Tytuł oryginału: Parenting your outof-control child. An effective, easy-to-use program for teaching self-control

Copyright © 2007 by George M. Kapalka, Ph.D. and New Harbinger Publications,

5674 Shattuck Avenue Oakland, CA 94609

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o., Sopot 2012.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim

Przekład: Justyna Trojnar
Redakcja polonistyczna: Dorota Ilnicka
Korekta: Agnieszka Łysik
Skład: Mirosław Tojza
Projekt okładki: Monika Pollak
Zdjęcie na okładce: © Sonntag/beyond/Corbis

ISBN 978–83–7489–447–0

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.
ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot
tel./faks 58 551 61 04
e-mail: gwp@gwp.pl
www.gwp.pl
www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wychowując niegrzeczne dziecko, jesteśmy pozostawieni sami sobie. Rodzina, przyjaciele, a nawet terapeuci potrafią rzucać bezpodstawne oskarżenia i udzielać „cennych” rad, a nam trudno jest znaleźć pożyteczne wskazówki. Teraz jednak to się zmieni!

Książka profesora Kapalki dostarcza rodzicom, którzy pragną pomóc swoim zbuntowanym i nieposłusznym dzieciom, prostych i skutecznych pomysłów. Łącząc największe zdobycze naukowe w dziedzinie psychologii z wieloletnim praktycznym doświadczeniem, Autor w dziewięciu prostych krokach proponuje skuteczne rozwiązania. Ten poradnik to cenny dar dla rodziców i ich nieposłusznych dzieci, przywracający spokój oraz wiarę w lepsze jutro.

dr Jonathan Rich

psycholog i autor książki The couple’s guide to love and money

George M. Kapalka – polski terapeuta pracujący w Stanach Zjednoczonych, członek Amerykańskiej Komisji Psychologii Profesjonalnej, dyrektor Center for Behavior Modification w Brick w stanie New Jersey. Specjalizuje się w psychologii klinicznej, poradnictwie psychologicznym, zaburzeniach przyswajania wiedzy oraz psychofarmakologii. Jest autorem prawie stu prac naukowo-badawczych i prezentacji. Pracuje w Meridian Health Systems’ Brick Hospital oraz prowadzi dwujęzyczna poradnię psychologiczna, od wielu lat skutecznie pomagając dzieciom i ich rodzicom.

Dla mojej żony, której ufność i nieustające wsparcie stanowiły moją największą motywację podczas realizacji tego przedsięwzięcia, oraz dla moich rodziców, którzy pomogli mi zrozumieć, że cierpliwość, wyrozumiałość i wytyczanie nieprzekraczalnych granic są nierozerwalnie związane ze skutecznym wychowywaniem.

Przedmowa

Przez minionych dwadzieścia sześć lat poświęcałem się w swej pracy badaniom nad problemami niespokojnych dzieci. W rozmaitych placówkach – wliczając w to kilka szkół, szpital psychiatryczny afiliowany przy uniwersytecie, prywatny szpital psychiatryczny, społeczny ośrodek zdrowia psychicznego i kilka prywatnych poradni – niosłem pomoc zarówno dzieciom, jak i ich rodzinom. W tak różnych środowiskach nieustannie pracowałem z rodzicami zatroskanymi o swoje pociechy i ich problemy z zachowaniem. Dorośli szczególnie często skarżyli się na trudności w znalezieniu terapeutów, którzy wiedzą, jak skutecznie radzić sobie z niespokojnymi i nieposłusznymi chłopcami oraz dziewczynkami. Równie często doskwierał im brak przydatnych poradników dotyczących wychowywania zbuntowanych i nadpobudliwych dzieci. Podobnie nauczyciele, pedagodzy szkolni, psychologowie i inni specjaliści wielokrotnie informowali mnie o swoich problemach w pracy z dziećmi sprawiającymi trudności, zauważając, iż nie należy traktować ich tak samo, jak resztę społeczeństwa. Jednocześnie wielu profesjonalistów narzekało na niedostatek odpowiednich metod i narzędzi, które ułatwiałyby terapeutyczną interakcję ze wspomnianą grupą dzieci.

W świetle tych informacji można uznać, że działalność doktora George’a Kapalki, profesora poradnictwa psychologicznego na Monmouth University, stanowi odpowiedź na żarliwe prośby. Doktor Kapalka jest szanowanym pracownikiem naukowym, utalentowanym praktykującym psychologiem i czołową postacią w dziedzinie poradnictwa psychologicznego. Przez prawie dwa dziesięciolecia ten znakomity specjalista opracował i przeprowadził szereg badań sprawdzających rozmaite podejścia stosowane przez lekarzy klinicznych w terapii nieposłusznych, nadpobudliwych i zbuntowanych dzieci. Łącząc wyniki powyższych badań z obserwacjami zaczerpniętymi z fachowej literatury oraz własnymi spostrzeżeniami poczynionymi podczas rozlicznych zawodowych spotkań z dziećmi i ich rodzinami, doktor Kapal-ka stworzył metodyczne podejście, wyjątkowo przydatne w rozwiązywaniu problemów dzieci, które nie radzą sobie ze spełnianiem poleceń i oczekiwań swoich opiekunów. Mamy niezwykłe szczęście, że nasz wspaniały naukowiec postanowił spisać swoje porady w tej wyjątkowej publikacji.

Niniejsza książka oferuje pomoc rozmaitym Czytelnikom. Rodzice odchodzący od zmysłów ze względu na nieposłuszeństwo dzieci znajdą w niej źródło nieocenionej wiedzy. Jeśli będą skrupulatnie przestrzegać zaleceń doktora Kapalki, dostrzegą, że ich pociechy stopniowo stają się grzeczniejsze, mniej kłótliwe i agresywne oraz bardziej lubiane. Ponadto matki i ojcowie, którzy będą kierować zachowaniem malucha zgodnie ze strategiami zaproponowanymi przez Autora, poczują się szczęśliwsi i zyskają większą wiarę we własne umiejętności wychowawcze. Zauważą, że zmienia się nastrój panujący w domu, i odkryją, że panuje w nim coraz większy spokój. Odczują ulgę, a w przyszłość spoglądać będą z większą nadzieją i radością, widząc, jak ich córki i synowie z coraz większą łatwością spełniają prośby dorosłych, zaprzyjaźniają się z innymi dziećmi i wykonują ważne zadania, takie jak odrabianie lekcji i wywiązywanie się z codziennych domowych obowiązków. Na lekturze poradnika skorzystają również wychowawcy i psychoterapeuci, jako że książka krok po kroku dostarcza wskazówek dla specjalistów, którzy chcą nauczyć rodziców, jak zapanować nad zachowaniem dziecka. Można ją zatem traktować jako przydatne narzędzie dydaktyczne: poprosić rodziców o przeczytanie i wdrożenie poszczególnych zasad doktora Kapalki, by następnie kontrolować ich postępy. Osoby pracujące z dziećmi docenią tę publikację za doskonałe, praktyczne porady, które można z powodzeniem wykorzystać, gdy sytuacja wymaga interwencji. Na przykład zdesperowani nauczyciele, wycieńczeni stresem wynikającym z nieustannej potrzeby napominania dzieci, które zakłócają spokój podczas lekcji, mogą potraktować tekst jako przewodnik dotyczący kierowania klasą i w ten sposób zadbać o dyscyplinę i bardziej przyjazną atmosferę. Podsumowując: niniejsza książka to doskonały i wszechstronny poradnik zarówno dla rodziców, jak i specjalistów.

Pragnę serdecznie podziękować doktorowi Kapalce za jego istotny wkład w rozwój zawodu pedagoga i psychologa. Przez lata nauczyłem się wiele dzięki jego licznym publikacjom i konferencyjnym prezentacjom na temat pomagania dzieciom i ich rodzinom. Książka Niegrzeczne dzieci. 9 kroków do posłuszeństwa jest najnowszym cennym podarunkiem od doktora Kapalki, a informacje w niej zawarte udoskonalą moją pracę z rodzicami i ich pociechami.

Doktor Mark S. Kiselica

prof. The College of New Jersey,

członek Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego

Podziękowania

Autor pragnie wyrazić szczególne uznanie dla pracy doktora Russella Barkleya, którego pionierskie badania nad dziecięcą nadpobudliwością i zaburzeniami zachowania nieustannie inspirują kolejne pokolenia naukowców i lekarzy klinicznych.

Wstęp do wydania polskiego

Drodzy Czytelnicy!

Z wielką przyjemnością przedstawiam Wam książkę, która jest oparta na moim doświadczeniu w pracy jako psycholog polsko-amerykański. Jestem Polakiem, urodzonym i wychowanym w kraju. Mimo że już prawie 40 lat mieszkam w Stanach Zjednoczonych, jestem obywatelem Polski (i Stanów), utrzymuję aktywne kontakty z Ojczyzną i odwiedzam kraj i rodzinę kiedy tylko mogę. Studia psychologiczne i szkolenie kliniczne ukończyłem w Stanach, ale praktykę prowadzę dwujęzycznie. W stanie New Jersey jestem jedynym psychologiem w obrębie 100 kilometrów, który mówi po polsku. Ponieważ Polonia w tym stanie jest dość liczna, moimi pacjentami są też polskie dzieci i rodziny.

Program wychowawczy opisany w tej książce jest oparty nie tylko na moim dwudziestoletnim doświadczeniu klinicznym, ale również na wynikach badań naukowych, w których uczestniczyli Amerykanie i Polacy. W badaniach analizowano pojedyncze interwencje i potwierdzono ich skuteczność, program zaś był oryginalnie publikowany w Stanach¹ i został przetłumaczony na osiem języków.

Z mojego doświadczenia wynika, że pewne cechy osobowości są podobne u ludzi na całym świecie. Dzieci z trudnym charakterem, które wykazują słabą samokontrolę, przejawiają podobne zakłócające zachowania (w domu, w szkole, itd.) zarówno w Polsce, jak i w Stanach Zjednoczonych czy w większości krajów świata. Cieszę się, że mój program teraz dociera do kraju, i mam nadzieję, że ta książka pomoże polskim rodzicom, tak jak pomaga amerykańskim, kanadyjskim, włoskim, francuskim, koreańskim i wielu innym.

Przedstawiony tu plan wychowawczy jest podzielony na kroki. Pracując z Polakami, Amerykanami i osobami innego pochodzenia, zauważyłem, że stopniowe wprowadzanie poszczególnych kroków w okresie kilku tygodni jest najbardziej skuteczne. Każdy krok zawiera wskazówki, jak zachowywać się w typowych sytuacjach, które często są problematyczne dla rodziców; na przykład jak dawać polecenia i nakazy, jak reagować, kiedy dziecko nie chce słuchać, jak prawidłowo i konsekwentnie używać systemu nagród i kar i skutecznie wdrażać dziecko do wykonywania codziennych obowiązków. Metody wychowawcze opisane w tej książce stopniowo pomogą dzieciom uczyć się samokontroli i przyczynią się do ich pomyślnego rozwoju psychicznego i emocjonalnego. Życzę Państwu powodzenia w gradualnym wprowadzaniu ich w życie.

Dr Jerzy M. Kapałka

Wstęp

Czy to brzmi znajomo?

Stefan ma sześć lat, jest ruchliwym dzieckiem. Zazwyczaj nie słucha, gdy mama każe mu pozbierać zabawki, wyłączyć telewizor czy umyć ręce przed obiadem. Często przeradza się to w walkę, w której bronią są przekora, płacz i krzyk. Jest właśnie wpół do czwartej po południu, a mama musi załatwić jeszcze kilka spraw, w tym udać się do banku, który czynny jest do czwartej. Bardzo jej się spieszy. Stefek bawi się klockami na podłodze w salonie. Mama obawia się tego, co stanie się za chwilę. Wchodzi do pokoju.

– Stefciu, musisz teraz pozbierać zabawki, bo mamusia się spieszy.

– Zaraz, mamo.

Kobieta wychodzi z pokoju, żeby włożyć buty. Po dwóch czy trzech minutach wraca do salonu. Stefan w ogóle się nie ruszył: nadal bawi się klockami.

– Stefku, posprzątaj w tej chwili, bo mamie bardzo się spieszy.

– Ale ja chcę skończyć budować wieżę!

Nawet nie czekając na odpowiedź, mama znów wychodzi z pokoju. Bierze torebkę, książeczkę czekową, listę zakupów.

– Synku, zbierasz zabawki? – woła z kuchni do syna.

Chłopiec nie odpowiada. Mama nadal zbiera rzeczy, które będą jej potrzebne. W sypialni szuka kluczyków do samochodu.

– Stefan, co mamusia kazała ci zrobić? – woła po raz kolejny.

Chłopiec znowu nie odpowiada. Mama zaczyna się złościć. Już wie, co stanie się za chwilę. Stefek będzie się opierał, krzyczał, wrzeszczał, może nawet spróbuje ją uderzyć.

– Stefan! – raz jeszcze woła z sypialni.

– Już tak mało mi brakuje!

Mama jest teraz naprawdę wściekła. Z jednej strony zdaje sobie sprawę, że klocki nie powinny po prostu leżeć na środku pokoju, kiedy nikogo nie będzie w domu, bo przecież pies mógłby je pogryźć i jeszcze by się przy tym pokaleczył! Z drugiej strony, jeżeli zacznie walkę z synem, nie zdąży do banku. „Mógłby mnie w końcu posłuchać! Czy tak bardzo lubi doprowadzać mnie do szaleństwa?” – zastanawia się kobieta. Wpada do salonu i krzyczy:

– Co się z tobą dzieje? Nie słyszałeś, co powiedziałam? Pozbieraj te przeklęte zabawki!

– Ale ja nie muszę!

Krew się w niej gotuje. Myśli sobie: „Żeby mój syn mówił mi, że nie mogę mu czegoś nakazać! Gdybym tylko spróbowała powiedzieć tak swoim rodzicom. Spuściliby mi niezłe lanie!”. Jest już za kwadrans czwarta, a kobieta jest coraz bardziej zdesperowana. Próbuje chłopca nastraszyć:

– Stefku, jeżeli w tej chwili nie posprzątasz zabawek, wyrzucę je wszystkie do śmieci! Mówię poważnie! Natychmiast je pozbieraj!

Stefan kontynuuje zabawę, a mama nadal biega po domu, próbując przygotować się do wyjścia. Wkłada płaszcz. Wbiega do salonu. Chłopiec wciąż bawi się zabawkami. Kobieta wpada w szał i zaczyna wrzeszczeć:

– Co ty, u diabła, wyrabiasz? Nie słyszałeś, że zaraz wyrzucę ci te klocki? Nie żartuję! Pozbieraj je natychmiast!

– Mam to w nosie.

Kobieta podchodzi do syna i szarpie go za rękę, odciąga od zabawek. Klocki, które trzymał w dłoni, fruwają po pokoju. Chłopiec zaczyna płakać, wrzeszczeć i wykrzykiwać: „Nie zmusisz mnie!”, a także: „Nienawidzę cię!”. Mama daje synkowi mocnego klapsa i każe mu szykować się do wyjścia. Chłopiec siada na podłodze i nie przestając krzyczeć, rzuca w nią klockami. Kobieta schyla się i zabiera za sprzątanie zabawek, cały czas wyrzucając Stefkowi, że doprowadza ją do szału. Życzy mu, aby dzieci, które kiedyś będzie miał, traktowały go tak samo, jak on traktuje ją.

Brzmi znajomo? Właśnie tak często wyglądają interakcje pomiędzy rodzicami a ich nieposłusznymi dziećmi. Być może to samo można powiedzieć o twoich interakcjach z dzieckiem. Być może widziałeś, jak twoja siostra, brat, przyjaciel czy nawet twoje dorosłe dziecko zmaga się w ten sposób ze swoim potomstwem. Co się stało? Co poszło nie tak w interakcji ze Stefanem? Dlaczego chłopiec nie posłuchał swojej mamy? Czy mogła zrobić coś, co zwiększyłoby szanse, że jej posłucha? Odpowiedzi na te pytania są złożone, ponieważ trzeba rozważyć wiele czynników, takich jak osobowość podstawowa chłopca, nawyki zachowania, które w sobie rozwinął, oraz zachowanie jego matki.

Sądząc po zachowaniu Stefana, możemy bezpiecznie założyć, że jest jednym z tych dzieci, które mają skłonność do nieposłuszeństwa. Ponadto może mieć problem z przechodzeniem od jednego zajęcia do drugiego. Opisane postępowanie matki poskutkowałoby zapewne w przypadku większości przeciętnych dzieci, ale Stefan ma wyjątkowe potrzeby i w związku z tym zwykłe podejście może na niego nie działać. W takiej sytuacji należy je zmienić.

Wielu dorosłych uważa, iż z racji tego, że są rodzicami, dzieci powinny automatycznie uznawać ich zakazy i nakazy za najwyższe prawo, do którego trzeba się stosować. Tylko niektóre dzieci akceptują tę filozofię. Wiele lat temu takie podejście można było uznawać za słuszne, ale czasy się zmieniły. Obecnie większość dzieci nie chce słuchać rodziców tylko dlatego, że „tak trzeba”. W przedstawionym przykładzie widać to wyraźnie. Pytania zadawane przez kobietę: „Co się z tobą dzieje?” albo „Co ty wyrabiasz?” świadczą o tym, że jest ona zdania, iż jej syn w każdej sytuacji powinien być bezwzględnie posłuszny swojej matce. Tymczasem większość dzieci, by posłuchać rodziców, potrzebuje sensowniejszego wyjaśnienia niż zwykłe: „Bo ja tak każę!”.

W jaki sposób ta książka może ci pomóc?

Niniejsza książka pomoże ci zrozumieć powody, dla których dzieci bywają nieposłuszne. Ponieważ samo zrozumienie nie wystarczy, aby coś zmienić, dzięki lekturze tego poradnika będziesz mógł rozwinąć w sobie bardziej konstruktywne wymagania wobec dziecka. Gdy poznasz przyczyny jego zachowania, będziesz wiedział, jak sobie z nim poradzić i w jaki sposób zastosować techniki, które pomogą przezwyciężyć jego problemy związane z uzewnętrznianiem emocji.

Ponadto wykształcisz w sobie umiejętność kontrolowania własnych reakcji emocjonalnych i będziesz potrafił zachować spokój. Ucząc się panować nad sobą i swoim postępowaniem, stajesz się coraz bardziej skuteczny w pracy nad zachowaniem dziecka. Gdy przerwiesz cykl prowadzący do nasilania się konfliktu, zyskasz panowanie nad sytuacją i w rezultacie zdołasz zejść z drogi, która prowadzi do większości nieposłusznych zachowań.

Ta książka pomoże ci również wytłumaczyć dzieciom, dlaczego powinny cię słuchać, i pokazać im, co się może wydarzyć, gdy postąpią zgodnie z twoimi oczekiwaniami lub gdy je zignorują. Nauczysz się, jak wybierać i stosować odpowiednie kary i nagrody za pozytywne i negatywne zachowanie. W książce pojawiają się przykłady typowych problematycznych zachowań, z którymi zmagają się rodzice nieposłusznych dzieci. Omawiając każdy z nich, będziemy starali się zrozumieć, co niedobrego się zdarzyło i dlaczego maluch zareagował w określony sposób. Poznasz strategie postępowania, które są ci niezbędne, jeżeli chcesz opanować wybuchy swojego dziecka i zwiększyć stopień swojej kontroli nad jego zachowaniem.

Czego możesz oczekiwać od tej książki?

Przed rozpoczęciem lektury pierwszego rozdziału pomocna okaże się informacja o tym, czego możesz oczekiwać po przeczytaniu tej książki i zastosowaniu opisanych w niej strategii. Przede wszystkim musisz zrozumieć, że nic nie działa natychmiast i nie istnieje metoda, dzięki której niesforny maluch w jednej chwili stawałby się posłuszny. Zapanowanie nad zachowaniem dziecka jest możliwe, ale wymaga pracy, wysiłku i czasu. Narzędzia przedstawione w tym poradniku mogą okazać się skuteczne w ograniczaniu problemów związanych z niewłaściwym postępowaniem dziecka, ale żeby osiągnąć pozytywne efekty, należy korzystać z nich konsekwentnie przez dłuższy okres.

Dlatego proszę, abyś nie stosował przedstawionych w książce strategii w formie eksperymentu. Nie możesz powiedzieć sobie: „Spróbuję zastosować się do tej porady – może zadziała”. Z takim nastawieniem niczego nie osiągniesz. Rozwiązania tu zaprezentowane są skuteczne, co potwierdziły zarówno liczne badania, jak i praktyka w poradniach. Na pozytywne rezultaty możesz jednak liczyć tylko wtedy, gdy będziesz miał wystarczająco dużo wiary, by na stałe zmienić swoje podejście do dziecka – a nie tylko na chwilę, żeby sprawdzić, czy cokolwiek ulegnie zmianie. Dziecko natychmiast wyczuje twoje niezdecydowanie i interwencja nie będzie tak bardzo efektywna.

Najlepiej będzie, jeśli przed przeczytaniem książki i zastosowaniem zaproponowanych w niej technik stwierdzisz, że jesteś gotowy, by spróbować czegoś innego, podejścia, które wypracowano na podstawie wielu badań i współpracy z poradniami, które pomoże ci w wychowaniu pociechy. Jeżeli jesteś typowym rodzicem nieposłusznego dziecka, prawdopodobnie by zmienić jego zachowanie, chwytałeś się wszystkich sposobów, jakie przyszły ci do głowy, ale żaden nie zadziałał. Co masz zatem do stracenia? Po prostu uwierz. Metody opisane w tej książce naprawdę działają, a ich skuteczność potwierdzono wieloma badaniami². Oczywiście musisz liczyć się z tym, że każde dziecko zmienia się w innym stopniu, a zmiany zależą od takich czynników, jak osobowość dziecka i twoja czy dynamika środowiska rodzinnego. Jednak jeśli jesteś gotów włożyć wysiłek w zastosowanie przedstawionych strategii i będziesz wytrwały w tym zadaniu, osiągniesz sukces.

Musisz ponadto poświęcić swój czas. Nie możesz oczekiwać spektakularnych zmian w zachowaniu nieposłusznego dziecka, jeśli nie zdecydujesz się na trwałą zmianę swojego podejścia. Uczenie się nowych nawyków, umiejętności i technik to żmudny proces. Mimo że książka została podzielona na wykonalne zadania i większość rodziców jest w stanie zrealizować je w przeciągu tygodnia albo dwóch, wypracowanie trwałych zmian wymaga czasu i samozaparcia. Jeżeli naprawdę chcesz poświęcić czas, podjąć wysiłek i jesteś zdecydowany zapanować nad trudnym zachowaniem, niniejszy poradnik pokaże ci, jak to zrobić.

Skąd wiadomo, że ten program jest skuteczny?

Program opisany w tej książce opracowano w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Jako że prawie od dwudziestu lat jestem dziecięcym psychologiem klinicznym, często pracuję z nieposłusznymi dziećmi. Ich rodzice potrzebują pomocy, by zmienić wzorce zachowań, które prowadzą do nasilania się problemów i są tak częste wśród dzieci odmawiających posłuszeństwa. Terapeuci od wielu lat mają do dyspozycji różne pomoce, by wspierać rodziców we wprowadzaniu strategii mających na celu złagodzenie konfliktów i zwiększenie stopnia kontroli nad zachowaniem dziecka. Przykładowo od dawna za skuteczne uznaje się sporządzanie kontraktu behawioralnego. Niestety dostępne pomoce rzadko zawierają tak szczegółowe instrukcje, by rodzice sami mogli stworzyć skuteczny kontrakt behawioralny, przy czym nieodpowiednie zastosowanie tej metody nie przyniesie zadowalających efektów. Dlatego właśnie postanowiłem ustalić, które elementy kontraktu behawioralnego najbardziej wpływają na jego skuteczność.

Psychologowie kliniczni pracujący z opornymi dziećmi często korzystają z programu opracowanego przez Russella Barkleya³. Komponenty tej metody okazały się dla mnie bardzo przydatne, ale zauważyłem również, że po wprowadzeniu poprawek program stał się jeszcze bardziej skuteczny. Rozwijałem go stopniowo, w znacznym zakresie, poprawiłem pewne etapy i dodałem kilka nowych. W rezultacie można powiedzieć, że narzędzia przedstawione w tej książce są oparte na pracy Barkleya⁴ dość swobodnie, ponieważ jego pomysły zostały uzupełnione i zmienione. Jeśli twoje dziecko stawia opór i często się z tobą kłóci, ale tak naprawdę rzadko jest nieposłuszne, pomocna może się okazać książka napisana przez Barkleya wraz z Christine Benton: Your Defiant Child: Eight Steps to Better Behavior (Dziecko stawiające opór. Osiem kroków do lepszego zachowania)⁵. Jeśli jednak odnosisz wrażenie, że dziecko stale ignoruje twoje polecenia i musisz zastosować specjalne środki, kontynuuj lekturę niniejszego poradnika.

Gdy tylko przygotowałem nowy program, przeprowadziłem szereg badań, żeby sprawdzić jego skuteczność. Przeanalizowałem osobno kroki zaproponowane w tej metodzie – wyniki mojej pracy są dostępne w literaturze specjalistycznej⁶. Badania wykazały, że na każdym etapie pracy problemy z zachowaniem zmniejszały się o 25–65%. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że na końcowy rezultat składa się wykonanie wielu kroków, zauważymy, że ostatecznie liczba problemów wyraźnie się zmniejszyła. Dlatego możesz mieć pewność, że niniejszy program oparty jest na solidnych naukowych podstawach, a jego skuteczność została potwierdzona licznymi badaniami. Ponadto możesz się spodziewać, że im więcej kroków wykonasz, tym więcej odniesiesz korzyści.

Jak korzystać z tej książki?

Książka przedstawia program wychowawczy składający się z 9 odrębnych (ale powiązanych ze sobą) etapów postępowania. Zrealizowanie ich wszystkich pomoże ci zapanować nad zachowaniem dziecka. Każdy krok został przygotowany w taki sposób, by zmierzyć się z konkretnym problemem, który często można zaobserwować u nieposłusznych dzieci. Kroków powinieneś uczyć się po kolei, każdego z osobna. Zanim przejdziesz do następnego, musisz być pewien, że korzystanie z tego, którego uczysz się obecnie, nie sprawia ci kłopotu. Każdy krok, choć skierowany przeciwko innemu problemowi, bazuje na poprzednich, dlatego musisz świetnie opanować krok i nim przejdziesz do 2, obydwa zaś nie mogą sprawiać ci problemów, gdy będziesz przechodził do kroku 3, i tak dalej. Zalecam zatem, abyś na wykonanie pojedynczego kroku poświęcił tydzień lub dwa. W ten sposób dasz sobie i swojemu dziecku wystarczająco dużo czasu na przyzwyczajenie się do nowego sposobu postępowania i przygotujesz się do następnego etapu.

Wszystkie kroki tworzą pewną sekwencję. Nie jest ona przypadkowa: została stworzona w taki sposób, by pomóc ci zachować porządek w nauce kroków, ponieważ na każdym etapie musisz korzystać z umiejętności nabytych wcześniej. Dlatego bardzo cię proszę: nie kartkuj tej książki i nie przebieraj w zaprezentowanych metodach, próbując znaleźć takie, które zechcesz zastosować w swojej pracy z dzieckiem. Owszem, możesz w ten sposób uzyskać poprawę, ale program na pewno nie będzie aż tak skuteczny. Zamiast tego opanuj wszystkie kroki po kolei. Gdy tylko wykonasz kroki 1–6, będziesz mógł podjąć decyzję, czy potrzebujesz również kroków 7–9 (być może zdecydujesz się na wszystkie). Jeżeli tak, możesz wykorzystać je w dowolnej kolejności, w zależności od potrzeby. Zanim jednak dotrzesz do tego etapu, wykonaj kolejno kroki 1–6.

Opis każdego kroku kończy się podsumowaniem w formie listy kontrolnej, która ma pomagać rodzicowi w trzymaniu się obranej ścieżki. Gdy będziesz realizować zadania na danym etapie, umieść listę kontrolną w widocznym miejscu, by mogła przypominać ci o najważniejszych rzeczach. Jeżeli co jakiś czas będziesz rzucać okiem na tę listę, szybciej utrwalisz sobie szczegóły każdej metody. Im częściej będziesz do niej zaglądał, tym łatwiej będzie ci zrealizować dany krok.

Od ciebie zależy, gdzie powiesisz listę. Niemniej mam kilka propozycji. Jeżeli jesteś rodzicem pięciolatka, który jeszcze nie potrafi czytać, możesz umieszczać listy na lodówce w kuchni albo w innym miejscu w domu, w którym wywieszasz różne wiadomości. Gdy listy znajdą się w pomieszczeniu często odwiedzanym w ciągu dnia, będziesz co rusz do nich zaglądać, a one przypomną ci, na czym powinieneś się skoncentrować w danym tygodniu. Nieco inaczej powinieneś postąpić jako rodzic dziesięciolatka, który świetnie czyta: postaraj się umieścić listę w takim miejscu, żeby mieć do niej stały dostęp, a jednocześnie ukryć ją przed swoim dzieckiem – na przykład za drzwiami twojej sypialni.

Tutaj pojawia się ważne pytanie: czy powinieneś powiedzieć dziecku, że korzystasz z programu, który ma pomóc ci zapanować nad jego zachowaniem? Ogólnie rzecz biorąc, odradzam takie rozwiązanie. Nie musisz wcale oznajmiać maluchowi, że zamierzasz coś zmieniać. Zatrzymaj tę informację dla siebie i pozwól, by twoje czyny mówiły same za siebie. Jeśli jednak wybrany krok wymaga uprzedniej zapowiedzi, jest to wyraźnie zaznaczone w niniejszej książce.

Co należy zrobić, gdy dziecko znalazło listy kontrolne i zaczyna o nie pytać? W takim przypadku nie powinieneś kłamać, ale nie musisz wdawać się w najdrobniejsze szczegóły. Wystarczy powiedzieć, że stosujesz się do pewnego programu, ponieważ masz nadzieję, że dzięki niemu będziecie się lepiej dogadywać i unikniecie kolejnych kłótni. Nie dawaj dziecku do zrozumienia, że program ma je „naprawić”. W przeciwnym razie maluch zajmie pozycję obronną i prawdopodobnie będzie negatywnie nastawiony do całego pomysłu. Pokaż mu lepiej, że chodzi o wspólny wysiłek, gdyż program ma „naprawić” was oboje: pomóc zmienić sposób, w jaki ze sobą rozmawiacie i przestrzegacie domowych reguł.

Na koniec chciałbym cię poprosić, żebyś nie pomijał dwóch kolejnych rozdziałów i nie przechodził od razu do działania. Chociaż wyciągniesz pewne korzyści z programu nawet gdy nie przeczytasz tej części książki, która go poprzedza, to jednak nie będziesz mógł w pełni skutecznie wykonywać zadań. Jako rodzic powinieneś wziąć pod uwagę kilka czynników, ponieważ od nich zależy twój sukces w zyskaniu kontroli nad dzieckiem. Musisz zrozumieć, dlaczego maluch zachowuje się w określony sposób. Ponadto musisz przeanalizować swoje reakcje i zastanowić się, co dokładnie powinieneś zmienić we własnym zachowaniu, żeby móc lepiej utrzymywać dyscyplinę. Nie obędzie się również bez przyswojenia myśli przewodniej i najważniejszych zasad, które leżą u podstaw programu mającego pomóc ci w zapanowaniu nad zachowaniem twojej pociechy. Jedynie wtedy będziesz mógł w pełni skorzystać z metod opisanych w tej książce. Jeśli będziesz pamiętać o tych wszystkich czynnikach, a nie tylko o dziewięciu krokach, dokonasz najwięcej zmian w sobie i dziecku.

Czas zakasać rękawy i przygotować się do rozpoczęcia podróży. Będzie wymagała czasu, poświęcenia i wysiłku, ale w ostateczności ty i twoja pociecha dotrzecie do celu – zbliżycie się do siebie i stworzycie lepszy związek. Gdy tak się stanie, będziesz wiedział, iż pomogłeś dziecku rozwinąć umiejętność samokontroli, bez której trudno być zrównoważonym dorosłym człowiekiem.

Rozdział 1

Dlaczego dzieci zachowują się źle?

Dlaczego tak trudno poradzić sobie z niektórymi dziećmi? W przykładzie, który opisałem we wstępie, za nieposłuszeństwo Stefka i narastanie jego konfliktu z matką odpowiadało wiele czynników. Niektóre z nich dotyczą chłopca, a inne mają związek z zachowaniem i reakcjami kobiety.

Osobowość i cechy charakteru dziecka

Niektóre cechy osobowości mogą się przyczyniać do nieposłuszeństwa dziecka. Szczególną rolę odgrywa tutaj impulsywność. Im bardziej maluch jest skłonny do natychmiastowych reakcji, tym większe prawdopodobieństwo, że zachowa się źle. Wszyscy reagujemy negatywnie, kiedy coś układa się nie po naszej myśli. Ci z nas, którzy nie są specjalnie impulsywni, potrafią przemyśleć sytuację, ocenić każdą z możliwych reakcji oraz ich skutki, a następnie wybrać zachowanie wiążące się z najbardziej pożądanym rezultatem. Osoby impulsywne poświęcają niestety bardzo mało czasu na przemyślenie konsekwencji swoich zachowań i reagują zbyt szybko. Nieprzemyślane zachowanie skutkuje negatywnymi i niespodziewanymi konsekwencjami i w rezultacie dochodzi do negatywnej reakcji, jak na przykład frustracja i złość.

Wiele czynników ma wpływ na impulsywność, ale niezwykle istotna jest w tym przypadku niska aktywność płatów czołowych mózgu. Ich niedoczynność może również prowadzić do takich zaburzeń psychicznych jak zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Należy jednak pamiętać, że impulsywność nie musi od razu wiązać się z zaburzeniem.

Chociaż skrajna impulsywność może wskazywać na poważny problem i prawdopodobnie wymaga odpowiedniego leczenia, u wielu dzieci pojawiają się jej mniej niepokojące objawy, które jednak prowadzą do problemów z zachowaniem. Ogólnie rzecz biorąc, impulsywne osoby mają ograniczoną samokontrolę – ponieważ trudniej jest im patrzeć na swoje zachowanie przez pryzmat jego konsekwencji, często nie potrafią się dostosować do sytuacji, kiedy coś układa się nie po ich myśli. Można zatem powiedzieć, że impulsywne dzieci mają problemy z oceną własnych działań i nierzadko ich zachowanie cechuje się ograniczoną samokontrolą.

Szczególnie kłopotliwe jest to, że impulsywność ogranicza umiejętność uczenia się na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Kiedy trzeba zdecydować się na jakieś zachowanie, osoby, które potrafią powstrzymać się przed natychmiastowym działaniem i zastanowić przez chwilę, są w stanie myśleć o danej sytuacji tak długo, by przypomnieć sobie nie tylko podobne zdarzenia z przeszłości, ale też swoje reakcje i ich skutki. W ten sposób uczą się na podstawie własnych doświadczeń. Gdy następnie stają przed analogicznym wyborem, mogą zdecydować się na taką reakcję, która w przeszłości okazała się najlepsza (albo przynajmniej mogą zrezygnować z zachowania przynoszącego negatywne skutki).

Tymczasem osoby impulsywne, o ograniczonej samokontroli nie są w stanie myśleć o sytuacji wystarczająco długo, by przypomnieć sobie wcześniejsze doświadczenia. Dlatego też jest bardziej prawdopodobne, że będą wciąż dokonywać tych samych niewłaściwych wyborów. Należy zatem pamiętać, że impulsywne dzieci muszą najpierw wielokrotnie doświadczyć tych samych konsekwencji każdego ze swoich zachowań, zanim zaczną się zastanawiać nad reakcjami i nauczą się wyciągać wnioski z przeszłych zdarzeń.

Nastawienie i oczekiwania rodziców

By zrozumieć zachowanie Stefka, koniecznie trzeba wziąć pod uwagę również inne czynniki. Na przykład to, że mamie chłopca bardzo się spieszyło. W jej wyobrażeniu Stefek stanowił przeszkodę, ponieważ musiała opuścić dom bez względu na jego reakcję, nawet gdyby nie posłuchał. W rezultacie poczuła, że nie ma kontroli nad sytuacją ani zachowaniem syna.

Psychiczne przygotowanie się do trudnego zadania jest absolutnie niezbędne. Jeśli mamy się zmierzyć z problemem, musimy być w odpowiednim nastroju.

Żeby uniknąć zaskoczenia, możemy przykładowo zastanowić się nad wszystkimi prawdopodobnymi następstwami. W ten sposób jesteśmy w stanie przygotować się na rozmaite ewentualności.

W codziennym życiu jest to tak częste zjawisko, że rzadko myślimy o nim świadomie. Kto z nas udaje się na rozmowę w sprawie pracy bez uprzedniego zastanowienia się nad pytaniami i odpowiedziami? Ilu z nas podejdzie do egzaminu, nie myśląc o zadaniach, które mogą się na nim pojawić?

Przygotowujemy się również przed konfrontacją z trudnym człowiekiem. Większość ludzi na przykład wyobraża sobie zebranie z szefem lub innymi pracownikami jeszcze zanim do niej dojdzie – zwłaszcza jeżeli wiedzą, że omawiany temat jest kłopotliwy i może wywołać silne emocje. A jak radzimy sobie z krewnymi, którzy często grają nam na nerwach? Znów większość z nas stara się przewidzieć, co zostanie powiedziane w trakcie rozmowy, i przygotowuje się na różne możliwości, by dzięki temu nie dać się wyprowadzić z równowagi.

Dlaczego w takim razie przemyślenie nadchodzącego zdarzenia umożliwia nam kontrolowanie sytuacji? Największy wpływ ma tutaj fakt, że gdy staramy się przygotować, zmniejsza się ryzyko, że zostaniemy zaskoczeni. W przeciwnym wypadku możemy mieć wrażenie, że tracimy kontrolę – na przykład wówczas, gdy ktoś mówi lub robi coś, czego się nie spodziewaliśmy. Odczuwamy wtedy nagły przypływ negatywnych emocji i wydaje się nam, że straciliśmy panowanie nad sytuacją. W rezultacie odczuwamy stres i złość.

W jaki sposób możemy się zatem przygotować do konfrontacji z dzieckiem, które rzadko nas słucha? Przede wszystkim musimy zdać sobie sprawę z tego, co chcemy osiągnąć, zrozumieć charakter reakcji dziecka i wreszcie przygotować się na każdą ewentualność, żeby nigdy nie dać się zaskoczyć przez jego słowa czy zachowanie.

Cele wychowywania dzieci

Podczas publicznych wystąpień często jestem pytany o cele wychowania dzieci i sposoby ich osiągnięcia. Jest to oczywiście tak złożona kwestia, że można udzielić wielu odpowiedzi, ale zasadniczo uważam, że rodzice mają obowiązek ułatwiać dorastanie oraz rozwój dziecka i powinni przygotować je do dorosłości.

Pierwszy z tych celów, czyli ułatwienie dorastania i rozwoju, realizujemy poprzez stworzenie środowiska zaspokajającego fizyczne, emocjonalne i edukacyjne potrzeby naszej pociechy. Potrzebom fizycznym i edukacyjnym możemy sprostać, jeśli stworzymy dziecku bezpieczne otoczenie, będziemy troszczyć się o jego zdrowie i odżywianie, zachęcać do obecności w szkole, jednocześnie kontrolując postępy w nauce, a także proponować intelektualne wyzwania i stymulację ułatwiające dorastanie. Potrzeby emocjonalne są niestety trudniejsze do zdefiniowania, ale wcale nie mniej istotne. Należy zatem między innymi zadbać o to, by atmosfera w domu była pełna troski, zrozumienia i szacunku. Co więcej, rodzice muszą pozwolić, żeby dziecko rozwijało się jako samodzielny człowiek o odrębnej osobowości, nawet jeśli jest ona zupełnie inna od ich własnej lub nie spełnia ich oczekiwań.

Uparte dziecko dorasta

Wyobraź sobie następującą sytuację.

Marta ma 27 lat i regularnie chodzi do psychologa, ponieważ uważa, że mąż źle ją traktuje, jest apodyktyczny i przez cały czas stara się ją wykorzystywać. Zawsze jej rozkazuje, a ona musi usługiwać jemu i jego przyjaciołom, kiedy przychodzą do ich domu, pomimo że są wobec niej wulgarni i obraźliwi. Po wszystkim musi jeszcze posprzątać. Szef Marty również ją wykorzystuje i bez przerwy każe jej pracować po godzinach, ale nigdy nie przyznaje odpowiedniego wynagrodzenia. Poza tym zleca jej obowiązki innych pracowników, chociaż jej zadania nie mają z nimi nic wspólnego. Psycholog stara się uświadomić Marcie, że wcale nie musi robić tego, czego inni od niej wymagają, tylko dlatego, że tak jej każą. Poza tym pomaga jej zrozumieć, że jako wolna osoba może sama o sobie decydować i ograniczać działania innych ludzi.

Czasami Marta odwiedza psychologa ze swoją matką. Kiedy córka wspomina pewne historie z przeszłości, kobieta przyznaje:

– Marta była takim upartym dzieckiem. Często ją karaliśmy i dawaliśmy klapsy, żeby robiła to, czego się od niej wymagało. Czemu teraz nie może być taka nieustępliwa w stosunku do innych ludzi, jak była oporna w stosunku do nas?

Pewnego dnia w środku sesji Marta nieśmiało mówi do matki:

– Mam wrażenie, że po prostu wybiliście mi z głowy – i to nie tylko z niej – cały ten opór.

A teraz spójrz na inny przykład.

Jan to trzydziestodwuletni rozwiedziony mężczyzna, obecnie nigdzie nie zatrudniony. Był żonaty dwukrotnie, a oba jego małżeństwa skończyły się w ten sam sposób – żony odeszły, ponieważ nie mogły z nim dłużej wytrzymać. Jan ma sześcioletniego syna, którego prawie w ogóle nie widuje, ponieważ jego matka zwróciła się do sądu o wyższe alimenty. Wskutek tego Jan jest na nią wściekły i nie chce mieć do czynienia ani z nią, ani z synem.

Jan ma niewielu przyjaciół, a z tymi, których ma, często się kłóci, ponieważ zawsze sprzeciwia się ludziom, gdy coś idzie nie po jego myśli. Zdarzało się, że został dotkliwie pobity, miał połamane kości i jedną ranę kłutą. Ponadto nigdy nie wytrzymał w jednej pracy dłużej niż kilka miesięcy, ponieważ, jak sam stwierdza, kiedy szef zaczyna nim rządzić, Jan mówi mu, co o nim myśli, i po prostu odchodzi. Mężczyzna przyznaje również, że często go zwalniano.

Jan nie utrzymuje kontaktów z rodziną. Bracia odsunęli się od niego po pewnych kłótniach, natomiast do rodziców nie odzywa się z własnej woli, gdyż – jak twierdzi – już od dziecka starali się wmówić mu, co powinien robić i jak ma ułożyć swoje życie. A on nie może tego znieść.

Trzecia sytuacja.