Tytuł oryginału: Hilfe, wir werden Grosseltern. Was Oma und Opa wissen muss

© 2009 by Piper Verlag GmbH, München

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze 2013 rok

Przekład: Joanna Arentewicz

Redakcja polonistyczna: Agnieszka Łysik, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © moodboard | Corbis

ISBN 978-83-7489-519-4

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Przedmowa

Co odróżnia dzisiejszych nowoczesnych dziadków od rodziców? Czy przedstawiciele pokolenia 60+ są podobni do swoich poprzedników? Czy obecnie mamy do czynienia z pokoleniem późnych hipisów z lat siedemdziesiątych, takich jak Mick Jagger lub Joan Baez?

Pytam po trosze zarówno o nastawienie, jak i wzorce zachowania. Przede wszystkim jednak w dzisiejszych czasach rzadko spotyka się robiące na drutach babcie i palących fajki dziadków, którzy spędzają jesień życia, siedząc przed kominkiem. Niewątpliwie nie jest to powielany obecnie schemat. Współcześni dziadkowie uprawiają sport i chodzą do klubów fitness, podróżują, uczęszczają na uniwersytety trzeciego wieku i rozwijają swoje hobby. W większości są zdrowi, wysportowani i aktywniejsi umysłowo niż ich rodzice i dziadkowie. Oni korzystają z życia. Wnuczętom taka sytuacja przynosi same korzyści, bo co może być bardziej interesującego niż posiadanie fajnej babci i fajnego dziadka?

Jak jednak ktoś, kto (jeszcze) sam nie jest dziadkiem, może pisać poradnik dla dziadków? Po pierwsze, opierając się na doświadczeniach własnych dzieci z dziadkami, dostarczających wielu spostrzeżeń i przeżyć, oraz odwołując do oczekiwań dziadków z obojga stron i ciekawych wzorców ich zachowań. Po drugie, czerpiąc ze wspomnienia własnych dziadków. I wreszcie, po trzecie, ze względu na zainteresowanie tematem i przyjemność wynikającą z jego zgłębiania.

Wprowadzenie

„Moją największą radością są wnuczęta!” – to zdanie słyszymy bardzo często. Prawdziwą radość związaną z przyjściem na świat wnuka odczujemy najprawdopodobniej wtedy, gdy sami zostaniemy dziadkami. Radości zostania babcią lub dziadkiem nie da się raczej porównać z oszałamiającym szczęściem przeżywanym przy narodzinach dziecka, ale nie dlatego, że jest ona odczuwana mniej entuzjastycznie lub ma mniejsze znaczenie. Dziadkiem lub babcią zostaje się w innym okresie życia i w starszym wieku. Dziadkowie są zasadniczo bardziej wyważeni i spokojni, nie reagują niepewnością i niepokojem na poczynania wnucząt. Nic dziwnego, wiele bowiem już przeżyli – narodziny własnych dzieci, ich choroby, problemy w szkole iw wieku dojrzewania. Krótko mówiąc: mają już właściwie wszystko za sobą, wychowali swoje potomstwo i wiedzą, jak to się robi. Wypełnili swoją życiową rolę.

Właśnie to różni dziadków od rodziców. Oczywiście dziadkowie czują się tak samo odpowiedzialni za dziecko jak jego rodzice. Czasami nawet tak bardzo, że może to wywołać konflikty z rodzicami, którzy nie życzą sobie ingerencji w sprawy wychowania ich pociech. Dziadkowie nie traktują jednak odpowiedzialności za wnuczęta jak zadania, któremu muszą sprostać, lecz jak prezent. Przede wszystkim dlatego, że to rodzice, a nie oni, ponoszą odpowiedzialność za dzieci. „To tak, jak byśmy nie musieli już dłużej pracować na swoje utrzymanie, tylko chodzili do pracy dla zabicia czasu. Robimy to dobrowolnie, co sprawia nam większą przyjemność, i jesteśmy bardziej opanowani” – mówi dziadek dwojga wnucząt. Innymi słowy: najważniejsze w obcowaniu z dziećmi są radość i frajda, a nie praca wychowawcza.

To właśnie sprawia, że dziadkowie są bardziej swobodni i otwarci, niż będą kiedykolwiek rodzice, co w oczach dzieci jest niesłychanie ważne. Podczas gdy tata się wścieka, dziadek zachowuje spokój, studzi zapędy dziecka i proponuje rozwiązanie, nie narzucając swojej woli. Dziadek potrafi wprawdzie zabronić niektórych rzeczy i potępić niektóre zachowania, ale nie daje wnukowi odczuć tej sytuacji jako osobistej porażki lub zwycięstwa silniejszego nad słabszym. Nie poucza tak często, chętnie wyjaśnia wątpliwości. Wszystkie te działania leżą u podstaw szczególnej miłości dzieci do dziadków, której nie można porównać z miłością do rodziców. Z tego właśnie powodu wyrozumiałość dziadków wobec wnucząt jest tak wyjątkowa – i całkowicie różna od stosunku do własnych dzieci, czyli rodziców ich wnucząt.

Drodzy seniorzy, przyznajcie, że gdy byliście rodzicami, do pasji doprowadzało was to, że wasz mały synek, mierzący wtedy 105 centymetrów, po raz kolejny „ozdobił” armaturę łazienkową pomadką i tuszem do rzęs. A gdy słuchał waszego kolejnego kazania, mówił, wzruszając ramionami: „Babcia nie wścieka się tak jak wy!”. „No tak – myśleliście sobie. – Ona ogląda twoje dzieła sztuki, tylko gdy nas czasami odwiedza i nie ma za sobą stresującego dnia w pracy”. A kiedy synek wracał później do domu z fatalnymi ocenami i słyszał: „Chłopcze, co z ciebie wyrośnie?”, wkrótce dzwoniła babcia i ciepłym głosem zalecała: „Nie denerwuj się tak. Przecież wiesz, że teraz dzieciom nie zależy na nauce, jak kiedyś. Wszystko będzie dobrze, zobaczysz!”. Obrazowo mówiąc: wasz syn zawsze mógł się schować za babciną spódnicą. Był przecież zawsze „taki kochany”.

A teraz? Dzisiaj, gdy jesteście dziadkami, zapewne patrzycie na różne rzeczy z zupełnie innej perspektywy – właśnie z tej, którą wcześniej tak krytykowaliście. Teraz liczy się przede wszystkim radość, jakiej doświadczacie, przebywając z wnuczętami, i oczywiście zakazane owoce, które pozwalacie im zrywać. Czasy się zmieniają i to, czego nie mogliście sobie wyobrazić dwadzieścia czy trzydzieści lat temu, wydaje się dzisiaj zupełnie normalne. Na przykład gdy maluchy siedzą przed komputerem lub grają na konsoli, wyciągnięcie ich na świeże powietrze graniczy z cudem…

Właśnie te i wiele innych zagadnień poruszam w tym poradniku. Ale nie obawiajcie się, nie będę was zanudzał ideologicznymi czy pedagogicznymi wykładami. Chodzi przede wszystkim o to, by podejść do wielu codziennych spraw i problemów wychowawczych z przymrużeniem oka i spojrzeć na wszystko z trochę innej perspektywy. Oczywiście nie można przy tym pominąć zasadniczego pytania, jak dalece dziadkowie powinni lub mogą ingerować w wychowanie wnucząt. Jeden z najtrudniejszych problemów rodziców również potraktuję z właściwą dawką (auto)ironii.

Pomocne może być przypomnienie dziadkom etapów rozwoju dziecka, przez które sami przechodzili, gdy byli rodzicami. Było to prawdopodobnie tak dawno, że krótka powtórka będzie bardzo przydatna. Zajmiemy się również błędami wychowawczymi i niezbyt dobrą skłonnością wyrażania miłości do wnucząt poprzez masę prezentów: na urodziny, święta i inne okazje. Co to właściwie znaczy „dobra zabawka” i jaka jest odpowiednia dla danego wieku? Czy można zapewnić wnuczętom rozrywkę bez kupowania konsoli lub komputera? Następnie zajmiemy się problemami, które mogą się pojawiać w relacjach z wnuczętami. Dziadkowie muszą czasami sprzeciwić się żądaniom wnucząt, przyjść im z pomocą lub, jeżeli to konieczne, wyznaczyć granice. Wyjaśnię również, jak radzić sobie z typowymi dziecięcymi kłamstewkami, jak zareagować na ciągły sprzeciw, gdy wnuczęta prowokują drobne przepychanki, i jak się zachować, gdy dumny wnuk chwali się pierwszym zarostem, a wnuczkę gnębią rozterki związane z wiekiem dorastania.

Jednak najważniejsze jest zadowolenie obu stron, dlatego znajdziecie tutaj wiele wskazówek i pomysłów dotyczących wspólnych zabaw, prac plastycznych, wspólnego gotowania i jedzenia czy wycieczek. À propos wycieczek: wyjazdy z wnuczętami to wyjątkowe przeżycie. Dotyczy to przede wszystkim wspólnych urlopów, które dla wielu dziadków są najwspanialsze.

Określenie „najwspanialsze” nie wyklucza oczywiście właściwej dozy odpowiedzialności. Podczas wspólnych urlopów nie może przecież dojść do żadnej katastrofy, a wszystko powinno się świetnie układać. Dlatego w tej książce znajdziecie wiele ważnych wskazówek.

ROZDZIAŁ 1
Najważniejsze kwestie

Wtrącanie się dziadków do wychowania wnucząt

Wszyscy dziadkowie, a właściwie – prawie wszyscy, mają skłonności do mieszania się w sprawy wychowania wnucząt. Jedni mniej, inni więcej. Dotyczy to przede wszystkim babć.

Uprzedzenie, stereotyp? Zastanówmy się wspólnie: rodzi się dziecko, leży w kołysce takie różowiutkie i ślicznie pachnące, z dużymi oczami, zadartym noskiem, delikatnymi paluszkami… Przecież właśnie wtedy młoda matka, która nie ma jeszcze żadnego doświadczenia w pielęgnacji maleństwa i opiece nad nim, potrzebuje najwięcej dobrych rad! Kto mógłby babci brać za złe, że z pełnym zaangażowaniem zaczyna przekazywać swoją wiedzę, jak profesor na wykładzie – na temat właściwej pozycji podczas karmienia („Dziecko, tu chodzi o kąt ułożenia!”), najskuteczniejszego sposobu usypiania, odpowiedniego podkładu do wózka („Polecam owczą skórę, nie ma nic cieplejszego, zapomnij o tych wszystkich sztucznościach!”)… Awantura z córką lub synową gotowa, a co najmniej mocno napięta atmosfera. Świeżo upieczony tata, wracając z pracy, dziwi się zaś wyczuwalnym w powietrzu negatywnym wibracjom, które zupełnie nie pasują do obrazu szczęśliwej rodzinki.

Nie ma się jednak czemu dziwić. Młoda matka jest bardzo zdenerwowana, bo mimo mentalnych i praktycznych przygotowań przed porodem i całej biblioteczki poradników dotyczących pielęgnacji noworodka, zajęć w szkole rodzenia i rozmów z położną, niczego nie boi się bardziej niż popełnienia błędu. Czasami więc czuje się przeciążona, a uczucie to potęgują dodatkowo świadomość nowej odpowiedzialności w roli matki i stres związany z fizycznymi aspektami macierzyństwa. Przecież wyczerpujący poród miał miejsce całkiem niedawno, a jeśli noworodek nie znalazł jeszcze swojego rytmu pomiędzy spaniem i karmieniem, noce mogą być bardzo krótkie. Do tego we krwi młodej matki hormony szaleją i potrzeba trochę czasu, zanim ich poziom się ustabilizuje. Nie można zatem mieć jej za złe, gdy czasami wychodzi z siebie i strzela w kierunku babci zatrutą strzałą w postaci uwag typu: „Przestań mi się naprzykrzać ze swoimi radami. Ja sama wiem najlepiej, co mam robić!”.

A babcia? No cóż, ona odpowiada wtedy mniej więcej tak: „Dziecko, przecież ja chcę dla ciebie jak najlepiej, chcę ci tylko pomóc…”. Oczywiście młodej mamie, dla której cała sytuacja jest zupełnie nowa, trudno właściwie ocenić entuzjazm babci. A babcia ma wrażenie, jakby przeniosła się w czasie do okresu, gdy sama została matką. Nagle wszystko jest jak dawniej! Na świat przyszła malutka i bezbronna istotka, której właściwy rozwój jest uzależniony tylko od troski rodziców. Wracają wspomnienia o własnych początkach, często trudnej sytuacji materialnej młodej rodziny. Co może być złego w udzielaniu pomocy i rad, kiedy gołym okiem widać, że wsparcie jest potrzebne?

Macie rację, właściwie nic. Ale dajcie sobie, młodej mamie i maleńkiemu wnukowi trochę więcej czasu! Dla wszystkich ta sytuacja jest zupełnie nowa i wszyscy muszą znaleźć dla siebie odpowiednią rolę. Wskazane jest więc pohamowanie euforii. A wspieranie? Nawet jeżeli wydaje się to trudne, nie możecie zapominać o tym, że wasze dziecko samo zostało rodzicem, jest więc najprawdopodobniej w odpowiednim wieku, by samodzielnie i odpowiedzialnie zmierzyć się z nowym wyzwaniem. Nie dawajcie młodej mamie do zrozumienia, że ciągle robi coś źle lub „niewłaściwie”. Wy także uczyliście się na własnych błędach i jesteście dzisiaj z tego dumni, nieprawdaż? Dajcie więc innym taką szansę i nie obrażajcie się od razu, gdy młoda mama szorstko zareaguje na wasze wsparcie. Sami wiecie – to hormony.

Zasady w chaosie uczuć

Wszędzie potrzebny jest porządek, przy przedsięwzięciach małych i dużych. Gdy nie ma zasad, świat szybko pogrąża się w chaosie. Dotyczy to także stosunków międzyludzkich, które bez konkretnych ram, uzgodnień i zasad szybko stają się niewłaściwe.

Ale komu ja to mówię? Jako dziadkowie sami wiecie najlepiej, jak ważne są ustalenia i zasady. Jesteście przecież doświadczeni zarówno w sprawach dotyczących związków, jak i codziennego życia. Ze swoim partnerem miewaliście zapewne lepsze i gorsze dni, czasami świeciło słońce, a czasami zbierały się burzowe chmury. Przetrwaliście niejedną zawieruchę, bo – świadomie lub nie – trzymaliście się wspólnych ustaleń i nigdy nie przekroczyliście wyznaczonych wcześniej granic. Działało to raz lepiej, raz gorzej, ale przynosiło rezultaty. Widocznym tego dowodem jest wasze potomstwo!

Teraz również nadszedł czas, by wyznaczyć granice i poczynić niezbędne ustalenia z rodzicami wnucząt, czyli z waszymi dziećmi. „Ale czy nie jest to trochę wymuszone i sztuczne? Ustalenia? Kochamy nasze dzieci i wnuki. Czy można oczekiwać więcej?” – możecie myśleć.

Nie, oczywiście, że nie! Jednak wasza miłość powinna być źródłem radości dla was samych i dla innych członków rodziny. Dlatego zastanówcie się nad znaczeniem pojęcia „porozumienie”. Oznacza ono ustalenie podstawowych form wzajemnych relacji. Można je zapewne pominąć, jeżeli w relacjach z dziećmi i wnuczętami wszystko układa się doskonale i instynktownie wyczuwacie zakres swoich kompetencji. Jeżeli jest inaczej, porozumienie może być bardzo pomocne.

Sylwia ma dopiero osiem miesięcy, a posiada już tyle ubrań, że trudno je zliczyć: śpioszki, skarpetki, buciki, czapeczki, szaliczki i tak dalej. Każdy, kto zawodowo zajmuje się wyposażaniem dziecięcej garderoby, pękałby z zazdrości. Jak do tego doszło? Otóż obie babcie, gdy tylko poznały termin narodzin i płeć wnuczki, przeistoczyły się w zakupoholiczki, siejąc zamieszanie w centrach handlowych. Opanowały sklepy z odzieżą dziecięcą, spędzając tam całe popołudnia. Opuszczały je krótko przed zamknięciem, dźwigając dumnie wypchane po brzegi torby. Wszystkie kupione rzeczy owijały potem pracowicie w kolorowy papier i składały w wielkie paczki przewiązane wstążką. Krótko mówiąc, zanim Sylwia wydała pierwszy krzyk i opuściła salę porodową, czekała na nią w domu cała masa ubrań i zabawek. A przy tym każda babcia była przekonana o wyjątkowości własnego gustu. Malinowe śpioszki z niebieską tasiemką („Och, jakie to słodkie!”), jaskrawożółte body, w którym Sylwia przypominała kanarka… Trudno, kupione i kropka, przecież darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby!

Mamą Sylwii targały skrajne emocje: od wzruszenia i wdzięczności, przez skrywane zażenowanie z powodu niekończącej się masy ubranek, aż do wielkiej (początkowo niezdefiniowanej) frustracji wywołanej oczywistością, z jaką babcie narzucały własne gusty. Kiedy do tego wszystkiego jeden dziadek pojawił się w domu wnuczki z trzykołowym rowerkiem (Sylwia skończyła właśnie trzeci tydzień życia i nawet nie miała pojęcia, do czego może on służyć), a drugi zafundował wnuczce cały zestaw lalek Barbie (blondynka, ruda, szatynka i brunetka), młoda mama nie wytrzymała: „Czy możecie wreszcie przestać terroryzować nas tymi wszystkimi prezentami i zapytać, czego naprawdę potrzebujemy?”.

Brak zrozumienia, pustka, przerażenie i ogromne rozczarowanie dziadków. Zapewne reakcja młodej mamy była zbyt ostra i wywołana początkowymi trudnościami w opiece nad maleńkim dzieckiem, kiedy jeszcze członkowie rodziny nie znaleźli swojego rytmu. Tata małej Sylwii próbował uspokoić wzburzone emocje po obu stronach. Przyczyna awantury, której można było uniknąć, jest zupełnie oczywista. Mama i tata dziewczynki mają zapewne własne wyobrażenia o tym, jak ubierać dziecko, jakie powinno mieć zabawki i kto powinien kupić jej pierwszy rowerek, na którym mała będzie jeździła najwcześniej za półtora roku. Zabrakło tutaj porozumienia między pokoleniami, które pomaga wyeliminować zgrzyty i uniknąć nieprzyjemności. Byłoby z pewnością lepiej, gdyby przyszła mama zabrała dziadków, jeszcze przed narodzinami Sylwii (razem lub osobno), na wspólne zakupy i wyraźnie określiła, jakie kolory, materiały i zabawki uważa za najbardziej odpowiednie. W takich sytuacjach wymagane jest wyczucie po obu stronach, a także wspomniane porozumienie. Można na przykład ustalić, że dziadkowie założą dla wnuczki konto, z którego rodzice będą mogli zapłacić za niezbędne wyposażenie, takie jak łóżeczko, wanienka, wózek, fotelik do karmienia czy do samochodu. Dziadkowie mogą też dzielić między siebie koszty niezbędnych zakupów i po uzgodnieniu z rodzicami uzupełniać na przykład zapasy pampersów lub kupować buciki czy kosmetyki. To wszystko jest możliwe – i wskazane.

Z tym samym problemem bardzo sprytnie poradziła sobie przyjaciółka mamy Sylwii. Gdy urodził się jej synek, zaczęła wieszać na klamce dziecięcego pokoju małe kartoniki z informacjami, jakich rzeczy maluch obecnie najbardziej potrzebuje. Dziadkowie bardzo cenili sobie te wskazówki.

Dobre wartości, niewłaściwe słowa

Mateusz jest miłym i bystrym chłopcem, przyjaznym i taktownym. Przy tym wyróżnia się bardzo żywym temperamentem, który trudno czasami okiełznać. Od kiedy poszedł do szkoły, jego maniery znacznie się pogorszyły, a nierzadko używa słów typu: „cholera”, „palant” czy „dupek”. Jego dziadkowie absolutnie nie mogą się z tym pogodzić i próbują zabronić mu używania „brzydkich słów”. Gdy Mateusz odwiedza dziadków, jest regularnie upominany: „Mateusz! Nie chcę tego słyszeć. Porządny chłopiec tak nie mówi!”.

W rodzinnym domu jest zupełnie inaczej. Podczas jednego z obiadów, na który zaproszono dziadków, ojciec Mateusza stwierdził: „Zostawcie go, przecież nie możecie go stale strofować. Ja też wolałbym nie słyszeć tych wszystkich wyrażeń, ale nie macie pojęcia, jakich określeń używają jego koledzy, gdy do nas przychodzą. Wtedy dopiero uszy puchną!”.

Jak w takiej sytuacji zareagować? Przyznajmy z ręką na sercu: gdy byliśmy dziećmi, też przechodziliśmy fazę „brzydkich słów” i podpadaliśmy przez to dorosłym. Jest to związane z rozwojem dziecka – dorastające dzieci są już kimś ważnym (w każdym razie tak się czują) i chcą to dobitnie zademonstrować. Sprawdzają granice i mają frajdę z szokowania dorosłych. Poza tym muszą przecież mówić językiem swoich rówieśników. W przeciwnym razie zostaną przez nich odrzucone i będą wyśmiewane jako maminsynki. Nie powinniście zapominać, że świat coraz szybciej się zmienia: wasze wnuczęta dorastają w innych czasach, oglądają w telewizji filmy, których najprawdopodobniej nie powinny jeszcze oglądać, i grają w gry, które mogłyby przyprawić was o palpitację serca. Niestety, nie żyjemy już w szczęśliwym świecie filmów z połowy XX wieku. Dzisiejsze dzieciaki nie mają nic wspólnego z bohaterami i idolami waszego dzieciństwa, takimi jak Karol May, Mark Twain czy Robert Louis Stephenson. Tomek Sawyer i Huckleberry Finn byli słodkimi, niewinnymi chłopcami w porównaniu ze współczesnymi wyrachowanymi podrostkami. Ta świadomość może nie jest przyjemna, ale jest to znak innych czasów.