Publikacja dofinansowana ze środków Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich.

Recenzja wydawnicza: prof. dr hab. Jan Czesław Czabała

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2015.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze 2015 rok

Redakcja: Jolanta Pawlik-Świetlikowska, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © 123 RF

ISBN 978-83-7489-644-3

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Przedmowa Williama R. Millera

Przedmowa Jana Czesława Czabały

Wprowadzenie

Rozdział 1
Historia

Rozdział 2
Założenia teoretyczne

2.1. Podstawy filozoficzne

2.2. Koncepcja osoby w kontekście psychoterapii. Model osoby

2.3. Wzmacnianie osoby w terapii

Rozdział 3
Metoda psychoterapii

3.1. Model integracji

3.2. Geneza zaburzeń psychicznych i kierunki pracy nad zmianą

3.3. Techniki psychoterapii

3.4. Integracja w praktyce – przykłady pracy psychoterapeutycznej

Rozdział 4
Wymiar duchowy

4.1. Wartości w psychoterapii

4.2. Integrowanie duchowości w psychoterapii

4.3. Tematy specyficzne

4.4. Oczekiwania pacjentów

Rozdział 5
Badania naukowe

Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Przedmowa
Williama R. Millera^1

When I first visited Krakow and Warsaw in 1988 I was amazed to discover how vibrant and important the church was in the life of Poland. In Poland as in America, Christian faith is an important part of the lives of many people whom psychotherapists serve. Spirituality is a vital dimension of human nature, and any psychology that excludes it is at best incomplete. Yet so often clients’ spirituality is overlooked in psychotherapy, or even regarded as pathology.

It is important for psychotherapists, whether themselves Christian or not, to be prepared to help people from many different cultural backgrounds, and religion is a major component of cultural diversity. Christians often want spiritually-sensitive help, and research indicates that respecting and including clients’ religious beliefs in therapy can improve treatment outcomes, whether or not the therapist shares those beliefs. Receiving the same evidence-based psychotherapy, Christian clients tend to fare better when their faith is respected and integrated in treatment.

How to do that is the subject of this book. Integrative psychotherapy: a Christian approach addresses both psychological and spiritual health simultaneously. It does not ignore evidence-based treatment methods, but draws on both scientific and spiritual traditions. Various writers have proposed such therapeutic integrations, and in this volume Anna Ostaszewska describes an integrative approach that has developed and evolved in Poland.

To be sure, there are appropriate cautions of which to be aware when developing and practicing an integrated Christian psychotherapy. There is a risk of blurring the lines between therapy and evangelizing, imposing on clients one’s own values and beliefs. One ought not focus solely on spirituality while neglecting other evidence-based methods for healing. There is also a danger of arrogance, imagining that we are somehow experts on spirituality, or reducing spirituality to a tool to be manipulated for healing purposes. Those cautions are addressed in this book, but as the author emphasizes, it is a greater danger to ignore the spiritual dimension of the whole person and of healing. Integrative psychotherapy: a Christian approach seeks to draw upon the best of both science and spirituality in helping those we serve to continue on their journey toward health and growth.

Kiedy pierwszy raz odwiedziłem Kraków i Warszawę w 1988 roku, byłem zdumiony, odkrywając, jak żywy i ważny jest w życiu Polski Kościół. W Polsce, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, wiara chrześcijańska jest ważną częścią życia wielu ludzi, którym służą psychoterapeuci. Duchowość jest istotnym wymiarem ludzkiej natury, a psychologia, która ją wyklucza, jest mocno niekompletna. Jednak duchowość pacjenta jest często pomijana w psychoterapii, a nawet uważana za patologię.

Jest ważne, aby psychoterapeuci, bez względu na to, czy są chrześcijanami czy nie, byli przygotowani do pomocy ludziom z różnych środowisk kulturowych. Religia stanowi istotną część kulturowej różnorodności. Chrześcijanie często oczekują pomocy wrażliwej na wymiar duchowy, a badania naukowe wskazują, że szanowanie i włączanie do terapii systemu przekonań religijnych pacjenta może poprawić wyniki leczenia niezależnie od tego, czy terapeuta podziela te przekonania. Otrzymując tę samą psychoterapię opartą na dowodach naukowych, chrześcijanie mają się znacznie lepiej, gdy ich wiara jest respektowana i włączana w proces leczenia.

Autorka niniejszej książki wskazuje, jak to czynić. Psychoterapia integratywna w podejściu chrześcijańskim zajmuje się zdrowiem psychicznym i duchowym jednocześnie. Nie pomija metod leczenia opartych na dowodach, ale korzysta zarówno z naukowych, jak i duchowych tradycji. Różni autorzy proponują podobne modele terapeutycznej integracji. Anna Ostaszewska opisuje podejście integrujące opracowane i rozwijane w Polsce.

Oczywiście powinniśmy być świadomi pewnych zastrzeżeń dotyczących rozwijania i praktykowania psychoterapii w podejściu chrześcijańskim. Istnieje ryzyko zatarcia granicy między terapią i ewangelizacją czy narzucaniem pacjentowi własnego systemu wartości i przekonań. Nie powinniśmy się koncentrować wyłącznie na duchowości, zaniedbując inne oparte na dowodach metody leczenia. Zachodzi także niebezpieczeństwo arogancji, jeśli ktoś wyobraża sobie, że jest ekspertem od duchowości, czy też redukowania tejże do narzędzia używanego w celu leczenia. Te zastrzeżenia znajdziemy w książce, ale autorka wskazuje, że większym zagrożeniem jest ignorowanie duchowego wymiaru osoby i leczenia. Psychoterapia integratywna w podejściu chrześcijańskim poszukuje najlepszych źródeł, zarówno w nauce, jak i w duchowości, by efektywniej pomagać tym, którym służymy, w podróży do zdrowia i rozwoju.

William R. Miller
emerytowany profesor psychologii i psychiatrii
Uniwersytet New Mexico

Przedmowa
Jana Czesława Czabały

Jak pisze Anna Ostaszewska, jej książka „jest próbą zebrania dotychczasowego dorobku w zakresie teorii i praktyki psychoterapii integratywnej w podejściu chrześcijańskim”. Książka ta składa się z pięciu rozdziałów, w których opisane są: historia włączania do psychoterapii problemów duchowości i religii, założenia teoretyczne psychoterapii w podejściu chrześcijańskim, metody psychoterapii, charakterystyka modelu duchowego oraz badania naukowe w obszarze tej modalności.

Autorka pisze, że „rolą psychoterapii jest pomoc w sferze psychicznej, służba na rzecz zdrowia psychicznego, ale taka, by nie zaszkodziła relacji człowieka z Bogiem. Może się zdarzyć, że efekty psychoterapii, na przykład większa samoświadomość, wpłyną na poprawę życia duchowego, ale samo w sobie nie jest to celem terapii”. W innym miejscu dodaje, że „specyfiką tego podejścia jest uwzględnianie w kontakcie z pacjentem relacji pacjenta i terapeuty do Boga osobowego oraz traktowanie rzeczywistości nadprzyrodzonej jako realnej i mającej wpływ na życie ludzkie”. Są to sformułowania ogólne, ale pozwalające zrozumieć swoistość takiej psychoterapii. Ma ona nie szkodzić relacji człowieka z Bogiem, co – jak rozumiem – nakłada na terapeutę specyficzne zobowiązanie, aby uwzględniać w kontakcie z pacjentem relację tegoż i własną do Boga. Można to pojmować jako oczekiwanie, że obaj partnerzy relacji terapeutycznej uznają rzeczywistość nadprzyrodzoną za istniejącą realność wpływającą na życie ludzkie.

Anna Ostaszewska wymienia teorie, do których odwołuje się psychoterapia chrześcijańska. Są to różne sposoby rozumienia natury człowieka, między innymi personalizm, podejście św. Tomasza z Akwinu czy teorie przedstawione w pracach Karola Wojtyły, Stefana Swieżawskiego i Mieczysława Gogacza. Nawiązując do tych poglądów, autorka proponuje własny model rozumienia osoby: model człowieka jako samochodu na czterech kołach. Człowiek jest opisywany jako całość, osoba, na którą oddziałują lub mogą oddziaływać dwie osoby niewidzialne, czyli Bóg i Jego przeciwnik (szatan). Ostaszewska zakłada, że „Bóg ma dostęp do wnętrza człowieka, zna go i pomaga mu podążać w swoją stronę. Przeciwnik stara się sprawić, by »samochód« zmierzał w stronę przeciwną”. Założenia te wypływają z przesłanek teologicznych i filozofii chrześcijańskiej. Mają naturę twierdzeń objawionych i wpływają na rozumienie człowieka w dowodach filozoficznych. Trudno je potwierdzić empirycznie, podobnie zresztą jak twierdzenia leżące u podstaw niektórych teorii psychoterapii, na przykład o istnieniu w człowieku dwóch źródeł energii psychicznej – popędu życia i popędu śmierci, czy o tym, że podstawowym regulatorem zachowania człowieka jest poszukiwanie przyjemności lub dążenie do tego, co jest dla niego dobre.

Autorka opisuje sposób, w jaki działania Boga i przeciwnika mogą wpływać na podstawowe właściwości człowieka: rozum, wolę, emocje i zachowania. Pokazuje na modelu człowieka jako samochodu konsekwencje takich oddziaływań. Jak pisze, problemy psychiczne można rozpatrywać i rozwiązywać, biorąc pod uwagę sześć czynników: sferę emocjonalną (emocje), sferę poznawczą (rozum), sferę wolitywną (wolę), sferę fizyczną, Boga i przeciwnika. Opisywana przez nią koncepcja rozumienia człowieka jest ciekawa i zawiera nowe elementy wyjaśniające ludzkie zachowanie.

Odpowiednio do takich założeń Ostaszewska pokazuje, jakie znaczenie dla zachowania człowieka i występujących u niego problemów psychicznych mają jego właściwości (cechy, umiejętności, talenty), emocje, procesy poznawcze i decyzyjne, odpowiedzialność moralna, stawanie się osobą, sposoby komunikowania się (osobowe i przemocowe). Stara się przekonać czytelnika, że bez uwzględnienia duchowości, rozumianej jako relacja z Bogiem, trudno zrozumieć całość natury człowieka i w konsekwencji jego podstawowe cele i dążenia. W interesujący sposób łączy dotychczasową wiedzę o psychologicznych i społecznych mechanizmach zachowania ze znaczeniem w tych mechanizmach relacji z Bogiem.

Czym zatem jest psychoterapia? Autorka pisze, że „rolą psychoterapii jest pomoc w sferze psychicznej, służba na rzecz zdrowia psychicznego, ale taka, by nie zaszkodziła relacji człowieka z Bogiem. […] Główną implikacją przyjętego modelu człowieka jest uwzględnianie informacji dotyczących wszystkich elementów, czyli sfer: fizjologicznej, emocji, myślenia, woli, działania i duchowej. Specyficzną cechą interwencji w psychoterapii w podejściu chrześcijańskim jest to, że formułując cel, jaki chcemy osiągnąć w sferze psychicznej, uwzględniamy także dobro duchowe. Celem jest leczenie zaburzeń psychicznych poprzez rozwój, a nie jakiekolwiek usunięcie problemu”. Dwa aspekty opisu specyfiki psychoterapii odwołującej się do założeń chrześcijańskich wydają się szczególnie wyróżniać ten model: uwzględnienie wpływu relacji z Bogiem na zachowanie człowieka oraz osiąganie zmian poprzez wspieranie rozwoju w celu rozwiązywania problemów psychicznych.

Ważną część książki stanowi opis sposobów integrowania metod psychoterapii. Autorka pokazuje, że taka integracja dotyczy koncepcji człowieka, praktyki terapeutycznej i spójności wewnętrznej terapeuty (jak rozumiem, uwzględniania faktu, że terapeuta także charakteryzuje się duchowością). Na poziomie praktyki oznacza włączenie do systemu oddziaływań najnowszego dorobku głównych podejść psychoterapeutycznych (psychodynamicznego i poznawczo-behawioralnego), ale także metod psychoterapii humanistycznej czy systemowej. Różnice między psychoterapią chrześcijańską a innymi podejściami psychoterapeutycznymi dotyczą uwzględnienia znaczenia takich wymiarów funkcjonowania człowieka, jak wolna wola, uznanie prawd biblijnych oraz zdolność odróżniania doświadczeń psychicznych od duchowych.

Opisując sposoby pracy nad zmianą, autorka wskazuje, na czym polega zmiana niekorzystnych procesów w obszarze emocji, przekonań i zachowań. Wyróżnia nowe metody osiągania zmiany poprzez wzmocnienie osoby jako całości oraz zintegrowanie procesów leczniczych i rozwojowych z duchowością. Czym są te nowe elementy, można próbować wnioskować z opisów ciekawych technik terapeutycznych (techniki doświadczenia – emocje – przekonania – zachowania czy rodzajów zadań domowych), a także przykładów pracy psychoterapeutycznej. Przykłady dotyczące spotkań terapeutycznych zawierają refleksje pacjentów na tematy religijne. Pośrednio można się z nich domyślać, że takie refleksje są poszukiwaniem wsparcia czy wiary w pomoc siły nadprzyrodzonej. Ten aspekt psychoterapii chrześcijańskiej wydaje mi się najbardziej nowatorski i chyba najbardziej niedopracowany teoretycznie i klinicznie.

Jak pisze autorka, pacjenci pytani o wybór tej metody psychoterapii wskazują jeden wspólny, ważny dla nich czynnik, który można określić jako bezpieczeństwo duchowe. Szczegółowo wyjaśniają znaczenie, jakie przypisują wyborowi wierzącego psychoterapeuty. Bardzo ciekawe są fragmenty książki zawierające wypowiedzi pacjentów dotyczące ich motywacji do podjęcia psychoterapii w podejściu chrześcijańskim.

Przedstawione w książce rozumienie genezy zaburzeń jest bardzo podobne do przyjmowanego w innych teoriach psychoterapii. Podobnie jak w innych nurtach integracyjnych opisana została istota procesu pomagania. Autorka pisze, że „terapeuta pełni w pewnym sensie rolę zastępczego bliskiego dorosłego, który ma pomóc: odkryć w historii życia pacjenta doświadczenia zbyt trudne dla dziecka […], potwierdzić prawo do ich odczuwania, […] dostarczyć doświadczenie korektywne […]; w reinterpretacji wydarzeń […]; w uświadomieniu sobie własnych procesów decyzyjnych […]”. Wskazuje też cele specyficzne: pomoc w zintegrowaniu leczenia i rozwoju psychicznego z rozwojem duchowym, zrozumienie duchowości pacjenta oraz rozróżnienie zdrowej i chorej religijności, stosowanie, oprócz typowych technik terapeutycznych, argumentów biblijnych wzmacniających proces zmiany. W interesujący sposób opisuje to w rozdziale Wymiar duchowy. Ta część książki jest najciekawsza i najwyraźniej pokazuje specyficzne cechy psychoterapii w podejściu chrześcijańskim.

Ważnym elementem książki jest prezentacja wyników badań nad stosowaniem psychoterapii w podejściu chrześcijańskim. Potwierdzają one duże zainteresowanie badaczy tą formą psychoterapii, a opisy wyników wskazują na jej efektywność. Autorka tak podsumowuje te rozważania: „Przekonania i praktyki religijne mogą być ważnym zasobem w radzeniu sobie z chorobą, ale w pewnych przypadkach mogą się przyczyniać do patologii psychicznej”.

Książka Anny Ostaszewskiej jest pierwszą w języku polskim całościową prezentacją psychoterapii, która wyjaśniając powstawanie zaburzeń zdrowia psychicznego, integruje religijne doświadczenia człowieka z innymi doświadczeniami życiowymi. Pokazuje, jakie ma to konsekwencje dla rozumienia celów psychoterapii (rozwiązywanie problemów poprzez rozwój – także duchowy) oraz dla czynników zmiany psychoterapeutycznej (wsparcia w duchowym rozwoju). Jestem przekonany, że proponowane założenia teoretyczne i sposoby ich zastosowania w procesie psychoterapii zainteresują psychoterapeutów innych podejść oraz przyczynią się do dyskusji na temat włączenia wymiaru duchowego do rozumienia przyczyn zaburzeń zdrowia psychicznego i sposobów leczenia tychże. Dla terapeutów stosujących tę metodę książka z pewnością będzie ważnym źródłem informacji o psychoterapii w podejściu chrześcijańskim.

prof. dr hab. Jan Czesław Czabała