Tytuł oryginału: The chemotherapy survival guide. Everything you need to know to get through treatment

Copyright 2009 by Judith McKay, RN, OCN, and Tamara Schacher, RN, OCN, MSN, and New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609.

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2013.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana wśrodkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2015 rok Przekład: Marian Leon Kalinowski

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja merytoryczna: dr med. Anna Kowalczyk

Redakcja: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-7489-654-2

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej: Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

Mojej córce Danie

– J. M.

Pamięci mojej babci Alveny Jenny

oraz mojej przyjaciółki Theresy Schoofs

– T. S.

Podziękowania

Jesteśmy wdzięczne wszystkim osobom, które były niezwykle pomocne w czasie pracy nad tą książką. Michael Cassidy, Cheryll Willin, Eun Jeong Kim i Ann Katz dzielili się z nami swoją wiedzą i udzielali nam cennych wskazówek dotyczących poszczególnych zagadnień. Dziękujemy Tinrin Chew i Burtonowi A. Presbergowi, autorom dwóch rozdziałów, za ich cenny wkład w naszą książkę.

Chciałybyśmy również podziękować wszystkim naszym pacjentom i ich rodzinom, którzy tak wiele nas nauczyli. Ich odwaga, zmagania z chorobą i sukcesy stanowiły dla nas inspirację.

Wprowadzenie

Poradnik dla osób, które muszą przetrwać jakieś trudne doświadczenie, jest zazwyczaj zbiorem wskazówek ułatwiających stawianie czoła wyzwaniom czy nadzwyczajnym okolicznościom. Taka książka zawiera podstawowe informacje, praktyczne sugestie i słowa zachęty, dzięki którym każdy czytelnik może – zarówno własnym wysiłkiem, jak i z pomocą najbliższych – podejmować próby pokonania napotykanych przeszkód.

Wiele osób, które po raz pierwszy przechodzą chemioterapię, ma wrażenie, jakby zostały zrzucone podczas wojny na tyły wroga. Nie rozumieją języka, jakim zwraca się do nich personel medyczny, nie znają „terenu”, nie wiedzą, czego oczekiwać i czego się od nich oczekuje. Nie znają szpitala czy kliniki, błądzą w fachowej terminologii medycznej. Wszystko to potęguje wrażenie zagubienia w obcym świecie. Osoba mająca za sobą stresujące doświadczenie niedawnej operacji onkologicznej może się czuć jeszcze bardziej przytłoczona. O potrzebne wsparcie zaś bywa trudno, gdy przyjaciele i najbliższa rodzina borykają się z własnym strachem oraz opacznie rozumieją istotę choroby nowotworowej i chemioterapii.

Ta książka to „poradnik przetrwania”. Wyjaśniamy w niej, czym jest chemioterapia, jak działa i jaki wpływ może mieć na pacjentów. Ponadto udzielamy prostych i zrozumiałych odpowiedzi na wiele częstych pytań. Co szczególnie ważne, nasza książka zawiera praktyczne sugestie dotyczące samopomocy w trakcie leczenia. Takich właśnie wskazówek i rad udzielają pielęgniarki onkologiczne, opierając się na doświadczeniu własnym oraz osób, które przeszły chemioterapię.

Terapie przeciwnowotworowe

Zanim pojawiła się chemioterapia, najpowszechniejszą metodą leczenia nowotworu była operacja. Jednak w przypadkach, gdy nowotwór występował w miejscu, które wykluczało zabieg, albo gdy komórki nowotworowe rozprzestrzeniały się na inne partie organizmu, nie dysponowano skuteczną metodą. Dawniej wykonywano zwykle zabiegi bardziej „radykalne”, ponieważ próba usunięcia niewielkiego skupiska komórek nowotworowych, które mogły się oddzielić od pierwotnego źródła, często kończyła się wycięciem sporej ilości zdrowej tkanki.

Charakterystyczną cechą większości komórek nowotworowych jest to, że często – za często – dzielą się one w sposób niekontrolowany. Dlatego leki bądź terapie niszczące komórki w stadium podziału będą działały o wiele silniej na komórki nowotworowe niż na normalne tkanki.

Chemioterapia polega na stosowaniu różnych leków zwalczających nowotwór. Niektóre z tych środków wędrują po całym organizmie i eliminują szybko dzielące się komórki (między innymi nowotworowe), co zapobiega dalszemu rozrostowi nowotworu. Leki te działają, ingerując w cykl życiowy komórki w różnych jego stadiach. Wiele skutków ubocznych chemioterapii bierze się z tego, że wywiera ona pewien wpływ także na zdrowe komórki, które również dzielą się szybko, na przykład te w obrębie przewodu pokarmowego albo szpiku kostnego (gdzie produkowane są krwinki). W początkach stosowania chemioterapii eliminowano w ten sposób często dzielące się krwinki (przy białaczce) oraz komórki układu limfatycznego (przy chłoniakach).

Od tamtej pory opracowano wiele nowych leków przeciwnowotworowych. Niektóre z nich eliminują konkretny objaw charakterystyczny dla choroby nowotworowej bez naruszania zdrowych komórek, inne zaś pobudzają naturalną odporność organizmu, aby ten samodzielnie zwalczał komórki nowotworowe i zapobiegał pojawianiu się nowych. Wciąż prowadzi się badania nad zastosowaniami różnych leków osobno i łącznie – aby terapia była jeszcze skuteczniejsza.

Radioterapia to metoda zwalczania nowotworów wykorzystująca promieniowanie jonizujące (emitowane przez źródła radioaktywne lub wytwarzane w urządzeniach nazywanych przyspieszaczami liniowymi) do eliminacji komórek nowotworowych. Promieniowanie oddziałuje na atomy i cząsteczki wewnątrz komórki i albo ją niszczy, albo uszkadza tak, że jej podziały są niemożliwe. Komórki, które dzielą się często (w tym nowotworowe), są zwykle wrażliwsze na skutki promieniowania. Radioterapię stosowano początkowo w leczeniu raka skóry, dziś jednak promieniowanie o wysokiej energii – w połączeniu z innymi nowoczesnymi metodami – jest wykorzystywane także w przypadku nowotworów umiejscowionych głęboko w ciele. W odróżnieniu od chemioterapii radioterapia nie działa na komórki całego organizmu, lecz tylko w napromienianej okolicy. Wiele skutków ubocznych radioterapii ma związek z jej wpływem na zdrowe tkanki, ponieważ oddziałuje ona także na nie.

Nowoczesna chemioterapia oraz radioterapia to bardzo ważne i często niezwykle skuteczne metody walki z nowotworem. Pewne rodzaje nowotworów są szczególnie podatne na działanie radioterapii, może się więc ona okazać jedynym koniecznym sposobem leczenia. W przypadku innych chemioterapia skutecznie eliminuje komórki nowotworowe, ponadto zapobiega rozprzestrzenianiu się nowotworu i znacznie zwiększa szanse na powrót do zdrowia. Wiele osób przechodzi chemiooraz radioterapię w połączeniu z innymi metodami leczenia, takimi jak operacje czy terapia hormonalna. Czasami chemioterapia lub radioterapia są zalecane mimo ustąpienia wszystkich objawów nowotworu, aby wykluczyć ryzyko choćby minimalnego rozprzestrzenienia się komórek nowotworowych.

Co znajdziesz w tej książce

Większość ludzi niewiele wie o możliwych następstwach chemioterapii. Nawet jeśli ktoś zdaje sobie sprawę z potencjalnych skutków ubocznych, takich jak wymioty albo wypadanie włosów, to nie wie, co – i czy w ogóle cokolwiek – można zrobić, gdy takie reakcje wystąpią.

Książka ta dostarczy ci odpowiedzi na wiele pytań dotyczących zarówno choroby nowotworowej, jak i chemioterapii. Znajdziesz tu rady podpowiadające, jak chorzy mogą sami sobie pomóc. Jak przebiega chemioterapia? Co powinni zrobić pacjenci przed takim leczeniem, w jego trakcie i po każdym jego etapie? Czego można się spodziewać w domu? Dlaczego potrzeba aż tylu badań krwi? Co ich wyniki mówią o reakcjach organizmu na kolejne etapy leczenia?

Nie musisz czytać całej książki: wystarczy, że w wybranym rozdziale poszukasz informacji albo sugestii dotyczących interesującego cię zagadnienia. Jednak dzięki lekturze pierwszych dwóch, trzech rozdziałów poznasz terminologię stosowaną w książce.

W rozdziale 1 przedstawiamy podstawowe fakty na temat chemioterapii, tłumaczymy, na czym polega eliminacja komórek nowotworowych, oraz opisujemy możliwe skutki uboczne chemioterapii i ich przyczyny. W rozdziale 2 wyjaśniamy, jak opracowuje się plan leczenia i dlaczego badania diagnostyczne są ważne, oraz podpowiadamy, o co możesz pytać, aby zrozumieć program leczenia. Z rozdziału 3 dowiesz się, dlaczego w toku leczenia trzeba często robić badania krwi i jakie znaczenie mają ich wyniki. Chemioterapia nierzadko polega na podawaniu różnych środków dożylnie. W rozdziale 4 opisujemy zatem różne rodzaje iniekcji, wyjaśniamy, jak one działają i z jakimi komplikacjami trzeba się liczyć; ponadto podpowiadamy, jak to przetrwać.

Najważniejsze w tym poradniku są rozdziały 5 i 6 oraz 8, 9, 10, 11 i 12, w których opisujemy różne skutki uboczne chemioterapii pojawiające się w wyniku jej oddziaływania na zdrowe komórki. W każdym z tych rozdziałów najpierw objaśniamy, dlaczego chemioterapia może być przyczyną określonego skutku ubocznego, po czym podpowiadamy różne sposoby uchronienia się przed nim i zapanowania nad nim, aby ograniczyć uciążliwość do minimum.

Autorką rozdziału 7 jest doktor Tinrin Chew, mająca ogromne doświadczenie w dietetyce pacjentów onkologicznych. Podpowiada więc, jak przestrzegać właściwej diety mimo przejściowych zmian apetytu i ewentualnych kłopotów trawiennych. Natomiast autorem rozdziału 13 jest doktor Burton A. Presberg, psychiatra, który od lat pracuje z osobami poddającymi się chemioterapii oraz z ich rodzinami. Z kolei w rozdziale 14 opisujemy techniki relaksacyjne i zmniejszające stres oraz osłabiające odczuwany lęk. Rozdział 15 zawiera sugestie przydatne przed rozpoczęciem leczenia. W rozdziale 16 zaś omawiamy ważne i czasem zaskakujące kwestie pojawiające się po zakończeniu leczenia.

Czego nie znajdziesz w tej książce

Niniejsza książka nie zawiera informacji na temat leków chemioterapeutycznych czy ich połączeń stosowanych w leczeniu konkretnych rodzajów nowotworów. Lekarz przepisze ci leki oraz ich dawki odpowiednio do twojej choroby, do umiejscowienia nowotworu, jak również cech komórek nowotworowych; weźmie także pod uwagę twój wiek, kondycję fizyczną i tolerancję danej metody leczenia. Nie opisujemy szczegółowo konkretnych leków, ponieważ jest ich dzisiaj bardzo wiele, podobnie jak wariantów dawkowania i połączeń przydatnych w leczeniu danego rodzaju nowotworu. Lekarz lub pielęgniarka udzielą ci informacji dotyczących przyjmowanego przez ciebie leku, a także jego możliwych skutków ubocznych. Jeżeli w twoim planie leczenia znajdzie się radioterapia (przed chemioterapią, w jej trakcie lub po niej), to onkolog radioterapeuta lub pielęgniarka zapewne przekażą ci informacje na temat tej fazy leczenia, których w książce i tak nie udałoby się zawrzeć.

Ponadto lektura niniejszego poradnika nie może zastąpić wizyty u lekarza w przypadku pogorszenia stanu zdrowia. Wiele aspektów leczenia i dostrzeganych objawów wymaga natychmiastowej reakcji specjalisty. To, co tobie wyda się mało ważnym kaszlem czy przeziębieniem, w toku chemioterapii może wymagać na przykład podania antybiotyku lub wykonania dodatkowych badań. Ból, obrzęk lub wysypka też bywają groźniejsze w trakcie terapii przeciwnowotworowej. Nie zwlekaj więc z wizytą u lekarza, ilekroć zauważysz jakąś komplikację czy niepokojący objaw lub zechcesz o coś zapytać. Miej świadomość, że w trakcie leczenia nowotworu prawdopodobnie nawiążesz z onkologiem i z pielęgniarkami bliższą relację niż z innymi przedstawicielami służby zdrowia w przeszłości.

Terapia przeciwnowotworowa wiąże się ze stresem odczuwanym fizycznie i emocjonalnie. Będzie mniej przytłaczająca, jeśli dowiesz się zawczasu, czego możesz się spodziewać. Zrozumienie ewentualnych problemów i możliwości polepszenia samopoczucia doda ci wiary w siebie. Mając w pamięci praktyczne sugestie oraz plan przezwyciężania różnych problemów, skuteczniej zapanujesz nad trudną sytuacją. Niniejszy poradnik ułatwi ci powrót do zdrowia, ponieważ dostarczy niezbędnych informacji, a zarazem wskaże źródła wsparcia, jakich możesz potrzebować, aby podjąć wyzwanie i poradzić sobie z nim.

Rozdział 1

Czym jest chemioterapia

Aby zrozumieć, w jaki sposób chemioterapia pomaga, trzeba się najpierw dowiedzieć, czym się różnią komórki nowotworowe od komórek normalnych, na czym polega mechanizm rozrostu komórek nowotworowych i jak można go zahamować.

Podstawowe wiadomości na temat życia komórek

Wszystkie istoty żywe składają się z komórek, z których każda ma własne życie. Komórki można porównać do podstawowych cegiełek budujących organizm. Gdy przyglądamy się organizmom jednokomórkowym (na przykład amebie, oglądanej czasem pod mikroskopem na lekcjach biologii), widzimy elementy, które pozwalają danej komórce funkcjonować, dzielić się i trwać. Wokół każdej komórki znajduje się ściana, która oddziela ją od środowiska i rozstrzyga o tym, co trafia do wnętrza, a co zostaje stamtąd usunięte. Bardzo istotnym elementem budowy komórki jest jądro, niejako centrum dowodzenia. Jądro koordynuje i kontroluje wszystkie jej funkcje, a także określa sposób i moment jej podziału. W jego obrębie występuje kwas deoksyrybonukleinowy (DNA), który stanowi „główne oprogramowanie” komórki.

Z podziału jednej komórki powstają dwa identyczne byty. Najpierw dzieli się DNA i obie nowe komórki otrzymują pełny i jednakowy program DNA tej dzielącej się. Później dochodzi do podziału błony i wszystkich innych elementów struktury. Każda nowa komórka potomna okazuje się dokładnie taka sama jak komórka macierzysta, co oznacza, że wszystkie elementy strukturalne, jądro oraz informacje zawarte w DNA są identyczne.

Istoty żywe o takim stopniu złożoności, jaki cechuje ludzi, są zbudowane z miliardów komórek. Poszczególne ich grupy spełniają różne specyficzne funkcje, dzięki którym działa cały organizm. Na przykład część komórek, w obrębie mięśnia sercowego, odznacza się kurczliwością. Inne, znajdujące się w układzie trawiennym, wydzielają enzymy lub pochłaniają składniki odżywcze. Jeszcze inne budują wątrobę i są przydatne do filtrowania krwi oraz gromadzenia energii. Wszystkie komórki współdziałają, aby ten wielki system, jakim jest organizm człowieka, żył i miał się dobrze w swoim środowisku. Wszystkie komórki żyją, rozrastają się, jak również dzielą w sposób dla siebie specyficzny i kontrolowany, określony w DNA.

Charakterystyka komórek normalnych

Normalne komórki rosną w ograniczonej przestrzeni i pozostają w wyznaczonych im granicach. Te, które tworzą układ kostny, nie naruszają obszaru otaczających je mięśni, a komórki żołądka nie rosną w przestrzeni zajmowanej przez trzustkę (mimo bezpośredniego sąsiedztwa tych narządów).

Podział normalnych komórek dokonuje się w określonym tempie, zależnym od ich funkcji, żywotności oraz informacji zawartych w DNA. O niektórych komórkach wiadomo, że żyją krótko i dzielą się często. Na przykład żywotność pewnych białych krwinek sięga zaledwie 72 godzin. Komórka w jelicie żyje tylko 2 tygodnie. Są i takie komórki, które mają dłuższą żywotność – na przykład krwinki czerwone żyją średnio 3–4 miesiące.

Istnieją także komórki, które żyją tak długo, jak my, a celem ich podziału jest po prostu reprodukcja – choćby w przypadku urazu. Na przykład jeśli złamiesz rękę, komórki kostne będą musiały temu zaradzić. Gdy tylko złamanie się zrośnie, wówczas wrócą one do swojej normalnej, czyli rzadkiej, częstotliwości podziału. Są jednak komórki, które przestają się dzielić, kiedy osiągną rozmiary wskazujące na dorosłość. Komórki mózgowe ani się nie dzielą, ani nie reprodukują, nawet w przypadku urazu. Tempo podziału jest charakterystyczne dla każdej grupy normalnych komórek i całkowicie zależy od programu DNA. Program ten różni się w zależności od rodzaju komórki.

Normalne komórki lgną do siebie nawzajem, co oznacza, że żadna się nie odłącza ani nie oddala od innych, chociaż krew przepływa przez każdą z nich. Gdyby normalna komórka włączyła się w krwiobieg, aby przemieścić się w obrębie organizmu, czekałaby ją rychła śmierć. Normalne komórki są wysoce zróżnicowane, a to oznacza, że patolog (lekarz, który w warunkach laboratoryjnych bada tkanki i wydzieliny organizmu) jest w stanie z łatwością określić, jakiego rodzaju komórkę ma przed sobą, jakie spełnia ona funkcje i skąd pochodzi. Komórki wątroby wyglądają inaczej niż te w pęcherzu, komórki kostne bardzo się różnią od mózgowych. Z odmiennymi funkcjami komórek wiąże się zróżnicowanie pod względem wielkości i kształtu oraz pod względem średnicy jądra.

Odżywianie komórek

Przez każdą komórkę organizmu stale przepływa krew, która dostarcza tlen z płuc, jak również składniki odżywcze z układu trawiennego. Serce pompuje krew dużymi tętnicami, potem dociera ona do coraz mniejszych naczyń, aż wreszcie trafia do pojedynczych komórek, którym przekazuje tlen i energię. Następnie zabiera ze sobą zbędne produkty metabolizmu komórkowego i przenosi je do narządów filtrujących i oczyszczających (nerek, wątroby i płuc), aby zostały przetworzone lub wydalone przez organizm. Każdy wydech pozwala ci usunąć zbędne produkty aktywności komórek (dwutlenek węgla). Kiedy zaś oddajesz mocz, wydalasz to, co zostało odfiltrowane przez twoje nerki. Krew jest systemem transportowym, który dostarcza komórkom życiodajne dostawy oraz odbiera odpady.

Ochrona komórek

Układ odpornościowy chroni cię w ten sposób, że rozpoznaje i likwiduje organizmy obce, jak również zużyte lub nadwyrężone komórki. Jest to system mobilnej obrony twojego organizmu, gdyż posyła białe krwinki (można je nazwać „żołnierzami”), którym nakazuje tropienie i unicestwianie bakterii oraz wirusów. Krwinki te, włączone w krwiobieg, przepływają obok każdej komórki. Gromadzą się w miejscach zainfekowanych, aby osaczyć, a następnie zabić bakterie i wirusy, po czym wędrują przewodami limfatycznymi do węzłów chłonnych.

Węzły chłonne występują w postaci zwartej albo łańcuchowej i działają jak filtry w różnych miejscach organizmu. Do każdego takiego skupiska docierają limfocyty (rodzaj białych krwinek), przepłynąwszy obok danego narządu. W węzłach chłonnych bakterie, limfocyty i produkty metabolizmu komórek zostają odfiltrowane oraz zniszczone. Na ogół nie zdajesz sobie sprawy z tego, że masz węzły chłonne, póki te nie nabrzmieją i nie staną się nadwrażliwe, co oznacza, że zwalczają infekcję. Możesz wyczuć ich obrzęk na przykład w okolicy uszu albo pod żuchwą z powodu bólu gardła lub zęba. Możliwy jest obrzęk węzłów chłonnych w pachwinie wskutek zapalenia narządów miednicy mniejszej bądź pod pachą, gdy wywoła go infekcja w obrębie ręki. Lekarze wiedzą, gdzie szukać węzłów chłonnych, których funkcja polega na filtrowaniu poszczególnych narządów. Wiedzą też, gdzie wyczują objawy zakażenia i które węzły chłonne powinni zbadać pod mikroskopem, aby wykryć komórki nowotworowe.

Komórki obce (bakterie, wirusy) rozpoznaje się po „oznaczeniach” na ich powierzchni zwanych antygenami. Obecność antygenów pobudza układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał, które przywierają do powierzchni antygenu i neutralizują go lub niszczą. Tak działają szczepionki, chroniąc przed ciężkimi chorobami: odrą, świnką czy polio (chorobą Heinego i Medina). Szczepionka jest zmienioną (słabą albo martwą) postacią antygenu, która nie powoduje choroby, działa natomiast na ludzki organizm stymulująco, aby ten rozpoczął wytwarzanie białek rozpoznających dany antygen, tak zwanych przeciwciał. Takie przeciwciała mogą istnieć w organizmie przez wiele lat od zaszczepienia. Jeśli więc kiedykolwiek zetkniesz się z chorobotwórczymi antygenami, to dzięki szczepionce będziesz mieć przeciwciała, które potrafią owe antygeny unicestwić, zanim te wywołają chorobę.

Charakterystyka komórek nowotworowych

Początkiem raka jest mutacja lub zmiana DNA grupy normalnych komórek w jakimś miejscu organizmu. Zmienia się wtedy zestaw zawartych w DNA „poleceń” i komórka przestaje funkcjonować prawidłowo. Często mutacja nadwyręża ją w stopniu wykluczającym jej przetrwanie lub należyty podział. Jeżeli jednak taka odmieniona komórka przetrwa i się podzieli, to (podobnie jak wszelkie komórki potomne) będzie znacznie odbiegać wyglądem i sposobem funkcjonowania od innych w swoim otoczeniu. Różnice te mogą dotyczyć rozmiaru i kształtu komórki oraz wielkości jej jądra. Komórka może też „nie pasować” do całej grupy komórek w normalny, przewidywalny sposób. Odmieniona komórka może się okazać niezdolna do realizacji właściwego dla niej zadania.

Mimo że komórki nowotworowe nie są „obce” (jak bakteria czy wirus) i zwykle nie stają się obiektem, przeciwko któremu układ odpornościowy chciałby wystąpić, pewne ich typy mają odmienne powierzchnie i zachowują się podobnie do obcych antygenów.

Komórki nowotworowe często nie dzielą się w normalnym tempie, ponieważ brak im mechanizmu kontroli rozrostu. Niekiedy dzielą się bardzo szybko, przez co naciskają na sąsiadujące narządy albo uniemożliwiają im pełnienie właściwych funkcji. Ponieważ komórki nowotworowe nie pozostają w swoich granicach, lecz zajmują przestrzeń należącą do narządów w najbliższym otoczeniu, są nazywane inwazyjnymi. Nierzadko sprawiają wrażenie bytów niedojrzałych, ponieważ dzielą się wielokrotnie, zanim osiągną ostateczną postać. Wiąże się z tym również większe prawdopodobieństwo wystąpienia kolejnej mutacji.

Komórki normalne lgną do siebie nawzajem, tymczasem komórki nowotworowe przeważnie porzucają pierwotną lokalizację i z krwiobiegiem przenoszą się w inne obszary organizmu. Częściej też wędrują przez układ limfatyczny do węzłów chłonnych, a następnie – także z krwiobiegiem – docierają do innych narządów. Wiele spośród tych „zbłąkanych” komórek zostaje zazwyczaj zniszczonych przez układ odpornościowy albo odfiltrowanych i usuniętych jak bakterie i inne produkty metabolizmu komórkowego. Jeżeli jednak przemieszczającym się komórkom nowotworowym uda się przetrwać, skutkiem może być nowotwór umiejscowiony tam, gdzie dotarły, jak również uszkodzenie innych narządów.

Wybrane terminy

W tym podrozdziale wyjaśniamy pokrótce wybrane terminy związane z procesem wzrastania komórki.

Hiperplazja oznacza zwiększenie liczby komórek w konkretnym miejscu. Jest to normalna reakcja, która prowadzi do wyleczenia miejsca, gdzie ciało zostało uszkodzone – na przykład wskutek złamania kości albo chirurgicznego nacięcia. Komórki rosną i dzielą się szybciej, póki skutki złamania czy nacięcia nie znikną, a wtedy następuje powrót do normalnego tempa rozwoju. Proces ten przebiega według określonego porządku i ma regularny charakter; łatwo przy tym rozpoznać rodzaj komórek (są wysoce zróżnicowane). Wyglądają one i funkcjonują jak normalne komórki.

Dysplazja to przerost komórek niemających ani ładu, ani funkcji właściwych komórkom normalnym.

Jako neoplazję określa się powstawanie nowotworów, czyli rozrost komórek poza ich normalne granice. Nowotwory mogą być złośliwe lub łagodne. Nowotwory łagodne są zbudowane z komórek wysoko zróżnicowanych, których wygląd jest podobny do normalnych komórek danego narządu. Taka narośl zazwyczaj dzieli się z wolna i jest często zamknięta na ograniczonej przestrzeni. Nie atakuje otaczających tkanek ani nie przenosi się na inne obszary organizmu. Przykładem nowotworu łagodnego jest powstanie łagodnej torbieli.

Nowotwór złośliwy powstaje w wyniku rozrostu komórek, często o wyglądzie bardzo odmiennym w porównaniu z normalnymi komórkami danego narządu. Komórki nowotworowe w tym przypadku mogą wydawać się niedojrzałe, ulegać szybkiemu podziałowi i rozrastać się w bardziej chaotyczny sposób. Nie zawsze pozostają na ograniczonej przestrzeni i czasem atakują otaczającą je tkankę. Ponadto mogą się odłączać, przenikać do układu chłonnego albo układu krążenia i wędrować ku dalekim obszarom organizmu. Części tych komórek udaje się przetrwać; wtedy rozpoczynają one podział w nowym miejscu.

Komórki nowotworowe, które się odłączyły i powędrowały dalej, przez układ krążenia czy układ limfatyczny, często zostają pokonane przez układ odpornościowy organizmu. Ale bywa i tak, że umiejscawiają się tam, gdzie ciśnienie krwi jest niskie, a jej przepływ powolny. Warunki takie sprzyjają bowiem rozrostowi komórek nowotworowych. Zmianę lokalizacji komórek nowotworowych, ich dotarcie do odległego narządu nazywa się przerzutem.

Diagnoza

Lekarz chce od początku wiedzieć jak najwięcej o danym nowotworze, aby móc opracować możliwie najskuteczniejszy plan leczenia. Zanim jednak leczenie się rozpocznie, czekają cię rozmaite badania diagnostyczne.

Biopsja

Biopsja to pobranie niewielkiego wycinka zmienionej tkanki i jego zbadanie pod mikroskopem. Patolog przypatruje się pobranym komórkom, aby sprawdzić, na ile są porównywalne z normalnymi komórkami danego narządu, i ustalić, czy atakują otaczającą tkankę. Z kolei przyglądając się pobliskim węzłom chłonnym, skontroluje, czy jakieś komórki nowotworowe nie oderwały się i nie zaczęły tam rozrastać. Bada się nawet DNA komórki nowotworowej, co pomaga rozpoznać rodzaj nowotworu na podstawie genów i białek uczestniczących w nietypowym rozroście komórek.

Klasyfikacja nowotworu według stadium zaawansowania

Twój lekarz może także zlecić inne badania: radiologiczne, scyntygraficzne i laboratoryjne (analizy krwi). Ten proces gromadzenia potrzebnych danych nosi nazwę klasyfikacji nowotworu według stadium zaawansowania. Wyniki tego rodzaju badań będą dla twojego lekarza informacją o tym, na ile sprawne są inne układy twojego organizmu, oraz wskazówką, gdzie jeszcze mogą narastać komórki nowotworowe.

Rodzaje leczenia

Po uzyskaniu informacji niezbędnych do postawienia diagnozy lekarz może sporządzić plan leczenia.

Operacja

Zabiegi operacyjne stanowią najstarszy sposób zwalczania nowotworów. Zdarza się, że inne rodzaje leczenia poza operacją okazują się niepotrzebne; dotyczy to szczególnie takich przypadków, w których nowotwór jest niewielki i „zamknięty”, czyli nie zajął sąsiedniej tkanki ani nie dotarł poprzez układ chłonny albo układ krążenia w jakieś odległe miejsce. W czasie operacji nowotwór zostaje usunięty razem ze zdrowymi tkankami z najbliższego otoczenia. Często wycina się również pobliskie węzły chłonne, aby patolog mógł sprawdzić, czy i tam nie zaczęły się rozwijać komórki nowotworowe.

Gdy nowotwór jednak się rozprzestrzenia albo przyjmuje agresywną formę, która każe zakładać, że najprawdopodobniej zajmie on inne narządy, lekarz może zalecić dodatkowe metody leczenia. Dodatkowa terapia jest w wielu przypadkach zalecana nawet wtedy, gdy nowotwór jest niewielki, ograniczony co do przestrzeni i nic nie wskazuje na to, aby miał zająć inne obszary organizmu.

Radioterapia

Ta metoda leczenia wykorzystuje wysokoenergetyczne promieniowanie jonizujące, które przenika do tkanek organizmu. Promieniowanie jest generowane przez specjalne urządzenia, a następnie kierowane przez określony czas w konkretne miejsce. Onkolog radioterapeuta określa (zależnie od rodzaju nowotworu i jego lokalizacji) zasięg, energię i dawkę promieniowania. Normalne tkanki są osłaniane, tymczasem duża dawka promieniowania zostaje precyzyjnie wycelowana w nowotwór, gdzie niszczy DNA, błony i inne elementy struktury komórek nowotworowych. Szczególną wrażliwością na napromienianie cechują się komórki ulegające częstym podziałom, czyli między innymi nowotworowe. Nakierowanie promieniowania jonizującego o wysokiej energii na nowotwór skutkuje tym, że jego komórki zostają uszkodzone albo zniszczone.

Radioterapia może się okazać jedyną niezbędną metodą leczenia, jeżeli komórki nowotworowe są bardzo na nią wrażliwe i brak oznak, że nowotwór obejmuje inne obszary organizmu.

Radioterapia może mieć miejsce przed zabiegiem operacyjnym: zmniejszony nowotwór łatwiej usunąć chirurgicznie. Napromienianie może być wykonywane równocześnie z chemioterapią albo może nastąpić po niej. Niektóre leki chemioterapeutyczne czynią komórki nowotworowe bardziej wrażliwymi na działanie promieniowania. Możliwe jest również pooperacyjne zastosowanie radioterapii, nawet gdy w węzłach chłonnych czy otaczającej tkance nie stwierdzono obecności komórek nowotworowych, w celu upewnienia się, że żadne komórki nowotworowe nie zostały przeoczone.

Chemioterapia

Leków przeciwnowotworowych jest wiele, i to bardzo różnych. Niektóre z nich, na przykład sterydy, są – jak powszechnie wiadomo – przydatne nie tylko w terapii przeciwnowotworowej. Chemioterapia oznacza jednak stosowanie leku albo zestawu leków, który zabija komórki nowotworowe, spowalnia ich rozwój lub je uszkadza.

Zapewne dobrze znasz środki, które służą do zwalczania infekcji bakteryjnych, czyli antybiotyki. Gdy trafią już do krwiobiegu, zwykle tylko w nieznacznym stopniu oddziałują na resztę organizmu. Wrażliwość na antybiotyki jest cechą wszystkich bakterii. Tymczasem komórki nowotworowe, inaczej niż bakterie, nie są obcego pochodzenia, stanowią bowiem uszkodzone i zmutowane komórki własne, toteż leki przeciw nowotworom muszą mieć inne działanie – muszą zabijać komórki nowotworowe, nie uszkadzając przy tym trwale komórek normalnych.

Pewne leki chemioterapeutyczne zakłócają przebieg procesu, w wyniku którego pojedyncza komórka dzieli się na dwie takie same komórki potomne. Jeżeli komórka nie może się podzielić, oznacza to kres jej żywotności. Leki zakłócające wspomniany proces nazywa się swoistymi wobec cyklu rozwoju komórki. Zapobiegają one reprodukcji komórek nowotworowych w konkretnym okresie ich żywotności.

Inne przydatne w chemioterapii leki oddziałują na komórki nowotworowe w każdym stadium ich życia. Niemniej jednak często większa wrażliwość, a zarazem mniejsza dojrzałość tych komórek w porównaniu z normalnymi sprawiają, że właśnie one znacznie łatwiej poddają się działaniu takich leków niż komórki zdrowe. Leki, o których tu mowa, określa się mianem nieswoistych wobec cyklu rozwoju komórki, gdyż zabijają komórkę nowotworową w dowolnym okresie jej życia, bez względu na to, czy się podzieliła.

Jeszcze inne leki czynią środowisko mniej sprzyjającym dla komórek nowotworowych i w ten sposób powstrzymują ich rozwój. Takie działanie mają inhibitory hormonów. Na przykład pewne nowotwory piersi rozrastają się szybciej w obecności estrogenów, a dla niektórych odmian raka gruczołu krokowego czynnikiem sprzyjającym rozrostowi jest testosteron. Hormony, które blokują – odpowiednio – estrogeny bądź testosteron, mogą uniemożliwiać rozwój komórek nowotworowych.

Terapie ukierunkowane

Jak już wspomniałyśmy, wiele leków chemioterapeutycznych działa, uszkadzając komórki dzielące się często. Ale pewne normalne komórki w naszym organizmie także często się dzielą. Mimo że komórki nowotworowe są z reguły bardziej podatne na chemio- i radioterapię, badacze nie ustają w poszukiwaniu takich metod leczenia, które nie narażałyby zdrowych komórek na uszkodzenie. Jednocześnie weryfikowane są wszelkie możliwości pobudzania układu odpornościowego do tego, aby sam podjął walkę z nowotworem.

Pewne terapie ukierunkowane mają na celu blokowanie sygnałów zachęcających komórki nowotworowe do niekontrolowanego rozrostu i podziału lub zakłócanie aktywności cząsteczek, które powodują przemianę normalnych komórek w nowotworowe.

Przeciwciała monoklonalne i szczepionki przeciwnowotworowe pobudzają układ odpornościowy (a w nim między innymi białe krwinki czy przeciwciała) do rozpoznawania i eliminowania komórek nowotworowych.

Interferony są białkami, które ludzki organizm produkuje w reakcji na wirusy, bakterie i guzy. Sztucznie wyprodukowane postacie interferonu, podawane w dużych dawkach, powstrzymują rozrost komórek nowotworowych, wzmacniają układ odpornościowy i zmniejszają opór, jaki temu układowi stawia nowotwór.

Z rozrostem komórek nowotworowych wiąże się ich większe zapotrzebowanie na krew. Leki antyangiogenetyczne spowalniają ten rozrost poprzez zapobieganie powstawaniu nowych naczyń krwionośnych w miejscu zajętym przez nowotwór.

Istnieją ponadto leki, które mogą ułatwić organizmowi uwalnianie się od skutków chemioterapii, sprzyjają bowiem reprodukcji zdrowych komórek.

Terapia ukierunkowana znajduje zastosowanie odrębnie bądź łącznie z chemioterapią – aby leczenie było bardziej efektywne.

Połączenia leków

Dawniej pacjentom aplikowano zwykle po jednym leku chemioterapeutycznym. Obecnie, kiedy zwiększyła się liczba badań naukowych i pojawiły się nowocześniejsze leki oraz terapie, lekarze mogą zalecać równoczesne przyjmowanie różnych środków. Użycie kilku leków nierzadko pozwala zwalczać komórki nowotworowe skuteczniej niż zażywanie pojedynczego leku. Na ogół łączy się ze sobą leki przeciwnowotworowe o różnym działaniu z takimi, które prowadzą do odmiennych skutków ubocznych. W toku chemioterapii podaje się więc na przykład lek niszczący komórki nowotworowe, gdy te się dzielą, i równocześnie taki, który zabija komórki, chociaż nie dochodzi do ich podziału. Można też zalecić przyjmowanie blokera hormonalnego, który spowoduje pewne zmiany w otoczeniu komórek nowotworowych; co więcej, zahamuje ich rozrost. Twój plan leczenia może obejmować również między innymi użycie przeciwciał monoklonalnych albo inną terapię ukierunkowaną.

Wykorzystanie w chemioterapii kilku leków różniących się działaniem bywa groźniejsze dla komórek nowotworowych i mniej toksyczne dla tych normalnych. Zalecenia dotyczące liczby stosowanych środków i częstość kolejnych cykli chemioterapii zależą od takich czynników jak rodzaj nowotworu, aplikowany lek i tempo neutralizowania skutków terapii przez komórki zdrowe.

Skutki uboczne chemioterapii

Wszystkie leki przyjmuje się po to, aby uzyskać pożądany efekt. Istnieją środki, które między innymi obniżają ciśnienie krwi, łagodzą ból, zabijają bakterie. Efekty ich przyjmowania są zwykle przewidywalne i pozytywne. Istnieją jednak i takie leki, które miewają także inne skutki – nieprzewidywalne i nie zawsze korzystne. Tak zwane skutki uboczne są niepożądanymi następstwami zażywania określonych leków.

Na przykład dany lek – co daje się przewidzieć i co jest pozytywne – może uwolnić od bólu, ale jednym ze skutków ubocznych okazuje się senność. O takich dodatkowych działaniach popularnych leków pacjenci są informowani, gdy otrzymują recepty.

Działanie wielu leków chemioterapeutycznych polega na niszczeniu komórek dzielących się często, dlatego możemy zakładać, że środki te wywrą także pewien wpływ na komórki normalne, nienowotworowe, które dzielą się w ten sposób. Mamy na myśli komórki szpiku kostnego (gdzie powstają krwinki) oraz błony śluzowe przewodu pokarmowego (między ustami a jelitem grubym). Znaczna częstotliwość podziału i brak odporności na niektóre leki chemioterapeutyczne cechują również komórki mieszka włosowego. Skutku uboczne takich środków odzwierciedlają wpływ, jaki wywierają one na wszelkie szybko rozwijające się populacje komórek.

Większość leków przydatnych w chemioterapii ogranicza przejściowo zdolność szpiku kostnego do wytwarzania krwinek, także białych, które mają zwalczać pojawiającą się infekcję. Niektóre z tych leków powodują krótkotrwałe zaburzenia trawienia, takie jak biegunka, mdłości czy torsje. Jeszcze inne skutkują odwracalną utratą albo przerzedzeniem włosów, jak również zmianami widocznymi na skórze i paznokciach. Chemioterapeutyczne stymulatory układu odpornościowego mogą wywoływać gorączkę oraz uczucie bólu, podobnie jak przy grypie.

Ewentualne skutki uboczne zależą od rodzaju przyjmowanych w toku chemioterapii leków, ich dawek i częstotliwości kolejnych etapów leczenia. Lekarz i pielęgniarka zapewne wyjaśnią ci, czego możesz się spodziewać, przyjmując zalecony lek i przechodząc następny cykl terapii. Pamiętaj jednak, że większość skutków ubocznych chemioterapii mija.

Podsumowanie

Ponieważ chemioterapia obejmuje cały organizm, może ona zniszczyć komórki nowotworowe, gdziekolwiek się kryją. Skutki uboczne tego rodzaju leczenia wynikają z jego oddziaływania na zdrowe komórki. Co istotne, pewnym skutkom ubocznym można zapobiec. Na przykład przed mdłościami chroni przeciwdziałający im lek, zażyty zawczasu i potem jeszcze po każdym podaniu chemioterapii. Oczywiście nie da się ustrzec przed wszystkimi skutkami ubocznymi, ale możesz je na różne sposoby minimalizować, łagodzić, ograniczać ich wpływ.

Podczas chemioterapii ważne są zarówno profilaktyka, jak i panowanie nad skutkami ubocznymi leczenia. Gdy jesz, pijesz i śpisz bez zakłóceń, wówczas zdrowe komórki szybciej się regenerują. Znajomość ewentualnych konsekwencji i wiedza o tym, jak zapobiegać dodatkowym niepożądanym następstwom terapii, sprawią, że leczenie mniej cię przytłoczy, oraz podniosą na duchu.

W rozdziałach 5–6 oraz 8–12 znajdziesz znacznie więcej wiadomości o ewentualnych skutkach ubocznych chemioterapii. Wyjaśniamy tam ich genezę oraz proponujemy sposoby rozwiązywania ewentualnych problemów.