucji niemieckich metod analizy treściowej (m.in. Undeutscha, Arntzena, Stellera) i kilkudziesięcioletnich doświadczeń niemieckich psychologów sądowych. Od czasu jej zaprezentowania w opracowaniu anglojęzycznym (Steller i Köhnken, 1989) jest powszechnie znana; zyskała aprobatę sądów wielu krajów europejskich, jak również wymiaru sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych i Kanady (Brown, 2010; Granhag i Strömwall, 2004; Köhnken, 2004; Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Vrij, 2008a, 2008b).

W różnych ośrodkach naukowych przeprowadzono liczne badania walidacyjne SVA ze szczególnym naciskiem na jeden z elementów tej techniki analizy, a mianowicie Criteria-Based Content Analysis (CBCA) – Opartą na Kryteriach Analizę Treści, w tym głównie na zeznania świadków małoletnich (Akehurst, 2001; Akehurst, Bull, Vrij i Köhnken, 2004; Blandon-Gitlin, Pezdek, Lindsay i Hagen,  2009; Gödert, Gamer, Rill i Vossel, 2005; Granhag, Strömwall i Landtröm, 2006; Quandte, Vrij, Akehurst i Wilson, 2010; Lamb i in., 1997; Lamb i Sternberg, 1997; Lee, Klaver i Hart, 2008; Santilla, Roppola, Runtii i Niemi, 2000; Sellnau i Köhnken, 2010; Sporer, 1997; Vrij i Mann, 2006; Vrij, Akehurst, Soukara i Bull, 2004b), a także na zeznania uzyskane przy zastosowaniu wywiadu poznawczego (cognitive interview; Köhnken, Schimossek, Aschermann i Höfer, 1995; Mantwill, Köhnken i Aschermann, 1995).

Wśród badaczy można odnaleźć zarówno entuzjastów metody SVA jako narzędzia diagnozy sądowo-psychologicznej (Honts, 1994; Raskin i Esplin, 1991; Sellnau i Köhnken, 2010), jak i krytyków (Craig, Schelbe, Raskin, Kircher i Dodd, 1999; Doris, 1994; Landry i Brigham, 1992; Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Rassin, 1999; Ruby i Brigham, 1997, 1998; Tokarz, 2004, 2006; Vrij, 2008a, 2009).

Zgodnie z intencjami autorów SVA ma ułatwiać psychologom formułowanie i weryfikację hipotez odnoszących się do wartości dowodowej zeznania i źródła relacji przedstawionej przez świadka. U podstaw omawianej techniki leży założenie, zgodnie z którym nieprawdziwość zeznań może być spowodowana nieświadomymi błędami lub zamierzonym kłamstwem (Wojciechowski, 2014b). Błędy w zeznaniach mogą pojawić się na skutek oddziaływania stałych cech świadka (np. deficytów poznawczych i językowych), być wynikiem wpływu czynników sytuacyjnych (takich jak stres, lęk, zapominanie) czy też obciążać zeznanie na skutek źle przeprowadzonego przesłuchania. Intencjonalne fałszowane zeznań może być również spowodowane wystąpieniem czynników podmiotowych, takich jak zaburzenia osobowości (np. osobowość antyspołeczna), albo sytuacyjnych (np. motywacją; Köhnken, 2004; Steller i Köhnken, 1989). Zdaniem twórców SVA kluczowe są dwie zasadnicze różnice między sytuacją osób składających zeznania szczere i kłamiących: osoby zeznające szczerze udzielają odpowiedzi na pytania zgodnie z własnymi przekonaniami, a osoby kłamiące prezentują obraz zdarzeń odbiegający od tego, w co wierzą; zeznanie szczere oparte jest na wspomnieniach, a świadome fałszowanie zeznań wymaga odwoływania się do innych źródeł informacji niż zapisane w pamięci spostrzeżenia (Volbert i Steller, 2014)

Na SVA składa się dziewięć kroków diagnostycznych (a nie cztery, jak podaje Aldert Vrij w swoich opracowaniach – m.in. Vrij, 2003, 2005, 2008a, 2008c czy Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b).

(1) Analiza akt postępowania.

(2) Formułowanie hipotez na temat źródła relacji świadka.

(3) Ustalenie płaszczyzn wymagających diagnozy psychologicznej i dobór metod.

(4) Badania świadka obejmujące szczegółowy wywiad ze świadkiem albo jego rodzicami, badania osobowości i zdolności poznawczych oraz przesłuchanie świadka.

(5) Analiza treści zeznań z zastosowaniem 19 kryteriów treściowych (Criteria-Based Content Analysis – CBCA).

(6) Ocena wyników analizy treściowej przy uwzględnieniu:

(a) możliwości poznawczych świadka (w tym sprawności językowej, kreatywności i poziomu inteligencji);

(b) wiedzy świadka oraz przeszłych doświadczeń (poprzednich doświadczeń seksualnych, w tym także na skutek przestępstw, dostępu do pornografii i literatury, rozmów z innymi osobami na temat seksualności i przestępczości seksualnej);

(c) charakterystyki i właściwości zdarzenia stanowiącego przedmiot postępowania (upływu czasu między zdarzeniem a przesłuchaniem czy poziomu złożoności).

(7) Analiza spójności kolejnych zeznań.

(8) Analiza źródła zeznania i jego późniejszego rozwoju, obejmująca między innymi: okoliczności ujawnienia czynu, reakcje innych osób na ujawnienie przestępstwa czy wcześniejsze przesłuchania (w tym nieformalne, przeprowadzone przez rodziców czy opiekunów).

(9) Weryfikacja hipotez sformułowanych na drugim etapie postępowania diagnostycznego, odrzucenie hipotez, które nie zostały potwierdzone.

Pierwszy etap SVA to wnikliwa i wszechstronna analiza akt sprawy. Biegły powinien poszukiwać w zgromadzonym w nich materiale przede wszystkim danych o świadku i zdarzeniu oraz analizować dotychczas złożone zeznania i przebieg postępowania.

Następnie w wyniku analizy akt sprawy formułowane są hipotezy co do źródła relacji (wewnętrznego lub zewnętrznego) oraz motywacji świadka (szczerość, nieszczerość), przy czym katalog hipotez zawiera sześć możliwych przyczyn nieprawdziwości zeznania:

• zafałszowanie relacji w całości;

• częściowe zafałszowanie relacji;

• przypisanie czynu niewłaściwej osobie (przeniesienie);

• składanie zeznań zgodnie ze wskazaniami osób trzecich;

• zeznawanie pod wpływem sugestii oraz na skutek zaburzeń psychicznych (Köhnken, 2004).

Trzeci krok diagnostyczny to ustalenie strategii i dobór metod diagnostycznych, dostosowanych do sformułowanych hipotez.

Po zapoznaniu się ze sprawą i ewentualnym przeprowadzeniu badań psychologicznych możliwe jest przesłuchanie świadka. Köhnken stwierdza, że ten etap jest kluczowy dla analizy treściowej, albowiem zastosowanie kryteriów treściowych CBCA będzie możliwe tylko wtedy, gdy przesłuchanie zostało prawidłowo przeprowadzone, gdy świadkowi zapewniono swobodę wypowiedzi, a po fazie swobodnej relacji były zadawane przede wszystkim pytania otwarte. Przesłuchanie powinno być utrwalone w postaci zapisu dźwiękowego, ale przed przystąpieniem do analizy treściowej CBCA należy przygotować transkrypcję.

Steller i Köhnken do grupy kryteriów treściowych, na których podstawie dokonuje się analizy zeznania, zaliczyli 19 wskaźników (Köhnken, 2004; Steller i Köhnken, 1989) podzielonych na 5 grup. Analiza będzie prowadziła do przyjęcia hipotezy o wiarygodności zeznań złożonych przez świadka, jeżeli jego relacja będzie zawierała elementy czy właściwości zakładane przez podane dalej kryteria.

Kryteria oceny wiarygodności zeznania
według Maksa Stellera i Güntera Köhnkena

(I) Cechy ogólne (general characteristics):

(1) logiczna struktura – relacja naocznego świadka ma logiczną strukturę, jeśli zasadniczo ma sens, to znaczy jeśli jest spójna i logiczna, a różne jej części pasują do siebie, czyli nie są niezgodne lub sprzeczne ze sobą;

(2) niestrukturowany sposób prezentacji – występuje wtedy, gdy informacja jest rozproszona w całej relacji, a nie przedstawiona w ustrukturowanym, spójnym i chronologicznym porządku;

(3) liczba szczegółów – sprawdza się, czy relacja jest bogata w szczegóły, zawiera dokładne opisy miejsc, czasu, osób, przedmiotów i zdarzeń.

(II) Treści swoiste (specific contents):

(4) osadzenie w kontekście – występuje, jeśli zdarzenia są zlokalizowane w czasie i przestrzeni, a działania są powiązane z codziennymi czynnościami i przyzwyczajeniami świadka;

(5) opisy interakcji – kryterium to jest spełnione, jeśli zeznanie zawiera informację o interakcjach, w których uczestniczy przynajmniej oskarżony i świadek, oraz jeżeli ta informacja składa się przynajmniej z trzech części, to znaczy akcji – reakcji – akcji;

(6) odtwarzanie wypowiedzi – występuje, jeśli wypowiedzi lub części rozmowy są w relacji przytaczane w ich oryginalnej formie i jeżeli w odtworzonych dialogach można rozróżnić wypowiedzi poszczególnych osób;

(7) nieoczekiwane komplikacje podczas incydentu – sprawdza się, czy opis danego zdarzenia zawiera elementy, które są w pewnym stopniu nieoczekiwane.

(III) Treści osobliwe (pecularities of content):

(8) niezwykłe szczegóły – szczegóły dotyczące osób, przedmiotów lub zdarzeń, które są niezwykłe lub jedyne w swoim rodzaju, lecz ważne w danym kontekście;

(9) niepotrzebne szczegóły – kryterium jest spełnione wtedy, gdy świadek opisuje szczegóły związane z zarzutami, ale nieistotne dla oskarżenia;

(10) szczegóły dokładnie opisane i błędnie rozumiane – kryterium to jest spełnione, jeśli świadek mówi o szczegółach, które są poza horyzontem jego rozumienia;

(11) powiązanie skojarzenia z innymi zdarzeniami – kryterium to występuje, gdy świadek opisuje rozmowę, która nie dotyczy danego przestępstwa, lecz odnosi się do innych podobnych zdarzeń;

(12) opisy stanu umysłu świadka – uznaje się, że to kryterium jest spełnione, jeśli świadek opisuje uczucia lub myśli doświadczane przez siebie podczas danego incydentu, jak również gdy relacjonuje swoje ówczesne procesy poznawcze;

(13) przypisywanie przestępcy określonego stanu umysłu – to kryterium jest obecne, jeśli świadek opisuje uczucia, myśli lub motywy przestępcy w czasie incydentu.

(IV) Treści związane z motywacją (motivation-related contents):

(14) spontaniczne poprawki – kryterium to jest spełnione, jeśli świadek spontanicznie wprowadza poprawki lub spontanicznie dodaje informacje do materiału wcześniej przekazanego;

(15) przyznawanie się do niepamięci – można uznać, że to kryterium jest spełnione, jeśli świadek przyznaje się do tego, że czegoś nie pamięta;

(16) wysuwanie wątpliwości co do własnego zeznania – kryterium to uważa się za spełnione, jeśli świadek wyraża zaniepokojenie, że jakaś część jego relacji wydaje się nieprawdziwa lub nieprawdopodobna;

(17) obniżanie własnej wartości – dochodzi do tego wtedy, gdy świadek przytacza niekorzystne dla siebie szczegóły, mające charakter samooskarżenia;

(18) wybaczanie przestępcy – kryterium to uznaje się za spełnione w przypadkach okazywania przychylności domniemanemu sprawcy w tym sensie, że świadek usprawiedliwia go lub nie obwinia.

(V) Elementy specyficzne dla przestępstwa (offence-specific elements):

(19) szczegóły charakterystyczne dla danego przestępstwa – kryterium to uznaje się za spełnione, jeżeli świadek opisuje zdarzenia w sposób odpowiadający temu, jak zdaniem specjalistów pewne przestępstwa są popełniane.

Kryteria oceniane są zwykle na skali od 0 do 2, przy czym 0 oznacza, że dana charakterystyka treściowa nie występuje w zeznaniu, 1 – że element jest obecny, ale w niewielkim nasileniu, a 2 – że dane kryterium zostało spełnione bardzo wyraźnie.

Na kolejnym etapie SVA wstępne wyniki analizy treściowej z zastosowaniem kryteriów treściowych należy poddać ocenie przez pryzmat cech podmiotowych świadka, w szczególności jego zdolności poznawczych, oraz przy uwzględnieniu jego związku ze zdarzeniami objętymi postępowaniem. Jedynie dla przykładu można wskazać, że jakość zeznania będzie w znacznym stopniu determinowana wiekiem świadka albo częstotliwością opisywanych zdarzeń. Zarazem trzeba pamiętać o tym, że nawet świadek domniemana ofiara może z różnych powodów złożyć zeznanie, które nie spełni większości kryteriów treściowych, a spreparowane relacje niekiedy spełnią kilka tych kryteriów. Oceniający będzie mógł uznać, że dane kryterium zostało spełnione, wyłącznie wtedy, gdy w wyniku analizy dojdzie do przekonania, iż jest wysoce nieprawdopodobne, by dane treści mogły się pojawić w zeznaniu, gdyby świadek je świadomie fałszował.

Na następnym etapie ewaluacji wyników analizy treściowej korzysta się z tak zwanej Validity Checklist – Listy Kontrolnej Prawdziwości. Psycholog zestawia relację świadka z następującymi aspektami procesu formowania się zeznań.

(1) Cechy psychologiczne:

(a) niestosowność języka i wiedzy;

(b) niestosowność emocji;

(c) podatność na sugestię.

(2) Cechy wywiadu:

(a) zadawanie pytań w sposób sugerujący odpowiedź, naprowadzający na nią lub zmuszający do niej;

(b) niedostateczna ogólna jakość wywiadu.

(3) Motywacja:

(a) wątpliwe motywy złożenia doniesienia;

(b) wątpliwy kontekst ujawnienia incydentu czy złożenia doniesienia;

(c) nacisk na złożenie fałszywego doniesienia.

(4) Pytania badawcze:

(a) niezgodność z prawami natury;

(b) niezgodność z innymi zeznaniami;

(c) niezgodność z innymi dowodami.

W przypadku gdy świadek kilkukrotnie składał już zeznania, kolejny krok SVA stanowi analiza historii zeznań, ze szczególnym uwzględnieniem ich stałości. Jeżeli po weryfikacji rezultatów opartej na kryteriach analizy treści zeznań pojawiają się wątpliwości, nieścisłości, to istnieją podstawy do uznania, że zeznanie nie jest wiernym odzwierciedleniem wspomnień świadka; możliwe jest ponowne sformułowanie hipotez badawczych i powtórzenie odpowiednich etapów postępowania diagnostycznego. Dopiero po rozstrzygnięciu wszelkich wątpliwości psycholog będzie mógł przejść do ostatniego etapu SVA – formułowania wniosków i weryfikacji wypracowanych uprzednio hipotez.

Efektem SVA będzie albo stwierdzenie, że zeznania świadka są oparte na jego osobistych doświadczeniach, albo przyjęcie jednej lub kliku hipotez sformułowanych na drugim etapie analizy. Autorzy metody stoją na stanowisku, że można przyjąć, iż świadek opisuje bezpośrednie, osobiste doświadczenia, a jego relacja odzwierciedla obraz zdarzeń, wyłącznie wtedy, gdy wszystkie pozostałe hipotezy zostały odrzucone. Zdaniem Stellera i Köhnkena im wyższą liczbę punktów przyznano zeznaniu ocenianemu z zastosowaniem SVA, tym większe jest prawdopodobieństwo, że zeznanie znajduje oparcie w bezpośrednich, osobistych doświadczeniach. Trzeba przy tym podkreślić, że autorzy nie określili granic (np. punktowych) ani nie podali dokładnych instrukcji pozwalających na podjęcie decyzji o zaliczeniu zeznania do jednej ze wskazanych kategorii.

3.2.2. Przykład analizy zeznania z zastosowaniem SVA

Zeznania świadka zostały poddane analizie psychologicznej w związku z przesłuchaniem w trybie art. 185b k.p.k. W chwili przesłuchania świadek nie ukończył 15 lat, jego zeznania mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a postępowanie dotyczyło przestępstw stypizowanych w rozdziale XXV Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (DzU nr 88, poz. 553 ze zm.; Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności), popełnionych z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej.

Informacje o świadku

Małoletni świadek ma 14 lat, jest uczniem II klasy gimnazjum. Dotychczas nie toczyło się przeciwko niemu żadne postępowanie sądowe, w tym postępowanie opiekuńcze lub poprawcze. Nie jest uzależniony od substancji psychoaktywnych. Więzi społeczne i rodzinne są prawidłowe. Fizycznie jest zdrowy (nie cierpi na przewlekłą chorobę), nie przejawia upośledzenia organów zmysłowych. Wyniki badań przeprowadzonych z zastosowaniem Skali Inteligencji Wechslera (WISC-R) wskazują na to, że inteligencja ogólna jest nieznacznie poniżej przeciętnej dla grupy wiekowej badanego; inteligencja słowna i bezsłowna jest nieznacznie poniżej przeciętnej dla grupy wiekowej badanego. Niemniej jednak, uwzględniając odchylenie standardowe wyników, stwierdzić należy, że inteligencja ogólna jest na granicy przeciętnej dla grupy wiekowej badanego, sprawność procesów poznawczych na granicy normy. Analiza jakościowa wyników uzyskanych w poszczególnych testach pozwala na sformułowanie następujących wniosków: czynnik rozumowania słownego badanego jest na poziomie odpowiadającym poziomowi inteligencji ogólnej; organizacja percepcyjna badanego jest na poziomie odpowiadającym poziomowi inteligencji ogólnej; odporność na dystraktory oraz sprawność procesów zapamiętywania i odtwarzania są nieco poniżej poziomu właściwego dla poziomu inteligencji ogólnej; poziom deficytu pamięci tylko nieznacznie odbiega od poziomu odpowiadającego poziomowi inteligencji ogólnej; badany nie przejawia zaburzeń poznawczych charakterystycznych dla organicznych uszkodzeń centralnego układu nerwowego. Wyniki badań wskazują także na brak organicznych uszkodzeń centralnego układu nerwowego.

Dane na temat przesłuchania

Przesłuchanie trwało około 3,5 godziny. Przystępując do przesłuchania, małoletni przejawiał zachowania świadczące o wysokim poziomie napięcia emocjonalnego (drżenie rąk, płacz, opuszczona głowa, obniżenie głosu). Z wyraźnym oporem opowiadał o zdarzeniach stanowiących przedmiot postępowania karnego. Wraz z postępem przesłuchania napięcie emocjonalne się obniżało, aż do całkowitego odprężenia pod koniec przesłuchania. Świadek wziął udział w przesłuchaniu przekonany, że jego zeznania mogą pomóc w skazaniu podejrzanego. Środowisko badania oraz postawa osoby prowadzącej przesłuchanie sprzyjały swobodnej wypowiedzi przesłuchiwanego. Świadkowi umożliwiono swobodną relację, zeznania uzupełniono pytaniami ukierunkowanymi.

Treść zeznań

Wiem, w jakiej sprawie zostałem wezwany do prokuratury. Chodzi o Krzyśka, o to, że on się znęcał nad Patrykiem. Znam Krzysztofa, to był mój kolega. Teraz od tej sprawy nie jest już moim kolegą. Znaliśmy się dwa, trzy lata. Patryka znam, to mój kolega i sąsiad. On jest w moim wieku. Było to w tę ostatnią niedzielę. Ja około godziny 9:00, 10:00 poszedłem sam do mieszkania Krzysztofa. On mieszka na ulicy X. Poszedłem tak sobie do niego, myśmy się tak odwiedzali. Krzysiek mieszka tylko z ojcem. Krzysiek był sam w domu, jego ojciec tego dnia był w pracy. Jak przyszedłem, to w mieszkaniu Krzyśka był Patryk, Łukasz, Mateusz i Paweł. Myśmy się nie umawiali, tak sobie poszedłem pogadać. Jak wszedłem do mieszkania, to wszyscy siedzieli u Krzyśka w pokoju. Krzysiek pił kawę. Jak wszedłem do pokoju, usiadłem sobie na wersalce. Na wersalce siedział też Patryk. Obok wersalki na krześle siedział Krzysiek. Pozostali chłopcy stali na przeciwko wersalki. Tam nie było żadnego alkoholu. Łukasz miał w dłoni karmę dla psa – taką suchą karmę. W tym samym czasie Mateusz usiadł za siedzącym Patrykiem z tyłu – wersalka była rozłożona – i chwycił Patryka z tyłu kolanami, a rękami siłą otwierał usta Patrykowi. Patryk nie miał swobodnych rąk, ponieważ Mateusz, jak go chwycił od tyłu kolanami, to przycisnął mu również ręce. Mateusz ma 17 lat, a Patryk ma 14 lat. Patryk nie mógł się wyrwać. On się szarpał całym ciałem, ale nie dał rady. Kiedy Mateusz rozsunął usta Patryka, to wtedy Łukasz wkładał po drobinie tej karmy do ust Patryka. Patryk wyrywał się, płakał. Krzysiek w tym czasie siedział i oglądał telewizję. On tylko się śmiał. Chcę dodać, że był jeszcze tam Przemek, zapomniałem o tym powiedzieć wcześniej. Jak Łukasz wkładał tę karmę do ust Patrykowi, to on ją jadł. Potem Krzysiek poszedł zanieść kubek do kuchni, a Łukasz powiedział mu, aby z kuchni przyniósł nóż. Łukasz chciał coś Patrykowi pokazać tym nożem. Krzysiek przyniósł nóż z kuchni, to był nóż kuchenny – ostrze tak około 17 cm. Łukasz wziął ten nóż za czubek i kazał wstać Patrykowi z wersalki i stanąć przy futrynie drzwi do drugiego pokoju. Mateusz puścił Patryka i ten wstał, i stanął obok futryny. Łukasz powiedział do Patryka: „Zobaczymy, jaką mam celność”. Patryk się wystraszył, ale Krzysiek wstał i od tyłu chwycił Patryka, aby ten się nie wyrywał. Ja nie wierzyłem, że Łukasz rzuci tym nożem, ale Patryk się tego obawiał. Paweł w tym czasie bawił się komórką, a Przemek palił papierosa. Łukasz zamachnął się tym nożem i wtedy Patryk zaczął płakać, mówił, że idzie do domu. Patryk wyrwał się Krzyśkowi i wybiegł z tego pokoju. Ja pobiegłem za Patrykiem, chciałem się zapytać, co się jemu stało. Nikt za nami nie wybiegł. Jak Patryk wybiegł, to ja wróciłem z powrotem do mieszkania Krzyśka. Siedziałem tam jeszcze z pół godziny – siedzieliśmy i rozmawialiśmy o wszystkim i o niczym. Po pół godzinie wyszedłem, a oni zostali. Ja poszedłem do domu – na obiad – była godzina około 11:30.

Po obiedzie, około 13:00, wyszedłem z domu i poszedłem do domu Patryka. Chciałem, abyśmy poszli na sanki. Patryk wyraził na to zgodę i obaj poszliśmy na sanki na górkę. Byliśmy na sankach godzinę, półtorej. Jak wracaliśmy z sanek, po drodze spotkaliśmy Krzyśka, Łukasza, Mateusza i Pawła. Jak doszliśmy do siebie, to Krzysiek zapytał Patryka, gdzie jest jego komórka. Patryk powiedział, że on nie wie. Krzysiek powiedział, że pójdziemy się zapytać babci Patryka. Wszyscy w piątkę poszliśmy do babci Patryka. Ona była w domu. Krzysiek powiedział babci, że Patryk mu zabrał komórkę. Po krótkiej rozmowie z babcią Patryka poszliśmy do mieszkania Krzyśka, aby wyjaśnić ten problem z komórką. Poszedłem ja, Patryk, Krzysiek i Mateusz. Łukasz nie szedł z nami. Jak przyszliśmy do mieszkania Krzyśka, to rozmawiali na temat tej komórki. Patryk się tłumaczył, że nic nie wie na temat tej komórki, ale Krzysiek mu nie uwierzył. W pewnym momencie Krzysiek powiedział do mnie, abym poszedł do drugiego pomieszczenia, gdzie był piec c.o., i podłożył do pieca. Ja tak zrobiłem. Kiedy byłem koło pieca, zawołał mnie Mateusz, abym przyszedł do pokoju. Ja wszedłem do pokoju, zobaczyłem, że Krzysiek siedzi na klatce piersiowej Patryka. Patryk leżał na wersalce. On miał wolne ręce. Krzysiek był ubrany. Chcę dodać, że Krzysiek tak klęczał nad Patrykiem, obejmował swoimi nogami również ramiona Patryka. Krzysiek powiedział do mnie, abym podał mu karmę. Mateusz w tym czasie stał koło drzwi. Ja podałem Krzyśkowi dwie kosteczki karmy i chciał włożyć ją do ust Patryka, ale ten odwracał głowę i unikał tego, aby wziąć do ust tę karmę. Potem Krzysiek wstał z Patryka i powiedział do mnie, abym przyniósł szufelkę, ponieważ chce na nią nałożyć odchody psa. Jak przyniosłem tę szufelkę, to Krzysiek poszedł do drugiego pokoju i z podłogi pozbierał odchody po psach, które leżały na podłodze. Krzysiek ma dwa psy – małe dwa kundelki. Krzysiek poszedł do Patryka, który już siedział na wersalce, i zapytał go, co on woli – karmę dla psa czy jego odchody. Patryk powiedział, że woli karmę. Krzysiek wtedy podał mi tę szufelkę i ja wyrzuciłem te odchody do pieca. Kiedy wróciłem do pokoju, bez szufelki, to zobaczyłem, że Krzysiek dał Patrykowi na ręce dwa kawałki karmy i kazał mu zjeść. Patryk wziął jeden do ust i schował pod język, ale drugi kawałek już połknął. Potem wszyscy wyszliśmy z mieszkania i poszliśmy na Rynek. Tam spotkaliśmy Łukasza. Potem rozeszliśmy się każdy w swoją stronę. Ja poszedłem do domu. Była godzina około 17:30.

Chcę dodać, że zanim wyszliśmy na Rynek, to jak Patryk zjadł tę karmę, to Krzysiek podszedł do siedzącego Patryka i popchnął go tak, że ten upadł na wersalkę plecami. Wtedy Krzysiek rozpiął rozporek, wyjął swojego członka i położył się – właściwie na czworaka podszedł jakby nad Patrykiem. Krzysiek usiadł mu na klatce piersiowej i kazał Patrykowi otworzyć buzię. Patryk powiedział, że nie otworzy buzi. Patryk nie mógł się ruszyć, bo ten go przygniótł ciężarem swojego ciała i w taki sposób, że mu unieruchomił ramiona. Jak Patryk powiedział, że nie weźmie do ust członka Krzyśka, to Krzysiek powiedział, że mu „dojebie”. Patryk przestraszył się tych słów. Patryk miał łzy w oczach, widziałem, że cały się trzęsie. Widziałem też, jak Krzysiek jedną ręką, chyba lewą, chwycił Patryka za tył głowy i przyciągnął ją do swojego krocza, a w drugiej ręce trzymał swojego członka i przybliżał go do twarzy Patryka. Ja widziałem, jak Krzysiek zrobił taki ruch, jakby przeciągnął swoim członkiem po twarzy Patryka, od policzka przez okolice ust do drugiego policzka, ale nie włożył mu członka do ust. Patryk miał zaciśnięte usta i zęby, próbował się wyrywać, kręcił głową w lewo i prawo. Chciał się podnieść razem z Krzyśkiem, ale nie miał tyle siły i nie miał czego się uchwycić. Chcę powiedzieć, że jak Krzysiek wyjął członka ze spodni, to prawie od razu mu stanął. Jak Patryk się tak cały czas napinał i chciał się wyrwać spod Krzyśka, to w pewnym momencie poleciała mu krew z nosa, taka mała struga krwi. Jak Krzysiek zobaczył tę krew u Patryka, wpadł w panikę, zerwał się, schował członka do spodni i pobiegł do łazienki po papier toaletowy, a jak go przyniósł, to rzucił go Patrykowi i ten wytarł sobie nos. Ja stałem koło telewizora. Mateusz stał koło ściany. Chciałem dodać, że jak Patryk nie chciał wziąć do buzi członka Krzyśka, to Krzysiek mu powiedział, że mu dowali tym kijem. Ja byłem zaskoczony zachowaniem Krzyśka, nie wiedziałem, że go stać na takie zachowanie z członkiem do drugiego chłopaka. Krzysiek się nigdy nie chwalił, aby takie zachowania miały miejsce wcześniej z innymi chłopakami. Jak Patryk wytarł sobie nos, to Krzysiek wyszedł na strych po kij. Jak wrócił z tym kijem, to go straszył. Krzysiek podszedł do Patryka i stukał go tym kijem po ramieniu. W pewnym momencie Patryk zdenerwował się i odepchnął Krzyśka tak, że ten poleciał na ścianę. Wtedy Patryk wstał z wersalki i wyszedł z mieszkania. Ja za jakieś 5 minut wyszedłem za nim.

Ja myślę, że Krzysiek upatrzył sobie Patryka, bo on jest najsłabszy z nas. Ja poszedłem do swojego domu. Tego dnia nie widziałem się już z Patrykiem. Spotkałem go następnego dnia, w poniedziałek, na przystanku. Patryk poprosił mnie, abym poszedł z nim do pani pedagog i powiemy o tym, co się wydarzyło. Ja wyraziłem zgodę i jak przyjechaliśmy do szkoły, to rozmawialiśmy tego dnia z panią pedagog i Patryk opowiedział jej, co się wydarzyło. Pani pedagog powiedziała, że zawiadomi o tym policję. Ja już więcej z Patrykiem na ten temat nie rozmawiałem. On sam nie chciał już nic mówić, powiedział tylko, że ma tego dosyć. Uważam, że Krzysiek zrobił Patrykowi krzywdę. Według mojej oceny to nie było normalne zachowanie. Nie słyszałem o podobnych zachowaniach Krzyśka. Ja chciałem pomóc wtedy Patrykowi, ale się nie udało. Jak Krzysiek wyjął członka ze spodni, to ja chciałem go odciągnąć, ale ten mnie odepchnął. Było tak, że Krzysiek w pewnym momencie powiedział, że jak Patryk zrobi mu loda, to będą kwita. Chodziło o ten telefon. Nie mam już nic do dodania.

Charakterystyka treściowa zeznań

Zeznania świadka mają zachowaną strukturą logiczną, odpowiednią liczbę detali, wydarzenia są osadzone w kontekście, pojawiają się opisy interakcji uczestników zdarzeń. Ponadto przebieg zdarzeń był relacjonowany w sposób nieustrukturowany i istotne informacje były rozproszone. Zeznanie zawiera także liczne łańcuchy akcja – reakcja – akcja, uznawane przez autorów SVA za jedno z najważniejszych kryteriów treściowych („Łukasz powiedział do Patryka: »Zobaczymy, jaką mam celność«. Patryk się wystraszył […] Patryk się tego obawiał […] Łukasz zamachnął się tym nożem i wtedy Patryk zaczął płakać, mówił, że idzie do domu”). W relacji można odnaleźć cytaty dosłownych wypowiedzi uczestników zdarzeń, nieoczekiwane komplikacje podczas incydentu („Jak Patryk się tak cały czas napinał i chciał się wyrwać spod Krzyśka, to w pewnym momencie poleciała mu krew z nosa, taka mała struga krwi”), niepotrzebne szczegóły, skojarzenia powiązane z innymi zdarzeniami oraz przypisywanie podejrzanemu i sprawcom określonych stanów umysłu („Jak Krzysiek zobaczył tę krew u Patryka, wpadł w panikę”). Świadek kilkakrotnie dokonywał spontanicznych poprawek zeznań, przyznawał się do niepamięci, obniżał własną wartość w chwilach, gdy przytaczał niekorzystne dla siebie szczegóły.

Lista Kontrolna Prawdziwości

Świadek w zeznaniach nie posługiwał się językiem i nie wykazywał wiedzy, które wykraczałyby poza umiejętności normalne w jego wieku i poza to, czego mógł się dowiedzieć podczas incydentu. Sfera motywacji kształtującej zachowania świadka także nie budzi wątpliwości. Motywy złożenia doniesienia, kontekst ujawnienia przestępstwa i złożenia zawiadomienia (konsekwencja rozmowy świadka i pokrzywdzonego z pedagogiem szkolnym) oraz brak prób wpłynięcia na treść zeznań sugerują, że relacje świadka oparte są na autentycznych doświadczeniach osobistych. Nie stwierdzono rażących niezgodności zeznań z prawami natury, innymi zeznaniami i materiałem dowodowym zebranym w postępowaniu.

Świadek przejawia podatność na sugestię wobec pytań krzyżowych i sugerujących odpowiedzi. Warto w tym miejscu podkreślić, że poziom inteligencji i wiek świadka predysponują go do podatności na sugestię. Nie oznacza to jednak, że składanym przez niego zeznaniom można automatycznie odmówić przymiotu wiarygodności.

Ocena zeznania

Pojawienie się omówionych elementów w treści zeznania oraz jego charakterystyka sugerują, że przedstawiony przez świadka opis wydarzeń oparty jest na autentycznym doświadczeniu osobistym. Zeznanie nie spełniło wprawdzie wszystkich 19 kryteriów treściowych, ale ma odpowiednią liczbę detali, jest wewnętrznie niesprzeczne, a informacje istotne są rozproszone w relacji (nie sprawia wrażenia wyuczonego, przygotowanego). Ponadto można odnaleźć zarówno treści swoiste, osobliwe, jak i treści związane z motywacją.

Za takim wnioskiem przemawia również analiza z zastosowaniem Listy Kontrolnej Prawdziwości, która wskazuje na zgodność relacji z cechami psychologicznymi i z przebiegiem przesłuchania. Nie dostrzeżono niezgodności z prawami natury czy z wcześniejszymi ustaleniami faktycznymi. Okoliczności ujawnienia czynu również nie budzą wątpliwości.

3.3. Reality Monitoring (RM) – Monitorowanie Rzeczywistości

3.3.1. Założenia metody

Marcia K. Johnson i Carol L. Raye, amerykańskie badaczki metaprocesów pamięciowych zachodzących w fazie rekodowania, podjęły próbę ustalenia, w jaki sposób ludzki mózg odróżnia rzeczywiste doświadczenia z przeszłości, oparte na własnych spostrzeżeniach zmysłowych zewnętrznych (pochodzących z otoczenia wrażeniach wzrokowych, słuchowych, dotykowych, smakowych czy zapachowych), od wspomnień z przeszłości, które mają tylko wewnętrzne źródło (w wyobraźni, są efektem interpretacji, analizy, myślenia życzeniowego). W 1981 roku opublikowały swoje odkrycia dotyczące cech tak zwanych odzyskanych wspomnień (recovered memories). Dowiodły, że wspominanie nawet odległych w czasie, ale rzeczywistych doświadczeń osobistych jednostki uruchamia procesy percepcyjne, które zachodziły w trakcie ich nabywania.

Z przeprowadzonych badań wynikało, że wspomnienia przeżyć zawierają zdecydowanie więcej danych bodźcowych (szczegółów wizualnych, dźwiękowych, smakowych, odczuć fizycznych), informacji kontekstualnych (szczegółów dotyczących tego, gdzie i kiedy doszło do wydarzeń) oraz informacji emocjonalnych (szczegółów dotyczących tego, jakich stanów emocjonalnych osoba doświadczała podczas wydarzenia) niż zeznania zmyślone, które z reguły są ubogie w te treści (Johnson i Raye, 1981; Johnson, Foley, Suengas i Raye, 1988; Kelly, Carroll i Mazzoni, 2002; Suengas i Johnson, 1988). Zdaniem autorek prawdziwe wspomnienia są zwykle przejrzyste, wyraźne i żywe, wspomnienia wydarzeń wymyślonych mają zaś swoje źródło wewnątrz (w umyśle), dlatego jest wysoce prawdopodobne, że będą one zawierać operacje poznawcze, przede wszystkim odzwierciedlać wnioskowanie, wiedzę i zachowania wyuczone, a nie zapamiętane (Johnson, Foley, Suengas i Raye, 1988; Johnson i Raye, 1981; Suengas i Johnson, 1988).

Na tej podstawie autorki sformułowały hipotezę, która stała się fundamentem techniki analizy treści zeznań nazywanej Reality Monitoring (RM) – Monitorowanie Rzeczywistości: wypowiedzi niemające oparcia w przeżyciach jednostki (nieszczere albo bazujące na błędnym przekonaniu) będą się w mniejszym stopniu zasadzały na śladach pamięciowych i danych sensorycznych, nabytych za pośrednictwem organów zmysłowych, w tym na informacjach percepcyjnych oraz informacjach kontekstualnych, i nie będą odwoływały się do stanów emocjonalnych doświadczanych w trakcie zdarzenia. Relacje nieprawdziwe będą bogate w operacje poznawcze; będą się odwoływały do wiedzy określonej osoby o danym zjawisku i do zasobu informacji nabytych z innych źródeł niż osobiste, bezpośrednie doświadczenia jednostki (Hashtroudi, Johnson i Chrosniak, 1989; Johnson, 1988, 2006; Johnson, Foley, Suengas i Raye, 1988; Johnson, Kahan i Raye, 1984; Johnson, Kounios i Reeder, 1994; Johnson i Raye, 1981).

W późniejszym okresie Johnson i Raye koncentrowały swoje wysiłki badawcze na procesach odpowiedzialnych za selekcję i weryfikację źródeł danych (zewnętrzne – przeżyte / wewnętrzne – wyobrażone), pochodzenia śladów pamięciowych (source monitoring), a nie na procesach występujących na etapie podejmowania decyzji o akceptacji lub odrzuceniu pewnego zasobu pamięciowego jako śladu nabytego w drodze osobistych doświadczeń (Hashtroudi, Johnson i Chrosniak, 1989; Johnson, Hashtroudi i Lindsay, 1993; Lindsay, 2008; Lyle, Bloise i Johnson, 2006). Niezależnie od tego pierwotne ustalenia badawcze stały się podstawą teoretyczną jednej z metod analizy treściowej, powszechnie znanej i wykorzystywanej do analizowania zeznań dzieci i świadków dorosłych (Campbell i Porter, 2002; Granhag, Strömwall i Landtröm, 2006; Masip, Sporer, Garrido i Herrero, 2005; McNally, Clancy, Barrett i Parker, 2005; Memon, 2008; Memon, Fraser, Colwell, Odinot i Mastroberardino, 2010; Ost, Vrij, Costall i Bull, 2002; Roberts i Lamb, 2010; Vrij, 2008b; Vrij, Akehurst, Soukara i Bull, 2002, 2004b, 2009; Vrij, Fisher, Mann i Leal, 2008; Ward i Carroll, 1997).

Pierwsze analizy zeznań świadków prowadzono z użyciem kwestionariusza do samodzielnej analizy treści Memory Characteristics Questionnaire (MCQ) Marcii K. Johnson i współpracowników (Alonso-Quecuty, 1992). Dopiero w 1995 roku Siegfried L. Sporer wspólnie z Beate Küpper zastosowali niemieckojęzyczną wersję MCQ w badaniach pilotażowych, wyniki poddali analizie czynnikowej i stworzyli narzędzie nazwane Judgment of Memory Characteristics Questionnaire (JMCQ), które miało umożliwiać przeprowadzenie analizy wypowiedzi przez osobę trzecią (Sporer, 1997, 2004). Metoda RM w dostosowanym do potrzeb badań sądowo-psychologicznych opracowaniu Sporera opiera się na ośmiu skalach, przy czym skale od 1 do 7 traktowane są jako wskaźniki opisów rzeczywistych doświadczeń, a pojawienie się elementów opisanych w skali 8 przeciwnie – nakazuje przyjąć, że świadek nie przeżył tego, o czym opowiada.

Skale służące do analizy zeznań świadków
w metodzie RM

(1) Przejrzystość: odnosi się do przejrzystości i żywości wypowiedzi; to kryterium jest spełnione, jeśli relacja jest jasna, wyraźna i żywa.

(2) Informacje percepcyjne: kryterium pojawia się, gdy w wypowiedzi zawarte są doświadczenia sensoryczne, takie jak dźwięki, zapachy, odczucia fizyczne oraz szczegóły wzrokowe.

(3) Informacje dotyczące przestrzeni: kryterium jest spełnione, jeśli w wypowiedzi zawarte są informacje dotyczące miejsc lub rozmieszczenia ludzi i przedmiotów.

(4) Informacje dotyczące czasu: kryterium to uznawane jest za spełnione, gdy wypowiedź zawiera informacje dotyczące tego, kiedy doszło do zdarzenia, albo dokładnie opisuje sekwencję wydarzeń.

(5) Uczucia: to kryterium występuje, jeśli w wypowiedzi zawarta jest informacja dotycząca tego, jak uczestnik czuł się w trakcie wydarzenia.

(6) Możliwość zrekonstruowania historii: pojawia się, jeśli jest możliwe odtworzenie wydarzenia na podstawie danych informacji.

(7) Realizm: występuje, jeśli historia jest prawdopodobna, realistyczna i ma sens.

(8) Operacje poznawcze: wystąpienie w opisach rozumowania przeprowadzonego przez uczestnika w trakcie zdarzenia będzie wskazywało na to, że relacja ma wyłącznie wewnętrzny charakter, świadek nie przeżył tego, o czym opowiada (np. „To musiało być około 22:00, bo zwykle o tej porze chodzę spać”, zamiast: „To była 22:00, pamiętam bicie zegara, który stał w pokoju”; Sporer, 2004; Sporer i Sharman, 2006).

Zbudowany z przedstawionych skal kwestionariusz JMCQ składa się z 43 kryteriów; każdej z przedstawionych skal przypisano od 4 do 6 kryteriów treściowych spośród podanych w ramce.

Kryteria kwestionariusza JMCQ

(1) Jasność: jak jasne, wyraźne, zrozumiałe, dokładne jest opisywane wspomnienie?

(2) Kolory: czy obiekty, postaci i otoczenie opisywane są bez podania barw, czy też w zeznaniu pojawiają się opisy kolorów?

(3) Liczba szczegółów wizualnych: jak wiele szczegółów wizualnych jest podanych?

(4) Dźwięki: jak często albo jak intensywnie są wspominane dźwięki, głosy?

(5) Zapachy: jak często i jak intensywnie są wspominane zapachy?

(6) Dotyk: jak często i jak intensywnie świadek opisuje wrażenia dotykowe?

(7) Smak: jak często i jak intensywnie opisywane są smaki?

(8) Żywość, czystość, jasność wspomnienia (vividness): jak świeże, żywe, nasycone jest wspomnienie?

(9) Dokładność szczegółów: jak precyzyjny, dokładny, szczegółowy jest opis?

(10) Porządek zdarzeń: w jakim stopniu porządek opisu, relacji jest zrozumiały?

(11) Złożoność opowieści: jak prosta lub złożona, skomplikowana jest relacja?

(12) Realizm opisu, relacji: czy opisywane zdarzenia sprawiają wrażenie dziwacznych, niepojętych, czy też realistycznych, możliwych?

(13) Położenie: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisane jest miejsce, w którym dochodzi do zdarzeń?

(14) Otoczenie: jaki jest stopień znajomości przez świadka otoczenia (środowiska), gdzie dochodzi do opisywanych zdarzeń?

(15) Rozkład przestrzenny obiektów: jak szczegółowo, jasno, wyraźnie przedstawiony jest opis rozkładu przestrzennego poszczególnych obiektów, przedmiotów?

(16) Ułożenie przestrzenne osób: jak szczegółowo, jasno, wyraźnie przedstawiony jest opis rozmieszczenia poszczególnych osób uczestniczących w zdarzeniu?

(17) Czas: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisana jest pora, kiedy doszło do zdarzenia?

(18) Rok: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisany jest rok, kiedy doszło do zdarzenia?

(19) Pora roku: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisana jest pora roku, kiedy doszło do opisywanych zdarzeń?

(20) Dzień: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisany jest dzień, w którym doszło do opisywanych zdarzeń?

(21) Godzina: jak dokładnie, jasno, wyraźnie opisana jest godzina, o której doszło do zdarzenia?

(22) Czas trwania: jak dokładnie opisany jest czas trwania zdarzeń?

(23) Ogólna ocena znaczenia zdarzeń, doniosłość: jaki był ogólny wydźwięk opisywanych wydarzeń dla świadka? Czy ogólnie odbierał je jako ważne, istotne, znaczące?

(24) Rola odegrana w wydarzeniach: jaką rolę w wydarzeniu odegrał świadek? Był bardziej biernym obserwatorem czy raczej aktywnym uczestnikiem?

(25) Przypuszczalne konsekwencje: czy w czasie, gdy doszło do zdarzenia, świadek przewidywał jakieś konsekwencje, skutki odbierane jako znaczące dla siebie?

(26) Faktyczne konsekwencje: czy z zeznania wynika, że zdarzenie miało poważne konsekwencje dla świadka albo w późniejszym czasie wywołało określone istotne skutki?

(27) Pamiętane uczucia: jak dobrze świadek pamięta i opisuje uczucia towarzyszące mu w czasie zdarzenia?

(28) Charakter uczuć: czy opis uczuć doświadczanych przez świadka pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy w czasie zdarzenia uczucia przeżywane przez tę osobę były pozytywne bądź negatywne, jaki był ich charakter?

(29) Natężenie uczuć wtedy: czy opisywane przez świadka uczucia towarzyszące mu w czasie zdarzenia były znacznie natężone, czy też ich natężenie było małe?

(30) Natężenie uczuć w chwili zeznawania: czy opisywane przez świadka uczucia towarzyszące w czasie zeznawania były znacznie natężone, czy też ich natężenie było małe?

(31) Myśli: jak dokładnie, precyzyjnie opisane są myśli pojawiające się u świadka w czasie zdarzenia?

(32) Obraz osobowości: jak wiele opis zdarzeń mówi, zdradza o osobowości świadka?

(33) Jakość wspomnień: jak dobrze świadek zdaje się pamiętać opisywane zdarzenia?

(34) Opis zdarzeń poprzedzających: jak mocno opis zdarzeń jest osadzony w szerszym kontekście poprzez ich powiązanie z wcześniejszymi zdarzeniami i okolicznościami towarzyszącymi?

(35) Opis zdarzeń następujących: jak silnie opis zdarzeń jest osadzony w szerszym kontekście poprzez ich powiązanie z późniejszymi zdarzeniami?

(36) Wątpliwości co do dokładności wspomnień: jaki jest stopień pewności świadka co do relacjonowanych zdarzeń i posiadanych wspomnień?

(37) Powracanie myślami, powtórne przeżywanie: jak często świadek powraca myślami do opisywanych zdarzeń i ponownie je przeżywa?

(38) Powtórne opowiadanie: jak często świadek opowiadał o relacjonowanych zdarzeniach?

(39) Wiek świadka: ile lat miał świadek w czasie, gdy doszło do opisywanych zdarzeń?

(40) Stopień prawdopodobieństwa: jakie jest prawdopodobieństwo, że taka osoba jak ty, w podobnej sytuacji i w podobnym okresie, mogła stać się świadkiem opisywanych zdarzeń?

(41) Niepowtarzalność: w jakim stopniu opisywane zdarzenia są wyjątkowe, niepowtarzalne, zaskakujące?

(42) Nieprawdopodobne szczegóły: w jakim stopniu zeznanie zawiera niezwykłe, nieprawdopodobne, zaskakujące, niespodziewane szczegóły?

(43) Gotowość do zaufania, uwierzenia: gdyby ktoś inny opowiedział ci taką historię jako świadek, to jak prawdopodobna by ci się wydała?

Analizę treściową metodą RM w opracowaniu Sporera przeprowadza się z użyciem kwestionariusza JMCQ zawierającego 43 kryteria treściowe. Oceniający posługuje się siedmiostopniową skalą, na której 1 oznacza, że w danym zeznaniu w ogóle nie można odnaleźć treści określonych w kryterium albo można, lecz tylko w niewielkim stopniu (barely/little), a 7 oznacza, że treści takich jest wiele bądź zdaniem oceniającego zeznanie silnie spełnia dane kryterium (much/strongly). Kryteria zaliczane do skali ósmej (11, 25, 26 i 36) otrzymują odwrotną punktację. W opracowaniach RM nie sposób jednak odnaleźć jednoznacznych wskazówek co do tego, jaka liczba punktów uprawnia oceniającego do przyjęcia założenia, iż zeznanie opiera się wspomnieniach świadka, albo nakazuje uznać, że było ono świadomie fałszowane lub świadek składał je pod wpływem błędu.

3.3.2. Przykład analizy zeznania z zastosowaniem RM

Zeznania świadka zostały poddane analizie psychologicznej w związku z tym, że w czynnościach na miejscu zdarzenia uczestniczyli funkcjonariusze policji znani świadkowi. W toku postępowania sądowego obrońca zarzucał, że związki łączące świadka (pokrzywdzoną) z funkcjonariuszami mogły mieć wpływ na ustalenia faktyczne dokonane w toku oględzin, a świadek mógł świadomie fałszować treść swoich zeznań, by obciążyć oskarżonego i jednocześnie uwolnić od odpowiedzialności za spowodowanie wypadku osobę najbliższą (siostrę).

Informacje o świadku

Kobieta, w wieku 24 lat, zamężna, nie była karana za składanie fałszywych zeznań, nie miała konfliktów z prawem. Pokrzywdzona przestępstwem, była bezpośrednim świadkiem zdarzeń stanowiących przedmiot postępowania. Badania psychologiczne wykazały, że świadek ma należycie rozwinięte funkcje poznawcze i zalicza się do grupy osób o przeciętnej inteligencji ogólnej; nie stwierdzono uszkodzeń centralnego układu nerwowego. Kobieta jest dojrzała iw pełni zrównoważona emocjonalnie, dobrze radzi sobie z sytuacjami zagrażającymi i zachowuje względną autonomię. Posiada zdolność przewidywania i podejmowania decyzji oraz efektywnego komunikowania się. Nie zdradza skłonności do zaburzeń. Interpersonalne funkcjonowanie osobowości prawidłowe.

Dane na temat przesłuchania

Pierwsze przesłuchanie świadka, w toku postępowania przygotowawczego, zostało przeprowadzone przez funkcjonariusza policji, odbyło się po upływie 24 dni od zdarzenia stanowiącego przedmiot postępowania, trwało około 1,5 godziny. Drugie przesłuchanie, na etapie postępowania sądowego, odbyło się po upływie 9 miesięcy od zdarzenia, trwało około 2 godzin.

Treść zeznań

Pierwsze przesłuchanie (w toku postępowania przygotowawczego) Jestem siostrą Izabeli. W dniu 23 marca 20XX roku jechałam razem z siostrą do mnie do domu. Siostra jechała do mnie po swoje dzieci. Jechała swoim samochodem marki VW Passat, numeru rejestracyjnego nie pamiętam. Kierowała siostra. Nie jechałyśmy szybko, myślę, że w granicach 60 km/h. Obie miałyśmy zapięte pasy bezpieczeństwa. Ja siedziałam obok kierowcy, na miejscu pasażera. Warunki drogowe były dobre, nie padał deszcz i jezdnia była sucha. Mniej więcej w połowie drogi między A. a B. zobaczyłam wolno jadący przed nami samochód dostawczy, koloru chyba żółtego. Siostra rozpoczęła manewr wyprzedzania tego samochodu, była już na przeciwległym pasie ruchu, miała włączony kierunkowskaz. Byłyśmy już w połowie długości tego samochodu dostawczego, kiedy on zaczął zjeżdżać na naszą stronę. Ja powiedziałam do siostry: „Patrz, co on robi”. Siostra jeszcze bardziej zjechała do lewej krawędzi jezdni i w celu uniknięcia zderzenia, nie wiem, czy hamowała. Potem zaczęło rzucać naszym samochodem i wpadłyśmy do rowu po prawej stronie drogi, patrząc w kierunku jazdy. Samochód przewrócił się na dach. Z mojej strony stłukła się szyba i ja zdołałam wyjść sama z samochodu, tą samą stroną wyszła też siostra. Siostra zaczęła dzwonić na policję i wtedy podszedł do nas kierowca tego busa. Bardzo szybko przyjechała policja i policjanci pytali się, jak doszło do tego zdarzenia. My opowiadałyśmy, jak to wyglądało, a potem policjanci pytali kierowcy samochodu dostawczego i pamiętam, że mówił, że my jesteśmy we dwie i wszystko będzie na niego. Ten kierowca mówił, że on chciał skręcić gdzieś w lewo w jakąś dróżkę, mówił też, że miał włączony kierunkowskaz, mówił też, że nie widział naszego samochodu. Gdy jechałyśmy jeszcze za tym busem, to ja nie zauważyłam, żeby on miał włączony kierunkowskaz, nie świeciły się też światła stopu. Ja posiadam prawo jazdy i jeżdżę samochodem, dlatego też zwracałam uwagę na jadący przed nami samochód. Ja w wyniku zdarzenia odniosłam obrażenia w postaci rany palca ręki prawej, stłuczenia głowy i skręcenia kręgosłupa szyjnego. Zostałam zabrana z miejsca zdarzenia przez pogotowie ratunkowe. W szpitalu leżałam przez trzy dni, a potem przebywałam na zwolnieniu przez okres około czterech tygodni. To wszystko, co mogę powiedzieć na temat tego zdarzenia.

Drugie przesłuchanie (na etapie postępowania sądowego)

W dniu 23 marca 20XX roku jechałyśmy z siostrą z A. do domu do B. Jechałyśmy samochodem siostry VW Passatem. Nie znam numeru rejestracyjnego. Koloru ciemnoniebieskiego. Przed zakrętem, za którym doszło do wypadku, siostra pokazywała mi miejsce, w którym wypadek miała znajoma siostry. Nie jechałyśmy zatem szybko, może 60 km/h. Wydaje mi się, że dopiero przed działkami zobaczyłam, że samochód oskarżonego jest przed nami. Siostra włączyła migacz i zaczęła manewr wyprzedania. Było to na prostym odcinku drogi. Nie umiem powiedzieć, ile miał dokładnie prosty odcinek drogi, ale było to może kilkaset metrów. Wykonując manewr wyprzedzania, gdy byłyśmy już na wysokości przednich drzwi wyprzedzanego pojazdu, to kierujący wyprzedzanym pojazdem zaczął zjeżdżać na naszą stronę. Ja krzyknęłam do siostry: „Zobacz, co on robi”. Siostra, chcąc uniknąć zderzenia z tym samochodem, odbiła trochę w lewo. Pociągnęło nas pobocze, zaczęło rzucać samochodem. Siostra próbowała wyprostować samochód, ale się nie udało i wpadłyśmy do rowu po prawej stronie. Samochód wpadł przodem do rowu i został przewrócony na dach. Z mojej strony zbiła się boczna szyba i tamtędy wyszłyśmy obie z siostrą. Miałyśmy zapięte pasy. Odpięłyśmy normalnie pasy. Mimo że wisiałyśmy na pasach, nie było problemów z ich odpięciem. Nie pamiętam teraz, dlaczego siostra podjęła manewr wyprzedzania. Chyba ten pojazd jechał wolniej niż my. Raczej nie hamował, bo byłoby widać palącą się lampkę stopu. Nie wiem, czy ten samochód mógł zwalniać, w tym czasie nie hamując. Kierujący tym drugim samochodem zaczął włączać kierunkowskaz lewy, gdy byłyśmy już w jego połowie. To znaczy przód passata był już w połowie tego busa. Zaraz po tym zaczął zjeżdżać na naszą stronę i ja krzyknęłam do siostry: „Zobacz, co on robi”. Oskarżony musiał nas widzieć w lusterku, że rozpoczęty został manewr wyprzedzania. Nie wiem, dlaczego zaczął zjeżdżać na naszą stronę. Nie pamiętam, czy przekroczył oś jezdni. Ja siedząc po prawej stronie kierowcy, widziałam po prostu, jak ten samochód zbliża się do nas. W momencie wyprzedzania na pewno nie był przy osi jezdni tylko po prawej stronie. Gdy zaczęłyśmy wyprzedzać, oskarżony nie przekroczył osi jezdni. Jechał środkiem swojego pasa. W momencie, gdy zjeżdżał na nas, musiał przekroczyć oś jezdni. Myślę, że wyprzedzając, siostra mogła jechać 50–60 km/h. Siostra nie doznała żadnych obrażeń ciała. Ja miałam stłuczenia głowy, skręcenie kręgosłupa szyjnego i uraz małego palca. Moje leczenie polegało na tym, że leżałam trzy dni w szpitalu z kołnierzem usztywniającym, a potem przez dwa tygodnie leżałam w domu. Kołnierza po szpitalu nie musiałam nosić. Miałam zalecone też leki przeciwbólowe. Później korzystałam z kolejnych dwóch tygodni zwolnienia, ponieważ wszystko mnie bolało. Cały czas chodzę do lekarza. Czuję bóle kręgosłupa. Jest podejrzenie, że one są spowodowane wypadkiem.

[Na pytanie obrońcy oskarżonego:] Wyprzedzając oskarżonego, nie jechałyśmy przy osi jezdni, ale środkiem lewego pasa, zatem oskarżony, zbliżając się do naszego samochodu, musiał przekroczyć oś jezdni. Uważam, że przyhamowanie przez siostrę nic by nie dało, że i tak mercedes, który jest długim samochodem, zjechałby na nas. W momencie zjazdu mercedesa w naszą stronę byłyśmy zrównane twarzami z kierowcą mercedesa, tylko przód passata był na wysokości przednich drzwi mercedesa. Zresztą dostawczy mercedes jest wyższy od osobowego passata i nie moglibyśmy widzieć się nawzajem. Nie wiem, czy kierowca mercedesa zwalniał, ja tego nie zauważyłam. Na pewno nie hamował, gdyż zauważyłabym światła stopu. Też jestem kierowcą. Rękę skaleczoną miałam chyba o rozbite szkło z szyby. Byłam przesłuchiwana na pogotowiu i był sporządzany protokół, a po jakimś czasie był u mnie policjant w domu. Nie pamiętam, czy na pogotowiu podpisywałam protokół. Gdy przyszedł do mnie policjant, byłam już po zwolnieniu. Policjant G. jest moim dalekim krewnym. Moim wujkiem jest X. On pracuje w policji na jakimś ważnym stanowisku, ale nie wiem, co robi. W momencie manewru wyprzedzania nie byłyśmy z siostrą niczym zagadane. To miejsce wypadku znajomej było wcześniej, jeszcze przed zakrętem, za którym była prosta, na której doszło do naszego wypadku.

[Na pytanie sądu:] Gdy przyjechała policja, pytała nas o przebieg zdarzenia. Zarówno ja z siostrą, jak i oskarżony staliśmy blisko siebie. Po przedstawieniu naszej wersji oskarżony powiedział do policjantów, że „po co on będzie mówił, gdyż jesteśmy we dwie i wszystko będzie na naszą stronę”.

Charakterystyka treściowa zeznań

Zdarzenia są dobrze utrwalone w pamięci świadka, wspomnienia są żywe i wyraźne, osoba zeznająca jest przekonana, że dobrze je zapamiętała. Relacja opiera się przede wszystkim na spostrzeżeniach wzrokowych, ale opis nie jest nadmiernie (niepotrzebnie) drobiazgowy. Nie dostrzeżono nieprawdopodobnych albo wyjątkowych (zaskakujących) elementów składających się na obraz kolizji drogowej. W zeznaniu pojawiają się informacje o kolorach (np. pojazdów), dźwiękach i wrażeniach czuciowych. Zdarzenia opisywane są w porządku chronologicznym, sprawiają wrażenie realistycznych, prawdopodobnych. Opisy miejsc, uczestniczących osób i okresu, w którym doszło do zdarzenia, są ogólne, ale wystarczające do odtworzenia jego okoliczności. Świadek przedstawia konsekwencje udziału w zdarzeniu drogowym, w tym w szczególności skutki zdrowotne. Świadek nie opisuje uczuć doświadczanych w czasie zdarzenia ani myśli, jakie pojawiały się w trakcie wypadku; nie informuje o tym, że często wracał do wypadku, poświęcał mu wiele uwagi albo rozmawiał na jego temat z innymi osobami.

Ocena zeznania

Zeznania złożone przez świadka są przejrzyste, zawierają opisy wrażeń wzrokowych i czuciowych, przestrzeni i czasu. Na podstawie zeznań można odtworzyć przebieg kolizji drogowej, a opis zdarzeń jest realistyczny, ma sens. Nie dostrzeżono, by przekazywane informacje były przede wszystkim wynikiem rozumowania (wnioskowania). Stosunkowo ubogi jest opis uczuć i stanów wewnętrznych doświadczanych przez świadka w trakcie zdarzenia i po nim.

Biorąc to wszystko pod uwagę i kierując się kryteriami treściowymi RM, można stwierdzić, że zeznania są oparte na własnych spostrzeżeniach zmysłowych świadka, mają swoje źródło w docierających do osoby przesłuchiwanej w trakcie zdarzenia i zapisanych w pamięci wrażeniach wzrokowych, słuchowych i dotykowych.

3.4. Model Wielozmiennowej Analizy Zeznań Świadków Dorosłych – Multivariable Adults’ Statements Assessment Model (MASAM)

3.4.1. Założenia metody

W Zakładzie Psychologii Klinicznej i Sądowej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach od siedmiu lat prowadzone są badania nad uwarunkowaniami i oceną zeznań świadków (Maciejski, 2009; Marten, 1985; Roszkowska, 2002; Stanik, 1985; Woszczek, 1999). W związku z potrzebami praktyki sądowej podjęto wysiłki zmierzające do wypracowania nowego modelu analizy treściowej, który by umożliwiał niezawodną diagnozę i nadawał się do wykorzystania przy ocenie zeznań świadków dorosłych (Wojciechowski, 2012, 2014c). Fundamenty nowej metody diagnozy i szacowania, stosownie do współczesnych zaleceń metodologicznych dla psychologii sądowej (Douglas, Otto i Borum, 2003), stanowiły: wnikliwy i wszechstronny przegląd literatury psychologicznej i prawniczej oraz dotychczasowych badań nad oceną zeznań świadków, zgromadzenie opinii doświadczonych praktyków – sędziów sądów powszechnych, jak również uwzględnienie prawniczej teorii i wykładni pojęć poddawanych analizie psychologicznej.

Ramy teoretyczne dla Multivariable Adults’ Statements Assessment Model (MASAM) – Modelu Wielozmiennowej Analizy Zeznań Świadków Dorosłych stanowi koncepcja mechanizmu formowania się rezultatów zeznań świadków autorstwa Jana M. Stanika, uznawana powszechnie za wyjątkowo trafne ujęcie metodologiczne tej problematyki, o szczególnej użyteczności praktycznej (Marten, 1985; Woszczek, 1999; Roszkowska, 2002; Maciejski, 2009).

Podobnie jak w przypadku SVA, podstawową hipotezą leżącą u podstaw MASAM jest hipoteza Uda Undeutscha, ale biorąc pod uwagę dotychczasowe ustalenia badawcze, dostrzeżono potrzebę jej uzupełnienia czterema dodatkowymi założeniami. Po pierwsze, w każdym zeznaniu odnaleźć można fragmenty szczere i nieszczere, prawdziwe i fałszywe, dlatego nie należy oceniać zeznania całościowo, lecz dążyć do oddzielenia treści zakłóconych od pierwotnych śladów pamięciowych. Po drugie, gdy intencją składającego zeznanie jest przedstawienie nieprawdziwego obrazu okoliczności faktycznych, wystąpią różnice wewnętrzne w zakresie formy i treści zeznań – te części zeznania, które są szczere i prawdziwe, będą różniły się od treści nieszczerych lub nieprawdziwych. Co za tym idzie, nie należy poszukiwać różnic i podobieństw w stosunku do innych zeznań (złożonych w innym postępowaniu czy wzorcowych), tylko poddać analizie wewnętrzną strukturę zeznania, porównać ze sobą poszczególne jego fragmenty. Po trzecie, ocena wiarygodności musi być poprzedzona analizą trzech grup zmiennych istotnych dla ich formowania się, a mianowicie: obiektu – zdarzenia, osoby spostrzegającej oraz sytuacji zbierania zeznań i techniki przesłuchania. Do prawidłowej oceny wartości zeznania konieczne są odwołanie się do przebiegu formowania się zeznań, przyjęcie prawdopodobnych okoliczności zdarzenia (co się stało), ustalenie cech świadka (kto zeznaje) i ocena przebiegu przesłuchania (jak świadek został przesłuchany). Po czwarte, stosując kryteria treściowe, należy pamiętać o tym, że to zgodność treści zeznania z trzema grupami zmiennych determinujących (co się stało, kto jest świadkiem, jak został przesłuchany) będzie potwierdzać hipotezę o prawdziwości zeznania, a nie obecność określonych cech zeznania, fakt spełnienia poszczególnych kryteriów – nawet szczere i prawdziwe zeznanie może nie spełniać kryteriów treściowych, albowiem jego zawartość jest determinowana trzema grupami zmiennych (Wojciechowski, 2008a, 2008b, 2008c, 2014c). Ponadto za błędne uznać należy poszukiwanie takich cech zeznania, które mają umożliwić ocenę jego wartości dowodowej poprzez poszukiwanie analogii do zeznań „wzorcowych”, zeznań innych świadków albo zeznań opisujących zupełnie inne okoliczności faktyczne. Relacja pamięciowa stanowi efekt oddziaływania wielu niepowtarzalnych zmiennych i nie jest możliwe określenie uniwersalnych cech zeznań prawdziwych i zafałszowanych.

Hipoteza Undeutscha. Hipoteza ta zakłada, że występują różnice treściowe i jakościowe pomiędzy zeznaniami szczerymi a zeznaniami świadomie fałszowanymi. Pomimo tego, że została sformułowana na bazie obserwacji i doświadczeń psychologów praktyków, a nie na podstawie wyników badań naukowych, jest od lat powszechnie akceptowana w literaturze i znajduje potwierdzenie empiryczne (m.in. Arntzen, 1989; Köhnken, 2004; Marten, 1990; Memon, Vrij i Bull, 2003b; Trankell, 1972). Współczesne badania dostarczają danych potwierdzających zasadność reguły sformułowanej w połowie XX wieku przez Undeutscha i dowodzą, że zeznania oparte na osobistych doświadczeniach różnią się od zeznań zmyślonych (Porter, Yuille, Birt, 2001). Dostrzeżono, że nawet podjęcie decyzji i sama intencja świadomego fałszowania relacji w trakcie przesłuchania mają odzwierciedlenie w treści tejże (Knieps i Granhag, 2010), a odmienności są dostrzegalne dla oceniających jej wartość nawet bez posługiwania się wyspecjalizowanymi narzędziami analizy (Heaps i Nash, 2001). Zmiany jakościowe i ilościowe w zeznaniu mogą mieć genezę w procesach zachodzących, jeszcze zanim jednostka przystąpi do kreowania fałszywej relacji, oraz dają się zauważyć nawet przez oceniających pozbawionych specjalistycznego przygotowania lub bez narzędzi umożliwiających ocenę poszczególnych właściwości.

Założenie o mieszanym charakterze zeznań. Od początku eksperymentalnych psychologicznych badań nad zeznaniami świadków dostrzegano, że w każdym zeznaniu odnaleźć można błędne informacje, a liczba pomyłek rośnie na przykład wprost proporcjonalnie do zmiany poziomu pobudzenia obserwatora w związku z udziałem w określonych zdarzeniach (por. Stern, 1937). Wraz ze wzrostem liczby pytań zadawanych świadkowi nieuchronny jest nie tylko przyrost informacji prawdziwych, ale również informacji nieścisłych i fałszywych (Hołyst, 1989; Stanik, 1985, 1986, 2001, 2004). Do zafałszowania obrazu zdarzeń może dojść nawet w przypadku zamierzonego dążenia świadka do złożenia zeznań szczerych, a czynników, od których może zależeć pojawienie się błędów w zeznaniach, jest tak wiele, że nie sposób ich przedstawić choćby w skrócie (zob. m.in. Gerrie, Garry i Loftus, 2005; Kebbel i Gilchrist, 2010; Lindsay, Brigham, Brimacombe i Wells, 2002; Newman i Garry, 2008; Pansky, Koriat i Goldsmith, 2005; Volbert i Lau, 2010). Jedynie przykładowo wskazać można:

• powodującą błędy skłonność świadków do przekształcania nieuporządkowanych, fragmentarycznych, chaotycznych śladów pamięciowych w uporządkowaną, logicznie spójną, poprawną i możliwą do opisania całość (jest to logifikacja; Stern, 1937) czy organizacji spostrzeżeń w relacjach figura – tło (Ciosek, 2001);

• wpływ konformizmu (Gabbert, 2008);

• wpływ procesów towarzyszących starzeniu się świadka (Stanik, 1986; Wilcock, 2010);

• podatność na sugestię, zwaną również sugestybialnością (Gudjónsson, 2003a, 2003b; Roszkowska, 2002, 2015);

• zaburzające relacje świadków mechanizmy wpływu społecznego (Granhag, Memon i Hjelmsäter, 2010);

• pamięciowy efekt dezinformacji, polegający na nieświadomym włączaniu w zasób śladów pamięciowych, które dotyczą zdarzenia, informacji pochodzących ze źródeł zewnętrznych (Loftus, 1996; Polczyk, 2007).

Struktura i funkcje wypowiedzi w zeznaniach. Problematyka funkcjonalnej oraz strukturalnej analizy i oceny zeznań stanowiła przedmiot badań Zbigniewa Martena (1985). Badacz ten wyróżnił trzy sposoby relacjonowania zdarzeń przez świadka:

• hierarchiczny – relacja oparta jest na opisie uporządkowanym pod względem ogólności albo szczegółowości podawanych informacji;

• chronologiczny – następstwa zdarzeń w zeznaniach ułożone są zgodnie z osią czasu lub odwrotnie do upływu czasu;

• przyczynowo-skutkowy – linearność opisu jest ściśle powiązana z zależnościami przyczynowymi i skutkowymi opisywanych zdarzeń.

Ponadto, odwołując się do psycholingwistycznych metod analizy wypowiedzi, wyróżniono pięć funkcji wypowiedzi:

• deskryptywną – opisową;

• ekspresyjną – wyrażającą stany emocjonalne;

• perswazyjną – dotyczącą tych wypowiedzi, które mają przekonać odbiorcę o racjach świadka, o prawdziwości opisu;

• kontaktową – służącą nawiązaniu i podtrzymaniu kontaktu nieformalnego, interpersonalnego między świadkiem i przesłuchującym;

• metatekstową – właściwą dla wypowiedzi dotyczących zeznawania, a nie relacjonowanych zdarzeń.

Badania przeprowadzone przez Martena dowodzą, że występują istotne różnice w zakresie struktury zeznań świadków kłamiących oraz w zakresie pojawiających się w ich zeznaniach funkcji językowych wypowiedzi; danych uzasadniających takie stanowisko dostarczają również badania amerykańskie (zob. m.in. Hines i in., 2010). W zeznaniach świadomie fałszowanych dochodzi do zaburzeń struktury hierarchicznej, eksponowana jest zaś struktura przyczynowo-skutkowa. Ponadto świadkowie kłamiący preferują wypowiedzi o funkcji metatekstowej kosztem wypowiedzi deskryptywnych oraz zastępują wypowiedzi o funkcji perswazyjnej wypowiedziami ekspresyjnymi. Jeżeli świadek przyjmuje defensywną strategię kłamania, w jego zeznaniach dominują wypowiedzi o funkcjach perswazyjnych (Marten, 1985, 1990). W późniejszych badaniach strukturalnej i funkcjonalnej analizie poddano relacje dorosłych świadków obejmujące opis zdarzeń z okresu wczesnego dzieciństwa, określane w literaturze również mianem odzyskanych wspomnień (recovered memories). Dostrzeżono, że w prawdziwych wspomnieniach z dzieciństwa przeważa funkcja deskryptywna, rzadziej pojawiają się wypowiedzi o funkcji ekspresyjnej. Wyraźny był także wzrost liczby wypowiedzi o funkcji metatekstowej, czyli takich, w których opis odwołuje się do relacji innych osób i to one stanowią bazę dla opisów świadka. W odzwierciedlających rzeczywistość, samodzielnych i autonomicznych relacjach świadków dominowały struktury hierarchiczne o dużej ogólności opisów i niewielkiej liczbie relacji przyczynowo-skutkowych; odwoływanie się do relacji przyczynowo-skutkowych miało charakter pośredni, gdyż dostrzeżono je tylko wtedy, gdy świadkowie przytaczali relacje innych osób wspominających określone wydarzenia (Marten, 2001).

Znaczenie procesu formowania się zeznań. Ocena psychologicznych uwarunkowań wiarygodności zeznań wymaga uprzedniej analizy ich treści przez pryzmat trzech istotnych dla ich formowania się grup zmiennych. Nie sposób bowiem oceniać wyłącznie zeznań – efektu złożonego procesu ewolucji opisu zdarzeń, bez uprzedniego wglądu w czynniki, które miały wpływ na ostateczny kształt tego opisu. Analiza zeznań, jeżeli ma umożliwić prawidłową konfrontację zawartych w nich informacji z danymi na temat faktycznych zdarzeń z przeszłości, powinna stanowić próbę wykrycia wszystkich istotnych czynników i odtworzenia łączących je związków, tak aby dało się dotrzeć do zmiennych, którym zeznanie zawdzięcza swoją formę i treść. Należy się pochylić nad wszystkimi elementami składającymi się na obraz opisywanych przez świadka zdarzeń, wziąć pod uwagę okres ich trwania, możliwe emocjonalne zaangażowanie świadka i jego poziom pobudzenia, udział innych osób, rolę świadka, możliwość dostrzeżenia określonych właściwości obiektów, ludzi i miejsc. Rozważenia wymagają również zmienne związane z osobą spostrzegającą, takie jak jej osobowość (ekstralub introwersja; neurotyzm), style radzenia sobie ze stresem, motywacja, wiek, możliwości intelektualne, zdolności językowe, wiedza, kwalifikacje, doświadczenie życiowe, zdrowie i tak dalej. Nie bez znaczenia będą także zmienne związane z samym przesłuchaniem, na przykład czas dzielący zdarzenie od składania zeznań, technika przesłuchania, zapewnienie swobody wypowiedzi, osobowość przesłuchującego, postawa świadka względem zeznania i organów ochrony prawa czy sposób utrwalenia udzielanych przez niego odpowiedzi.

Koherencja treści i zmiennych warunkujących zawartość zeznania. Zgodnie z założeniami twórców innych metod psychologicznej analizy treściowej o wysokiej wartości dowodowej zeznania będzie świadczyło pojawienie się tych cech i elementów, na które wskazują kryteria treściowe. Na przykład według założeń SVA za tym, że świadek relacjonuje faktyczne, osobiste doświadczenia będzie przemawiało przytaczanie dosłownych wypowiedzi innych uczestników. Z kolei zgodnie z założeniami autorów MASAM hipotezę o wysokiej wartość zeznania będzie potwierdzała zgodność jego treści i formy z wynikami analizy procesu kształtowania się zeznań. To spójność między relacją świadka i zmiennymi determinującymi rezultaty zeznań będzie przemawiała za tym, że te mają wysoką wartość dowodową. Trudno bowiem oczekiwać, że w zeznaniach świadka pojawią się na przykład fragmenty rozmów prowadzonych przez osoby trzecie (przytaczane dialogi), jeśli w zdarzeniach uczestniczył tylko świadek albo znajdował się on na tyle daleko, że nie docierały do niego cudze wypowiedzi.

Założenie to stanowi również nawiązanie do jednej z nieklasycznych koncepcji, a mianowicie koherencyjnej koncepcji prawdy, zgodnie z którą zdanie albo system sądów uznać można za prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy są zgodne z innymi, już przyjętymi zdaniami czy zaakceptowanymi sądami (Bradley, 1916). Według Francisa H. Bradleya koherencja polega na wewnętrznym uporządkowaniu składników, tak że są wzajemnie powiązane, a złożona z nich całość okazuje się niesprzeczna i wyczerpująca. Warto w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 7 k.p.k. przekonanie, jakie ma organ orzekający o stanie faktycznym danej sprawy, bazuje na wszystkich przeprowadzonych dowodach ocenianych swobodnie, z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Zarazem sprzeczności wewnętrzne samego zeznania albo sprzeczności z innymi zeznaniami stają się podstawą do odrzucenia tego fragmentu relacji świadka, który jest sprzeczny z ustaleniami opartymi na pozostałym materiale dowodowym (Ziembiński, 1997).

Zindywidualizowana analiza treściowa oparta na poszukiwaniu zgodności cech relacji z niepowtarzalnym układem czynników warunkującym takie, a nie inne ukształtowanie tych cech pozostaje także w zgodzie z bieżącymi postulatami metodologicznymi i warsztatowymi psychologii sądowej. Przyjmuje się bowiem, że w praktyce sądowo-psychologicznej trzeba opisywać i wyjaśniać funkcjonowanie konkretnego człowieka tylko poprzez odwoływanie się do praw ogólnych. W procesie diagnostycznym winno się ujmować rozpoznane elementy i nadawać im znaczenie na tle całości, ale jednocześnie należy uwzględniać wszystkie zmienne i zachowywać idiograficzny charakter psychologicznej analizy zachowania (Stanik, 2011). Zdaniem autora MASAM założenia pozostałych metod analizy treściowej (SVA i RM) nie stwarzają dostatecznych warunków do opisu i wyjaśniania wszystkich zjawisk istotnych dla formowania się zeznań, o charakterze jednorazowym i niepowtarzalnym, a co za tym idzie – uniemożliwiają dokonywanie ustaleń idiograficznych w sposób zgodny z obowiązującymi obecnie w psychologii sądowej kryteriami metodologicznymi i standardami metodycznymi.

Stosownie do założeń MASAM o wysokiej wartości dowodowej zeznania – zgodności relacji pamięciowej ze stanem faktycznym – będzie zatem świadczyła koherencja pomiędzy treścią i formą zeznania a cechami obiektów i zdarzeń (co świadek przeżył), cechami osoby spostrzegającej (kto jest świadkiem) oraz warunkami przesłuchania świadka (jak został przesłuchany). Wniosek, że relacja zawiera szczere i prawdziwe zeznanie, będzie uprawdopodobniony wtedy, gdy:

• zeznanie świadka będzie spójne z tym, jaki obraz obiektów i zdarzeń można stworzyć, opierając się na danych, które ustalono na podstawie innych dowodów;

• forma i treść relacji będą spójne z cechami podmiotowymi świadka;

• liczba i  jakość informacji uzyskanych od świadka będą zgodne z oczekiwaniami, jeśli pod uwagę wzięta zostanie technika i taktyka przesłuchania.

Wszelkie niezgodności między treścią i formą zeznań a właściwościami obiektów i zdarzeń (co się stało), cechami podmiotowymi świadka (kto jest świadkiem) i przebiegiem przesłuchania (jak został przesłuchany) będą zwiększały prawdopodobieństwo hipotezy zakładającej, że zeznania są nieprawdziwe. Reguły dokonywania diagnozy z wykorzystaniem kryteriów treściowych MASAM prezentuje rycina 3.1.

Rycina 3.1. Reguły stosowania kryteriów treściowych MASAM
Źródło: Wojciechowski, 2014c.

Kolejnym krokiem na drodze do stworzenia modelu służącego do analizy zeznań świadków było poszukiwanie właściwych kryteriów treściowych. Na podstawie literatury z zakresu logiki pragmatycznej (Ajdukiewicz, 1975; Kotarbiński, 1963; Tokarz, 2004, 2006; Ziembiński, 1997), piśmiennictwa prawniczego (Anderson, Schum i Twining, 2005; Cieślak, 1955; Dwyer, 2008; Grzegorczyk, 2008; Grzeszczyk, 2011; Hofmański, 2011; Samborski, 2005) i orzecznictwa Sądu Najwyższego Rzeczpospolitej Polskiej (dostępnego w Systemie Informacji Prawnej Lex Gamma), jak również literatury psychologicznej poświęconej metodom psychologicznej analizy treści zeznań (Arntzen, 1989; Granhag i Vrij, 2005; Granhag i Strömwall, 2002, 2004; Köhnken, 2004; Marten, 1990; Memon, Vrij i Bull, 2003a, 2003b; Strömwall, 2010; Trankell, 1972) opracowano skalę do badania kryteriów stosowanych przez sędziów sądów powszechnych przy ustalaniu stopnia wiarygodności zeznań świadków i arkusz obserwacji rozpraw sądowych, wykorzystywanych w trakcie hospitacji. Skala i arkusz obserwacji miały pozwolić na wyłonienie tych spośród znanych dotychczas kryteriów treściowych, które zdaniem praktyków – sędziów sądów powszechnych – mogą być pomocne przy ocenie wartości dowodowej zeznań i ułatwić stworzenie katalogu właściwego do analizy zeznań świadków dorosłych (Wojciechowski, 2009a, 2009b, 2014c).

Wyniki badań pilotażowych oraz ustalony na ich podstawie katalog kryteriów treściowych stały się punktem wyjścia dalszych prac nad listą kryteriów MASAM. Po dokonaniu syntezy zgromadzonych wskazań praktyków i wiedzy z zakresu psychologii, ze szczególnym uwzględnieniem wiedzy o zmiennych i mechanizmach rządzących procesem formowania się zeznań, stworzono listę 21 kryteriów treściowych MASAM i dokonano ich podziału na trzy kategorie: cechy ogólne, szczegóły i zeznawanie. Warto w tym miejscu podkreślić, że stosownie do założeń MASAM kryteria treściowe spełniają jedynie funkcję kierunkowskazu – naprowadzają na drogę do wybranych aspektów zeznania, sfer wymagających dogłębnej psychologicznej analizy przez pryzmat wcześniejszych ustaleń co do trzech grup zmiennych istotnych dla formowania się zeznań (co się stało, kto jest świadkiem, jak został przesłuchany). MASAM nie zakłada, że w zeznaniu opisującym doświadczenia świadka powinny zostać odnalezione określone elementy. Zeznanie jest rezultatem oddziaływania niepowtarzalnej konstelacji znacznej liczby zmiennych, a co za tym idzie – nabywa cech indywidualnych. Dlatego nie jest możliwe stworzenie sztywnych reguł, które pozwalałyby odróżniać w każdym przypadku i zgodnie z przyjętym kluczem zeznania oparte na osobistych doświadczeniach świadka od zeznań zafałszowanych. Kryteria treściowe MASAM mają pomóc w przeprowadzeniu analizy poszczególnych sfer związanych z formowaniem się zeznań i ich właściwościami, być swoistymi przewodnikami, kierować uwagę na te płaszczyzny, które wymagają refleksji. Nie dostarczają przy tym jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, które elementy są typowe dla zeznań fałszywych, a których elementów możemy się spodziewać w relacjach opartych na bezpośrednich, osobistych obserwacjach świadka (Wojciechowski, 2014c).