Podręcznik akademicki dotowany przez

Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu

Recenzje wydawnicze:

prof. Ida Kurcz

prof. Bogdan Wojciszke

Tytuł oryginału: The Blank Slate. The Modem Denial of Human Nature.

Copyright © 2002 by Steven Pinker. All rights reserved.

Copyright do wydania polskiego © 2005 by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot.

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana

ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana

w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody

Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim

Redaktor prowadzący: Łucja Ochmańska

Redakcja merytoryczna: Bogdan Wojciszke

Redakcja polonistyczna: Małgorzata Jaworska

Korekta: Anna Mackiewicz

Skład: Piotr Machola

Opracowanie graficzne okładki: Joanna Kwiatkowska

Rycina na okładce: fragment obrazu Bosch, Hieronimus The Cure of Folly

(Extraction of the Stone of Madness). Copyright © Museo Nacional del Prado, Madrit.

Przedruk za zgodą.

ISBN 978-83-7489-512-5

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.

ul. Bema 4/la, 81-753 Sopot, tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

http://www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

PRZEDMOWA

„Tylko nie to! Jeszcze jedna książka usiłująca rozstrzygnąć spór: «Natura czy kultura?»! Czy naprawdę są jeszcze ludzie, którzy wierzą, że umysł jest niezapisaną tablicą? Czy dla każdego, kto ma więcej niż jedno dziecko, dla każdego, kto żyje w heteroseksualnym związku i kto zauważył, że dzieci w naturalny sposób uczą się języka, a zwierzęta domowe nie, oczywiste nie jest, iż ludzie rodzą się z określonymi zdolnościami i temperamentem? Czy już dawno nie zrezygnowaliśmy z nadmiernie uproszczonego dychotomicznego podziału na dziedziczność i środowisko i nie zdaliśmy sobie sprawy z faktu, że wszystkie ludzkie zachowania wynikają z interakcji tych dwóch czynników?”

W taki lub podobny sposób reagowali moi koledzy, kiedy opowiadałem im o planach napisania tej książki. Na pierwszy rzut oka taka reakcja wydaje się uzasadniona. Być może pytanie: „Natura czy kultura?”, rzeczywiście już się zdezaktualizowało. Każdy, kto czytał najnowsze opracowania dotyczące umysłu i zachowania, miał zapewne okazję zapoznać się z umiarkowanymi stanowiskami, takimi jak:

Jeśli czytelnik nadal żywi przekonanie, że jedno ze skrajnych wyjaśnień – genetyczne lub środowiskowe – jest całkowicie słuszne i wyklucza drugie, konkurencyjne podejście, to najwyraźniej nie dość dobrze przedstawiliśmy argumenty którejś ze stron tego sporu. Wydaje się bardzo prawdopodobne, że zarówno geny, jaki środowisko odgrywają istotną rolę. W jakich proporcjach łączą się ze sobą ich wpływy? Tego jeszcze nie wiemy. Wyniki dotychczasowych badań nie umożliwiają podania nawet szacunkowych wielkości.

Nie będzie to kolejna książka, która usiłuje udowodni, że wszystko tkwi w genach. Tak nie jest. Środowisko odgrywa równie ważną rolę jak geny. To, co przeżywają dzieci, kiedy rosną i dojrzewają jest równie ważne jak to, z czym się rodzą¹.

Nawet jeśli jakieś zachowanie jest dziedziczne, to zachowanie danej jednostki kształtuje się wskutek jej rozwoju, a zatem zawiera w sobie środowiskowy czynnik przyczynowy (…). Współczesne rozumienie dziedziczenia fenotypu jako procesu powielania zarówno czynników genetycznych, jaki warunków środowiskowych sugeruje, że (…) tradycje kulturowe – czyli zachowania przejmowane przez dzieci od rodziców – prawdopodobnie mają decydujące znaczenie.

Jeśli wydaje Ci się, że są to tylko nieszkodliwe kompromisy, które dowodzą, iż wszyscy wyrośliśmy już ze sporu: „Natura czy kultura?”, zastanów się nad tym raz jeszcze. Owe cytaty pochodzą z trzech książek wymienianych wśród najbardziej kontrowersyjnych publikacji ostatniego dziesięciolecia. Pierwszy fragment został wyjęty z książki The Bell Curve (Krzywa dzwonowa) Richarda Hermsteina i Charlesa Murraya, którzy twierdzą, że różnica w średniej wysokości ilorazu inteligencji między czarnymi a białymi Amerykanami wynika zarówno z czynników genetycznych, jak i z warunków środowiskowych². Drugi cytat pochodzi z książki The Nurture Assumption (tytuł wydania polskiego: Geny czy wychowanie) autorstwa Judith Rich Harris, która sądzi, że osobowość dzieci kształtuje się pod wpływem genów i środowiska, w jakim dorastają, zatem podobieństwo dzieci do ich rodziców może być częściowo skutkiem ich wspólnego wyposażenia genetycznego, a nie tylko wynikiem wychowawczych oddziaływań rodziców³. Trzeci urywek zaczerpnąłem z książki A Natural History of Rape (Naturalna historia gwałtu) Randy’ego Thornhilla i Craiga Palmera, którzy uważają, że gwałt nie jest wyłącznie wytworem kultury, a jego korzenie tkwią częściowo w naturze męskiej seksualności⁴. Za to, że odwoływali się do kultury i natury, a nie do samej tylko kultury, autorzy ci byli bojkotowani, publicznie piętnowani, zjadliwie krytykowani w prasie, a nawet zostali potępieni w amerykańskim Kongresie. Inni autorzy, którzy ośmielali się wyrażać podobne opinie, padali ofiarą cenzury lub gwałtownych napaści, niektórym z nich grożono również wszczęciem postępowania karnego⁵.

Teza, że natura i środowisko wchodzą ze sobą w interakcje i wspólnie kształtują pewną część ludzkiego umysłu, może się okazać błędna, jednak z pewnością nie jest błaha ani bezdyskusyjna, nawet dzisiaj, w XXI wieku, tysiące lat po tym, jak po raz pierwszy sformułowano ten problem. Kiedy próbujemy wyjaśniać ludzkie myśli i zachowania, samo przypuszczenie, że czynniki dziedziczne odgrywają w nich jakąkolwiek rolę, wciąż jeszcze może szokować. Zdaniem wielu osób uznanie istnienia natury ludzkiej oznacza akceptację rasizmu, seksizmu, wojny, zachłanności, ludobójstwa, nihilizmu, reakcjonizmu politycznego oraz zaniedbywania dzieci i osób pokrzywdzonych przez los. Wszelkie sugestie, że nasz umysł ma pewną wrodzoną strukturę, traktuje się niejako hipotezy, które mogą się okazać niesłuszne, ale jako myśli, których należy unikać, bo są niemoralne.

W tej książce omówię moralne, emocjonalne i polityczne zabarwienie pojęcia natury ludzkiej we współczesnym świecie. Spróbuję odtworzyć bieg historii, który doprowadził do tego, iż zaczęto spostrzegać naturę ludzką jako pojęcie niebezpieczne. Postaram się rozplątać supły moralne i polityczne, które na przestrzeni dziejów zagmatwały tę ideę. Jako autor książki poświęconej naturze ludzkiej nie mogę mieć nadziei, że moja praca nie wzbudzi kontrowersji, jednak nie zamierzałem napisać kolejnej „wstrząsającej” książki, co można często przeczytać w reklamowych notkach na obwolutach. Wbrew przypuszczeniom wielu osób nie próbowałem zestawić skrajnego stanowiska „środowiskowego” ze skrajnym stanowiskiem „genetycznym”, poszukując prawdy, która leży gdzieś pośrodku. W niektórych wypadkach słuszne okazuje się skrajne wyjaśnienie środowiskowe. Oczywistym przykładem jest tu choćby język, którym się posługujemy, innym są być może rasowe i etniczne różnice w wynikach testów. W innych sytuacjach, jak choćby w wypadku niektórych dziedzicznych zaburzeń neurologicznych, należy przyjąć skrajne wyjaśnienie genetyczne. W większości zaś poprawne wyjaśnienie odwołuje się do złożonych interakcji czynników dziedzicznych i środowiskowych. Kultura odgrywa bez wątpienia doniosłą rolę, ale nie mogłaby istnieć bez zdolności umysłowych, które pozwalają ludziom ją tworzyć i sobie przyswajać. W tej książce nie próbuję przekonać czytelnika, że geny są wszystkim, a kultura niczym – przecież nikt w to nie wierzy – ale pragnę dociec, dlaczego skrajne stanowisko (że kultura jest wszystkim) tak często uznaje się za umiarkowane, a poglądy umiarkowane uważa się za skrajne.

Przyjęcie istnienia natury ludzkiej nie pociąga za sobą skutków politycznych, których obawia się tak wiele osób. Nie wymaga na przykład odrzucenia feminizmu ani zaakceptowania obecnego poziomu nierówności społecznych czy przemocy, nie oznacza też, że moralność stanie się fikcją. W większości wypadków postaram się nie opowiadać za konkretnymi rozwiązaniami politycznymi ani nie popierać programu politycznej prawicy bądź lewicy. Sądzę, że kontrowersje natury politycznej niemal zawsze wiążą się z dylematami dotyczącymi konkurencyjnych wartości, a nauka jest w stanie ujawniać te dylematy, choć nie potrafi ich rozwiązać. Postaram się dowieść, że wiele z tych dylematów wynika ze specyficznych właściwości natury ludzkiej. Mam też nadzieję, że dzięki ich wyjaśnieniu nasze zbiorowe wybory (jakiekolwiek by one były) staną się bardziej świadome i oparte na rzetelnej wiedzy. Jeśli w tej książce zamierzam opowiedzieć się za czymkolwiek, to jedynie za uznaniem odkryć dotyczących natury człowieka, które są lekceważone lub zatajane we współczesnych rozważaniach nad ludzką kondycją.

Dlaczego jest takie ważne, abyśmy to wszystko uporządkowali? Zaprzeczanie istnieniu natury ludzkiej przypomina wiktoriańskie zażenowanie w sprawach seksu, ale jest od niego znacznie bardziej niebezpieczne – zniekształca współczesną naukę i oświatę, wypacza dyskusje publiczne i wpływa na nasze życie codzienne. Zgodnie z zasadami logiki jedna sprzeczność może zniekształcić całą grupę twierdzeń i sprzyjać rozprzestrzenianiu się fałszywych treści. W obliczu naukowych i zdroworozsądkowych dowodów istnienia natury ludzkiej dogmat o jej nieistnieniu jest właśnie takim zniekształcającym czynnikiem.

Po pierwsze, doktryna, zgodnie z którą umysł jest czystą tablicą, wypacza badania nad człowiekiem, a tym samym zniekształca publiczne i prywatne decyzje podejmowane na podstawie wyników tych badań. Na przykład wiele systemów wychowawczych opiera się na wynikach badań, które ujawniają korelację między zachowaniami rodziców a zachowaniami dzieci. Dzieci kochających rodziców są pewne siebie, dzieci rodziców autorytatywnych (ani zbyt pobłażliwych, ani zbyt surowych) są dobrze wychowane, dzieci, z którymi rodzice często rozmawiają, mają lepsze umiejętności językowe i tak dalej. Nasuwa się wniosek, że najlepiej wychowują swoje dzieci rodzice kochający, autorytatywni i rozmowni, a jeśli dzieci nie są „udane”, to z pewnością należy winić za to rodziców. Jednakże taki wniosek opiera się na przekonaniu, iż dzieci są czystymi tablicami. Pamiętajmy, że rodzice przekazują dzieciom swoje geny, a nie tylko stwarzają im środowisko domowe. Obserwowane korelacje między rodzicami a dziećmi mogą wynikać po prostu stąd, iż te same geny, które czynią rodziców kochającymi, autorytatywnymi i rozmownymi, sprawiają, że ich dzieci stają się pewne siebie, dobrze wychowane i sprawne językowo. Dopóki nie przeprowadzimy badań z udziałem dzieci adoptowanych (które dostają od rodziców wyłącznie środowisko, a nie geny), uzyskane dotychczas wyniki mogą oznaczać, że jedyną przyczyną obserwowanych zależności są geny, wychowanie lub dowolna kombinacja tych dwóch czynników. A jednak badacze niemal za każdym razem przyjmują najbardziej skrajne stanowisko, uznając, że to oddziaływania wychowawcze rodziców są wyłączną przyczyną owych korelacji.

Tabu dotyczące natury ludzkiej nie tylko zawęziło pole widzenia badaczy, ale także zmieniło jakiekolwiek rozważania na ten temat w herezję, którą należy natychmiast ukrócić. Niektórzy autorzy tak rozpaczliwie odpychają od siebie wszelką myśl o wrodzonej konstrukcji psychicznej człowieka, że zupełnie zapominają o logice i przyzwoitości. Bez wahania lekceważy się najbardziej podstawowe rozróżnienia, takie jak „niektórzy-wszyscy”, „prawdopodobnie-zawsze”, po to by przedstawić naturę ludzką jako pojęcie ekstremistyczne, a tym samym zniechęcić do niego czytelników. Rzetelną analizę często zastępuje się oskarżeniami politycznymi i napaściami osobistymi. Wskutek tego skażenia klimatu intelektualnego nie dysponujemy dziś narzędziami niezbędnymi do badania ważnych problemów dotyczących natury ludzkiej, chociaż w świetle najnowszych odkryć naukowych owe kwestie stają się coraz bardziej palące.

Zaprzeczanie istnieniu natury ludzkiej wykroczyło poza mury uniwersytetów i doprowadziło do zerwania związku między światem nauki a zdrowym rozsądkiem. Po raz pierwszy wpadłem na pomysł napisania tej książki, kiedy zacząłem kolekcjonować zdumiewające wypowiedzi uczonych i krytyków społecznych na temat plastyczności ludzkiego umysłu. A oto kilka z owych twierdzeń: mali chłopcy kłócą się i biją, ponieważ się ich do tego zachęca; dzieci lubią słodycze, bo rodzice dają je im w nagrodę za jedzenie warzyw; nastolatki zaczynają rywalizować pod względem urody i modnych ubrań pod wpływem konkursów ortograficznych i olimpiad naukowych; mężczyźni uważają, że celem uprawiania seksu jest orgazm, ponieważ tak właśnie ich wychowano. Problem polega nie tylko na niedorzeczności owych tez, ale także na tym, że ich autorzy najwyraźniej nie zdawali sobie sprawy z faktu, iż wygłaszają opinie, które można z łatwością podważyć, kierując się wyłącznie zdrowym rozsądkiem. Przypomina to mentalność sekty religijnej, w której najbardziej fantastyczne przekonania uznaje się za dowody pobożności. Takie podejście nie może współistnieć z szacunkiem dla prawdy. Sądzę, że to właśnie owa mentalność przyczyniła się do powstania niektórych spośród niefortunnych nowych trendów w nauce. Jednym z nich jest deklarowany przez wielu uczonych brak szacunku dla takich pojęć, jak prawda, logika czy dowód. Inny polega na sprzeczności między publicznymi wypowiedziami badaczy a ich prawdziwymi przekonaniami. Trzeci trend to nieunikniona reakcja na dwa poprzednie – kultura „niepoprawnych politycznie” prowokatorów, którzy bezlitośnie szydzą z antyintelektualizmu i obłudy, ośmieleni świadomością faktu, że elity intelektualne straciły wiarygodność w oczach opinii publicznej.

Wreszcie, zaprzeczanie istnieniu natury ludzkiej nie tylko wypacza świat naukowców i krytyków społecznych, ale też wywiera niekorzystny wpływ na codzienne życie zwykłych ludzi. Teoria, zgodnie z którą własne dzieci można kształtować jak glinę, narzuciła rodzicom nienaturalne, a czasem nawet okrutne metody wychowawcze. Zniekształciła wybory dokonywane przez matki próbujące pogodzić różne role życiowe i spotęgowała cierpienia rodziców, których dzieci nie spełniły pokładanych w nich nadziei. Przekonanie, że ludzkie gusty są plastycznymi preferencjami kulturowymi, skłoniło urbanistów do zlekceważenia naszego upodobania do ozdób, naturalnego światła i ludzkiej skali, zmuszając miliony ludzi do zamieszkania w szarych betonowych blokach. Romantyczna idea, że wszelkie zło jest wytworem społeczeństwa, doprowadziła do wypuszczenia na wolność niebezpiecznych psychopatów, którzy wkrótce po opuszczeniu więzienia zaczęli mordować kolejne niewinne ofiary. Ponadto przekonanie, że ludzkość można przemodelować dzięki prowadzonym na wielką skalę projektom inżynierii społecznej, stało się przyczyną niektórych spośród najokrutniejszych zbrodni w historii naszego gatunku.

Moja argumentacja będzie w znacznej mierze chłodna i analityczna – postaram się dowieść, że zgodnie z zasadami logiki uznanie istnienia natury ludzkiej nie pociąga za sobą negatywnych konsekwencji, których obawia się tak wiele osób, ale nie będę próbował ukryć pozytywnego wydźwięku przedstawionych w tej książce argumentów. Jak pisał Czechow, „człowiek stanie się lepszy, jeśli pokażemy go takim, jaki jest”. Nowe badania nad naturą człowieka mogą nam więc utorować drogę do realistycznego humanizmu, opartego na rzetelnej wiedzy biologicznej. Ujawniają one psychiczną jedność naszego gatunku, ukrytą pod powierzchownymi różnicami w wyglądzie zewnętrznym i w rozmaitości kultur. Pozwalają nam docenić zdumiewającą złożoność ludzkiego umysłu, nad którą zwykle się nie zastanawiamy właśnie dlatego, że nasz umysł działa tak sprawnie. Odkrywają i wyjaśniają intuicyjne przekonania moralne, które możemy wprowadzić w życie, aby polepszyć swój los. Dają nam nadzieję na bardziej naturalne związki z innymi, zachęcając nas do kierowania się rzeczywistymi uczuciami innych ludzi, a nie tym, co – zgodnie z jakąś teorią – powinni czuć. Oferują nam papierek lakmusowy, za którego pomocą będziemy mogli niezawodnie rozpoznawać cierpienie i prześladowanie, demaskując pozornie przekonujące uzasadnienia preparowane przez tych, którzy mają władzę. Dzięki nim możemy przejrzeć na wylot zamysły samozwańczych reformatorów społecznych, którzy próbują nas uwolnić od tego, co sprawia nam przyjemność. Pozwalają nam spojrzeć w nowy, pełen uznania sposób na osiągnięcia demokracji i państwa prawa. Wreszcie, wzmacniają przesłanie artystów i filozofów, którzy od tysięcy lat snują refleksje nad ludzką kondycją.

Nigdy dotąd szczera dyskusja nad naturą ludzką nie była tak potrzebna i aktualna. W ciągu XX stulecia wielu intelektualistów próbowało opierać zasady przyzwoitości na dość kruchych podstawach, przyjmując słabo udokumentowane założenia – na przykład, że istoty ludzkie są identyczne pod względem biologicznym, nie mają niegodziwych motywów i mogą dokonywać całkowicie wolnych wyborów. Najnowsze odkrycia dotyczące ludzkiego umysłu, mózgu, genów i ewolucji podają dzisiaj w wątpliwość słuszność tych twierdzeń. Już samo zakończenie projektu odczytania ludzkiego genomu, które być może pozwoli nam w niewyobrażalnym dotąd stopniu zrozumieć genetyczne podstawy intelektu i emocji, należy potraktować jako sygnał alarmowy. Podważając doktrynę, która zaprzecza istnieniu natury ludzkiej, nowe odkrycia naukowe stawiają przed nami niemałe wyzwanie. Jeśli nie chcemy odrzucić takich wartości, jak pokój czy równość, ani zrezygnować z nauki i poszukiwania prawdy, to musimy oddzielić owe wartości od twierdzeń na temat naszej konstrukcji psychicznej, które prawdopodobnie okażą się fałszywe.

Napisałem tę książkę dla osób, które zastanawiają się, dlaczego natura ludzka stała się nienaruszalnym tabu, i chciałyby się dowiedzieć, czy fakty, które podważają owo tabu, są rzeczywiście niebezpieczne, czy tylko słabo poznane. Napisałem ją dla osób, które pragnęłyby poznać wyłaniający się z najnowszych badań portret naszego gatunku, a także jego oficjalną krytykę. Napisałem ją dla tych, którzy podejrzewają, że wskutek traktowania natury ludzkiej jako tabu nie jesteśmy dzisiaj w pełni przygotowani do zmierzenia się z coraz bardziej palącymi problemami. Wreszcie, napisałem ją dla osób, które zdają sobie sprawę z faktu, że badania nad umysłem, mózgiem, genami i procesami ewolucji nieodwracalnie zmieniają nasz obraz samych siebie, i które zadają sobie pytanie, czy wskutek owej zmiany cenne dla nas wartości zanikną, przetrwają, czy może (jak postaram się dowieść) jeszcze się umocnią.

–––––

Chciałbym wyrazić wdzięczność dla przyjaciół i współpracowników, którzy na niezliczone sposoby pomogli mi udoskonalić tę książkę. Helena Cronin, Judith Rich Harris, Geoffrey Miller, Orlando Patterson i Donald Symons dokonali głębokiej, wnikliwej analizy wszystkich jej aspektów i mogę tylko mieć nadzieję, że ostateczna wersja mojej książki sięga pułapu ich wiedzy i mądrości. Bezcennych wskazówek udzielili mi również Ned Block, David Buss, Nazli Choucri, Leda Cosmides, Denis Dutton, Michael Gazzaniga, David Geary, George Graham, Paul Gross, Marc Hauser, Owen Jones, David Kemmerer, David Lykken, Gary Marcus, Roslyn Pinker, Robert Plomin, James Rachels, Thomas Sowell, John Tooby, Margo Wilson i William Zimmerman. Dziękuję także kolegom, którzy zrecenzowali rozdziały dotyczące bliskich im dziedzin: Joshowi Cohenowi, Richardowi Dawkinsowi, Ronaldowi Greenowi, Nancy Kanwisher, Lawrence’owi Katzowi, Glennowi Loury’emu, Pauline Maier, Anicie Patterson, Mrigance Sur oraz Miltonowi J. Wilkinsonowi.

Dziękuję wielu innym osobom za udzielenie mi cennych informacji bądź przekazanie sugestii, które znalazły swoje miejsce w tej książce. Byli to: Mahzarin Banaji, Chris Bertram, Howard Bloom, Thomas Bouchard, Brian Boyd, Donald Brown, Jennifer Campbell, Rebecca Cann, Susan Carey, Napoleon Chagnon, Martin Daly, Irven DeVore, Dave Evans, Jonathan Freedman, Jennifer Ganger, Howard Gardner, Tamar Gendler, Adam Gopnik, Ed Hagen, David Housman, Tony Ingram, William Irons, Christopher Jencks, Henry Jenkins, Jim Johnson, Erica Jong, Douglas Kenrick, Samuel Jay Keyser, Stephen Kosslyn, Robert Kurzban, George Lakoff, Eric Lander, Loren Lomasky, Martha Nussbaum, Mary Parlee, Larry Squire, Wendy Steiner, Randy Thornhill, James Watson, Torsten Wiesel i Robert Wright.

Zagadnienia omówione w tej książce przedstawiono najpierw w trakcie spotkań, których uczestnicy – zarówno gospodarze, jak i publiczność – przekazali mi bezcenne informacje zwrotne. Chciałbym tu wymienić takie amerykańskie instytucje i wydarzenia, jak: Ośrodek Bioetyki na Uniwersytecie w Pensylwanii, sympozjum „Poznanie, mózg i sztuka” w Getty Research Institute, konferencję poświęconą rozwojowej genetyce behawioralnej na Uniwersytecie w Pittsburghu, Towarzystwo Badania Zachowań i Ewolucji Człowieka, Projekt Humanistycznego Przywództwa (Humane Leadership Project) na Uniwersytecie w Pensylwanii, Instytut Problemów Rasowych i Społecznych na Uniwersytecie Bostońskim, Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych w MIT (Massachusetts Institute of Technology), program badań neurobiologicznych w Instytucie Neurobiologii, Szczyt Psychologii Pozytywnej, Towarzystwo Ewolucyjnej Analizy Prawa oraz Wykłady Tannera na temat ludzkich wartości na Uniwersytecie Yale.

Chciałbym podziękować zespołowi Massachusetts Institute of Technology za stworzenie wspaniałej atmosfery naukowej i badawczej, a także Mrigance Sur, kierującej Katedrą Badań nad Mózgiem i Poznaniem, Robertowi Silbeyowi, dziekanowi Wydziału Nauk Przyrodniczych, Charlesowi Vestowi, rektorowi MIT, oraz wielu kolegom i studentom tej uczelni za ich nieocenioną pomoc. John Bearley, bibliotekarz z Teuber Library, wyszukiwał materiały naukowe i odpowiedzi na nawet najbardziej niejasne pytania. Dziękuję także za finansowe wsparcie programu MacVicar Faculty Fellows w MIT oraz katedry Petera de Florez. Moje badania nad językiem są finansowane przez grant NIH HD 18381.

Wendy Wolf z wydawnictwa Viking Penguin i Stefan McGrath z Penguin Books udzielali mi doskonałych rad i dodawali otuchy w początkowej fazie pracy nad książką. Dziękuję im oraz moim agentom – Johnowi Brockmanowi i Katince Matson – za wszystko, co uczynili dla tej książki. Bardzo się cieszę, że Katya Rice zgodziła się dokonać redakcji językowej (było to nasze piąte wspólne przedsięwzięcie).

Serdecznie dziękuję mojej rodzinie – Pinkerom, Boodmanom i Sub-biah-Adamsom – za ich miłość i wsparcie. Wyrażam szczególną wdzięczność dla mojej żony, Ilavenil Subbiah, za jej mądre rady i pełne miłości słowa otuchy.

Dedykuję tę książkę czterem osobom, które są moimi bliskimi przyjaciółmi, a jednocześnie niewyczerpanymi źródłami inspiracji naukowej: Donaldowi Symonsowi, Judith Rich Harris, Ledzie Cosmides i Johnowi Tooby’emu.

CZĘŚĆ I
CZYSTA TABLICA, SZLACHETNY
DZIKUS I DUCH W MASZYNIE

Każdy z nas ma własną teorię natury ludzkiej. Wszyscy musimy przewidywać zachowania innych ludzi, a to oznacza, że potrzebujemy teorii wyjaśniających przyczyny ludzkich działań. Niepisana teoria natury ludzkiej, zgodnie z którą przyczyną zachowań są myśli i uczucia, jest głęboko zakorzeniona w naszym sposobie spostrzegania innych ludzi. Wprowadzamy tę teorię w życie, wnikając we własne umysły i zakładając, że otaczający nas ludzie są do nas podobni, a także obserwując zachowania innych i formułując uogólnione wnioski na ich temat. Część idei i przekonań czerpiemy bezpośrednio z intelektualnego klimatu naszych czasów – ze specjalistycznej wiedzy ekspertów i z potocznej mądrości zwykłych ludzi.

Przyjęta przez nas teoria natury ludzkiej w dużej mierze wpływa na nasze życie. Sięgamy po nią, kiedy chcemy przekonać do czegoś innych lub im zagrozić, powiedzieć im prawdę bądź ich oszukać. Ta teoria podpowiada nam, jak dbać o swoje małżeństwo, wychowywać dzieci i kontrolować własne zachowania. Jej założenia dotyczące uczenia się stanowią podstawę naszej polityki edukacyjnej, a jej tezy odnoszące się do motywacji determinują politykę gospodarczą i prawną oraz sposoby przeciwdziałania przestępczości. Teoria ta określa, co przychodzi ludziom bez trudu, co mogą osiągnąć tylko dzięki ogromnemu wysiłkowi lub wyrzeczeniom, a co jest dla nich zupełnie nieosiągalne, a przez to wpływa na wyznawane przez nas wartości – determinuje ona nasze przekonania na temat tego, do czego możemy dążyć jako jednostki i jako społeczności. Konkurencyjne teorie natury ludzkiej są wplecione w różne style życia i rozmaite systemy polityczne. To one stanowiły źródło wielu konfliktów targających ludzkością na przestrzeni dziejów.

Od tysięcy lat najważniejsze teorie natury ludzkiej wywodzą się z religii⁶. Na przykład tradycja judeochrześcijańska wyjaśnia znaczną część zagadnień, które badają współcześni biolodzy i psychologowie. Ludzie zostali stworzeni na obraz i podobieństwo Boga i nie są spokrewnieni ze zwierzętami⁷. Kobiety wywodzą się od mężczyzn i mają być im posłuszne⁸. Dusza (umysł) jest substancją niematerialną, obdarzoną zdolnościami, jakich nie ma żaden obiekt czysto fizyczny, i nie przestaje istnieć, kiedy ciało umiera⁹. Dusza składa się z kilku elementów, takich jak zmysł moralny, zdolność do kochania, umiejętność rozumowania, pozwalająca stwierdzić, czy dany czyn jest zgodny z ideałem dobra, oraz zdolność do podejmowania decyzji, która umożliwia dokonywanie wyboru zachowań. Co prawda ludzkiej zdolności do podejmowania decyzji nie ograniczają prawa przyczynowo-skutkowe, ale człowiek ma wrodzoną skłonność do wybierania grzechu. Nasze zdolności poznawcze i percepcyjne działają sprawnie, ponieważ Bóg wszczepił w nie ideały, które przystają do rzeczywistości, a także dlatego, że On sam koordynuje ich działanie z wydarzeniami zachodzącymi w świecie zewnętrznym. Zdrowie psychiczne osiągamy wtedy, kiedy realizujemy Boskie zamiary, wybieramy dobro i żałujemy za grzechy oraz miłujemy Boga i bliźnich.

Teoria judeochrześcijańska opiera się na wydarzeniach opisanych w Piśmie Świętym. Wiemy, że dusza ludzka nie ma nic wspólnego z „duszami” zwierząt, bo według Biblii ludzie zostali stworzeni niezależnie od zwierząt. Wiemy, że kobiety pochodzą od mężczyzn, ponieważ w biblijnej opowieści o stworzeniu kobiety Ewa powstała z żebra wyjętego z boku Adama. Możemy przypuszczać, że ludzkie decyzje nie mogą być nieuniknionymi następstwami jakiejś przyczyny, gdyż Bóg obarczył Adama i Ewę odpowiedzialnością za zjedzenie owocu z Drzewa Wiadomości Dobrego i Złego, co sugeruje, że mogli oni dokonać innego wyboru. Dominacja mężczyzn nad kobietami jest karą za nieposłuszeństwo Ewy, a grzech pierwszych ludzi przechodzi z pokolenia na pokolenie.

Koncepcja judeochrześcijańska pozostaje najpopularniejszą teorią natury ludzkiej w Stanach Zjednoczonych. Według najnowszych badań 76% Amerykanów wierzy w biblijną opowieść o stworzeniu świata, 79% żywi przekonanie, że biblijne cuda rzeczywiście się wydarzyły, 76% wierzy w anioły, diabła oraz inne istoty niematerialne, 67% uważa, że w jakiejś postaci będzie istnieć po śmierci, a zaledwie 15% sądzi, że Darwinowska teoria ewolucji najtrafniej wyjaśnia pojawienie się człowieka na Ziemi¹⁰. Politycy prawicowi jawnie popierają teorię religijną, a żaden z przedstawicieli głównego nurtu politycznego nie ośmieliłby się publicznie jej zakwestionować. Jednakże współczesne badania w dziedzinie kosmologu, genealogii, biologii i archeologu prowadzą do jednoznacznych wniosków – nikt, kto dysponuje choćby podstawową wiedzą naukową, nie może wierzyć w to, że biblijna historia stworzenia rzeczywiście się wydarzyła. Dlatego większość uczonych, dziennikarzy, analityków społecznych oraz innych intelektualistów nie opowiada się dziś otwarcie za judeochrześcijańską teorią natury ludzkiej.

Każde społeczeństwo musi się jednak posługiwać jakąś teorią natury ludzkiej, a przedstawiciele głównego nurtu współczesnego życia intelektualnego odwołują się do innego (niereligijnego) wyjaśnienia. Choć tę teorię rzadko formułuje się wprost bądź otwarcie popiera, to jednak leży ona u podstaw wielu przekonań i rozwiązań politycznych. Bertrand Russell pisał: „Każdy z nas jest otoczony całą chmarą przekonań, które dodają nam otuchy. Dokądkolwiek się udajemy, owe przekonania towarzyszą nam niby muchy w letni dzień”. W wypadku współczesnych intelektualistów wiele z tych przekonań odnosi się do psychologii i związków społecznych. Odtąd będę nazywał owe przekonania doktryną czystej tablicy. Głosi ona, że ludzki umysł nie ma żadnej przyrodzonej struktury, a zatem może zostać zapisany dowolnymi treściami przez społeczeństwo lub przez nas samych.

Owa teoria natury ludzkiej – a raczej pogląd, że natura ludzka w zasadzie nie istnieje – jest głównym tematem niniejszej książki. Podobnie jak systemy religijne zawierają jakąś teorię natury ludzkiej, tak teorie natury ludzkiej przejmują niektóre funkcje religii, a doktryna czystej tablicy stała się świecką religią współczesnego intelektualizmu. Uważa się ją za źródło wartości, dlatego fakt, że u jej podstaw leży wiara w cud – czyli w to, że złożony ludzki umysł może powstać z niczego – nie jest uznawany za argument, który mógłby ją podważyć. Wysuwane przez sceptyków i naukowców wątpliwości co do trafności tej teorii spowodowały u niektórych jej wyznawców kryzys wiary, a innych skłoniły do przypuszczenia gwałtownych ataków – podobnych do tych, których ofiarą padali w przeszłości heretycy i niewierni. Jestem przekonany, że tak jak wiele tradycji religijnych ostatecznie odparło pozorne zagrożenia ze strony nauki (na przykład rewolucyjne teorie Kopernika i Darwina), tak i nasze wartości będą trwały jeszcze długo po obaleniu teorii czystej tablicy.

Niniejsza (Pierwsza) część tej książki przedstawia rozwój doktryny czystej tablicy we współczesnym życiu intelektualnym oraz nowe spojrzenie na naturę i kulturę człowieka, które nasuwa coraz więcej wątpliwości co do trafności tej teorii. W kolejnych częściach przyjrzymy się niepokojowi, jaki budzą w ludziach owe wątpliwości (część II), oraz dowiemy się, jak można złagodzić ten niepokój (część III). Następnie zastanowimy się, w jaki sposób wzbogacona koncepcja natury ludzkiej może pomóc nam w pełniejszym zrozumieniu języka, myślenia, życia społecznego i moralności (część IV) i jak może rozstrzygnąć kontrowersje dotyczące polityki, przemocy, płci, wychowywania dzieci oraz nauk humanistycznych (część V). Wreszcie, spróbuję dowieść, że nieunikniony upadek teorii czystej tablicy jest mniej niepokojący i pod wieloma względami mniej rewolucyjny, niż to się wydaje na pierwszy rzut oka (część VI).

ROZDZIAŁ PIERWSZY
Teoria oficjalna

Termin „czysta tablica” pochodzi od średniowiecznego łacińskiego pojęcia tabula rasa, które oznacza dosłownie: „niezapisana tabliczka”. Autorstwo tego terminu przypisuje się zwykle filozofowi Johnowi Locke’owi (1632-1704), chociaż w rzeczywistości ów myśliciel posługiwał się inną metaforą. Oto słynny fragment jego dzieła – Rozważań dotyczących rozumu ludzkiego (1690, wyd. polskie 1955):

Załóżmy zatem, że umysł jest, jak to się mówi, czystą kartą, nie zapisaną żadnymi znakami, że nie ma on idei; jak się dochodzi do tego, że się je zdobywa? Skąd ten ogromny zapas obrazów, niemal nieskończenie różnorodnych, którymi nieustannie czynna, nieograniczona wyobraźnia ludzka zapełnia umysł? Skąd się bierze w umyśle cały materiał dla rozumu i wiedzy? Odpowiadam na to jednym słowem: z doświadczenia¹¹.

Locke krytykował teorie idei wrodzonych, zgodnie z którymi ludzie przychodzą na świat wyposażeni w matematyczne ideały, wieczne prawdy i pojęcie Boga. Sformułowana przez niego teoria alternatywna – zwana empiryzmem – miała być zarówno teorią ludzkiej psychiki, wyjaśniającą funkcjonowanie umysłu, jak i teorią epistemologii, tłumaczącą, w jaki sposób dochodzimy do prawdy. Oba te cele zainspirowały Locke’a do stworzenia nowej filozofii politycznej, często uznawanej za podstawę współczesnej demokracji liberalnej. Locke kwestionował dogmatyczne uzasadnienia politycznego status quo, takie jak autorytet Kościoła czy boskie prawa królów, które dotąd uważano za prawdy niepodważalne.

Twierdził, że należy stworzyć zupełnie nowy ład społeczny, oparty na wzajemnym przyzwoleniu, uzyskanym na podstawie powszechnie dostępnej wiedzy. Ponieważ idee wywodzą się z doświadczenia, a to jest odmienne u różnych osób, rozbieżność opinii wynika nie z tego, że jeden umysł jest tak sprawny, iż może pojąć prawdę, a drugi jest ułomny, ale z tego, że te dwa umysły mają inną historię. Różnice należy zatem akceptować, a nie usuwać. Zaproponowane przez Locke’a pojęcie czystej tablicy umniejszyło także znaczenie dziedzicznej przynależności do rodów królewskich i do arystokracji. Członkowie najwyższych warstw społecznych nie mogli już sobie przypisywać wrodzonej mądrości i cnoty, skoro ich umysły były w chwili narodzin równie czyste, jak umysły wszystkich innych ludzi. Teoria Locke’a godziła również w instytucję niewolnictwa, bo od tej pory niewolników nie można było spostrzegać jako z natury gorszych bądź podległych.

W poprzednim stuleciu doktryna czystej tablicy w znacznym stopniu zdeterminowała nauki społeczne i humanistyczne. Jak się przekonamy, psychologowie próbowali wyjaśniać wszelkie myśli, uczucia i zachowania za pomocą kilku prostych mechanizmów uczenia się. Przedstawiciele nauk społecznych usiłowali przedstawiać wszystkie obyczaje i układy społeczne jako wynik socjalizowania dzieci przez kulturę, w jakiej żyją – system słów, obrazów, stereotypów, wzorców ról oraz nagród i kar. Wiele pojęć, które mogłyby się wydawać naturalne dla ludzkiego sposobu myślenia (takich jak emocje, pokrewieństwo, płeć, choroba, natura czy świat), uznaje się dzisiaj za „wymyślone” lub „skonstruowane społecznie” (a owa lista nieustannie się wydłuża)¹².

Teoria czystej tablicy stała się także świętą księgą polityki i etyki. Zgodnie z tą doktryną wszelkie różnice, które dostrzegamy między rasami, grupami etnicznymi, płciami i poszczególnymi osobami, wynikają nie z różnorodności ich wrodzonej konstrukcji, ale z odmienności doświadczeń. Wystarczy zmienić doświadczenia – reformując metody wychowawcze, edukację, media czy system nagród społecznych – aby zmienić daną osobę. Brak osiągnięć na miarę możliwości, ubóstwo i zachowania antyspołeczne to problemy, które można (a nawet trzeba) rozwiązywać. Wreszcie, dyskryminacja przedstawicieli danej płci czy grupy etnicznej na podstawie rzekomo wrodzonych cech okazuje się po prostu irracjonalna.

Teorii czystej tablicy towarzyszą często dwie inne doktryny, które również zyskały status świętości we współczesnym życiu intelektualnym. Autorstwo terminu, którym będę się posługiwał w odniesieniu do pierwszej z nich, przypisuje się zwykle filozofowi Jeanowi-Jacques’owi Rousseau (1712-1778), chociaż w rzeczywistości pochodzi on z opublikowanego w 1670 roku utworu Johna Drydena, The Conquest of Granada (Podbój Granady).

Jestem tak wolny, jakim uczyniła człowieka Natura,

Zanim zapanowało niewolnicze prawo,

Kiedy po leśnych ostępach biegał szlachetny dzikus.

Pojęcie szlachetnego dzikusa ukształtowało się, kiedy europejscy kolonizatorzy odkryli tubylczych mieszkańców obu Ameryk, Afryki i (nieco później) Oceanii. Odzwierciedla ono przekonanie, że w naturalnym stanie ludzi cechuje bezinteresowność, łagodność i beztroska, a plagi, takie jak chciwość, lęk czy przemoc, są wytworem cywilizacji. W roku 1755 Rousseau pisał:

(…) mógł ten i ów wywnioskować pośpiesznie, że człowiek jest z natury okrutny i że, by go obłaskawić, potrzebne są rządy prawa; gdy tymczasem nic naprawdę łagodniejszego od człowieka w jego stanie pierwotnym. Znajduje się wszak wtedy z woli natury w odległości jednakowej zarówno od tępoty zwierząt, jaki od zgubnej oświaty człowieka żyjącego społecznie (…).

Im bardziej nad tym się zastanawiam, tym wyraźniej widzę, że stan ten najmniej narażony był na przewroty i był dla człowieka najlepszy i że wyszedł zeń człowiek zapewne przez jakiś tylko nieszczęśliwy przypadek, który ze względu na użyteczność powszechną powinien się był nigdy nie zdarzyć. Przykład dzikich, których niemal wszystkich zastaliśmy na tym właśnie szczeblu rozwoju, zdaje się potwierdzać, że przeznaczeniem właściwym rodzaju ludzkiego było zawsze nim pozostać, że stan ten jest prawdziwą młodością świata i że cały postęp późniejszy to już tylko szereg etapów wiodących, jak mogło się wydawać, nie ku udoskonaleniu jednostki, faktycznie zaś ku schyłkowi gatunku¹³.

Pisząc „ten i ów”, Rousseau miał między innymi na myśli Thomasa Hobbesa (1588-1679), który przedstawił obraz odmienny:

Jest więc oczywiste, że gdy ludzie żyją nie mając nad sobą mocy, która by ich wszystkich trzymała w strachu, to znajdują się w stanie, który się zwie wojną; i to w stanie takiej wojny, jak gdyby każdy był w wojnie z każdym innym (…). W takim stanie nie masz miejsca na pracowitość, albowiem niepewny jest owoc pracy; i co za tym idzie, nie masz miejsca na obrabianie ziemi ani na żeglowanie, nie ma bowiem żadnego pożytku z dóbr, które mogą być przywiezione morzem; nie ma wygodnego budownictwa; nie ma narzędzi do poruszania i przesuwania rzeczy, co wymaga wiele siły; nie ma wiedzy o powierzchni ziemi ani obliczania czasu, ani sztuki, ani umiejętności, ani sztuki słowa, ani społeczności. A co najgorsze, jest bezustanny strach i niebezpieczeństwo gwałtownej śmierci. I życie człowieka jest samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie¹⁴.

Hobbes uważał, że ludzie mogą uniknąć tego strasznego losu tylko wtedy, gdy zrezygnują z własnej autonomii i podporządkują się suwerenowi – wszechwładnej jednostce lub zgromadzeniu. Taką jednostkę lub zgromadzenie określił mianem Lewiatana, sięgnąwszy po hebrajską nazwę potwora morskiego, pokonanego przez Jahwe u zarania dziejów.

Wiele zależy od tego, który z owych antropologów teoretyków miał rację. Jeżeli – jak twierdził Rousseau – człowiek jest szlachetnym dzikusem, to wszechwładny Lewiatan nie jest mu potrzebny. Co więcej, zmuszając ludzi do szczegółowego informowania państwa o swojej prywatnej własności – o dobrach, którymi przecież mogliby się dzielić z innymi – Lewiatan sam wywołuje wśród swoich poddanych chciwość i przemoc, nad którymi miał zapanować. Szczęśliwe społeczeństwo jest naszym naturalnym, przyrodzonym prawem, wystarczy tylko pokonać dzielące nas od niego przeszkody instytucjonalne. Jeśli jednak – jak dowodził Hobbes – ludzie są z natury źli, to w najlepszym razie możemy mieć nadzieję na niepewne zawieszenie broni, wymuszone przez policję i wojsko. Te dwie teorie wywierają również wpływ na nasze życie prywatne. Wszystkie dzieci rodzą się jako „dzikusy” (czyli istoty niecywilizowane). Jeżeli dzikusy są z natury łagodne, to wychowywanie dzieci polega wyłącznie na stworzeniu im możliwości rozwijania wrodzonego potencjału, a źli ludzie są wytworem społeczeństwa, które ich wypaczyło. Jeśli natomiast dzikusy są z natury złe, to wychowywanie dzieci opiera się na dyscyplinie i jest pełne konfliktów, a źli ludzie to osoby ujawniające swoją mroczną stronę, która nie została wystarczająco silnie stłumiona.

Rozprawy filozofów są zawsze bardziej złożone niż przedstawiane w podręcznikach teorie, z którymi się je utożsamia. W rzeczywistości poglądy Hobbesa i Rousseau nie różniły się od siebie aż tak bardzo. Podobnie jak Hobbes, Rousseau żywił (błędne) przekonanie, że dzicy żyją w odosobnieniu, nie znają więzów miłości i lojalności i nie stworzyli żadnej formy przemysłu ani sztuki (co więcej, Rousseau okazał się może nawet bardziej hob-besowski od samego Hobbesa, twierdząc, że dzicy nie mają własnego języka). Hobbes wyobrażał sobie Lewiatana (i dokładnie w taki sposób przedstawił go w swoim dziele) jako uosobienie woli zbiorowości, która została mu przekazana na mocy swoistego kontraktu społecznego. Najsłynniejsze dzieło Rousseau nosi tytuł Umowa społeczna, a autor wzywa w nim czytelników, aby podporządkowali swoje cele tak zwanej „woli powszechnej”.

Jednak pomimo tych zbieżności Hobbes i Rousseau nakreślili dwa odmienne obrazy naturalnego stanu człowieka, które inspirowały myślicieli w następnych stuleciach. Nie sposób zaprzeczyć silnemu wpływowi doktryny szlachetnego dzikusa na świadomość współczesnego człowieka. Możemy go dostrzec w charakterystycznym dla naszych czasów uznaniu dla wszystkiego, co naturalne (dla naturalnej żywności, naturalnych leków, naturalnego porodu), a także w nieufności wobec tego, co zostało stworzone przez człowieka, w niepopularności autorytarnych metod wychowywania i kształcenia dzieci oraz w ujmowaniu problemów społecznych jako możliwych do usunięcia wad naszych instytucji, a niejako nieszczęść, które są nierozerwalnie związane z ludzką kondycją.

–––––

Autorstwo innej uświęconej doktryny, która często towarzyszy teorii czystej tablicy, przypisuje się zwykle badaczowi, matematykowi i filozofowi, Kartezjuszowi (René Descartes’owi, 1596-1650):

Zachodzi wielka różnica między duszą a ciałem, taka mianowicie, że ciało jest z natury zawsze podzielne, a dusza jest całkowicie niepodzielna. Wobec tego, gdy zastanawiam się nad nią, to znaczy, gdy zastanawiam się nad samym sobą jako czymś, co jedynie myśli, to nie mogę wyróżnić w sobie żadnych części, lecz poznaję i pojmuję nader jasno, że jestem rzeczą absolutnie pewną i całkowitą. I chociaż wydaje się, że dusza w całości zjednoczona jest z całym ciałem, to jednak gdyby odjęto mi nogę, rękę czy jakąś inną część ciała, to przecież rozumiem dobrze, iż niczego przez to nie odcięto by z mojej duszy. Ponadto nie można poprawnie nazwać częściami duszy zdolności chcenia, spostrzegania czy rozumienia, ponieważ to ta sama dusza w całości chce, w całości spostrzega i rozumie itd. Całkiem odwrotnie jest natomiast w przypadku rzeczy cielesnych i przestrzennych, gdyż nie mogę sobie wyobrazić żadnej, choćby nie wiem jak małej, której w myśli nie mógłbym z łatwością rozłożyć na kawałki.

(…) Już to wystarczy, by pouczyć mnie, że umysł czy dusza człowieka jest całkowicie różna od ciała, jeśli jeszcze miałbym tego nie wiedzieć dość dobrze skądinąd¹⁵.

Ponad trzysta lat później godną zapamiętania nazwę nadał tej doktrynie jeden z jej krytyków, filozof Gilbert Ryle (1900-1976):

Istnieje pewna doktryna dotycząca natury i miejsca umysłu, która przyjęła się do tego stopnia wśród specjalistów, a nawet i wśród laików, że zasługuje na miano teorii oficjalnej. (…) Ta oficjalna doktryna, wywodząca się przede wszystkim od Kartezjusza, głosi coś w tym rodzaju: z wyjątkiem, być może, idiotów i dzieci w kołyskach, każde ludzkie jestestwo ma zarówno ciało, jak i umysł; w zwykłym biegu rzeczy ciało i dusza poruszają się w jednym zaprzęgu, ale po śmierci ciała umysł zdolny jest nadal istnieć i funkcjonować. Ciała ludzkie znajdują się w przestrzeni fizycznej i podlegają tym samym prawom mechaniki, które rządzą innymi ciałami w przestrzeni. (…) Ale umysły nie znajdują się w przestrzeni, a ich czynności nie podlegają prawom mechaniki (…). Tak przedstawia się w zarysie oficjalna teoria. Będę ją często określał, z umyślnym przejaskrawieniem, jako „dogmat o duchu w maszynie”¹⁶.

Podobnie do doktryny szlachetnego dzikusa, teoria ducha w maszynie powstała częściowo jako odpowiedź na tezy Hobbesa. Zdaniem Hobbesa życie i umysł można wyjaśnić w kategoriach mechaniki. Światło wprawia w ruch nasze nerwy i mózg – właśnie to oznacza pojęcie „widzieć”. Ów ruch może się utrzymywać przez dłuższy czas, podobnie jak w wypadku kilwateru czy drgania szarpniętej struny – właśnie to kryje się pod pojęciem „wyobrażać sobie”. Nasz mózg dodaje i odejmuje „dane ilościowe”, a te operacje noszą nazwę „myślenia”.

Kartezjusz odrzucił pogląd, że ludzki umysł może funkcjonować zgodnie z zasadami fizyki. Według niego zachowania człowieka, a szczególnie mowa, nie mają żadnej przyczyny, lecz są kwestią wolnego wyboru. Zauważył, że w odróżnieniu od naszych ciał i innych obiektów fizycznych, ludzka świadomość nie wydaje się ani podzielna, ani rozmieszczona w przestrzeni. Sądził, iż nie możemy wątpić w istnienie naszych umysłów, a co więcej, nie możemy wątpić w to, że jesteśmy naszymi umysłami – sam akt myślenia bowiem dowodzi istnienia umysłu. Możemy jednak wątpić w istnienie naszych ciał, ponieważ potrafimy sobie wyobrazić, że jesteśmy niematerialnymi duchami, które tylko śnią lub majaczą o swoim wcieleniu.

Kartezjusz dostrzegał również w owym dualizmie (czyli w przekonaniu, że umysł jest innym rodzajem bytu niż ciało) pewną korzyść moralną. Pisał: „(…) nie ma drugiego takiego [błędu], który by bardziej oddalał słabe umysły od prostej drogi cnoty, jak wyobrażenie, że dusza zwierząt jest tej samej natury, co nasza i że wskutek tego po tym życiu nie mamy się ani spodziewać, ani obawiać niczego więcej niż muchy lub mrówki”¹⁷. Ryle w taki sposób wyjaśniał dylemat Kartezjusza:

Gdy Galileusz pokazał, że jego metody badań naukowych potrafią dostarczyć teorii mechanicystycznej, która by odnosiła się do wszystkich rzeczy znajdujących się w przestrzeni, Kartezjusz stanął wobec dwóch przeciwstawnych sobie motywów. Jako genialny człowiek nauki mógł tylko przyklasnąć postulatom mechaniki, ale jako człowiek usposobiony religijnie i moralnie nie mógł przyjąć, jak przyjął Hobbes, przygnębiającego dalszego ciągu, że – mianowicie – człowiek różni się od mechanizmu zegarowego tylko stopniem złożoności¹⁸.

Rzeczywiście, dość nieprzyjemnie jest myśleć o sobie jako zwykłych przekładniach i sprężynach. Maszyny są bezduszne, bezwolne, przeznaczone do tego, aby ich używać. Ludzie mają uczucia, godność i prawa, a przy tym mają nieskończoną wartość. Maszyna służy jakimś prozaicznym celom, takim jak mielenie ziarna czy ostrzenie ołówków. Istota ludzka ma wyższe cele, takie jak miłość, oddawanie czci Bogu, dobra praca czy tworzenie wiedzy i piękna. Zachowanie maszyn determinują niepodważalne prawa fizyki i chemii. Człowiek wybiera swoje zachowania. Możliwość dokonywania wyboru oznacza wolność, a ta niesie ze sobą optymizm co do naszej przyszłości. Możliwość dokonywania wyboru pozwala nam również uznawać ludzi za odpowiedzialnych za swoje czyny. Wreszcie, jeśli umysł jest czymś odrębnym od ciała, to może istnieć także po śmierci owej doczesnej powłoki, a zatem nasze myśli i przyjemności nie zgasną pewnego dnia na zawsze.

Jak już wspomniałem, większość Amerykanów nadal wierzy w nieśmiertelną duszę, zbudowaną z jakiejś niematerialnej substancji, która może się oddzielić od ciała. Nawet osoby, które nie wyznają tego poglądu w dokładnie takiej formie, są przekonane, że musi być w nas coś więcej niż tylko elektryczne i chemiczne czynności mózgu. Wolny wybór, godność i odpowiedzialność to niezwykłe dary, które odróżniają człowieka od reszty wszechświata i wydają się nie przystawać do myśli, że jesteśmy tylko skupiskami cząsteczek. Próby wyjaśniania ludzkich zachowań w kategoriach mechaniki krytykuje się zwykle jako „redukcjonistyczne” bądź „deterministyczne”. Krytycy rzadko uświadamiają sobie dokładne znaczenie tych słów, ale wszyscy wiedzą, że odnoszą się one do czegoś negatywnego. Dychotomia umysł-ciało ujawnia się także w naszych codziennych rozmowach, na przykład wtedy, kiedy radzimy komuś, żeby „ruszył głową”, kiedy „wychodzimy z siebie” albo kiedy mówimy o „ciele Piotra”, czy raczej – w tym kontekście – o „mózgu Piotra”, co sugeruje, że Piotr jest właścicielem owego mózgu i w jakiś sposób pozostaje od niego odrębny. Dziennikarze spekulują czasami na temat „przeszczepów mózgu”, chociaż powinni je raczej nazywać „przeszczepami ciała”, bo – jak zauważył filozof Dan Dennett – jest to jedyna operacja przeszczepienia organu, w której wypadku lepiej być dawcą niż biorcą.

Doktryny czystej tablicy, szlachetnego dzikusa i ducha w maszynie, czyli – jak nazywają je filozofowie – empiryzm, romantyzm i dualizm, są od siebie niezależne w sensie logicznym, lecz w praktyce często pojawiają się razem. Jeżeli tablica jest czysta, to – w najprostszym ujęciu – nie ma skłonności ani do dobrych, ani do złych uczynków. Jednakże dobro i zło są asymetryczne – istnieje więcej sposobów krzywdzenia innych niż pomagania im, a złe uczynki szkodzą ludziom bardziej, niż czyny cnotliwe poprawiają ich los. Czysta tablica zadziwia nas zatem przede wszystkim dlatego, że nie jest zdolna do wyrządzania innym krzywdy, a nie dlatego, że nie potrafi czynić dobra. Rousseau nie wierzył dosłownie w czystą tablicę, ale był przekonany, że złe zachowania są wynikiem uczenia się i socjalizacji¹⁹. „Ludzie są źli – pisał – smutne doświadczenie codzienne zwalnia tu z obowiązku dowodu”²⁰. Źródło owej nikczemności tkwi jednak w społeczeństwie: „Nie ma wrodzonej przewrotności w sercu ludzkim, nie ma w nim ani jednego występku, o którym nie można by powiedzieć, jak i którędy się tam dostał”²¹. Jeśli metafory, których używamy w mowie potocznej, mogą służyć jako wiarygodne wskazówki, to wszyscy – podobnie jak Rousseau – kojarzymy czystość z cnotą, a nie z nicością. Zastanówmy się nad moralnymi konotacjami takich określeń, jak „czysty jak łza”, „nieskazitelny”, „nieposzlakowany”, „nieskalany” czy „bez zmazy”, oraz rzeczowników „plama”, „zmaza” czy „brudy”.

Doktryna czystej tablicy w naturalny sposób współistnieje także z teorią ducha w maszynie, ponieważ czystość tablicy zachęca ducha do tego, by ją nawiedzić. Jeśli duch ma sterować urządzeniem, to fabryka może je wyposażyć w minimalną liczbę części. Duch będzie odczytywał wskaźniki i pociągał za odpowiednie dźwignie, nie potrzeba zatem najnowocześniejszych programów zarządzania, systemu sterowania ani centralnej jednostki przetwarzającej. Im bardziej niemechaniczny byt kieruje ludzkim zachowaniem, tym mniej mechaniki musimy zastosować. Z podobnych przyczyn doktryna ducha w maszynie stanowi dobraną parę z teorią szlachetnego dzikusa. Jeżeli maszyna źle się zachowuje, to możemy obwinić za to ducha, który dokonał wolnego wyboru i zdecydował się na owe nikczemne postępki. Nie musimy więc poszukiwać wad w konstrukcji maszyny.

–––––

Filozofia nie cieszy się dzisiaj szacunkiem. Wielu badaczy używa tego terminu jako synonimu anachronicznych dywagacji. Kiedy jeden z moich kolegów, Ned Block, powiedział ojcu, że zamierza studiować tę dziedzinę, jego ojciec prychnął: „Luft!”, co w języku jidysz oznacza „powietrze”. Słyszałem też dowcip o młodym człowieku, który powiedział matce, że zostanie doktorem filozofii, a ona odrzekła: „To wspaniale! Tylko co to za choroba, ta filozofia?”

Tymczasem rozważania filozofów nie są wcale błahe ani bezprzedmiotowe, a ich oddziaływania mogą trwać przez długie stulecia. Teoria czystej tablicy oraz towarzyszące jej doktryny przenikają tradycyjne przekonania naszej cywilizacji i niejednokrotnie wypływały na powierzchnię w dość nieoczekiwanych miejscach. William Godwin (1756-1835), jeden z twórców liberalnej filozofii politycznej, pisał, że „dzieci są swego rodzaju surowcem, który trafia w nasze ręce”, a ich umysły „są jak arkusze białego papieru”²². Znacznie bardziej złowrogo brzmi przenośnia, za której pomocą Mao Tse-tung uzasadniał swoją radykalną inżynierię społeczną: „Najpiękniejsze wiersze powstają na niezapisanych stronach”²³. Metafora czystej tablicy zainspirowała nawet Walta Disneya, który napisał: „Umysł dziecka jest jak niezapisana książka. W pierwszych latach życia wiele zostanie napisane na jej kartach. Jakość tej literatury będzie wywierała ogromny wpływ na całe dalsze życie dziecka”J. Kalb, „The downtown gospel according to Reverend Billy”, New York Times, 25 lutego 2000.

Locke nie mógł nawet przypuszczać, że pewnego dnia jego słowa doprowadzą do powstania animowanego filmu o przygodach jelonka Bambi (który w zamyśle Disneya miał uczyć dzieci samodzielności), podobnie jak Rousseau nie mógł przewidzieć istnienia księżniczki Pocahontas – idealnej szlachetnej dzikuski. Wydaje się, że duch Rousseau przemówił niedawno słowami autora artykułu wstępnego, opublikowanego z okazji Święta Dziękczynienia w dzienniku „Boston Globe”:

Świat, w którym żyli rdzenni Amerykanie, był bardziej stabilny, szczęśliwszy i mniej barbarzyński niż nasze współczesne społeczeństwo. (…) nie było trudności z pracą, członków społeczności łączyły silne więzy, nie znano problemu uzależnień od substancji odurzających, niemal nie istniała przestępczość. Nawet kiedy plemiona toczyły ze sobą wojny, miały one charakter rytualny i rzadko prowadziły do masowego ludobójstwa. Zdarzały się ciężkie czasy, ale życie tych ludzi było zwykle stabilne i przewidywalne. (…) Ponieważ rdzenni mieszkańcy Ameryki szanowali otaczający ich świat, nie cierpieli z powodu niedoborów wody czy żywności wskutek zanieczyszczenia środowiska bądź wyginięcia niektórych gatunków zwierząt, nie brakowało im też drewna na opał ani materiałów potrzebnych do wytwarzania przedmiotów codziennego użytku – koszy, łodzi czy wigwamów²⁴.

Oczywiście nie brakowało również sceptyków:

Wpływ trzeciej z tych doktryn również nie słabnie w dzisiejszych czasach. W 2001 roku prezydent Stanów Zjednoczonych George W. Bush ogłosił, że amerykański rząd nie będzie finansował badań nad komórkami macierzystymi pochodzącymi z ludzkich embrionów, jeśli wyodrębnienie tych komórek wymagałoby zniszczenia nowych embrionów (polityka rządu dopuszcza badania nad liniami komórek macierzystych, które zostały wcześniej pobrane od żywych embrionów). Przed podjęciem tej decyzji prezydent Bush konsultował się nie tylko z uczonymi, ale także z filozofami i z teologami. Według wielu z nich tego typu badania wiążą się z problemem moralnym, który można ująć w postaci pytania: kiedy w zespół komórek, z którego w przyszłości wyrośnie dziecko, wstępuje dusza? Niektórzy twierdzili, że następuje to już w momencie poczęcia, co oznacza, że w sensie moralnym blastocystę (czyli liczące pięć dni skupisko komórek, z którego pobiera się komórki macierzyste) należy traktować jak istotę ludzką, a jej zniszczenie jest pewną formą morderstwa²⁵. Ten argument okazał się decydujący, co oznacza, że o amerykańskiej polityce dotyczącej być może najbardziej obiecującej technologii medycznej XXI wieku przesądziło rozstrzygnięcie kwestii moralnej, którą przed setkami lat można by sformułować następująco: kiedy duch po raz pierwszy wstępuje w maszynę?

Przedstawiłem tylko niektóre ze sposobów, w jakie doktryny czystej tablicy, szlachetnego dzikusa oraz ducha w maszynie odciskają swe piętno na współczesnym życiu intelektualnym. W następnych rozdziałach przekonamy się, jak mocno na pozór błahe idee filozofów Oświecenia zakorzeniły się w świadomości współczesnego człowieka. Poznamy też najnowsze odkrycia naukowe, które podają owe idee w wątpliwość.

ROZDZIAŁ DRUGI
Modelina

Duński filolog Otto Jespersen (1860-1943) to jeden z najpopularniejszych lingwistów wszech czasów. Czytelnicy nadal chętnie sięgają po jego pełne życia książki, a zwłaszcza po dzieło Growth and Structure of the English Language (Rozwój i struktura języka angielskiego), którego pierwsze wydanie ukazało się w 1905 roku. Chociaż podejście naukowe Jespersena jest bardzo nowoczesne, lektura pierwszych stron jego dzieła przypomina nam, że nie czytamy książki współczesnej:

Za każdym razem, kiedy myślę o języku angielskim i porównuję go z innymi językami, przychodzi mi do głowy to samo określenie – ów język wydaje się zdecydowanie i wyraźnie męski, to jest język dorosłego mężczyzny, język, w którym nie ma niemal nic dziecinnego czy kobiecego (…).

Aby zilustrować tę tezę, przytoczę – na zasadzie kontrastu – przypadkowy fragment tekstu w języku hawajskim: I kona hiki ana aku ilaila ua hookipa ia mai la oia me ke aloha pumehana loa. I dalej w tym stylu – żadne słowo nie kończy się spółgłoską, nigdy nie spotyka się też grupy dwóch lub większej liczby spółgłosek. Czy można wątpić, że nawet jeśli taki język ma przyjemne, melodyjne i pełne harmonii brzmienie, to sprawia wrażenie języka dziecinnego, zniewieściałego? Trudno się spodziewać żywotności i energii po ludziach, którzy się nim posługują. Taki język wydaje się odpowiedni wyłącznie dla mieszkańców słonecznych krain, w których ziemia rodzi wszystkie potrzebne człowiekowi plony niemal bez jego udziału, zatem jego życie nie jest nieustanną walką z naturą oraz z innymi stworzeniami. W nieco mniejszym stopniu odnajdujemy podobną strukturę fonetyczną w takich językach, jak włoski czy hiszpański. Jakże odmienne od nich są nasze języki Północy²⁶.

W kolejnych zdaniach Jespersen kontynuuje tę myśl, wychwalając męskość, trzeźwość i logikę języka angielskiego, a na zakończenie rozdziału stwierdza: „Język jest taki, jak naród, który go używa”.

Współczesnego czytelnika musi uderzać seksizm, rasizm i szowinizm tego wywodu – wypływający z niego wniosek, że kobiety są dziecinne, stereotypowe przypisywanie skolonizowanym plemionom gnuśności, nieuzasadnione wychwalanie kultury, z jakiej pochodzi autor. Równie zadziwiająca wydaje się znikoma wartość naukowa kryteriów, które ów wybitny uczony przyjął w swych rozważaniach. Twierdzenie, że język może być „dorosły” i „męski”, jest tak subiektywne, że staje się niemal bezsensowne. Jespersen bezpodstawnie przypisuje pewną cechę osobowości całemu narodowi, a następnie formułuje dwie teorie – że fonologia odzwierciedla osobowość oraz że ciepły klimat sprzyja gnuśności – nie popierając ich nawet danymi korelacyjnymi, nie mówiąc już o dowiedzeniu związku przyczynowo-skutkowego. Nawet na gruncie uprawianej przezeń dziedziny – lingwistyki – jego rozumowanie jest mało przekonujące. W językach przypominających hawajski pod względem układu samogłosek i spółgłosek w sylabach przekazanie tego samego znaczenia wymaga użycia dłuższych słów niż w angielskim i w podobnych do niego językach. Czy właśnie tego spodziewalibyśmy się po ludziach pozbawionych „żywotności i energii”? Z kolei naszpikowane spółgłoskami angielskie sylaby bywają często połykane bądź niewłaściwie słyszane, czego trudno byłoby oczekiwać od narodu logicznego i systematycznego.

Jednakże najbardziej zaskakujący wydaje się fakt, że Jespersenowi nawet nie przyszło do głowy, iż można się nie zgadzać z jego twierdzeniami. Przyjął za pewnik, że czytelnicy – jak zakładał, mężczyźni posługujący się „naszymi” językami Północy – podzielają jego uprzedzenia. „Czy można wątpić?” – pytał retorycznie. Po takim narodzie „trudno się spodziewać żywotności i energii” – twierdził bezapelacyjnie. Niższość kobiet oraz przedstawicieli innych ras nie wymagała ani uzasadnienia, ani przeprosin.

Przytoczyłem przykład Otto Jespersena, człowieka swojej epoki, aby pokazać, jak bardzo zmieniły się nasze standardy. Zacytowany fragment jego książki jest wybraną losowo próbką życia intelektualnego sprzed stu lat. Równie szokujące wywody można by znaleźć w dziełach niemal wszystkich autorów końca XIX lub początku XX wieku²⁷. Były to czasy, w których biały człowiek wziął na swe barki ciężar przewodzenia „niedawno podbitym posępnym ludom, pół diabłom i pół dzieciom”; czasy, kiedy portowe nabrzeża były pełne kłębiących się tłumów i nędznych szumowin; czasy, w których europejskie mocarstwa kolonialne rzucały sobie mordercze spojrzenia (a czasem otwarcie ze sobą walczyły). Imperializm, imigracja, nacjonalizm i następstwa niewolnictwa aż nadto wyraźnie uwidoczniły różnice między grupami etnicznymi. Niektóre z nich wydawały się światłe i cywilizowane, inne zaś ciemne i zacofane; niektóre broniły się przed zagrożeniami przy użyciu pięści i maczug, inne płaciły za to samo wojsku i policji. Trudno było się oprzeć przyjęciu kuszącego założenia, że mieszkańcy Europy Północnej są najlepiej rozwiniętą rasą, której przeznaczeniem jest panowanie nad innymi ludami. Równie wygodne było przekonanie, że naturalne miejsce kobiet jest w domu, w kościele i przy dzieciach. Na dowód słuszności tego poglądu przytaczano rezultaty „badań”, z których wynikało, że praca umysłowa szkodzi fizycznemu i psychicznemu zdrowiu kobiety.

Również uprzedzenia rasowe ukrywały się pod płaszczykiem nauki. Zwykle błędnie interpretowano teorię ewolucji Darwina jako wyjaśnienie postępu intelektualnego i moralnego, a nie sposobu, w jaki organizmy żywe przystosowują się do swoich nisz ekologicznych. Sądzono zatem, że rasy inne niż biała są na ewolucyjnej drabinie szczeblami pośrednimi pomiędzy małpami człekokształtnymi a Europejczykami. Co gorsza, jeden z uczniów Darwina, Herbert Spencer, napisał, że naiwni filantropi mogą tylko zakłócić proces ewolucji, jeśli będą próbowali poprawić los najuboższych klas społecznych i ras, które – zdaniem Spencera – są gorzej dostosowane biologicznie. Doktryna darwinizmu społecznego (czy raczej społecznego spenceryzmu, bo Darwin nie miał z nią nic wspólnego) znalazła wielu zwolenników, spośród których można wymienić (co nie powinno nikogo zaskakiwać) Johna D. Rockefellera i Andrew Carnegie’ego²⁸. Kuzyn Darwina, Francis Galton, zasugerował, że należy dopomóc ewolucji, zapobiegając rozmnażaniu się jednostek gorzej dostosowanych, i nazwał tę politykę eugeniką²⁹. W ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat w Kanadzie, w krajach skandynawskich, w trzydziestu stanach amerykańskich oraz – jakby przepowiadając nadchodzącą katastrofę – w Niemczech wprowadzono przepisy o obowiązkowej sterylizacji przestępców i (jak ich wówczas nazywano) ludzi „słabych na umyśle”. Nazistowską ideologię niższych ras wykorzystano później do uzasadnienia zagłady milionów Żydów, Romów i homoseksualistów.

Od tamtej pory przeszliśmy długą drogę. Co prawda postawy znacznie gorsze od tej, jaką ujawnił w swojej książce Jespersen, są nadal powszechne w wielu zakątkach świata, nie wyłączając części społeczeństw zachodnich, ale w demokracjach Zachodu zostały one zepchnięte poza główny nurt życia intelektualnego. We współczesnej Ameryce, Wielkiej Brytanii czy w innych państwach Europy Zachodniej żadna szanowana osoba publiczna nie może bezkarnie obrażać kobiet ani posługiwać się w swych wypowiedziach ubliżającymi stereotypami przedstawicieli innych ras czy grup etnicznych. Ludzie wykształceni starają się być świadomi swoich ukrytych uprzedzeń i konfrontować je z faktami oraz z odczuciami innych. W życiu publicznym próbujemy oceniać ludzi jako jednostki, a niejako przedstawicieli danej płci czy grupy etnicznej. Staramy się odróżniać argumenty siły od słusznych uzasadnień, a nasze zaściankowe upodobania od obiektywnych zalet i szanować kultury, które są odmienne lub uboższe od naszej. Wiemy, że żaden wódz nie jest wystarczająco mądry, aby można mu było powierzyć kierowanie ewolucją gatunku, i że niezależnie od okoliczności rząd nie powinien ingerować w tak osobiste sprawy obywateli, jak decyzja o posiadaniu dziecka. Sama myśl, że członkowie jakiejś grupy etnicznej mogą być prześladowani ze względu na swoje cechy biologiczne, budzi w nas odrazę.

Te przemiany utrwaliły się pod wpływem gorzkich doświadczeń, takich jak lincze, wojny światowe, przymusowa sterylizacja czy holokaust – doświadczeń, które uświadomiły nam, do jakich nieszczęść może prowadzić deprecjonowanie grup etnicznych. Jednakże owe zmiany rozpoczęły się już wcześniej, na początku XX stulecia, wskutek nieplanowanego eksperymentu społecznego – masowej imigracji, mobilności społecznej i coraz łatwiejszego rozprzestrzeniania się wiedzy. Na przykład większości amerykańskich dżentelmenów z epoki wiktoriańskiej nie pomieściłoby się w głowie, że w nadchodzącym stuleciu Amerykanie będą świadkami masowego „najazdu” żydowskich osadników i żołnierzy, fali afroamerykańskich działaczy i myślicieli społecznych, czy też rozwoju przemysłu informatycznego w indyjskim mieście Bangalore. Nie zdołaliby oni także przewidzieć, że kobiety będą stały na czele państw podczas wojen, zarządzały potężnymi korporacjami, czy też zdobywały Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk ścisłych. Dzisiaj już wiemy, że przedstawiciele obu płci i wszystkich ras są zdolni do największych życiowych osiągnięć.

Te ogromne przemiany wiązały się z rewolucją w sposobie traktowania natury ludzkiej przez badaczy i uczonych. Naukowcy zostali porwani przez falę zmieniających się postaw wobec rasy i płci, a jednocześnie sami nadawali temu wartkiemu nurtowi kierunek, przedstawiając w książkach i czasopismach nowe teorie natury ludzkiej oraz udostępniając swą wiedzę agendom rządowym. Dominujące teorie umysłu przeformułowano w taki sposób, aby usunąć z nich wszelkie uzasadnienia rasizmu i seksizmu. Doktryna czystej tablicy zakorzeniła się wówczas w życiu intelektualnym w postaci tak zwanego standardowego modelu nauk społecznych, określanego także mianem konstrukcjonizmu społecznego³⁰. Współczesnemu człowiekowi ów model wydaje się tak naturalny, że bardzo niewielu z nas zdaje sobie sprawę z jego genezy i historii³¹. Oto jak podsumował to Carl Degler, najwybitniejszy historyk tej rewolucji:

Dostępne dane wydają się dowodzić, że ideologia, czy też filozoficzna wiara w to, że świat może być bardziej wolny i sprawiedliwy, odegrały ważną rolę w owym odejściu od biologii ku kulturze. Nauka – a przynajmniej niektóre jej zasady i nowatorskie koncepcje – również przyczyniła się do tej transformacji, jednakże jej wpływ był dość ograniczony. Głównym bodźcem stało się pragnienie ustanowienia takiego porządku społecznego, w którym wrodzone i niezmienne prawa biologii nie odgrywałyby żadnej roli w wyjaśnianiu zachowań grup społecznych³².

Przejmowanie władzy nad współczesnym życiem intelektualnym przez doktrynę czystej tablicy przebiegało odmiennie w psychologii i w innych naukach społecznych, lecz siłą napędową tych procesów były te same wydarzenia historyczne oraz ta sama postępowa ideologia. W drugim i trzecim dziesięcioleciu ubiegłego stulecia stereotypy kobiet zaczęły się w Ameryce wydawać śmieszne. Tłumy imigrantów z południa i wschodu Europy, w tym wielu Żydów, zalewały amerykańskie miasta, wspinając się na coraz wyższe szczeble drabiny społecznej. Amerykanie pochodzenia afrykańskiego wykorzystywali szansę, jaką dawały im nowo powstałe „murzyńskie college’e”, wyjeżdżali masowo na północ i rozpoczęli tak zwany renesans Harlemu. Absolwentki znakomicie rozwijających się żeńskich college’ów zainicjowały pierwszą falę feminizmu. Po raz pierwszy w historii Stanów Zjednoczonych nie wszyscy profesorowie i studenci uniwersytetów byli białymi anglosaskimi mężczyznami wyznania protestanckiego. Twierdzenie, że ta część ludzkości jest z natury lepsza od pozostałych, stało się nie tylko niestosowne, ale też sprzeczne ze zjawiskami, które można było z łatwością zaobserwować. Nauka – a zwłaszcza nauki społeczne – przyciągała kobiety, Żydów, Azjatów i Amerykanów pochodzenia afrykańskiego, przy czym niektórzy z nich stali się wkrótce wpływowymi myślicielami.

Wiele spośród najbardziej palących problemów pierwszych dziesięcioleci XX wieku dotyczyło tych członków owych grup, którym nie wiodło się równie dobrze. Czy należy wpuścić do Ameryki większą liczbę imigrantów, a jeśli tak, to z których krajów? Kiedy imigranci już się tu znajdą, czy należy ułatwiać im asymilację, a jeśli tak, to w jaki sposób? Czy kobietom należy przyznać równe prawa polityczne i zapewnić jednakowe możliwości ekonomiczne? Czy powinniśmy dążyć do zintegrowania białych i czarnych mieszkańców Ameryki? Jeszcze inne wyzwania dotyczyły dzieci³³. Nauka szkolna stała się obowiązkowa, a państwo przejęło odpowiedzialność za kształcenie dzieci. W miarę jak wzrastało zatłoczenie miast, a więzi rodzinne się rozluźniały, krzywdzone i sprawiające trudności dzieci stawały się problemem publicznym. Stworzono nowe instytucje, których zadaniem była opieka nad takimi dziećmi – przedszkola, sierocińce, domy poprawcze, obozy letnie, towarzystwa charytatywne oraz kluby dla dziewcząt i chłopców. Rozwój dziecka znalazł się nagle w centrum zainteresowania opinii publicznej. Trzeba było podjąć wszystkie te wyzwania, a najbardziej humanistyczne spośród możliwych do przyjęcia założeń głosiło, iż wszystkie istoty ludzkie mają takie same szanse na osiągnięcie powodzenia, jeśli tylko otrzymają odpowiednie wychowanie i stworzy im się sprzyjające warunki. Wielu przedstawicieli nauk społecznych uznało potwierdzenie słuszności tego założenia za swój obowiązek.

–––––

Jak można przeczytać w każdym wprowadzającym podręczniku do psychologii, korzenie współczesnej myśli psychologicznej tkwią w ideach Johna Locke’a oraz innych myślicieli Oświecenia. Dla Locke’a doktryna czystej tablicy była bronią przeciwko Kościołowi i tyranii monarchów, jednakże w krajach anglojęzycznych te zagrożenia znacznie osłabły już w XIX wieku. Spadkobierca intelektualny Locke’a, John Stuart Mill (1806-1873), zapewne pierwszy odniósł psychologiczną teorię czystej tablicy do kwestii politycznych, które nurtują nas i dzisiaj. Był jednym z pierwszych zwolenników przyznania kobietom prawa do głosowania, wprowadzenia obowiązkowej nauki szkolnej oraz poprawienia warunków życia najuboższych warstw społecznych. Te przekonania były spójne z jego poglądami na psychologię i filozofię, które przedstawił w autobiografii:

Już od dawna przeczuwałem, że dominująca tendencja do uznawania wszystkich istotnych cech ludzkiego charakteru za wrodzone i całkowicie niezmienne oraz do lekceważenia nieodpartych dowodów na to, iż zdecydowana większość różnic – czy to między jednostkami, rasami, czy też płciami – nie tylko mogłaby powstawać, ale w naturalny sposób powstaje wskutek odmiennych okoliczności, stanowi jedną z najważniejszych przeszkód na drodze do racjonalnego rozwiązywania ważnych problemów społecznych oraz jeden z najsilniejszych hamulców rozwoju ludzkości. (…) [Owa tendencja] tak bardzo przystaje do ludzkiej indolencji oraz do ogólnie pojętych interesów konserwatywnych, że jeśli nie zaatakujemy jej u samych podstaw, to z pewnością stanie się jeszcze silniejsza, niż uzasadniają to bardziej umiarkowane formy filozofii intuicyjnej³⁴.

Pisząc o „filozofii intuicyjnej”, Mili miał na myśli intelektualistów z Kontynentu, którzy utrzymywali między innymi, że kategorie rozumu są wrodzone. Mili pragnął podważyć ich teorię psychologu u samych podstaw, aby przeciwdziałać konserwatywnym następstwom społecznym, które – jak sądził – ta teoria za sobą pociągała. Zmodyfikował sformułowaną przez Locke’a teorię uczenia się, zwaną asocjacjonizmem, w której próbowano wyjaśnić ludzką inteligencję przy założeniu, że nie ma ona żadnej wrodzonej organizacji. Według tej teorii czystą tablicę pokrywają z czasem doznania zmysłowe, które Locke nazywał „ideami”, a współcześni psychologowie określają mianem „cech”. Idee, które wielokrotnie następują bezpośrednio po sobie (na przykład czerwona barwa, krągłość i słodki smak jabłka), zostają ze sobą skojarzone, wskutek czego każda z nich może przywodzić na myśl pozostałe. Podobne obiekty występujące w otaczającym nas świecie aktywizują pokrywające się zbiory idei w naszych umysłach. Na przykład po tym, jak nasze zmysły zetknęły się z wieloma psami, cechy wspólne tych zwierząt (sierść, szczekanie, cztery łapy i tym podobne) łączą się, tworząc zbiorową kategorię „pies”.

Odkąd Locke i Mili sformułowali teorię asocjacjonizmu, wywiera ona wyraźny wpływ na psychologię. Asocjacjonizm stał się podstawą modeli uczenia się, zwłaszcza w podejściu zwanym behawioryzmem, które dominowało w psychologu od lat dwudziestych po lata sześćdziesiąte XX wieku. Twórca behawioryzmu, John B. Watson (1878-1958), jest autorem jednego z najsłynniejszych manifestów doktryny czystej tablicy:

Dajcie mi tuzin zdrowych, prawidłowo zbudowanych niemowląt i dostarczcie im wszystko, co składa się na mój własny szczególny świat, a zapewniam was, że wezmę na chybił trafił jedno z nich i uczynię z niego dowolnego typu specjalistę, czy to będzie lekarz, sędzia, kupiec, a nawet żebrak czy złodziej, bez względu na jego talenty, skłonności, zdolności, zadatki i rasę przodków³⁵.

W ujęciu behawiorystycznym talenty i zdolności dziecka nie miały znaczenia, ponieważ – jak twierdzili behawioryści – nie istnieje nic takiego, jak talent czy zdolność. Watson wykluczył te pojęcia z psychologii, podobnie jak inne treści, dotąd przypisywane ludzkiemu umysłowi, takie jak idee, przekonania, pragnienia czy uczucia. Twierdził, że są one subiektywne i niemierzalne, a tym samym nieprzydatne dla nauki, która bada wyłącznie zjawiska obiektywne i mierzalne. Według behawiorystów jedynymi zagadnieniami, którymi powinni się zajmować psychologowie, są obserwowalne zachowania człowieka oraz wpływ wywierany na te zachowania przez jego dawne i obecne środowisko (wśród psychologów krąży od dawna pewien dowcip: Co mówi behawiorysta po stosunku seksualnym? „Tobie było dobrze. A mnie?”).

„Idee” Locke’a zastąpiono „bodźcami” i „reakcjami”, jednakże jego prawa asocjacji przetrwały w postaci reguł warunkowania. Reakcja może zostać skojarzona z nowym bodźcem, tak jak w sytuacji, kiedy Watson pokazywał niemowlęciu białego szczura, a następnie uderzał młotkiem w żelazną sztabę, wskutek czego – jak twierdził – dziecko kojarzyło strach z futerkiem. Reakcja może też zostać skojarzona z nagrodą, tak jak wtedy, kiedy zamknięty w pudełku kot uczył się w końcu, że pociągnięcie linki otwiera drzwiczki i pozwala mu uciec. W omawianych sytuacjach to badacz ustanawiał związek między dwoma bodźcami lub między reakcją a nagrodą. W warunkach naturalnych – według behawiorystów – takie związki stanowią część przyczynowo-skutkowej struktury świata, więc wywierają nieunikniony wpływ na zachowania organizmów żywych, w tym także na zachowania ludzi.

Wśród ofiar behawiorystycznego minimalizmu znalazła się bogata myśl psychologiczna Williama Jamesa (1842-1910). Zainspirowała go teza Darwina, że – podobnie jak organy fizyczne – spostrzeganie, poznanie i emocje powstały w procesie ewolucji jako adaptacje biologiczne. James odwoływał się do pojęcia instynktu, wyjaśniając upodobania ludzi, a nie tylko preferencje zwierząt, a w swej teorii ludzkiego umysłu zakładał istnienie wielu mechanizmów, między innymi pamięci krótkotrwałej i długotrwałej. Jednakże z nadejściem behawioryzmu wszystkie te pojęcia znalazły się na czarnej liście. W 1923 roku psycholog J. R. Kantor napisał: „Odpowiedź na pytanie o naturę związku między psychologią społeczną a instynktami jest krótka. Po prostu nie ma żadnego związku”³⁶. Przedefiniowano nawet pojęcie pożądania seksualnego, uznając je za reakcję warunkową. W 1929 roku psycholog Zing Yang Kuo napisał:

Zachowanie nie jest przejawem czynników dziedzicznych, nie można go też wyjaśniać w kategoriach dziedziczności. Jest biernym, wymuszonym ruchem, zdeterminowanym mechanicznie i wyłącznie przez strukturalny wzorzec organizmu oraz przez naturę oddziaływań środowiskowych. (…) Wszystkie nasze seksualne zachcianki powstają wskutek stymulacji społecznej. Organizm nie ma żadnej gotowej reakcji na przedstawicieli drugiej płci, podobnie jak nie został wyposażony we wrodzone idee³⁷.

Behawioryści sądzili, że zachowanie można wyjaśniać niezależnie od pozostałych mechanizmów biologicznych, bez uwzględniania struktury genetycznej danego zwierzęcia czy ewolucyjnej his torn jego gatunku. Psychologia zaczęła się opierać na wynikach badań nad procesami uczenia się u zwierząt laboratoryjnych. B. F. Skinner (1904-1990), najsłynniejszy psycholog połowy XX wieku, napisał książkę The Behavior of Organisms (O zachowaniu organizmów), w której jedynymi opisanymi organizmami były szczury i gołębie, a jedynymi zachowaniami – naciskanie dźwigni i dziobanie przycisków. Psychologowie musieli wybrać się do cyrku, żeby sobie przypomnieć, iż gatunki oraz ich instynkty nie są zupełnie pozbawione znaczenia. W artykule zatytułowanym The Misbehavior of Organisms (O niewłaściwym zachowaniu organizmów) uczniowie Skinnera, Keller i Marian Breland, pisali, że kiedy próbowali przy użyciu jego metod nauczyć różne zwierzęta wrzucać żetony do automatów ze słodyczami, kurczęta dziobały żetony, szopy je prały, a świnie ryły, usiłując wygrzebywać je z ziemi³⁸. Stosunek behawiorystów do badań nad mózgiem był równie wrogi, jak ich nastawienie do genetyki. Jeszcze w 1974 roku Skinner pisał, że badanie mózgu jest kolejną skazaną na niepowodzenie próbą odnalezienia przyczyn zachowań wewnątrz organizmu, a nie w otaczającym go świecie³⁹.

Behawioryzm nie tylko zdominował psychologię, ale przeniknął także świadomość publiczną. Watson napisał wpływowy poradnik na temat wychowywania dzieci, w którym zalecał rodzicom, aby przestrzegali ustalonych pór karmienia dzieci oraz okazywali swoim pociechom jak najmniej miłości i uwagi. Jeśli pocieszasz płaczące dziecko – pisał – to nagradzasz je za płacz, a tym samym skłaniasz je do częstszego płaczu (książka Benjamina Spocka Dziecko – pielęgnacja, opieka, wychowanie, wydana po raz pierwszy w 1946 roku i znana z tego, że zalecała rodzicom pobłażliwość wobec dzieci, stanowiła w pewnej mierze reakcję na poglądy Watsona). Skinner napisał kilka bestsellerów, w których przekonywał, że niepożądane zachowania nie są kwestią ani instynktu, ani wolnego wyboru, ale zostały uwarunkowane poza świadomością jednostki. Gdybyśmy zmienili społeczeństwo w wielką skrzynkę Skinnera i systematycznie – a nie, jak dotąd, na chybił trafił – kontrolowali ludzkie zachowania, to moglibyśmy wyeliminować agresję, przeludnienie, zatłoczenie, zanieczyszczenie środowiska i nierówność, a tym samym osiągnąć idealny stan utopii⁴⁰. Tak oto szlachetny dzikus zmienił się w szlachetnego gołębia.

Ortodoksyjny behawioryzm utracił prawo bytu we współczesnej psychologu, ale dużą część charakterystycznych dla niego postaw przetrwała. Asocjacjonizm stanowi podstawę wielu matematycznych modeli uczenia się oraz modeli sztucznych sieci neuronowych⁴¹. Zdaniem wielu neurobiologów (i przedstawicieli innych współczesnych nauk o funkcjonowaniu układu nerwowego) uczenie się jest równoznaczne z powstawaniem skojarzeń. Badacze ci poszukują asocjacyjnych powiązań w fizjologii neuronów i synaps, lekceważąc inne rodzaje przeprowadzanych w mózgu operacji obliczeniowych, które mogą umożliwiać uczenie się (na przykład przechowywanie w mózgu wartości pewnej zmiennej, jak w równaniu x = 3, stanowi decydujący krok obliczeniowy w procesach orientowania się w przestrzeni i poszukiwania pożywienia, które to umiejętności są doskonale rozwinięte u dzikich zwierząt; tego rodzaju procesu uczenia się nie można jednak sprowadzić do powstawania asocjacji i dlatego nie uwzględnia się go w neurobiologii)⁴². Psychologowie i neurobiolodzy nadal traktują organizmy wymiennie i bardzo rzadko zadają sobie pytanie, czy zwierzę, które można bez trudu badać w laboratorium (na przykład szczur, kot czy małpa), przypomina człowieka, czy też różni się od niego w decydujący sposób⁴³. Do niedawna w psychologii pomijano treść przekonań i emocji, nie biorąc pod uwagę możliwości, że w toku ewolucji ludzki umysł zaczął odmiennie traktować biologicznie istotne kategorie⁴⁴. W teoriach pamięci i myślenia nie dokonywano rozróżnień na myśli dotyczące ludzi i myśli na temat skał czy domów. W teoriach emocji nie odróżniano strachu od gniewu, zazdrości czy miłości⁴⁵. W teoriach związków społecznych jednakowo traktowano rodzinę, przyjaciół, wrogów i nieznajomych⁴⁶. Okazuje się, że zagadnienia psychologiczne, które najbardziej interesują przeciętnego odbiorcę – miłość, nienawiść, praca, zabawa, jedzenie, seks, status, dominacja, zazdrość, przyjaźń, religia czy sztuka – są niemal całkowicie nieobecne w podręcznikach do psychologii.

Jedną z najważniejszych publikacji dokumentujących myśl psychologiczną końca XX wieku było dwutomowe dzieło Davida Rumelharta, Jamesa McClellanda oraz ich współpracowników, zatytułowane Parallel Distributed Processing (Równoległe przetwarzanie rozproszone). Autorzy przedstawili w nim metodę modelowania sieci neuronowych, zwaną koneksjonizmem⁴⁷. Zdaniem Rumelharta i McClellanda ludzkie poznanie można wyjaśnić w całości poprzez odwołanie się do uniwersalnych (występujących u wszystkich organizmów) sieci asocjacyjnych (przy założeniu, że poddaje się je intensywnemu treningowi). Badacze ci zdawali sobie sprawę z faktu, że ich teoria nie udziela przekonującej odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego więc ludzie są inteligentniejsi od szczurów?” Oto jak rozstrzygnęli tę wątpliwość:

Biorąc pod uwagę wszystko, co do tej pory powiedziano, ta kwestia rzeczywiście wydaje się dość zagadkowa. (…) Ludzie mają znacznie więcej kory mózgowej niż szczury, a nawet niż pozostałe naczelne; w szczególności mają znacznie więcej (…) tkanki mózgowej, niewykorzystywanej w procesach przetwarzania typu wejście-wyjście. Przypuszczalnie to właśnie ta dodatkowa kora zajmuje w mózgu strategiczne miejsce, pełniąc funkcje, które odróżniają ludzi od szczurów, a nawet od małp człekokształtnych (…).

Jednak różnica między szczurami a ludźmi ma zapewne jeszcze jeden ważny aspekt. Otóż środowisko, w jakim żyją ludzie, składa się z innych ludzi oraz z narzędzi kulturowych, które stworzyliśmy po to, aby porządkować nasze procesy myślowe⁴⁸.

Ludzie różnią się zatem od szczurów tylko tym, że ich czyste tablice są większe i że dysponują czymś, co nazwano „narzędziami kulturowymi”. Ta myśl doprowadza nas do drugiego aspektu dwudziestowiecznej rewolucji w naukach społecznych.

On jest taki zacofany, kiedy mówisz „Dylan”,

Myśli, że chodzi o Dylana Thomasa (kimkolwiek był ten gość).

Ten facet nie ma za grosz kultury.

– Simon i Garfunkel

Słowa „kultura” używa się w odniesieniu do „wysokich” form rozrywki, takich jak poezja, opera czy balet. Drugie powszechnie znane znaczenie tego pojęcia – „całość przekazywanych społecznie wzorców zachowania, dzieł sztuki, przekonań, instytucji oraz innych wytworów ludzkiej pracy i myśli” – liczy sobie zaledwie sto lat. Ta definicyjna zmiana jest tylko niewielką częścią ogromnej spuścizny, jaką pozostawił po sobie ojciec współczesnej antropologii Franz Boas (1858-1942).

Podobnie jak tezy najważniejszych teoretyków psychologu, poglądy Boasa wywodziły się z oświeceniowego empiryzmu, w tym wypadku z myśli George’a Berkeleya (1685-1753). Berkeley sformułował teorię idealizmu, zgodnie z którą to idee, a nie ciała bądź inne skupiska matem, tworzą rzeczywistość. Po okresie zakrętów i zawirowań, które były zbyt zagmatwane, aby je przedstawiać w niniejszym tomie, idealizm zaczął wywierać silny wpływ na dziewiętnastowiecznych myślicieli niemieckich. Gorącym zwolennikiem tej teorii stał się młody Boas – niemiecki Żyd pochodzący z liberalnej, świeckiej rodziny.

Idealizm umożliwił Boasowi stworzenie nowych podstaw intelektualnych egalitaryzmu. Twierdził on, że różnice między ludzkimi rasami i grupami etnicznymi wynikają nie z ich konstrukcji fizycznej, ale z odmiennej kultury – czyli systemu idei i wartości przekazywanych za pomocą języka oraz innych form zachowań społecznych. Poszczególne ludy różnią się między sobą, ponieważ ich kultury są odmienne. Właśnie tym terminem powinniśmy się posługiwać – należy mówić o kulturze eskimoskiej lub żydowskiej, a nie o eskimoskiej bądź żydowskiej rasie. Pogląd, że to kultura kształtuje ludzkie umysły, stanowił zaporę przeciw rasizmowi i był teorią, którą należało przedkładać nad wszystkie inne na gruncie moralnym. Boas pisał: „Twierdzę, że jeśli nie można dowieść słuszności przeciwnego stanowiska, to musimy przyjąć, iż wszystkie złożone czynności są zdeterminowane społecznie, a nie dziedziczne”⁴⁹.

Tezy Boasa nie wynikały jedynie z nakazu moralnego, lecz opierały się na rzeczywistych odkryciach naukowych. Boas badał tubylcze plemiona, imigrantów oraz dzieci z sierocińców, aby dowieść, że wszystkie grupy mają taki sam potencjał. Obalając poglądy Jespersena, Boas wykazał, że języki pierwotnych plemion nie są prostsze od języków europejskich – są po prostu inne. Trudnościom Eskimosów w rozróżnianiu dźwięków języka angielskiego odpowiadają na przykład kłopoty osób anglojęzycznych z rozróżnianiem dźwięków w językach eskimoskich. To prawda, w wielu językach pozazachodnich brakuje środków do wyrażania pewnych pojęć abstrakcyjnych. W niektórych nie ma słów oznaczających liczby większe niż trzy, w innych brakuje pojęcia dobra jako wartości ogólnej (w odróżnieniu od dobroci konkretnej osoby). Jednakże owe ograniczenia odzwierciedlają po prostu codzienne potrzeby użytkowników danego języka, a nie ułomność ich umysłów. Podobnie jak Sokrates, który (według jednej z opowieści) wydobył abstrakcyjne pojęcia filozoficzne z małego niewolnika, Boas dowiódł, że członek plemienia Kwakiutl, zamieszkującego wyspy na północno-zachodnim Pacyfiku, jest w stanie stworzyć nowe słowa, odpowiadające takim pojęciom, jak „dobroć” czy „litość”. Zauważył również, że kiedy pierwotne ludy stykają się z cywilizacją i poznają przedmioty, które trzeba liczyć, wkrótce przyjmują w pełni rozwinięty system liczb⁵⁰.

Pomimo tak silnego nacisku na kulturę Boas nie był ani relatywistą przeświadczonym o równości wszystkich kultur, ani empirystą wyznającym doktrynę czystej tablicy. Uważał cywilizację europejską za wyższą od kultur plemiennych, lecz jednocześnie twierdził, że jest ona osiągalna dla wszystkich ludów. Nie zaprzeczał istnieniu uniwersalnej natury ludzkiej ani występowaniu różnic między przedstawicielami tej samej grupy etnicznej. Przywiązywał natomiast wielką wagę do idei, że wszystkie grupy etniczne zostały wyposażone w takie same podstawowe zdolności umysłowe⁵¹. Boas nie mylił się w tej kwestii, a z jego poglądem zgadzają się niemal wszyscy współcześni teoretycy i badacze.

Mimo to Boas stworzył potwora. Jego uczniowie zdominowali amerykańskie nauki społeczne, a kolejne pokolenia prześcigały swoich poprzedników pod względem radykalizmu głoszonych tez. Uczniowie Boasa twierdzili, że nie tylko różnice między grupami etnicznymi, ale także wszelkie aspekty ludzkiej egzystencji należy wyjaśniać w kategoriach kulturowych. Na przykład Boas opowiadał się za wyjaśnieniami społecznymi, o ile nie przeczą im dane empiryczne, ale już jeden z jego uczniów, Albert Kroeber, uznawał je za słuszne niezależnie od dowodów empirycznych. „Nie można dopuścić do tego – pisał – aby dziedziczność odgrywała jakąkolwiek rolę w historii”⁵². Łańcuch zdarzeń, który kształtuje losy narodu, „polega wyłącznie na warunkowaniu jednych zdarzeń historycznych przez inne”⁵³.

Kroeber nie tylko zaprzeczał temu, że zachowania społeczne mogą wynikać z wrodzonych właściwości umysłu. Odrzucał także myśl, że przyczyną owych zachowań mogą być jakiekolwiek właściwości umysłu. Kultura, jak pisał, jest nadorganiczna – dryfuje we własnym wszechświecie, wolna od ciał i krwi rzeczywistych mężczyzn i kobiet: „Cywilizacja nie jest działaniem umysłowym, ale zbiorem lub strumieniem wytworów aktywności umysłowej. (…) Umysłowość jest atrybutem jednostki. Natomiast to, co społeczne bądź kulturowe, ze swej natury jest niejednostkowe. Cywilizacja zaczyna się tam, gdzie kończy się jednostka”⁵⁴.

Te dwie idee – zaprzeczenie istnieniu natury ludzkiej oraz przekonanie o niezależności kultury od umysłów jednostek – znalazły także wyraz w poglądach twórcy socjologii, Emile’a Durkheima (1858-1917), który uprzedził Kroeberowską koncepcję nadorganicznego umysłu:

Ilekroć przeto zjawisko społeczne jest bezpośrednio wyjaśniane przez jakieś zjawisko psychiczne, tylekroć można być pewnym, że wyjaśnienie jest fałszywe. (…) Grupa myśli, czuje, działa całkiem inaczej, niż robili to jej członkowie, znajdując się w odosobnieniu. Jeśli więc bierzemy za punkt wyjścia tych ostatnich, pozbawiamy się wszelkiej możliwości tego, co odbywa się w grupie. (…) Natura [jednostek] jest wyłącznie bezkształtnym tworzywem, które czynnik społeczny formuje i przekształca. Wkład jednostek, to jedynie bardzo nieokreślone stany, predyspozycje niejasne, a przez to nader plastyczne⁵⁵.

Durkheim sformułował też prawo dotyczące nauk społecznych, które miało być wielokrotnie przywoływane w nadchodzącym stuleciu: „Przyczyny faktu społecznego należy szukać wśród wcześniejszych faktów społecznych, nie zaś w stanach świadomości indywidualnej”⁵⁶.

Zarówno psychologia, jak i pozostałe nauki społeczne zaprzeczyły zatem istotnemu znaczeniu umysłów jednostek, ale odtąd zaczęły podążać w różnych kierunkach. Psychologia odrzuciła zjawiska umysłowe, takie jak przekonania czy pragnienia, zastępując je pojęciami bodźców i reakcji. Pozostałe nauki społeczne umieściły przekonania i pragnienia w kulturach i społeczeństwach, a nie w umysłach jednostek. Przedstawiciele różnych nauk społecznych zgodzili się również co do tego, że treści poznawcze – wyobrażenia, myśli, plany i tym podobne – są w rzeczywistości zjawiskami językowymi, jawnymi zachowaniami, które można z łatwością usłyszeć i zapisać (Watson twierdził nawet, że „myślenie” jest w istocie sekwencją niezauważalnych ruchów ust i gardła). Przede wszystkim jednak połączyła ich niechęć do instynktów i ewolucji. Wybitni przedstawiciele nauk społecznych niestrudzenie zapewniali, że tablica ludzkiego umysłu jest czysta:

Instynkty nie tworzą obyczajów; to obyczaje tworzą instynkty, bo tak zwane ludzkie instynkty są zawsze wyuczone – nigdy wrodzone.

– Ellsworth Faris (1927)⁵⁷

Zjawiska kulturowe (…) nie są w żadnej mierze dziedziczne. Wszystkie bez wyjątku są nabywane w charakterystyczny sposób.

– George Murdock (1932)⁵⁸

Człowiek nie ma natury; ma tylko historię.

– José Ortega y Gasset (1935)⁵⁹

Z wyjątkiem instynktownych niemowlęcych reakcji na nagłą utratę podparcia i niespodziewane głośne dźwięki istota ludzka jest całkowicie pozbawiona instynktów. (…) Człowiek jest człowiekiem właśnie dlatego, że nie ma instynktów, bo nauczył się wszystkiego, czym jest i czym się stał, przejmując to ze swojej kultury, z ukształtowanej ludzką ręką części środowiska, od innych ludzkich istot.

– Ashley Montagu (1973)⁶⁰

Ówcześni autorzy nie ograniczali się już do metafor czystej tablicy i białej karty. Durkheim mówił na przykład o „bezkształtnej masie” – bryle odlewanej i wykuwanej przez kulturę. Być może najtrafniejszą współczesną metaforą jest modelina – plastyczna substancja, której dzieci używają zarówno do kopiowania druku (w czym przypomina czystą tablicę), jak i do formowania rozmaitych kształtów (w czym jest podobna do „bezkształtnej masy”). Metafora plastyczności ujawniła się ponownie w wypowiedziach dwóch spośród najsłynniejszych uczennic Boasa:

–––––

Większość ludzi przystosowuje się do formy swojej kultury dzięki ogromnej elastyczności swych pierwotnych zdolności. (…) Większość jednostek bardzo chętnie akceptuje formę, jaką im dano.

– Ruth Benedict (1999)⁶¹

Musimy więc uznać, że natura ludzka jest niemal niewiarygodnie plastyczna, reagując w specyficzny i zróżnicowany sposób na zróżnicowane warunki kulturowe.

– Margaret Mead (1935)⁶²

Inni przyrównywali umysł do swego rodzaju siła:

–––––

Znaczna część tego, co nazywane jest powszechnie „naturą ludzką”, to po prostu kultura przepuszczona przez gęsty splot nerwów, gruczołów, narządów zmysłu, mięśni i tym podobnie.

– Leslie White (1949)⁶³

Albo do przetwarzanego w fabryce surowca:

–––––

Natura ludzka jest najbardziej surowym, najmniej zróżnicowanym z wszystkich materiałów.

– Margaret Mead (1928)⁶⁴

Nasze myśli, wartości i czyny, a nawet nasze emocje są – podobnie jak sam układ nerwowy – wytworami kultury. To prawda, powstają ze skłonności, zdolności i predyspozycji, z jakimi przyszliśmy na świat, ale pozostają tylko wytworami.

– Clifford Geertz (1973)⁶⁵

Albo do niezaprogramowanego komputera:

–––––

Człowiek jest zwierzęciem, które bardziej niż jakakolwiek inna istota nie może się obyć bez takich pozagenetycznych, pozacielesnych mechanizmów kontroli, programów kulturowych porządkujących jego zachowanie.

– Clifford Geertz (1973)⁶⁶

Albo do jakiegoś amorficznego bytu, na który można oddziaływać na wiele różnych sposobów:

Psychologia kulturowa bada sposób, w jaki tradycje kulturowe i praktyki społeczne regulują, wyrażają, przekształcają i przeobrażają ludzką psychikę, prowadząc nie do psychicznej jednorodności rodzaju ludzkiego, lecz do etnicznego zróżnicowania umysłów, jaźni i emocji.

– Richard Shweder (1990)⁶⁷

Koncepcja nadorganicznego, czy też zbiorowego umysłu stała się także dogmatem w naukach społecznych. Robert Lowie (jeszcze jeden uczeń Boasa) pisał: „Zasady psychologu są równie bezużyteczne w wyjaśnianiu zjawisk kulturowych, jak prawo grawitacji w wyjaśnianiu stylów architektonicznych”⁶⁸. Czytelnikom, którzy nie uchwycili wszystkich implikacji tego porównania, przychodzi z pomocą antropolog Leslie White, który ujął je w taki oto sposób:

Zamiast uznawać jednostkę za Praprzyczynę, siłę sprawczą, inicjatora i źródło procesu kulturowego, zaczęliśmy ją spostrzegać jako jeden z elementów – niewielki i stosunkowo nieistotny – wielkiego systemu społeczno-kulturowego, który w każdym momencie swego istnienia mieści w sobie ogromną liczbę jednostek, obejmując także ich zamierzchłą przeszłość (…). Na użytek nauki kulturę można uznać za zjawisko sui generis; należy ją wyjaśniać w jej własnych kategoriach⁶⁹.

Innymi słowy, powinniśmy zapomnieć o umyśle jednostki takiej, jak Ty czy ja – owej niewielkiej, nieistotnej cząstki ogromnego systemu społeczno-kulturowego. Liczy się tylko umysł zbiorowości, która jest zdolna do samodzielnego myślenia, odczuwania i działania.

Doktryna nadorganizmu wywiera na życie współczesnego człowieka wpływ, który znacznie wykracza poza uczone wywody przedstawicieli nauk społecznych. To ona jest przyczyną powszechnej skłonności do spostrzegania społeczeństwa jako autonomicznego bytu, który można oceniać w kategoriach moralnych i obwiniać za grzechy, tak jakby był osobą. To ona leży u źródeł polityki tożsamości społecznej, zgodnie z którą prawa obywatelskie i polityczne przyznaje się grupom, a nie jednostkom. Wreszcie, jak przekonamy się w kolejnych rozdziałach, doktryna ta przyczyniła się do powstania wielu głębokich podziałów między najważniejszymi systemami politycznymi XX wieku.

–––––

Doktryna czystej tablicy nie była jedyną częścią oficjalnej teorii, której słuszność przedstawiciele nauk społecznych czuli się w obowiązku potwierdzać. Badacze robili także wszystko co w ich mocy, aby uświęcić doktrynę szlachetnego dzikusa. Podobnie jak Gauguin na swoich obrazach, antropolog Margaret Mead portretowała ludy pierwotne jako miłujące pokój, egalitarne, zadowolone z posiadanych dóbr materialnych i wolne od konfliktów seksualnych. Jej podnoszącą na duchu wizję tego, jacy kiedyś byliśmy – a tym samym jacy możemy znowu się stać – przyjęli tacy (skądinąd krytyczni) autorzy, jak Bertrand Russell i H. L. Mencken. Ashley Montagu (także jeden z uczniów Boasa) – wybitny myśliciel społeczny – od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku do swej niedawnej śmierci niestrudzenie powoływał się na doktrynę szlachetnego dzikusa, aby uzasadnić potrzebę dążenia do powszechnego braterstwa i pokoju oraz odeprzeć argumenty tych, którzy mogliby uznać owe wysiłki za daremne. W 1950 roku Montagu opracował na przykład projekt manifestu nowo powstałej organizacji UNESCO, w którym napisał: „Wyniki badań biologicznych przemawiają za etnicznym i ogólnoludzkim braterstwem, jako że człowiek przychodzi na świat z potrzebą współpracy, a jeśli owa potrzeba nie zostanie zaspokojona, to zarówno jednostki, jak i całe narody chorują”⁷⁰. Pamiętając o wciąż jeszcze ciepłych lub radioaktywnych popiołach trzydziestu pięciu milionów ofiar drugiej wojny światowej, można się było zastanawiać, jakim cudem wyniki „badań naukowych” mogą dowodzić czegoś takiego. Projekt odrzucono, ale Montagu miał więcej szczęścia w ciągu następnych kilkudziesięciu lat, kiedy to UNESCO i wiele towarzystw naukowych przyjęło podobne rezolucje⁷¹.

W bardziej ogólnym ujęciu przedstawiciele nauk społecznych uważali plastyczność człowieka i autonomiczność kultury za doktryny, dzięki którym może się spełnić stuletnie marzenie o nowym, lepszym człowieku. „Nie jesteśmy skazani na to, co nam się nie podoba w naszym obecnym położeniu” – twierdzili. Nic – poza brakiem woli i zacofanym przekonaniem, że determinują nas niezmienne prawa biologii – nie stoi na przeszkodzie, abyśmy to zmienili. Wielu przedstawicieli nauk społecznych wyrażało nadzieję na możliwość udoskonalenia natury ludzkiej:

Czułem (i wyraźnie to powiedziałem), że kiedy tylko uzasadniają to dane empiryczne, trzeba wybierać wyjaśnienie środowiskowe, jest ono bowiem bardziej optymistyczne i daje nadzieję na poprawę.

– Otto Klineberg (1928)⁷²

Współczesna socjologia i antropologia zgodnie twierdzą, że istotą kultury, czy też cywilizacji jest tradycja społeczna, która z kolei może ulegać nieograniczonym przemianom dzięki temu, iż ludzie nieustannie się uczą, poszukując szczęścia i coraz doskonalszych form współistnienia. (…) Badania nad instytucjami kulturowymi wzbudzają w nas zatem wiarę w możliwość ulepszenia zarówno natury ludzkiej, jak i zasad życia społecznego.

– Charles Ellwood (1922)⁷³

W wielu dziedzinach nauki kolejne bariery upadają pod naporem nowego, optymistycznego przekonania, że każdy może się nauczyć wszystkiego. (…) Odeszliśmy od pojmowania ludzkich zdolności jako czegoś niezmiennego, zdeterminowanego przez fizjologiczną strukturę organizmu, ku koncepcji elastycznego, wielorakiego mechanizmu, który można w ogromnym stopniu ulepszyć.

– Robert Faris (1961)⁷⁴

Psychologia nie jest tak bardzo upolityczniona jak inne nauki społeczne, jednak i w niej dominuje czasami utopijny pogląd, że zmiany w sposobie wychowywania i kształcenia dzieci mogą złagodzić patologie społeczne i znacznie poprawić ludzką kondycję. Zdarza się, że twórcy teorii psychologicznych próbują nadać wydźwięk moralny argumentom przemawiającym za koneksjonizmem bądź za innymi koncepcjami wywodzącymi się z empiryzmu, wskazując na pesymistyczne implikacje teorii, w których podkreśla się decydującą rolę czynników wrodzonych. Na przykład według wielu badaczy takie teorie torują drogę poglądom o wrodzonych różnicach między ludźmi, co może sprzyjać rasizmowi; wynika z nich również, że ludzkie cechy są niezmienne, co z kolei może się przyczyniać do osłabienia poparcia dla rozmaitych programów społecznych⁷⁵.

Dwudziestowieczna nauka hołubi nie tylko doktryny czystej tablicy i szlachetnego dzikusa, ale też ich nieodłączną towarzyszkę – teorię ducha w maszynie. Twierdzenie, że możemy zmienić niemal wszystko, co nam się w nas samych nie podoba, stało się hasłem przewodnim nauk społecznych. Nasuwa się jednak pytanie: „Kto lub co kryje się pod słowem «my»?” Gdyby owi „my” – sprawcy dobroczynnych przemian – byli tylko kolejnymi skupiskami materii w biologicznym świecie, to plastyczność ludzkiego zachowania okazałaby się dość marną pociechą, ponieważ my sami – „twórcy i rzeźbiarze” – bylibyśmy ograniczeni przez prawa biologii, a więc nie moglibyśmy formować ani siebie, ani innych ludzi w najbardziej zbawienny dla społeczeństwa sposób. Duch w maszynie wyzwala ludzką wolę – w tym także wolę zmieniania społeczeństwa – z więzów mechanicznych praw przyczynowo-skutkowych. Antropolog Loren Eiseley nie pozostawił co do tego żadnych wątpliwości:

Dzięki swojej plastyczności, dzięki zdolności do dokonywania wyborów i do komunikacji kulturowej umysł człowieka lada moment wymknie się spod bezrozumnej władzy deterministycznego świata, w którym darwiniści mimowolnie uwięzili ludzkość. Wrodzone cechy narzucone człowiekowi przez biologicznych ekstremistów rozsypały się w proch. (…) Wallace słusznie zauważył, że kiedy pojawił się człowiek, ewolucja elementów w znacznym stopniu się zdezaktualizowała, bo od tej pory to umysł jest arbitrem ludzkiego przeznaczenia⁷⁶.

Eiseley miał na myśli Alfreda Russela Wallace’a (1823-1913), który równocześnie z Darwinem (choć niezależnie od niego) odkrył zjawisko doboru naturalnego. W odróżnieniu od Darwina jednak twierdził, że ludzkiego umysłu nie można wyjaśniać w kategoriach ewolucyjnych, ponieważ został on stworzony przez wyższą inteligencję. Wallace z pewnością był przekonany, że człowiek mógł się wymknąć spod „bezrozumnej władzy deterministycznego świata”. Autor ten został w końcu spirytualistą, a pod koniec swojej kariery naukowej zajął się poszukiwaniem sposobów porozumiewania się z duszami zmarłych.

Badacze, którzy opowiadali się za całkowitym oddzieleniem kultury od biologii, niekoniecznie wierzyli dosłownie w ducha nawiedzającego ludzki mózg. Niektórzy posługiwali się analogią różnic między materią ożywioną a nieożywioną. Kroeber pisał: „Narodziny zjawisk społecznych (…) nie są żadnym ogniwem w jakimś łańcuchu ani krokiem na pewnej ścieżce, ale oznaczają przeskok na zupełnie inny poziom (…). [To jak] pojawienie się życia w dotąd nieożywionym wszechświecie. (…) Odtąd istnieją już dwa światy zamiast jednego”⁷⁷. Z kolei Lowie twierdził stanowczo, że „nie mistycyzm, ale wiarygodna metoda naukowa” leży u podstaw tezy, iż kultura jest zjawiskiem sui generis, czyli że można ją wyjaśniać wyłącznie w jej własnych kategoriach, ponieważ wszyscy wiedzą, że w biologii każda żywa komórka może pochodzić wyłącznie od innej żywej komórki⁷⁸.

W czasach, kiedy Kroeber i Lowie formułowali swoje twierdzenia, wiedza biologiczna zdawała się potwierdzać ich słuszność. Wielu biologów nadal uważało, że tym, co ożywia wszystkie organizmy, jest jakaś wyjątkowa esencja, swego rodzaju „woda życia”, dlatego też nie można sprowadzać istot żywych do form materii nieożywionej. W wydanej w 1931 roku historii biologii można znaleźć taką uwagę na temat genetyki (tak jak ją wówczas pojmowano): „Ostatnia z teorii biologicznych pozostawia nas zatem w punkcie wyjścia, w obliczu siły zwanej życiem lub psyche, która jest nie tylko jedyna w swoim rodzaju, ale także niepowtarzalna we wszelkich swoich przejawach”⁷⁹. W następnym rozdziale przekonamy się, że analogia między autonomią kultury i autonomią życia okazała się jeszcze trafniejsza, niż to sobie wyobrażali jej twórcy.

ROZDZIAŁ TRZECI
Ostatni mur

W 1755 roku Samuel Johnson zastrzegał, że nie należy się spodziewać, iż słownik jego autorstwa „zmieni naturę podksiężycowego świata i w jednej chwili uwolni go od głupoty, próżności i afektacji”. Piękne, choć rzadko dzisiaj używane słowo „podksiężycowy” nawiązuje do starożytnego podziału na nieskazitelny, uporządkowany i niezmienny Kosmos oraz znajdującą się pod nim niechlujną, chaotyczną i zmienną Ziemię. Ów podział był już nieaktualny, kiedy Johnson użył tego słowa, Newton bowiem dowiódł, że ta sama siła, która przyciąga jabłko ku ziemi, utrzymuje również Księżyc na jego niebieskiej orbicie.

Teoria Newtona, zgodnie z którą jeden zbiór praw rządzi ruchem wszystkich przedmiotów we wszechświecie, była pierwszym krokiem ku jednemu z największych osiągnięć ludzkiej myśli – jedności wszystkich nauk, którą biolog E. O. Wilson nazwał „konsiliencją” (consilience)⁸⁰. Po tym, jak Newton zburzył mur między tym, co ziemskie, a tym, co niebieskie, runął kolejny, kiedyś równie solidny (a dziś tak samo zapomniany) mur między twórczą przeszłością a statyczną teraźniejszością. Stało się to wtedy, kiedy Charles Lyell wykazał, że Ziemię ukształtowały w przeszłości te same siły, które obserwujemy także dzisiaj (na przykład trzęsienia ziemi i erozja), działające przez niezwykle długi czas.

Również istoty żywe i przedmioty nieożywione przestały zamieszkiwać dwa odrębne królestwa. W 1628 roku William Harvey dowiódł, że ludzkie ciało jest maszyną, która działa zgodnie z prawami hydrauliki oraz innymi zasadami mechaniki. W 1828 roku Friedrich Wöhler wykazał, że „substancja życia” nie jest żadną magiczną, pulsującą, gęstą cieczą, ale zbiorem zwykłych związków chemicznych, podporządkowanych prawom chemii. Karol Darwin dowiódł, że zdumiewająca różnorodność form życia i wszechobecność jego przejawów może być skutkiem działania fizycznego mechanizmu doboru naturalnego wśród rozmnażających się organizmów. Gregor Mendel, a po nim James Watson i Francis Crick wykazali, że sam proces rozmnażania się można wyjaśniać w kategoriach fizycznych.

Ujednolicenie sposobu, w jaki spostrzegamy życie, z naszym podejściem do materii i energii można uznać za największe osiągnięcie nauki w drugiej połowie XX wieku. W jego następstwie tacy badacze, jak Kroeber i Lowie, którzy rozprawiali o „wiarygodnych metodach naukowych” umieszczania obiektów ożywionych i nieożywionych w dwóch równoległych wszechświatach, stracili grunt pod stopami. Dzisiaj już wiemy, że komórki nie zawsze pochodzą od innych komórek, a pojawienie się życia nie oznaczało powstania drugiego, odrębnego świata. Komórki powstały z prostszych, namnażających się cząsteczek, stanowiących nieożywioną część świata fizycznego, a zatem można je uznać za skupiska cząsteczkowej maszynerii – to prawda, niezwykle skomplikowanej, ale wciąż tylko maszynerii.

W krajobrazie nauki ostał się więc tylko jeden mur – ten, którego dwudziestowieczni przedstawiciele nauk społecznych strzegli szczególnie zazdrośnie. Oddziela on materię od umysłu, to, co namacalne, od tego, co nieuchwytne, to, co fizyczne, od tego, co duchowe, biologię od kultury, naturę od społeczeństwa, a nauki przyrodnicze od nauk społecznych i humanistycznych. Ów podział stanowi nieodłączny element każdej z doktryn oficjalnej teorii: czysta tablica stworzona przez biologię wobec treści zapisanych na niej przez doświadczenie i kulturę; szlachetność dzikusa w stanie naturalnym a zepsucie instytucji społecznych; maszyna podporządkowana niezmiennym prawom fizyki a duch, który cieszy się wolnością wyboru i może swobodnie ulepszać ludzką kondycję.

Jednak i ten mur lada moment legnie w gruzach. Nowe idee pochodzące z czterech dziedzin, które wyznaczają granice wiedzy współczesnego człowieka – nauki o umyśle, mózgu, genach i ewolucji – kruszą ów ostatni mur, oferując nam nowy sposób pojmowania natury ludzkiej. W niniejszym rozdziale pokażę, w jaki sposób te nowe poglądy zapisują czystą tablicę, degradują szlachetnego dzikusa i wypędzają ducha z maszyny. W następnym rozdziale postaram się dowieść, że ta nowa koncepcja natury ludzkiej, „od dołu” połączona z biologią, na wyższym poziomie może się z kolei wiązać z naukami humanistycznymi i społecznymi. Może ona oddać sprawiedliwość zjawiskom kulturowym, nie umieszczając ich w odrębnym wszechświecie.

Pierwszym pomostem łączącym biologię i kulturę jest nauka o umyśle i poznaniu, czyli nauka kognitywna lub kognitywistyka (cognitive science)⁸¹. Pojęcie umysłu nurtuje ludzi od czasu, kiedy zaczęli się zastanawiać nad swoimi myślami i uczuciami. Rodziło paradoksy, przesądy i dziwaczne teorie we wszystkich epokach i kulturach. Można niemal zrozumieć behawiorystów i konstrukcjonistów społecznych z pierwszej połowy XX wieku, traktujących umysł jak niewyjaśnioną zagadkę lub pułapkę teoretyczną, której należy unikać, skupiając się raczej na jawnych zachowaniach bądź na cechach danej kultury.

Jednak w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku, wraz z nadejściem rewolucji poznawczej, wszystko zaczęło się zmieniać. Dzisiaj potrafimy już zrozumieć wiele procesów umysłowych, a nawet badać je w laboratorium. Dzięki pełniejszemu zrozumieniu pojęcia umysłu dostrzegamy też, że twierdzenia doktryny czystej karty, które kiedyś wydawały się przekonujące, dzisiaj okazują się często niepotrzebne, a nawet niespójne teoretycznie. Oto pięć idei, które narodziły się w trakcie rewolucji poznawczej, zmieniając nasze podejście do ludzkiego umysłu:

Idea pierwsza: Świat umysłowy można umiejscowić w świecie fizycznym za pomocą takich pojęć, jak informacje, obliczenia i sprzężenie zwrotne. Odwieczny podział na umysł (ducha) i materię wydawał się zawsze naturalny, ponieważ na pierwszy rzut oka zachowania są wywoływane przez odmienny rodzaj czynników niż inne zdarzenia. Wydaje się, że „zwykłe” zdarzenia mają swoje przyczyny, podczas gdy u źródeł ludzkich zachowań leżą powody (motywy). Uczestniczyłem kiedyś w nadawanej przez telewizję BBC dyskusji dotyczącej tego, czy „nauka może wyjaśniać ludzkie zachowania”. Argumenty przeciwko tej tezie wysuwała pewna pani filozof, która zapytała między innymi, w jaki sposób moglibyśmy wyjaśnić, dlaczego ktoś trafił do więzienia. Załóżmy, że więzień został skazany za wzniecanie nienawiści rasowej. Jego intencji, nienawiści, a nawet samego więzienia nie można opisać językiem fizyki, nie sposób bowiem zdefiniować pojęć „nienawiść” czy „więzienie” w kategoriach ruchu cząstek elementarnych. Wyjaśnienia ludzkich zachowań – ciągnęła pani filozof – przypominają raczej opowiadania, w których narrator skupia się na intencjach bohaterów, a zatem mieszczą się one na zupełnie innej, odrębnej płaszczyźnie niż nauki przyrodnicze. Rozważmy jeszcze prostszy przykład. W jaki sposób moglibyśmy wyjaśnić, dlaczego Rex podszedł do telefonu. Nie powiedzielibyśmy przecież, że bodziec w kształcie telefonu wywołał u Reksa określone ruchy kończyn. Uznalibyśmy raczej, że Rex chciał porozmawiać ze swoją przyjaciółką Cecile i wiedział, iż za stanieją w domu. Żadne inne wyjaśnienie nie umożliwia równie trafnego przewidywania zachowań Reksa. Gdyby Rex pokłócił się z Cecile i przestał z nią rozmawiać albo gdyby sobie przypomniał, że tego wieczoru Cecile poszła na kręgle, jego ciało nie podniosłoby się z sofy.

Przez tysiące lat przepaść między zjawiskami fizycznymi a znaczeniem, treścią, myślami, powodami i intencjami wydawała się rozszczepiać świat na dwoje. W jaki sposób coś tak nieuchwytnego, jak „wzniecanie nienawiści” lub „chęć porozmawiania z Cecile”, może spowodować ruch materii w przestrzeni? Rewolucja poznawcza połączyła jednak świat idei ze światem materii za pomocą nowej, przekonującej teorii, zgodnie z którą życie umysłowe można wyjaśniać w kategoriach informacji, obliczeń i sprzężenia zwrotnego. Przekonania i wspomnienia są zbiorami informacji, podobnie jak zawartość komputerowej bazy danych – z tą różnicą, że są one przechowywane w postaci wzorców aktywności oraz w strukturze mózgu. Myślenie i planowanie to systematyczne przekształcenia owych wzorców, przypominające działanie programu komputerowego. Pragnienia i dążenia są pętlami sprzężenia zwrotnego, które działają podobnie jak termostat – odbierają informacje o rozbieżnościach między celem a aktualnym stanem świata, a następnie podejmują działania służące zmniejszeniu owych różnic. Umysł łączy się ze światem poprzez narządy zmysłów, które przekształcają energię fizyczną w struktury danych w mózgu, i poprzez programy motoryczne, dzięki którym mózg kontroluje pracę mięśni.

To podejście można określić mianem obliczeniowej (lub komputacyjnej) teorii umysłu. Nie należy jej utożsamiać z metaforą komputera, czyli z poglądem, zgodnie z którym umysł działa tak samo, jak komputerowa baza danych, program komputerowy czy termostat. Przedstawiona tu teoria głosi jedynie, że wyjaśniając funkcjonowanie ludzkiego umysłu oraz stworzonych przez człowieka urządzeń do przetwarzania informacji, można – przynajmniej częściowo – posługiwać się tymi samymi zasadami. Podobnie dzieje się w wielu innych wypadkach, kiedy to przyroda i będąca dziełem człowieka inżynieria w pewnym stopniu się pokrywają. Fizjolog mógłby się odwoływać do tych samych praw optyki, tłumacząc zasadę działania oka i aparatu fotograficznego, co wcale nie znaczy, że oko jest pod każdym względem podobne do aparatu.

Obliczeniowa teoria umysłu nie tylko wyjaśnia istnienie ludzkich myśli, wiedzy i dążeń bez odwoływania się do ducha w maszynie (chociaż byłoby to samo w sobie nie lada osiągnięciem). Tłumaczy również, jak to się dzieje, że owe procesy są inteligentne – czyli w jaki sposób z automatycznych procesów fizycznych wyłania się racjonalny rozum. Jeżeli sekwencja przekształceń informacji przechowywanych w danej grudce materii (takiej jak tkanka mózgowa czy silikon) odzwierciedla ciąg wniosków zgodnych z obowiązującymi w świecie prawami logiki, zasadami prawdopodobieństwa bądź z regułami przyczyny i skutku, to owe przekształcenia pozwolą na formułowanie trafnych przewidywań na temat świata. A formułowanie trafnych przewidywań na drodze do osiągnięcia jakiegoś celu wydaje się dość dobrze definiować „inteligencję”⁸².

Oczywiście nic na tym świecie nie jest zupełnie nowe, a twórców współczesnej obliczeniowej teorii umysłu uprzedził Hobbes, kiedy opisał aktywność umysłową jako niedostrzegalne ruchy i stwierdził, że „rozumowanie jest po prostu obliczaniem”. Po ponad 350 latach nauka doścignęła jego wizję. Spostrzeganie, pamięć, wyobraźnię, wnioskowanie, podejmowanie decyzji, język i kontrolę motoryczną bada się dzisiaj w laboratorium i z powodzeniem przedstawia w ramach różnych modeli umysłu jako narzędzia obliczeniowe, takie jak reguły, łańcuchy, matryce, wskaźniki, listy danych, zbiory, drzewa, szeregi, pętle, twierdzenia i sieci. Na przykład psychologowie poznawczy badają system wizualny w mózgu, aby wyjaśnić, jak to się dzieje, że ludziom zdarza się „zobaczyć” rozwiązanie problemu w postaci obrazu umysłowego. Studiują sieć pojęć w pamięci długotrwałej i wyjaśniają, dlaczego niektóre fakty przypominamy sobie z większą łatwością niż inne. Badają „procesor” i pamięć, wykorzystywane w układzie językowym, żeby się dowiedzieć, dlaczego niektóre zdania czytamy z przyjemnością, a inne wydają się nam niezrozumiałym bełkotem.

Jeżeli zaś dowodów empirycznych należy szukać w świecie technologii komputerowych, to pokrewne badania nad sztuczną inteligencją potwierdzają, że zwykła materia może dokonywać wyczynów, jakie wcześniej przypisywano wyłącznie „substancji umysłowej”. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku komputery nazywano „mózgami elektronowymi”, ponieważ potrafiły dodawać, porządkować dane i przeprowadzać dowody twierdzeń. Wkrótce umiały już sprawdzać pisownię, składać dokumenty, rozwiązywać równania i zastępować specjalistów w radzeniu sobie z wybranymi problemami, takimi jak inwestowanie w papiery wartościowe czy diagnozowanie chorób. Przez dziesiątki lat psychologowie strzegli podstaw ludzkiego poczucia wyjątkowości, zapewniając studentów, że w odróżnieniu od człowieka żaden komputer nie potrafi czytać tekstu, rozumieć mowy ani rozpoznawać twarzy, ale te przechwałki straciły już rację bytu. Dzisiaj nawet komputery domowe są wyposażone w oprogramowanie, które potrafi rozpoznawać drukowane litery i słowa mówione. Na razie bardzo proste (lecz nieustannie doskonalone) programy, które rozumieją zdania i tłumaczą je na inne języki, można znaleźć za pomocą wielu wyszukiwarek internetowych i w komputerowych narzędziach pomocy. Programy do rozpoznawania twarzy osiągnęły tak wysoki stopień rozwoju, że obrońcy swobód obywatelskich obawiają się, iż zastosowanie ich w miejscach publicznych jako elementu systemów bezpieczeństwa może prowadzić do poważnych nadużyć.

Ludzcy szowiniści wciąż jeszcze mogą z łatwością zakwestionować te stosunkowo skromne osiągnięcia. Oczywiście – powiedzą – można wbudować w moduły komputera procesy przetwarzania informacji typu wejście-wyjście, ale potrzebny jest jeszcze użytkownik – człowiek zdolny do oceniania, myślenia i tworzenia. Jednakże zgodnie z obliczeniową teorią umysłu owe zdolności są również tylko formami przetwarzania informacji, które można wprowadzić do systemu komputerowego. W 1997 roku wyprodukowany przez IBM komputer Deep Blue pokonał mistrza świata w szachach Garry’ego Kasparowa. W odróżnieniu od swoich poprzedników Deep Blue nie ograniczał się do „prymitywnego” oceniania bilionów hipotetycznych posunięć, lecz został wyposażony w strategie, dzięki którym inteligentnie reagował na konkretne pozycje w każdej z partii. „Newsweek” nazwał ten mecz „ostatnim bastionem ludzkiego mózgu”, a Kasparow uznał, że jego wynik oznacza „początek końca ludzkości”.

I ten argument można by jednak zakwestionować, wskazując na fakt, że szachy są światem wymyślonym przez człowieka, w którym gracze wykonują umowne, ściśle określone posunięcia i w którym można jednoznacznie wskazać zwycięzcę (bądź uznać partię za remisową). Są zatem idealnie dostosowane do zasad przetwarzania danych przez komputer. Ludzie natomiast żyją w nieuporządkowanym świecie, w którym można wykonywać nieograniczoną liczbę najrozmaitszych „posunięć” i dążyć do nawet najbardziej mglistych celów. Z pewnością muszą się więc wykazywać twórczością oraz intuicją i dlatego wszyscy wiemy, że komputer nigdy nie skomponuje symfonii, nie napisze opowiadania ani nie namaluje obrazu. Może jednak wszyscy się mylimy? Najnowsze systemy sztucznej inteligencji piszą wiarygodne opowiadania⁸³, komponują miłe dla ucha symfonie, przypominające utwory Mozarta⁸⁴, rysują przekonujące wizerunki ludzi i krajobrazów⁸⁵ i mają błyskotliwe pomysły na slogany reklamowe⁸⁶.

Żaden z tych faktów nie oznacza, że ludzki mózg działa jak komputer, że pewnego dnia sztuczna inteligencja dorówna ludzkiemu umysłowi albo że komputery mają świadomość rozumianą jako subiektywne doświadczenie. Można z nich jednak wnioskować, że myślenie, inteligencja, wyobraźnia i twórczość są formami przetwarzania informacji – dobrze poznanego procesu fizycznego. Tak oto za pomocą obliczeniowej teorii umysłu kognitywistyka wypędziła z maszyny przynajmniej jednego ducha.

Idea druga: Umysł nie może być czystą tablicą, bo czyste tablice nie potrafią niczego zrobić. W czasach, kiedy ludzie mieli bardzo mgliste pojęcie na temat tego, czym jest i w jaki sposób działa ludzki umysł, metafora czystej tablicy, którą z czasem zapisuje środowisko, nie wydawała się wcale absurdalna. Kiedy jednak zaczynamy się poważnie zastanawiać nad tym, jakie rodzaje działań i obliczeń umożliwiają systemowi widzenie, myślenie, mówienie i planowanie, problem związany z czystymi tablicami staje się aż nazbyt oczywisty – czyste tablice nie potrafią niczego zrobić. Napisy, którymi pokryło je środowisko, pozostaną bezużyteczne aż do końca świata, jeśli coś lub ktoś nie zauważy w nich pewnych prawidłowości, nie połączy ich z wcześniej przyswojonymi wzorcami, nie wykorzysta owych powiązań do nabazgrania na tablicy nowych myśli i nie zinterpretuje wyników tych działań tak, aby kierowały zachowaniami jednostki, umożliwiając jej osiąganie celów. Locke dostrzegł ten problem i uciekł się do czegoś, co nazwał „rozumieniem” (understanding). Według niego to właśnie rozumienie odczytuje napisy na białym papierze, przeprowadzając operacje rozpoznawania, myślenia i kojarzenia. Oczywiście jednak wyjaśnianie działania ludzkiego umysłu poprzez odwołanie się do tajemniczego bytu zwanego „rozumieniem” prowadzi do powstania błędnego koła.

Bardzo trafnie ujął to zastrzeżenie wobec doktryny czystej tablicy Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), który polemizował z Lockiem. Leibniz powtórzył motto empirystów: „Nie ma niczego w umyśle, co by wpierw nie było w zmysłach”, a potem dodał: „z wyjątkiem samego umysłu”⁸⁷. Jakaś część ludzkiego umysłu musi być wrodzona – chociażby sam mechanizm odpowiedzialny za uczenie się. W umyśle musi być coś, co spostrzega świat fizycznych przedmiotów, a nie kalejdoskop migających punktów; coś, co wnioskuje o treści zdania, zamiast bezmyślnie je powtarzać; coś, co interpretuje zachowania ludzi jako próby osiągnięcia pewnych celów, a nie jako trajektorie podrygujących rąk i nóg.

Idąc śladami Locke’a, można by przypisać wszystkie te funkcje jakiemuś abstrakcyjnemu pojęciu – być może nie „rozumowi”, ale na przykład „uczeniu się”, „inteligencji”, „plastyczności” czy „zdolnościom przystosowawczym”. Jak jednak zauważył Leibniz, takie rozwiązanie oznacza „chcąc ocalić pozory, fabrykowano umyślnie ukryte jakości albo zdolności, które wyobrażano sobie w postaci małych demonów albo chochlików, mogących bez ceremonii robić wszystko, czego się od nich zażąda, jak gdyby zegarki kieszonkowe wskazywały godziny dzięki pewnej zdolności chronometrycznej, obywając się bez kółek, albo jak gdyby młyny mełły ziarno dzięki zdolności miażdżącej, obywając się bez czegokolwiek, co by przypominało kamienie młyńskie”⁸⁸. Leibniz, podobnie jak Hobbes (który zresztą wywarł na niego silny wpływ), wyprzedził swoje czasy, uznając, że inteligencja jest formą przetwarzania informacji, a więc nie może się obyć bez złożonej maszynerii. Jak wszyscy wiemy, komputery nie rozumieją mowy ani nie rozpoznają tekstu tuż po opuszczeniu linii montażowej. Ktoś musi w nich najpierw zainstalować odpowiednie oprogramowanie. Prawdopodobnie to samo dotyczy znacznie bardziej złożonych umiejętności człowieka. Twórcy modeli umysłu odkryli, że nasze codzienne osiągnięcia, takie jak omijanie mebli, rozumienie zdań, przypominanie sobie faktów czy domyślanie się cudzych intencji, sprawiają konstruktorom ogromne trudności, które znajdują się dziś na granicy możliwości sztucznej inteligencji, lub nawet poza jej zasięgiem. Twierdzenie, że owe problemy można rozwiązać przy użyciu grudki modeliny, pozwalającej się biernie kształtować czemuś, co nazywamy „kulturą”, wydaje się całkowicie nieprzekonujące.

Wszystko to nie znaczy, że badacze procesów poznawczych ostatecznie rozstrzygnęli spór o znaczenie natury i środowiska. Przeciwnie, nadal różnią się w opiniach na temat tego, jak bogate jest „standardowe” wyposażenie ludzkiego umysłu. Na jednym krańcu tego kontinuum znajdują się filozof Jerry Fodor, który twierdzi, że wszystkie pojęcia mogą być wrodzone (nawet takie, jak „klamka” czy „pęseta”), oraz psycholingwista Noam Chomsky, który uważa, iż słowo „uczenie się” jest mylące i należałoby raczej mówić, że dzieci „hodują w sobie” język⁸⁹. Na drugim jego krańcu znajdują się koneksjoniści, tacy jak Rumelhart, McClelland, Jeffrey Elman i Elizabeth Bates, którzy konstruują stosunkowo proste modele komputerowe, a potem „trenują” je, wyciskając z nich siódme poty⁹⁰. Zwolennicy pierwszego z tych skrajnych podejść, wywodzącego się z Massachusetts Institute of Technology (MIT), umiejscawiają je na Biegunie Wschodnim, w mitycznym miejscu, z którego wszystkie drogi prowadzą na zachód. Sympatycy drugiego skrajnego obozu, wywodzącego się z University of California w San Diego, lokują go na Biegunie Zachodnim, w mitycznym miejscu, z którego można się kierować wyłącznie na wschód (nazwy te zaproponował Fodor podczas jednego z seminariów MIT, kiedy to rzucał gromy na pewnego „teoretyka z Zachodniego Wybrzeża”, a ktoś zwrócił mu uwagę, że ów badacz pracuje w Yale University, czyli de facto na Wschodnim Wybrzeżu)⁹¹.

Jednakże spór między badaczami z Bieguna Wschodniego i Zachodniego wyraźnie się różni od tych toczonych przez filozofów przez tysiące lat. Otóż żadna ze stron tego sporu nie wierzy w doktrynę czystej tablicy. Wszyscy zgadzają się co do tego, że nie moglibyśmy się uczyć, gdybyśmy nie przychodzili na świat wyposażeni w służące do tego „obwody”. W swoistym manifeście Bieguna Zachodniego – rozprawie zatytułowanej Rethinking Innateness (Nowe spojrzenie na cechy wrodzone) Bates, Elman i pozostali współautorzy ochoczo to przyznają: „Żadna z reguł uczenia się nie może być zupełnie pozbawiona treści teoretycznych, a tabula nigdy nie bywa całkowicie rasa”⁹². Wyjaśniają oni:

Rozpowszechniło się przekonanie, że modele koneksjonistyczne (oraz ich twórcy) reprezentują skrajną postać empiryzmu i że należy unikać jak ognia jakichkolwiek form wiedzy wrodzonej (…). Oczywiście nie podpisujemy się pod tym poglądem. (…) Jest wiele powodów, aby sądzić, że konieczne są jakieś uprzednie ograniczenia [modeli uczenia się]. I rzeczywiście, we wszystkich modelach koneksjonistycznych przyjmuje się z konieczności pewne założenia, które należy uznać za odzwierciedlenie owych wrodzonych ograniczeń⁹³.

Rozbieżności między tymi dwoma biegunami są znaczne, ale dotyczą szczegółów: W jak wiele wrodzonych sieci umożliwiających uczenie się jesteśmy wyposażeni? W jakim stopniu są one przeznaczone – z racji swych cech „konstrukcyjnych” – do wykonywania konkretnych zadań? Niektórym spośród tych rozbieżności przyjrzymy się w rozdziale piątym.

Idea trzecia: Nieograniczona rozmaitość zachowań może być wynikiem działania ograniczonej liczby kombinatorycznych programów umysłowych. Kognitywistyka podważyła doktryny czystej tablicy i ducha w maszynie w jeszcze inny sposób. Można wybaczyć ludziom, że drwią sobie z poglądów, iż nasze zachowania są „zakodowane w genach” albo stanowią „wytwór ewolucji” w tym sensie, w jakim używamy tych sformułowań w odniesieniu do świata zwierząt. Ludzkie działania nie są wybierane z zestawu reakcji odruchowych, takich jak atakowanie czerwonej plamki przez rybę czy wysiadywanie jaj przez kwokę. Ludzie mogą oddawać cześć boginiom, wystawiać kicz na aukcji internetowej, grać na nadmuchiwanej gitarze, pościć, aby pokutować za dawne grzechy, budować fortyfikacje z krzeseł ogrodowych i tak dalej, bez żadnych ograniczeń. Wystarczy przejrzeć dowolny numer „National Geographic”, aby się przekonać, że nawet najdziwaczniejsze działania podejmowane w naszej kulturze są tylko skromną próbką tego, co może uczynić człowiek. A jeśli rzeczywiście jesteśmy zdolni do wszystkiego, to może jednak jesteśmy grudkami modeliny bądź czynnikami sprawczymi o nieograniczonych możliwościach?

To przypuszczenie zdezaktualizowało się jednak pod wpływem obliczeniowego podejścia do umysłu, które było niemal niewyobrażalne dla ludzi żyjących w czasach, kiedy powstała doktryna czystej tablicy. Najwyraźniej widać to na przykładzie zapoczątkowanej przez Chomsky’ego rewolucji językowej⁹⁴. Język jest znakomitym przykładem twórczego i zmiennego charakteru ludzkich zachowań. Nasze wypowiedzi są w większości zupełnie nowymi kombinacjami słów, stworzonymi po raz pierwszy w historii ludzkości. W niczym nie przypominamy mówiących lalek, w które wbudowano niezmienną listę reakcji słownych. Jednakże, jak zauważył Chomsky, pomimo całej swej otwartości język nie jest „wolnoamerykanką” – rządzą nim określone zasady i wzorce. Użytkownik języka polskiego⁹⁵ może wypowiadać zupełnie nowe ciągi słów, takie jak: „Codziennie powstają nowe wszechświaty”, „On lubi jeść tosty z serkiem śmietankowym i z keczupem”, czy też: „Mój samochód został zjedzony przez króliki”. Nikt jednak nie powiedziałby: „Samochód mój zjedzony króliki został przez”, ani nie uporządkowałby słów w tym zdaniu na wiele innych możliwych sposobów. Najwyraźniej w naszej głowie jest coś, co potrafi budować nie dowolne, ale wysoce uporządkowane kombinacje słów.

To „coś” jest swego rodzaju oprogramowaniem, gramatyką generatywną, która tworzy nowe sekwencje słów. Za pomocą zestawu reguł, takich jak: „Zdanie zawiera podmiot i orzeczenie”, czy też „Orzeczenie czasownikowe wyraża się za pomocą osobowych form czasownika”, można wyjaśnić nieograniczoną twórczość użytkowników języka. Dysponując tysiącami rzeczowników, które mogą wystąpić w roli podmiotu, oraz tysiącami czasowników, które mogą pełnić funkcję orzeczenia, mamy miliony możliwości rozpoczęcia zdania, a kiedy uwzględnimy pozostałe części zdania, liczba kombinacji staje się niewyobrażalnie wielka. Co więcej, nasz repertuar zdań jest teoretycznie nieograniczony, ponieważ reguły językowe dopuszczają stosowanie sztuczki zwanej zasadą rekurencji. Zgodnie z tą zasadą dana grupa składniowa może zawierać przykład samej siebie: „Ona myśli, że on myśli, że oni myślą, że on wie… i tak dalej w nieskończoność. A jeśli liczba zdań jest nieskończona, to nieskończona jest również liczba możliwych myśli i zamiarów, bo niemal każde zdanie wyraża jakąś myśl lub zamiar. Kombinatoryczna gramatyka języka zazębia się z innymi kombinatorycznymi programami działającymi w naszym umyśle, odpowiedzialnymi za myśli oraz intencje. Niezmienny zestaw „urządzeń” umysłowych może zatem wytwarzać nieograniczoną paletę zachowań⁹⁶.

Kiedy zaczynamy myśleć w kategoriach umysłowego oprogramowania, a nie zachowań fizycznych, różnice między kulturami okazują się znacznie mniejsze, niż nam się dotąd wydawało. W ten sposób docieramy do czwartej nowej idei: Pod powierzchownym zróżnicowaniem kultur mogą się kryć uniwersalne mechanizmy umysłowe. Ponownie posłużymy się językiem jako idealnym przykładem nieograniczoności ludzkich zachowań. Ludzie używają około 6000 różnych języków. Programy gramatyczne w ludzkich umysłach nie są jednak tak odmienne, jak mowa, która ostatecznie wydobywa się z ich ust. Już od dawna wiemy, że we wszystkich językach można wyrażać podobne idee. Biblię przetłumaczono na setki języków spoza kręgu kultury zachodniej, a podczas drugiej wojny światowej korpus amerykańskiej piechoty morskiej przesyłał przez Pacyfik tajne wiadomości, korzystając z pomocy Indian Navaho, którzy tłumaczyli je na swój język ojczysty, a potem z powrotem na angielski. Fakt, że w każdym języku można wyrazić dowolne treści – od biblijnych przypowieści po rozkazy wojskowe – nasuwa przypuszczenie, iż wszystkie języki wykrojono z tej samej materii.

Według Chomsky’ego gramatyki generatywne poszczególnych języków są tylko odmianami jednego wzorca, który określił on mianem gramatyki uniwersalnej (Universal Grammar). Na przykład w języku angielskim⁹⁷ czasownik występuje przed dopełnieniem („piję piwo”), a przyimek przed rzeczownikiem („z butelki”). W języku japońskim dopełnienie poprzedza czasownik („piwo piję”), a rzeczownik występuje przed przyimkiem („butelki z”). Ważne jest jednak odkrycie, że w obu językach istnieją czasowniki, dopełnienia i przyimki, choć można sobie wyobrazić bardzo wiele innych narzędzi, w które mogłyby być wyposażone systemy porozumiewania się. Jeszcze bardziej istotny wydaje się fakt, że w dwóch zupełnie niespokrewnionych językach buduje się frazy w taki sam sposób – przez połączenie rdzenia (ang. head; na przykład czasownika lub przyimka) z dopełnieniem (na przykład rzeczownika) oraz ustawienie tych dwóch elementów w określonej (zawsze tej samej) kolejności. W języku angielskim rdzeń frazy znajduje się na początku, w japońskim – na końcu, ale pod każdym innym względem struktura omawianych tu fraz jest w obu językach bardzo podobna. To samo moglibyśmy powiedzieć o innych wyrażeniach i językach. Zgodnie z zasadami logiki najczęściej używane rodzaje rdzeni i dopełnień można uporządkować na 128 sposobów, jednakże w 95% języków spotykamy jeden z dwóch układów: składnię angielską bądź stanowiący jej lustrzane odbicie schemat japoński⁹⁸. Aby wyrazić tę jednorodność w możliwie najprostszy sposób, moglibyśmy powiedzieć, że jeśli chodzi o gramatykę, języki różnią się tylko jednym parametrem – swego rodzaju przełącznikiem, który może być ustawiony w jednej z dwóch pozycji: „rdzeń na początku” lub „rdzeń na końcu”. Językoznawca Mark Baker opisał ostatnio kilkanaście podobnych parametrów, które zwięźle wyjaśniają przeważającą część poznanych różnic między językami świata⁹⁹.

Oddzielenie powierzchownych różnic od uniwersalnych wzorców nie służy jedynie uporządkowaniu zbioru chaotycznych danych. Taki zabieg może nam również dostarczyć wskazówek dotyczących wrodzonych „obwodów” umysłowych, które umożliwiają uczenie się. Zakładając, że uniwersalna część danej reguły językowej jest zakodowana w obwodach neuronowych, które kierują procesem uczenia się języka przez małe dziecko, możemy wyjaśnić, dlaczego dzieci uczą się języka z taką łatwością i bez pomocy nauczyciela. Zamiast traktować słowa wypowiadane przez matkę wyłącznie jako interesujące dźwięki, które można powtarzać, dzielić i łączyć w dowolny sposób, dziecko stara się wychwycić w jej wypowiedziach rdzenie i dopełnienia, zwraca uwagę na ich porządek i na tej podstawie buduje spójny system gramatyczny.

Takie ujęcie pozwala nam także zrozumieć inne rodzaje zmienności międzykulturowej. Wielu antropologów opowiadających się za konstrukcjonizmem społecznym twierdzi, że w pewnych kulturach nie występują dobrze nam znane emocje, takie jak gniew¹⁰⁰ (niektórzy antropolodzy uważają, że istnieją kultury całkowicie pozbawione emocji¹⁰¹!). Na przykład według Catherine Lutz przedstawiciele mikronezyjskiego plemienia Ifaluków nie odczuwają znanego nam „gniewu”, lecz doświadczają czegoś, co nosi nazwę song. Jest to stan żalu i urazy, spowodowany pogwałceniem przez inną osobę zasad moralnych, na przykład naruszeniem tabu lub okazywaniem nadmiernej pewności siebie. Takie postępowanie uprawnia innych do unikania winowajcy, do posyłania mu nieprzychylnych spojrzeń, grożenia mu i plotkowania na jego temat, ale nie do fizycznej napaści. Osoba będąca obiektem song doświadcza innej, rzekomo nieznanej ludziom Zachodu emocji, metagu – lęku, który skłania ją do prób udobruchania człowieka odczuwającego song poprzez przeproszenie go, zapłacenie grzywny bądź podarowanie mu jakiegoś prezentu.

Zainspirowani pracami Chomsky’ego oraz innych kognitywistów filozofowie Ron Mall on i Stephen Stich zauważyli, że pytanie o to, czy ifalucki song i zachodni gniew można uznać za tę samą emocję, jest w istocie pytaniem o znaczenie nazw emocji. Czy pojęcia te należy definiować w kategoriach obserwowalnych zachowań, czy też znajdujących się u ich podłoża operacji umysłowych¹⁰²? Jeśli definiujemy je w kategoriach zachowań, to kultury bez wątpienia różnią się pod względem emocjonalnym. W odróżnieniu od nas Ifalukowie doświadczają silnych emocji na widok kobiety, która pracuje w polu podczas menstruacji, albo mężczyzny wchodzącego do domu, w którym odbywa się poród. My reagujemy emocjonalnie, kiedy słyszymy, jak ktoś wykrzykuje rasistowskie wyzwiska, albo widzimy czyjś palec środkowy uniesiony w obraźliwym geście. O ile wiem, Ifalukowie nie odczuwają w takich sytuacjach negatywnych emocji. Jeżeli jednak zdefiniujemy emocje w kategoriach mechanizmów umysłowych – czegoś, co psychologowie tacy, jak Paul Ekman i Richard Lazarus, nazywają „programami afektywnymi” bądź „wzorami typu jeżeli – to” (zwróćmy uwagę na komputerowe słownictwo) – to okazuje się, że Ifalukowie wcale tak bardzo się od nas nie różnią¹⁰³. Być może każdy z nas został wyposażony w program, który na wszystko, co zagraża naszym interesom lub uwłacza naszej godności, reaguje nieprzyjemnym, intensywnym uczuciem, motywującym nas do ukarania winowajcy bądź do zażądania od niego zadośćuczynienia. Kultura decyduje jednak o tym, co uznajemy za taką zniewagę, czy w określonych okolicznościach uważamy za dopuszczalne rzucanie komuś morderczych spojrzeń, oraz o tym, do jakich form zadośćuczynienia czujemy się uprawnieni. Bodźce i reakcje mogą się różnić w zależności od kultury, ale stany psychiczne są takie same, niezależnie od tego, czy w danym języku nadano im konkretną nazwę.

Podobnie jak w wypadku języka, bez jakiegoś wrodzonego mechanizmu dokonywania obliczeń umysłowych nie bylibyśmy w stanie przyswoić sobie innych elementów kultury, które wymagają uczenia się. Nieprzypadkowo do okoliczności, które wywołują song u Ifaluków, należą takie zachowania, jak pogwałcenie tabu, lenistwo lub lekceważenie innych oraz skąpstwo, a nie takie, jak przestrzeganie tabu, uprzejmość i okazywanie innym szacunku czy stanie na głowie. Ifalukowie uważają trzy pierwsze okoliczności za podobne, ponieważ uruchamiają one ten sam program afektywny – są spostrzegane jako zniewagi. Dzięki temu łatwiej jest im się nauczyć, że wszystkie trzy rodzaje zachowań wymagają takiej samej reakcji, co z kolei zwiększa prawdopodobieństwo tego, iż wszystkie trzy zostaną potraktowane w jednakowy sposób – jako uzasadnione przyczyny jednej emocji.

Nasuwa się zatem wniosek, że znane nam kategorie zachowań – obyczaje związane z zawieraniem małżeństw, tabu dotyczące jedzenia, przesądy ludowe i tak dalej – bez wątpienia różnią się w zależności od kultury i trzeba je sobie przyswoić, jednakże bardziej podstawowe mechanizmy psychiczne, które leżą u podstaw owych zachowań, są być może uniwersalne i wrodzone. Ludzie mogą nosić rozmaite stroje, ale wszyscy starają się podkreślać wyglądem swój status społeczny. Mogą respektować wyłącznie prawa członków własnego klanu albo rozszerzać to poszanowanie na wszystkich przedstawicieli danego plemienia, narodu czy gatunku, ale wszyscy dzielą świat na grupy własne i obce. Mogą się różnić pod względem tego, jakie zdarzenia uznają za skutki świadomych aktów woli, przy czym niektórzy uważają, że jedynie przedmioty kultury materialnej zostały celowo wykonane przez człowieka, inni zaś żywią przekonanie, iż choroby są skutkiem zaklęć rzucanych przez wrogów, a jeszcze inni wierzą, że świat powstał wskutek aktu stworzenia. Wszyscy jednak wyjaśniają pewne zdarzenia, powołując się na istnienie myślących istot, które starają się osiągać swoje cele. Behawioryści odwrócili ten porządek – ich zdaniem to umysł jest pochodną zachowania, a nie na odwrót.

Idea piąta: Umysł jest skomplikowanym systemem składającym się z wielu połączonych części. Psychologowie, którzy badają emocje w różnych kulturach, dokonali innego ważnego odkrycia. Swobodna ekspresja emocjonalna wydaje się bardzo podobna we wszystkich częściach świata, ale przedstawiciele niektórych kultur uczą się zachowywać „twarz pokerzysty”, kiedy znajdują się w towarzystwie innych ludzi¹⁰⁴. Ów fakt można wyjaśnić w bardzo prosty sposób: u wszystkich ludzi programy afektywne aktywizują takie same wyrazy emocjonalne, jednakże o tym, kiedy można ujawnić swoje emocje, decyduje odrębny system „reguł wyświetlania”.

Różnicę między tymi dwoma mechanizmami uwidacznia inne ważne osiągnięcie rewolucji poznawczej. Przed jej rozpoczęciem zakładano istnienie wielkich czarnych skrzynek, takich jak „intelekt” czy „rozum”, i formułowano uogólnienia na temat natury ludzkiej, twierdząc na przykład, że jesteśmy z natury szlachetni bądź nikczemni. Dzisiaj jednak wiemy, że ludzki umysł nie jest jednorodną kulą wyposażoną w jednolite zdolności i uniwersalne cechy. Umysł ma budowę modułową, a jego rozmaite części współpracują, aby wytworzyć ciąg myśli lub zorganizowane działanie. Zawiera w sobie odrębne systemy przetwarzania danych, służące korygowaniu zakłóceń, uczeniu się, kontrolowaniu ruchów ciała, zapamiętywaniu faktów, tymczasowemu przechowywaniu informacji oraz zapamiętywaniu i stosowaniu reguł. W poprzek wszystkich tych systemów przetwarzania danych przebiegają moduły poszczególnych zdolności umysłowych (nazywanych czasami wielorakimi inteligencjami – ang. multiple intelligences), odnoszące się do konkretnych treści, takich jak język, liczby, przestrzeń, narzędzia czy istoty żywe. Kognitywiści z Bieguna Wschodniego podejrzewają, że różnice indywidualne dotyczące tych specyficznych pod względem treści modułów wynikają w znacznej mierze z uwarunkowań genetycznych¹⁰⁵. Badacze z Bieguna Zachodniego przypuszczają, że u ich źródeł leżą niewielkie wrodzone różnice związane ze skłonnością do skupiania uwagi na określonych rodzajach informacji, które z czasem się powiększają i utrwalają pod wpływem statystycznych wzorców odbieranych danych sensorycznych¹⁰⁶. Badacze z obu biegunów zgadzają się jednak co do tego, że mózg nie jest jednorodną bryłą. Kolejną warstwę systemów przetwarzania informacji – układy motywacyjne i emocjonalne – można znaleźć w programach afektywnych.

Przy takiej konstrukcji ludzkiego umysłu każdy impuls bądź nawyk pochodzący z jednego modułu może na wiele różnych sposobów przełożyć się na zachowanie pod wpływem oddziaływania innego modułu (może też zostać przez niego stłumiony). Rozważmy pewien prosty przykład. Według psychologów poznawczych moduł zwany systemem nawyków jest odpowiedzialny za naszą skłonność do nawykowego reagowania na pewne bodźce, na przykład do „wypowiadania” w myśli czytanych słów. Tymczasem inny moduł, zwany systemem kontroli uwagi (supervisory attention system), może zyskać przewagę nad systemem nawyków, wskutek czego skupiamy się na informacjach odnoszących się do konkretnego problemu, na przykład na nazwaniu koloru czcionki, jaką napisano dane słowo, albo na wymyśleniu jakiejś związanej z nim czynności¹⁰⁷.

W bardziej ogólnym ujęciu wzajemne oddziaływanie systemów umysłowych może wyjaśniać, jak to możliwe, że ludzie z upodobaniem snują plany zemsty, ale nigdy nie wprowadzają ich w życie albo zdradzają partnerów tylko w wyobraźni. Teoria natury ludzkiej, która wyłania się z rewolucji poznawczej, ma zatem więcej wspólnego z tradycją judeochrześcijańską i ze sformułowaną przez Freuda teorią psychoanalityczną niż z behawioryzmem, konstrukcjonizmem społecznym oraz innymi odmianami doktryny czystej tablicy. Zachowanie nie jest po prostu „emitowane” czy wywoływane, nie wywodzi się też bezpośrednio z danej kultury czy społeczeństwa. Jest raczej wynikiem wewnętrznej walki między różnymi modułami umysłu, które mają odmienne plany i cele.

Ukształtowane wskutek rewolucji poznawczej wyobrażenie umysłu jako systemu uniwersalnych, twórczych modułów obliczeniowych podważa sens toczącego się od stuleci sporu o naturę człowieka. Pytania o to, czy ludzie są elastyczni, czy zaprogramowani, czy ich zachowania są uniwersalne, czy też różnią się w zależności od kultury, czy działania człowieka są wyuczone, czy wrodzone, czy jesteśmy z natury dobrzy, czy źli, okazują się po prostu błędnie sformułowane. Ludzie zachowują się w elastyczny sposób właśnie dlatego, że są zaprogramowani – ich umysły pełne są programów kombinatorycznych, które mogą wytwarzać nieograniczony wachlarz myśli i zachowań. Ludzkie zachowania mogą się różnić w zależności od kultury, mimo że konstrukcja wytwarzających je programów umysłowych jest jednakowa. Możemy z powodzeniem uczyć się inteligentnych zachowań, ponieważ jesteśmy wyposażeni we wrodzone systemy umożliwiające uczenie się. Wreszcie, wszyscy ludzie mogą mieć dobre i złe motywy, ale nie wszyscy przekładają je na zachowania w taki sam sposób.

–––––

Drugim pomostem łączącym ducha (umysł) z materią jest współczesna nauka o funkcjonowaniu układu nerwowego (neuroscience)¹⁰⁸, a zwłaszcza neuropsychologia poznawcza – dyscyplina zajmująca się tym, w jaki sposób poznanie i emocje zostają „wbudowane” w struktury mózgu¹⁰⁹.

Francis Crick napisał książkę o ludzkim mózgu i zatytułował ją The Astonishing Hipothesis (Zdumiewająca hipoteza), nawiązując do przypuszczenia, że wszystkie nasze myśli i uczucia, radości i cierpienia, marzenia i pragnienia są wynikiem fizjologicznej aktywności mózgu¹¹⁰. Znużeni tym tematem neurobiolodzy, którzy od dawna uznają to przypuszczenie za pewnik, drwili z tytułu książki Cricka, a jednak to autor miał rację. Dla większości ludzi ta hipoteza nadal jest zdumiewająca, kiedy zastanawiają się nad nią po raz pierwszy. Któż z nas nie rozumie wątpliwości Dymitra Karamazowa, kiedy ten stara się pojąć akademicki wywód gościa, który odwiedził go w więzieniu?

Wyobraź sobie tylko: to jest w nerwach, w głowie, są tam w mózgu te nerwy… (niech to diabli wezmą!), są tam takie ogonki, te nerwy mają ogonki, no i jak tylko one zadrgają na przykład, widzisz, spojrzę na coś, ot tak, i te ogonki drgają, a jak drgają, to ukazuje się obraz, ale nie zaraz, a po jakimś ułamku sekundy, ten moment mija i następuje taka chwila, lecz obraz, to znaczy przedmiot albo zdarzenie, no, tam do diabła! – otóż dlaczego przedtem oglądam, a potem myślę… dlatego, że ogonek, a wcale nie dlatego, że mam duszę, ani dlatego, że jestem stworzony na czyjś obraz i podobieństwo, wszystko to głupstwa! To wszystko, bracie, Michał mi wczoraj wytłumaczył, jakby mnie zimną wodą oblał. Wspaniała to nauka, Alosza. Nowy człowiek powstanie, tak to rozumiem… A jednak szkoda mi Boga!¹¹¹

Zdumiewający jest już sam fakt, że Dostojewski tak bardzo wyprzedził naukę. W 1880 roku znano zaledwie podstawy funkcjonowania komórek nerwowych, a każdy rozsądny człowiek mógł powątpiewać w to, że wszystkie nasze doświadczenia sprowadzają się do drgań ogonków neuronów. Od tamtej pory wiele się jednak zmieniło. Dzisiaj moglibyśmy powiedzieć, że procesy przetwarzania informacji przez mózg są przyczyną powstawania ludzkiego umysłu, albo nawet że to one są ludzkim umysłem, ale w obu wypadkach dysponujemy niezbitymi dowodami na to, iż każdy aspekt naszego umysłu zależy w całości od fizjologicznej aktywności kory mózgowej.

Wysyłając do mózgu pacjenta impuls elektryczny, neurofizjolog może wywołać u niego żywe, realistyczne przeżycie. Pewne związki chemiczne po przedostaniu się do mózgu mogą zmienić spostrzeganie, nastrój, osobowość i sposób myślenia danej osoby. Kiedy jakiś fragment kory mózgowej umiera, część psychiki może zniknąć razem z nim. Pacjent z neurologicznym uszkodzeniem mózgu może stracić umiejętność nazywania przedmiotów, rozpoznawania twarzy, przewidywania skutków własnych zachowań, współodczuwania z innymi albo przechowywania w pamięci jakiejś części otoczenia lub własnego ciała (Descartes mylił się zatem, kiedy pisał, iż „umysł jest całkowicie niepodzielny”, wnioskując na tej podstawie, że zdecydowanie różni się on od ciała). Każda emocja i myśl wysyła sygnały fizyczne, a nowe techniki wykrywania owych sygnałów są tak precyzyjne, że mogą dosłownie czytać ludzkie myśli i powiedzieć badaczowi, czy dana osoba wyobraża sobie twarz, czy też jakieś miejsce. Neurobiolodzy mogą usunąć z organizmu myszy pewien gen (występujący także u ludzi), co uniemożliwi jej uczenie się, albo wprowadzić do jej organizmu kilka dodatkowych kopii tego genu, sprawiając, że mysz będzie się uczyła szybciej niż dotąd. Oglądana pod mikroskopem tkanka mózgowa okazuje się oszałamiająco złożona – setki miliardów neuronów połączone za pomocą setek bilionów synaps – co wydaje się odpowiadać zdumiewającej złożoności ludzkich myśli i przeżyć. Twórcy modeli sieci neuronowych odnieśli pierwsze sukcesy we wprowadzaniu do obwodów neuronowych poszczególnych elementów obliczeniowych operacji umysłowych, takich jak przechowywanie i wydobywanie wzorców z pamięci. A kiedy mózg umiera, człowiek przestaje istnieć. Pomimo wspólnych wysiłków Alfreda Russela Wallace’a oraz innych badaczy z epoki wiktoriańskiej najwyraźniej nie można nawiązać kontaktu ze zmarłymi.

Oczywiście ludzie wykształceni wiedzą, że spostrzeganie, poznanie, język i emocje są umiejscowione w mózgu. Nadal jednak kuszące wydaje się traktowanie mózgu w sposób, w jaki pokazywano go na dawnych planszach edukacyjnych – jako pulpitu sterowniczego, wyposażonego w dźwignie i przekładnie, a obsługiwanego przez użytkownika: jaźń, duszę, ducha, osobę, czy też po prostu przez Ja. Badania neuropsychologów poznawczych dowodzą jednak, że jaźń jest tylko jedną z wielu sieci systemów mózgowych.

Pierwszych wskazówek dotyczących tej kwestii dostarczył przypadek Phineasa Gage’a, dziewiętnastowiecznego robotnika kolejowego, znanego wielu pokoleniom studentów psychologu. Gage ubijał materiał wybuchowy w skalnej szczelinie za pomocą metrowego żelaznego pręta, kiedy nagle wskutek przedwczesnego wybuchu ostre narzędzie przebiło kość policzkową robotnika, przeszyło jego mózg i wydostało się na zewnątrz, przebijając górną część czaszki. Phineas przeżył wypadek, a jego zdolności spostrzegania, pamięć, język i funkcje motoryczne pozostały nienaruszone. Mimo to, jak to eufemistycznie ujął jeden z jego współpracowników, po wypadku „Gage nie był już sobą”. Żelazne ostrze dosłownie zmieniło go w kogoś innego – z człowieka uprzejmego, odpowiedzialnego i ambitnego stał się grubiański, nierzetelny i leniwy. Doszło do tego wskutek przebicia kory przyśrodkowej przedczołowej – położonego nad oczodołami obszaru mózgu, który, jak wskazują wyniki badań, uczestniczy w procesach wnioskowania na temat innych ludzi. Wraz z innymi obszarami płatów przedczołowych i układu limbicznego (zwanego siedliskiem emocji) ta część mózgu odpowiada za przewidywanie skutków zachowania danej osoby oraz za wybór zachowań zgodnych z jej celami¹¹².

Neuropsychologowie poznawczy nie tylko wypędzili ducha z maszyny, ale też dowiedli, że w mózgu nie ma nawet odrębnego obszaru spełniającego funkcje, które dotąd przypisywano duchowi, takie jak analizowanie faktów i podejmowanie decyzji, wykonywanych następnie przez pozostałe części mózgu¹¹³. Każdy z nas ma poczucie, że jego zachowaniem kieruje jakieś jedno wyraźnie wyodrębnione Ja. Jest to jednak złudzenie, powstające wskutek ciężkiej pracy mózgu, podobnie jak chociażby wrażenie, że nasze pole widzenia jest bogate w szczegóły od jednego krańca po drugi (w rzeczywistości nie dostrzegamy żadnych szczegółów poza punktem fiksacji wzroku; ponieważ błyskawicznie przenosimy wzrok z jednego interesującego obiektu na inny, mamy mylne wrażenie, że dostrzegamy szczegóły jednocześnie w całym polu widzenia). Mózgowe systemy kontroli, umiejscowione w płatach przedczołowych i w korze zakrętu obręczy, mogą „naciskać guziki” zachowań oraz przezwyciężać nasze nawyki czy impulsy. Jednak systemy te są tylko przyrządami o ściśle określonych możliwościach i ograniczeniach, a nie uosobieniem racjonalnego, wolnego czynnika sprawczego, utożsamianego zwykle z duszą bądź z jaźnią.

Jeden z najbardziej przekonujących dowodów na to, że jednorodna jaźń jest tylko złudzeniem, pochodzi z badań neuropsychologów Michaela Gazzanigi i Rogera Sperry. Wykazali oni, że kiedy przetnie się chirurgicznie ciało modzelowate, które łączy półkule mózgu, jaźń pacjenta zostaje dosłownie przepołowiona, a każda z półkul cieszy się całkowitą wolnością, nie dbając o zdanie ani o przyzwolenie drugiej. Co jeszcze bardziej zaskakujące, lewa półkula nieustannie wymyśla spójne, choć nieprawdziwe relacje z zachowań, które bez jej wiedzy wybrała półkula prawa. Na przykład, jeśli eksperymentator wyświetli polecenie IDŹ prawej półkuli (umieszczając je w tej części pola widzenia, która jest widoczna tylko dla prawej półkuli), to osoba badana spełni tę prośbę, wstanie i zacznie wychodzić z pokoju. Jeżeli jednak zapytamy tę osobę (a dokładnie – jej lewą półkulę), dlaczego wstała, to odpowie zupełnie szczerze: „Żeby nalać sobie coli”, zamiast powiedzieć: „Prawdę mówiąc, nie wiem”, „Po prostu coś kazało mi to zrobić”, lub też: „Bada mnie pan od wielu lat, odkąd miałem tę operację, i czasami robię różne rzeczy, chociaż nie bardzo wiem, o co mnie pan prosił”. Podobnie, jeśli pokażemy lewej półkuli kurę, a prawej płatek śniegu, a następnie poprosimy obie półkule, żeby wskazały obrazek, który pasuje do oglądanego przedmiotu (przy czym każda półkula włada inną ręką), to lewa półkula wybierze kurze pazury (poprawnie), a prawa wskaże szuflę (także poprawnie). Kiedy jednak zapytamy lewą półkulę, dlaczego pacjent wybrał właśnie te obrazki, odpowie niefrasobliwie: „To bardzo proste. Kurze pazury pasują do kury, a szufla jest potrzebna do posprzątania kurnika”¹¹⁴.

Wyniki tych eksperymentów wydadzą się nader niepokojące, kiedy sobie uświadomimy, że nie mamy żadnych podstaw, aby sądzić, iż urządzenie do wymyślania bredni w lewej półkuli pacjentów z przeciętym ciałem modzelowatym działa inaczej niż nasze własne, podobne narzędzie, służące do uzasadniania impulsów, które powstają w różnych częściach naszego mózgu. Świadomy umysł – jaźń, czy też dusza – jest naszym rzecznikiem prasowym, a nie naczelnym dowódcą. Freud pisał nieskromnie, że „na przestrzeni dziejów ludzkość musiała znieść trzy potężne ciosy zadane przez naukę jej naiwnej miłości własnej”: odkrycie, że nasz świat nie jest ośrodkiem sfer niebieskich, ale raczej niewiele znaczącym pyłkiem w ogromnym wszechświecie, odkrycie, że nie zostaliśmy celowo stworzeni, ale pochodzimy od zwierząt, oraz odkrycie, że nasze świadome umysły nie kierują naszymi działaniami, a tylko je nam relacjonują. Freud miał rację co do wszystkich trzech kwestii, ale to neuropsychologia poznawcza, a nie psychoanaliza, zadała ludzkości ów trzeci cios.

Neuropsychologia poznawcza nie tylko kwestionuje obecność ducha w maszynie, lecz podważa także doktrynę szlachetnego dzikusa. Uszkodzenie płatów czołowych obniża sprawność umysłową danej osoby i zawęża repertuar jej zachowań, ale może też w niej wyzwolić skłonności agresywne¹¹⁵. Dzieje się tak dlatego, że uszkodzone płaty nie mogą już pełnić funkcji hamulców dla elementów układu limbicznego, a zwłaszcza dla obwodu łączącego ciało migdałowate z podwzgórzem za pośrednictwem szlaku nerwowego zwanego prążkiem krańcowym (stria terminalis). Dzięki istnieniu połączeń między płatem czołowym każdej z półkul a układem limbicznym wiedza i cele danej osoby mogą hamować inne mechanizmy, między innymi ten, który wywołuje zachowania wyrządzające krzywdę innym ludziom¹¹⁶.

Również fizyczna struktura mózgu nie jest czystą tablicą. W połowie XIX wieku neurolog Paul Broca odkrył, że układ zakrętów i bruzd kory mózgowej nie jest równie przypadkowy jak kształt linii papilarnych, ale można w nim dostrzec pewne prawidłowości geometryczne. Co więcej, mózgi wszystkich ludzi są do siebie tak podobne pod względem owego układu, że każdemu zakrętowi i każdej fałdzie można nadać nazwę. Od tamtej pory neuroanatomowie dowiedli, że „makroanatomia” mózgu – wielkość i kształt płatów, ich połączenia z jądrami mózgu oraz podstawowy układ kory mózgowej – jest w dużej mierze uwarunkowana genetycznie i kształtuje się w trakcie rozwoju prenatalnego¹¹⁷. To samo dotyczy różnic indywidualnych w ilości istoty szarej w rozmaitych obszarach mózgu, między innymi rejonach odpowiedzialnych za zdolności językowe i wnioskowanie¹¹⁸.

Ta wrodzona geometria i „okablowanie” mózgu mogą mieć istotne znaczenie dla naszych myśli, uczuć i zachowań. Jak się dowiemy w jednym z następnych rozdziałów, u niemowląt z uszkodzeniami konkretnych obszarów mózgu często obserwuje się trwałe (utrzymujące się w miarę rozwoju) deficyty określonych zdolności umysłowych. Umysły ludzi, którzy przychodzą na świat z układem odmiennym od typowej topografii mózgu, również działają inaczej niż umysł przeciętnego człowieka. Jak dowiodły niedawne badania nad mózgami bliźniąt jednojajowych i dwujajowych, różnice w ilości istoty szarej w płatach czołowych mózgu są nie tylko uwarunkowane genetycznie, ale też istotnie skorelowane ze zróżnicowaniem poziomu inteligencji¹¹⁹. Badanie mózgu Alberta Einsteina wykazało, że miał on duże, nietypowo ukształtowane wewnętrzne warstwy synaptyczne (IPL), które odpowiadają za wyobraźnię przestrzenną i intuicyjne operacje liczbowe¹²⁰. Homoseksualiści mają zwykle mniejsze trzecie śródmiąższowe jądro średniego podwzgórza – jądro, które, jak się uważa, odgrywa pewną rolę w kształtowaniu różnic płciowych¹²¹. Z kolei skazani mordercy oraz inne agresywne, antyspołeczne jednostki mają zwykle mniejsze i mniej sprawne płaty przedczołowe, czyli tę część mózgu, która odpowiada za podejmowanie decyzji i hamowanie impulsów¹²². Te makrocechy mózgu niemal na pewno nie kształtują się pod wpływem informacji sensorycznych, co sugeruje, że różnice pod względem inteligencji, talentów naukowych, orientacji seksualnej oraz niekontrolowanej agresji nie są w pełni nabyte.

Do niedawna kwestia genetycznych uwarunkowań struktury mózgu wprawiała badaczy układu nerwowego w zakłopotanie. Geny nie mogły decydować o budowie mózgu aż do ostatniej synapsy, bo genom nie zawiera wystarczająco dużej liczby informacji. Wiemy również, że ludzie uczą się przez całe życie, a wyniki tego procesu muszą być w jakiś sposób przechowywane w mózgu. Odrzucenie doktryny ducha w maszynie oznacza, że wszystko, czego człowiek się uczy, musi wpływać na jakąś część jego mózgu, a dokładnie – że uczenie się jest równoznaczne ze zmianą w jakimś obszarze mózgu. Niezwykle trudno było jednak odnaleźć w całej wrodzonej strukturze mózgu cechy odzwierciedlające owe zmiany. Doskonalenie umiejętności matematycznych bądź koordynacji ruchowej nie powiększa mózgu w sposób, w jaki systematyczne podnoszenie ciężarów „pompuje” nasze mięśnie.

Nareszcie jednak neuropsychologia i neurobiologia zaczynają dotrzymywać kroku tradycyjnej psychologii, odkrywając zachodzące w mózgu zmiany, które leżą u podstaw uczenia się. Jak się przekonamy, granice między wycinkami kory, odpowiedzialnymi za poszczególne części ciała, zdolności, a nawet zmysły fizyczne, mogą się przesuwać wskutek uczenia się i ćwiczeń. Niektórzy badacze są tak podekscytowani tymi odkryciami, że próbują popchnąć wahadło w przeciwną stronę, podkreślając plastyczność kory mózgowej. Jednak z pewnych przyczyn, które omówię w rozdziale piątym, większość naukowców uważa, że owe zmiany zachodzą w ramach ograniczonej, genetycznie uwarunkowanej struktury. Nadal poszukujemy odpowiedzi na wiele pytań dotyczących kształtowania się mózgu w procesie rozwoju jednostki, ale już dzisiaj wiemy z całą pewnością, że plastyczność mózgu – czyli jego podatność na wpływy doświadczenia – jest ograniczona.

–––––

Trzecim pomostem łączącym świat biologii ze sferą umysłu jest genetyka behawioralna, czyli nauka o wpływie genów na zachowanie¹²³. Zdolności do myślenia, uczenia się i odczuwania, które odróżniają człowieka od innych zwierząt, ukryte są w całości w informacjach zakodowanych w DNA zapłodnionej komórki jajowej. Staje się to oczywiste, kiedy porównujemy gatunki. Szympansy wychowywane w ludzkich domach nie mówią, nie myślą i nie zachowują się tak jak ludzie, a to za sprawą informacji zakodowanych w dziesięciu megabitach DNA, którymi różnią się te dwa gatunki. Nawet dwa gatunki szympansów – zwykłe szympansy i bonobo – które różnią się zaledwie kilkoma tysięcznymi częściami materiału genetycznego, zachowują się odmiennie, co odkryli pracownicy pewnego ogrodu zoologicznego, kiedy przez pomyłkę umieścili przedstawicieli obu gatunków na jednym wybiegu. Zwykłe szympansy są jednymi z najbardziej agresywnych ssaków znanych zoologom, natomiast szympansy bonobo należą do najbardziej łagodnych. Wśród zwykłych szympansów samce dominują nad samicami; u szympansów bonobo to samice grają pierwsze skrzypce. Zwykłe szympansy uprawiają seks w celach prokreacyjnych, szympansy bonobo robią to dla przyjemności. Niewielkie różnice genetyczne mogą prowadzić do znacznych różnic w zachowaniu. Mogą wpływać na wielkość i kształt poszczególnych części mózgu, na ich neuronowe „okablowanie”, a także na nanotechnologię uwalniania, wiązania i przetwarzania hormonów oraz neuroprzekaźników.

Doniosłe znaczenie genów w kształtowaniu normalnego mózgu staje się szczególnie widoczne, kiedy zastanawiamy się nad rozmaitością sposobów, w jakie niestandardowe geny mogą prowadzić do powstawania nietypowych umysłów. Kiedy jako student zdawałem egzamin z psychologii klinicznej, jedno z pytań egzaminacyjnych sformułowano następująco: „Kiedy możemy najtrafniej przewidywać, że dana osoba zachoruje na schizofrenię?” Prawidłowa odpowiedź brzmiała: „Gdy ma ona jednojajowego bliźniaka cierpiącego na schizofrenię”. W tamtych czasach było to podchwytliwe pytanie, ponieważ w dominujących teoriach schizofrenii wśród przyczyn tej choroby wymieniano stres społeczny, „schizofrenogenne” matki, „podwójne wiązania” oraz inne doświadczenia życiowe (późniejsze badania wykazały, iż żaden z tych czynników nie ma istotnego znaczenia, a większość nie odgrywa żadnej roli w powstawaniu schizofrenii). Niemal nikt nie uważał wówczas genów za możliwą przyczynę tej choroby. Już wtedy jednak dysponowano empirycznymi dowodami wpływu czynników genetycznych – schizofrenia bardzo często współwystępuje u bliźniąt jednojajowych, które mają identyczne DNA oraz żyją w niemal jednakowych środowiskach, a znacznie rzadziej u bliźniąt dwujajowych, które mają tylko połowę wspólnego DNA (spośród rozmaitych typów DNA, występujących w danej populacji) i – podobnie jak bliźnięta jednojajowe – żyją w bardzo zbliżonych środowiskach. To podchwytliwe pytanie egzaminacyjne mogłoby dotyczyć prawie wszystkich poznanych zaburzeń oraz różnic poznawczych i emocjonalnych, a odpowiedź za każdym razem byłaby taka sama. Autyzm, dysleksja, opóźnienie rozwoju mowy, zaburzenia mowy, upośledzenie zdolności do uczenia się, leworęczność, zaburzenia depresyjne, dwubiegunowa choroba afektywna (psychoza maniakalno-depresyjna), zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, orientacja seksualna oraz wiele innych „rodzinnych” przypadłości współwystępuje częściej u bliźniąt jednojajowych niż u dwujajowych. Ponadto wystąpienie u danej osoby owych zaburzeń i różnic można trafniej przewidywać na podstawie stanu zdrowia jej krewnych biologicznych niż przybranych, a wszelkie mierzalne cechy środowiska okazują się w tym wypadku bardzo niewiarygodnym prognostykiem¹²⁴.

Geny są odpowiedzialne nie tylko za zaburzenia funkcjonowania umysłowego, ale także za zmienność w granicach normy. To czynniki genetyczne stanowią przyczynę większości różnic indywidualnych w zdolnościach i temperamencie, jakie możemy dostrzec wśród otaczających nas ludzi. W słynnym dowcipie rysunkowym Chasa Addamsa, zamieszczonym w czasopiśmie „The New Yorker”, jest tylko trochę przesady:

Rozdzieleni tuż po urodzeniu, bracia bliźniacy Robert i Edward, na chwilę przed swym pierwszym spotkaniem

Bliźnięta jednojajowe doświadczają tak podobnych myśli i uczuć, że często podejrzewają, iż łączy je więź telepatyczna. Kiedy zostają rozdzielone tuż po urodzeniu, a po latach spotykają się jako osoby dorosłe, mają często poczucie, jakby znały się przez całe życie. Badania wykazują, że bliźnięta jednojajowe – niezależnie od tego, czy rozdzielono je tuż po urodzeniu, czy też nie – są zadziwiająco podobne (choć wcale nie identyczne) pod względem niemal każdej mierzalnej cechy. Są podobne pod względem inteligencji werbalnej, matematycznej i ogólnej, poziomu zadowolenia z życia oraz cech osobowości, takich jak introwersja, ugodowość, neurotyzm, sumienność i otwartość na doświadczenie. Mają zbliżone postawy wobec kontrowersyjnych kwestii, takich jak kara śmierci, religia czy muzyka współczesna. Nie tylko uzyskują porównywalne wyniki w testach typu papier-ołówek, ale też ujawniają podobne, brzemienne w skutki zachowania, takie jak uprawianie hazardu, rozwody, popełnianie przestępstw, uleganie wypadkom i oglądanie telewizji. Mają również dziesiątki wspólnych przyzwyczajeń, takich jak niepohamowane chichotanie, udzielanie rozwlekłych odpowiedzi na proste pytania, maczanie posmarowanego masłem tostu w kawie czy – jak w wypadku Abigail van Buren i Ann Landers – pisanie niemożliwych do rozróżnienia porad dla czytelników, zamieszczanych równocześnie w różnych gazetach. Linie ich elektroencefalogramów (ich fale mózgowe) są tak podobne, jak zapisy pracy mózgu jednej osoby, sporządzone w dwóch różnych momentach. Znaczne podobieństwo łączy także zakręty i bruzdy ich kory mózgowej, podobne jest też rozmieszczenie istoty szarej w poszczególnych obszarach ich mózgów¹²⁵.

Związek między zmiennością genetyczną a różnicami w funkcjonowaniu umysłu można mierzyć. Okazuje się, że niezależnie od zastosowanego narzędzia tego typu pomiary zawsze przynoszą zbliżone wyniki – siła badanego związku jest wyraźnie większa od zera, jednak istotnie mniejsza od 100%. Bliźnięta jednojajowe są znacznie bardziej podobne niż bliźnięta dwujajowe, niezależnie od tego, czy dorastały razem, czy oddzielnie. Bliźnięta jednojajowe wychowywane oddzielnie są do siebie bardzo podobne. Rodzeństwo biologiczne jest znacznie bardziej podobne niż rodzeństwo przybrane, niezależnie od tego, czy dorastało razem, czy oddzielnie. Spora część tych wniosków pochodzi z badań prowadzonych na wielką skalę w krajach skandynawskich. Rządy tych państw dysponują ogromnymi bazami danych, które zawierają wszechstronne informacje na temat obywateli, oraz posługują się najrzetelniej zweryfikowanymi narzędziami pomiaru, znanymi psychologii. Sceptycy proponują inne wyjaśnienia, starając się minimalizować wpływ czynników genetycznych. Twierdzą na przykład, że bliźnięta jednojajowe rozdzielone tuż po urodzeniu mogły trafić do podobnych rodzin adopcyjnych, że mogły się ze sobą kontaktować przed badaniem, że ze względu na podobny wygląd mogły być podobnie traktowane oraz że oprócz genów dzieliły także miejsce w łonie matki. Jak się jednak przekonamy w rozdziale poświęconym dzieciom, wszystkie te wyjaśnienia zostały zweryfikowane i odrzucone. Ostatnio ogromny stos zgromadzonych dotąd danych powiększył się o wyniki nowego rodzaju badań. „Wirtualne” bliźnięta są lustrzanym odbiciem wychowywanych osobno bliźniąt jednojajowych. Jest to niespokrewnione „rodzeństwo” (przynajmniej jedno z nich jest adoptowane), od niemowlęctwa wychowywane razem. Chociaż dzieci są w tym samym wieku i dorastają w jednej rodzinie, psycholog Nancy Segal wykazała, że korelacja między ich wynikami w teście inteligencji jest bliska zeru¹²⁶. Ojciec jednego z badanych dzieci powiedział, że mimo iż oboje z żoną starają się traktować dzieci jednakowo, wirtualne bliźnięta są jak „ogień i woda”.

Badania nad bliźniętami i rodzeństwem adopcyjnym są swego rodzaju eksperymentami naturalnymi, które dostarczają przekonujących dowodów pośrednich na to, że różnice w funkcjonowaniu umysłu mogą wynikać z różnic genetycznych. Genetycy wyodrębnili niedawno część tych genów, które mogą powodować owe różnice. Jeden „zbuntowany” nukleotyd genu o nazwie FOXP2 wywołuje dziedziczne zaburzenie mowy i języka¹²⁷. Inny gen, znajdujący się w tym samym chromosomie, LIM-kinasel, wytwarza białko występujące w rosnących komórkach nerwowych, które ułatwia rozwój wyobraźni przestrzennej. Po usunięciu tego genu dana osoba zachowuje normalną inteligencję, ale nie potrafi składać przedmiotów z części, układać klocków ani odwzorowywać kształtów¹²⁸. Jedna z wersji genu IGF2R wiąże się z wysokim poziomem inteligencji ogólnej, odpowiadając za różnice indywidualne rzędu aż 4 punktów ilorazu inteligencji oraz za 2% zmienności poziomu inteligencji wśród normalnych jednostek¹²⁹. Ludzie o dłuższej od przeciętnej wersji genu D4DR (receptora dopaminy) częściej niż inni bywają poszukiwaczami mocnych wrażeń – śmiałkami skaczącymi ze spadochronem, wdrapującymi się na zamarznięte wodospady lub uprawiającymi seks z nieznajomymi¹³⁰. Z kolei osoby o krótszym od przeciętnego łańcuchu DNA, który hamuje działanie zlokalizowanego w chromosomie siedemnastym genu przenoszącego serotoninę, częściej bywają neurotyczne i skłonne do odczuwania lęku – takie osoby bardzo źle się czują w sytuacjach towarzyskich, ponieważ boją się, że mogą kogoś urazić albo narazić się na śmieszność¹³¹.

Tak duży wpływ pojedynczych genów stanowi niezwykle spektakularny, lecz nie najbardziej typowy przykład oddziaływania genów na ludzki umysł. Większość cech psychicznych kształtuje się pod wpływem łącznego działania wielu genów (przy czym wpływ każdego z nich z osobna jest nieznaczny), a nie wskutek decydującego oddziaływania pojedynczego genu, który doprowadza do powstania danej cechy bez względu na okoliczności. To dlatego kolejne badania nad bliźniętami jednojajowymi (czyli parami osób, u których wszystkie geny są jednakowe) wykazują silne genetyczne uwarunkowanie danej cechy, nawet jeśli nie udaje się znaleźć pojedynczego genu, który za nią odpowiada.

W 2001 roku opublikowano pełną sekwencję ludzkiego genomu, co otworzyło przed badaczami nowe, fascynujące możliwości. Odtąd mogą oni identyfikować poszczególne geny oraz ich produkty, między innymi te, które działają w ludzkim mózgu. W ciągu następnych dziesięciu lat genetycy z pewnością wskażą geny, które odróżniają nas od szympansów, ustalą, które z tych genów podlegały procesom doboru naturalnego na przestrzeni milionów lat, kiedy to ewolucja zmieniła naszych przodków w istoty ludzkie, określą, jakie kombinacje genów wiążą się z normalnymi, zaburzonymi i wybitnymi zdolnościami umysłowymi, oraz poczynią pierwsze kroki ku odkryciu łańcucha przyczynowo-skutkowego w rozwoju płodowym człowieka, poprzez który geny kształtują systemy mózgowe, umożliwiające nam uczenie się, odczuwanie i działanie.

Niektórzy ludzie uważają, że jeśli geny wywierają jakikolwiek wpływ na nasz umysł, to muszą go determinować do ostatniego szczegółu. Takie rozumowanie jest błędne z dwóch powodów. Po pierwsze, w większości wypadków wpływ genów ma charakter probabilistyczny. Jeżeli jedno z bliźniąt jednojajowych ma pewną cechę, to drugie może z jednakowym prawdopodobieństwem mieć tę samą cechę lub jej nie mieć, mimo że ich geny są w całości identyczne. Genetycy behawioralni szacują, że w wypadku większości cech psychicznych występujących w danym środowisku zaledwie połowa zmienności jest skorelowana z różnicami genetycznymi. W rozdziale poświęconym dzieciom zastanowimy się, co to oznacza oraz skąd pochodzi pozostała część zmienności.

Po drugie, wpływ genów może być zróżnicowany w zależności od środowiska. Prostą ilustrację tej tezy można znaleźć w każdym podręczniku do genetyki. Dwie odmiany kukurydzy uprawiane na jednym polu będą się różniły wysokością wskutek odmiennych genów, natomiast ta sama odmiana kukurydzy uprawiana na dwóch różnych polach – z których jedno jest suche, a drugie nawodnione – osiągnie zróżnicowaną wysokość wskutek wpływu środowiska. Za przykład dotyczący naszego gatunku niech posłuży nam historia Woody’ego Allena. Być może sławę, bogactwo i umiejętność przyciągania pięknych kobiet zawdzięcza on wpływowi genu, który wyostrza poczucie humoru, ale w biograficznej książce Stardust Memories (Wspomnienia sentymentalne) sam Allen wyjaśnia zazdrosnemu o jego sukcesy przyjacielowi z dzieciństwa, że ważną rolę odegrało również środowisko: „Żyjemy w społeczeństwie, które wysoko ceni poczucie humoru. (…) Gdybym był Apaczem…, ci ludzie nie potrzebują komediantów, więc pewnie byłbym bezrobotny”.

Znaczenie odkryć genetyki behawioralnej dla naszego rozumienia natury ludzkiej należy rozpatrywać we wszystkich wypadkach odrębnie. Z faktu, że aberracja jakiegoś genu wywołuje określone zaburzenie umysłowe, wynika, iż człowiek musi być wyposażony w standardową wersję tego genu, aby jego umysł działał prawidłowo. Nadal jednak nie jest oczywiste, w jaki sposób owa standardowa wersja wpływa na jego umysł. Jeśli koło zębate z ułamanym zębem przy każdym obrocie głośno skrzypi, to nie będziemy z tego wnioskować, że zadaniem zęba w nienaruszonej postaci było tłumienie skrzypiącego dźwięku. Podobnie gen zakłócający jakąś zdolność umysłową wcale nie musi być uszkodzoną wersją genu, który odpowiada za rozwój tej zdolności. Ów szkodliwy gen może wytwarzać toksyczną substancję zakłócającą normalny rozwój mózgu, zostawiać w układzie odpornościowym szczelinę, przez którą jakiś czynnik patogenny wnika do mózgu, albo sprawiać, że dana osoba wygląda na niezbyt bystrą lub wyjątkowo niemiłą, a tym samym wpływać na sposób, w jaki odnoszą się do niej inni ludzie. W przeszłości genetycy nie potrafili wykluczyć owych „trywialnych” wyjaśnień (czyli takich, które nie wiążą się bezpośrednio z funkcjonowaniem mózgu), a sceptycy twierdzili, że wszystkie przypadki rzekomych zaburzeń genetycznych mogą się okazać równie „trywialne”, bo uszkodzone geny mogą co najwyżej wypaczać i zamazywać czystą tablicę, a nie nadawać strukturę złożonemu mózgowi ludzkiemu. Współcześni naukowcy coraz częściej jednak potrafią dowieść istnienia ścisłych powiązań między genami a mózgiem.

Obiecującym przykładem jest gen FOXP2, który, jak sądzą badacze, wiąże się z zaburzeniami mowy i języka, występującymi w pewnej dużej, wielopokoleniowej rodzinie¹³². Uszkodzony nukleotyd znaleziono u wszystkich cierpiących na to zaburzenie członków badanej rodziny (a także u jednego niespokrewnionego z nimi pacjenta dotkniętego tym samym upośledzeniem), nie znaleziono go natomiast u żadnego z jej zdrowych członków ani w żadnym z 364 chromosomów pochodzących od niespokrewnionych z tą rodziną, wolnych od upośledzenia osób. Ów gen należy do grupy genów kodujących tak zwane czynniki transkrypcyjne – białka aktywizujące inne geny – które z kolei odgrywają istotną rolę w rozwoju zarodkowym. Mutacja uszkadza tę część białka, która wiąże je z konkretnym fragmentem łańcucha DNA, a ten proces ma decydujące znaczenie dla „włączenia” odpowiedniego genu we właściwym momencie. Omawiany gen wydaje się bardzo aktywny w tkance mózgowej płodu, a bardzo podobny do niego gen znaleziony u myszy bierze czynny udział w rozwoju kory mózgowej. Według autorów tego badania uzyskane wyniki sugerują, że normalna wersja genu FOXP2 wywołuje łańcuch zdarzeń, które uczestniczą w nadawaniu struktury pewnej części rozwijającego się mózgu.

Podobnie jak w wypadku uszkodzeń genetycznych wywołujących zaburzenia, interpretacja zróżnicowania genetycznego normalnych jednostek powinna się opierać na wnikliwej analizie. Wrodzona różnica między ludźmi nie jest tym samym, co wrodzona natura ludzka, wspólna dla całego gatunku. Analiza różnic między ludźmi wcale nie musi doprowadzić do ujawnienia istoty natury ludzkiej, podobnie jak zgłębienie różnic między samochodami nie dostarczy nam bezpośrednio informacji dotyczących zasad działania silnika. Zmienność genetyczna ma jednak istotne znaczenie dla naszego rozumienia natury ludzkiej. Jeżeli umysły mogą się różnić genetycznie na wiele rozmaitych sposobów, to z pewnością mają wiele uwarunkowanych genetycznie części i cech umożliwiających występowanie owej zmienności. Ponadto każda nowoczesna koncepcja natury ludzkiej (w odróżnieniu od koncepcji tradycyjnych, osadzonych w filozofii, religii czy wiedzy potocznej) musi zakładać ilościową zmienność zdolności umysłowych, które składają się na naturę człowieka, nawet jeśli ich podstawowa konstrukcja (mechanizm działania) jest uniwersalna. Dobór naturalny opiera się na zmienności genetycznej i chociaż proces selekcji, kształtujący kolejne pokolenia organizmów, zmniejsza tę różnorodność, to jednak nigdy nie usuwa jej całkowicie¹³³.

Niezależnie od ostatecznej interpretacji odkryć genetyki behawioralnej stanowią one poważne zagrożenie dla teorii czystej tablicy i towarzyszących jej doktryn. Tablica nie może być czysta, jeśli różne geny mogą ją uczynić mniej lub bardziej bystrą, elokwentną, żądną przygód, nieśmiałą, szczęśliwą, sumienną, neurotyczną, otwartą, introwertyczną, skorą do śmiechu, sprawną w myśleniu przestrzennym albo skłonną do maczania posmarowanego masłem tostu w kawie. Aby geny mogły wpływać na ludzki umysł na wszystkie te sposoby, umysł musi zawierać wiele części i cech poddających się oddziaływaniu genów. Podobnie, jeśli mutacja lub usunięcie jakiegoś genu może wpłynąć na tak ściśle określoną funkcję umysłową, jak konstruowanie obiektów przestrzennych, lub na tak specyficzną cechę osobowości, jak poszukiwanie mocnych wrażeń, to owa funkcja bądź cecha jest być może odrębnym elementem złożonej psychiki.

Warto zauważyć, że wiele cech ulegających wpływowi genów nie ma nic wspólnego ze szlachetnością. Psychologowie odkryli, że nasze osobowości różnią się pod pięcioma najważniejszymi względami. Jesteśmy w różnym stopniu introwertyczni lub ekstrawertyczni, neurotyczni lub stabilni emocjonalnie, zamknięci lub otwarci na doświadczenie, ugodowi lub konfliktowi oraz sumienni lub lekkomyślni. Większość wymienianych w słownikach kilkunastu tysięcy słów oznaczających cechy osobowości można powiązać z jednym z tych pięciu wymiarów. Dotyczy to między innymi pospolitych ludzkich grzechów i słabostek, wyrażonych takimi przymiotnikami, jak „niekonsekwentny”, „niedbały”, „uległy”, „niecierpliwy”, „ograniczony”, „nieuprzejmy”, „przewrażliwiony”, „samolubny”, „podejrzliwy”, „niekoleżeński” czy „nierzetelny”. Wszystkich pięć głównych wymiarów osobowości jest dziedzicznych, przy czym od 40 do 50% zmienności w typowej populacji wiąże się z różnicami genetycznymi. Nieszczęśnicy, którzy są równocześnie introwertyczni, neurotyczni, ograniczeni, samolubni i nierzetelni, prawdopodobnie przynajmniej częściowo „zawdzięczają” tę kombinację cech swoim genom, podobnie jak wszyscy ludzie, u których – w porównaniu z innymi – przeważają któreś z tych skłonności.

Dziedziczymy nie tylko niezbyt sympatyczne cechy osobowości, ale także skłonność do określonych zachowań, które wiążą się z rzeczywistymi konsekwencjami. Wyniki wielu badań dowodzą, że gotowość do popełniania czynów antyspołecznych, takich jak kłamstwo, kradzieże, wszczynanie bójek i niszczenie mienia, jest w pewnej mierze dziedziczna (choć podobnie jak w wypadku wszystkich cech dziedzicznych, w pewnych środowiskach owe skłonności ujawniają się częściej niż w innych)¹³⁴. U osób, które dopuszczają się naprawdę odrażających występków – na przykład ograbiają staruszków z ich oszczędności, wielokrotnie gwałcą kobiety albo strzelają do sprzedawcy leżącego twarzą do podłogi podczas napadu na sklep – rozpoznaje się często „psychopatię” bądź „antyspołeczne zaburzenie osobowości”¹³⁵. Większość psychopatów już w dzieciństwie zdradzała oznaki złego charakteru. Znęcali się nad mniejszymi dziećmi, maltretowali zwierzęta, notorycznie kłamali i wydawali się niezdolni do empatii lub odczuwania skruchy, mimo że często pochodzili z normalnych rodzin, a ich przerażeni rodzice dokładali wszelkich starań, żeby wychować ich na porządnych ludzi. Większość specjalistów uważa, że psychopatia jest uwarunkowana genetycznie, chociaż niekiedy jej przyczyną bywa wczesnodziecięce organiczne uszkodzenie mózgu¹³⁶. W obu wypadkach genetyka i neurobiologia dowodzą, że zło nie zawsze wkrada się w serca psychopatów z winy ich rodziców czy społeczeństwa.

Geny z pewnością nie przesądzają ostatecznie o naszym losie, ale trudno pogodzić współczesną wiedzę naukową na ich temat z potocznym przekonaniem, że jesteśmy duchami ukrytymi w maszynach. Wyobraź sobie, że cierpisz katusze, próbując dokonać jakiegoś wyboru: jaki wybrać zawód, czy wyjść za mąż, na kogo głosować w wyborach prezydenckich, w co się dzisiaj ubrać? Kiedy kompletnie wyczerpana podejmujesz wreszcie decyzję, dzwoni telefon. To Twoja jednojajowa siostra bliźniaczka, o której istnieniu nie miałaś pojęcia. W trakcie Waszej radosnej rozmowy okazuje się, że wybrała ona podobny zawód, postanowiła wyjść za mąż mniej więcej w tym samym czasie, zamierza głosować na tego samego kandydata i ma na sobie bluzkę tego samego koloru (tak jak to przewidzieli genetycy behawioralni, którzy pomogli Wam się odnaleźć). Jak wiele wolności miało Twoje Ja, dokonując wszystkich tych wyborów, skoro ich wyniki można było przewidzieć (przynajmniej ze znacznym prawdopodobieństwem) na podstawie zdarzeń, które przed wieloma laty rozegrały się w jajowodach Twojej matki?

–––––

Czwartym pomostem łączącym biologię z kulturą jest psychologia ewolucyjna – dziedzina nauki zajmująca się filogenetyczną historią umysłu i jego funkcjami adaptacyjnymi¹³⁷. Psychologowie ewolucyjni próbują dociec, do czego jest przeznaczony lub czemu służy ludzki umysł – nie w jakimś mistycznym czy teleologicznym sensie, ale w znaczeniu ujawnienia reguł „inżynierii”, które rządzą światem przyrody. Przejawy owej inżynierii możemy dostrzec na każdym kroku. Oko wydaje się przeznaczone do tworzenia obrazów, serce – do pompowania krwi, a skrzydła – do unoszenia ptaków w locie.

Oczywiście Darwin wykazał, że to złudzenie celowości w świecie przyrody można wyjaśnić mechanizmem doboru naturalnego. Oko jest z pewnością zbyt precyzyjnie skonstruowane, żeby mogło powstać przez przypadek. Nawet przy najpomyślniejszym zbiegu okoliczności żadna narośl, guz ani wynik dużej mutacji nie mogłyby mieć soczewki, źrenicy, siatkówki, kanalików łzowych i wszystkich pozostałych elementów, połączonych w sposób umożliwiający tworzenie obrazów. Oko nie jest także arcydziełem inżynierii, zbudowanym przez jakiegoś kosmicznego konstruktora, który stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo. Ludzkie oko jest zdumiewająco podobne do narządu wzroku innych organizmów i zawiera dziwaczne pozostałości po naszych wymarłych przodkach, na przykład siatkówkę, która wydaje się „zainstalowana” tyłem do przodu¹³⁸. Współczesne ludzkie narządy są kopiami narządów naszych przodków, które spełniały swe funkcje lepiej niż odmiennie skonstruowane organy, dzięki czemu ich „właściciele” mogli zostać naszymi przodkami¹³⁹. Dobór naturalny jest jedynym znanym nam procesem fizycznym, który może imitować inżynierię, ponieważ tylko w jego wypadku to, jak sprawnie działa dane urządzenie, wyjaśnia, w jaki sposób powstało.

Ewolucja ma decydujące znaczenie dla zrozumienia zjawiska życia, w tym także natury ludzkiej. Podobnie jak wszystkie istoty żywe, powstaliśmy wskutek działania doboru naturalnego. Przyszliśmy na świat, bo odziedziczyliśmy cechy, które pozwoliły naszym przodkom przetrwać, znaleźć partnerów seksualnych i rozmnożyć się. Ten doniosły fakt wyjaśnia nasze najgłębsze dążenia i tłumaczy, dlaczego niewdzięczność własnego dziecka jest bardziej bolesna niż ukąszenie węża, dlaczego uznaje się za oczywiste, że każdy zamożny mężczyzna potrzebuje żony, i dlaczego nie odchodzimy spokojnie w mrok nieistnienia, tylko rozpaczliwie się buntujemy przeciwko temu, że pewnego dnia nieuchronnie zgaśnie w nas światło życia.

Ewolucja ma decydujące znaczenie dla zrozumienia natury człowieka, bo przejawy celowego zaprojektowania istot ludzkich nie kończą się na oku czy sercu. Mimo całej swej misternej konstrukcji oko okazuje się bezużyteczne bez mózgu. Oko nie wytwarza nic nieznaczących deseni, znanych nam chociażby z komputerowych wygaszaczy ekranu, ale surowiec wykorzystywany przez obwody, w których powstaje umysłowa reprezentacja świata zewnętrznego. Owa reprezentacja zostaje z kolei wprowadzona do obwodów, które nadają światu sens, przypisując zachodzą cym w nim zdarzeniom przyczyny i umieszczając je w kategoriach, które umożliwiają formułowanie użytecznych przewidywań. Procesy nadawania światu sensu natomiast pozostają w służbie takich motywów, jak głód, strach, miłość, ciekawość oraz dążenie do osiągnięcia wysokiego statusu i podwyższenia samooceny. Jak już wspomniałem, umiejętności przychodzące nam, ludziom, bez żadnego wysiłku – kategoryzowanie zdarzeń, wnioskowanie o przyczynach i skutkach czy dążenie do sprzecznych celów – okazują się ogromnymi wyzwaniami dla konstruktorów inteligentnych systemów, którym (mimo usilnych starań) nie udało się ich jeszcze odtworzyć w projektowanych przez siebie robotach.

Przejawy inżynierii ludzkiego umysłu uwidaczniają się zatem na wszystkich poziomach jego funkcjonowania. To dlatego psychologia była od samego początku nauką ewolucyjną. Funkcje poznawcze i emocjonalne zawsze uznawano za nieprzypadkowe, złożone i użyteczne, co oznacza, że powstały albo wskutek boskiego aktu stworzenia, albo pod wpływem mechanizmu doboru naturalnego. Do niedawna jednak w psychologii rzadko mówiło się otwarcie o ewolucji, ponieważ w wypadku wielu zagadnień psychologicznych nasze potoczne, intuicyjne teorie okazywały się wystarczające, aby w tej dziedzinie mógł się dokonywać postęp. Nie potrzebujemy uczonych wywodów biologa ewolucyjnego, by pojąć, że umiejętność spostrzegania głębi chroni zwierzęta przed spadaniem z urwisk i wpadaniem na drzewa, że pragnienie chroni je przed odwodnieniem oraz że lepiej pamiętać, które rozwiązania są skuteczne, a które nie, niż cierpieć na amnezję.