Stefan Wasilewski

Droga przez piekło

Redakcja: Ilona Turowska

Korekta: Natalia Szałaj

Korekta tekstu rosyjskiego: Agnieszka Mieczkowska

Okładka: Daniel Rusnak

Mapa: Paulina Radomska-Skierkowska

Skład: Monika Burakiewicz

© Stefan Wasilewski i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7722-640-7

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96 / 98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.

Konwersja do formatu EPUB:

Legimi Sp. z o.o. | Legimi.com

Spis treści

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział XII

Rozdział XIII

Rozdział XIV

Rozdział XV

Rozdział XVI

Rozdział XVII

Przypisy

Dlaczego, Panie?

Dlaczego, Panie, życie mi dałeś,

Wszak nie prosiłem Cię przecież o to,

Więc jestem tutaj, tak jak chciałeś,

tylko czy Ty wiesz, Panie, po co?

Kapłani mówią, że nic się nie dzieje,

Bez Twojej, Panie, w niebie woli,

A ja straciłem już nadzieję,

Czy wiesz, mój Boże, jak to boli?

Powiedz, dlaczego przyszli Rosjanie

Do mego kraju z krwawą wojną,

Zabijali wszystkich ludzi, Panie,

Spalili całą wieś spokojną.

A potem przyszli do naszych domów,

Wyrwali nocą ze snu z nagła,

Wywieźli sańmi do wagonów,

A tam się do nas śmierć dosiadła.

Wieźli nas potem na zesłanie,

Na głód, choroby i na nędzę.

Czy wszystko to masz zapisane

też w swej niebieskiej, Boże, księdze?

Nie mnie dochodzić racji Twoich,

Wszak, Panie, Ty masz swoje plany.

Powiedz, dlaczego braci moich

wywieźli w stepy na kurhany.

Nie wiem, czy tam w rajskiej prerii

Są pluskwy, wszy i tarakany...

Po nas łaziły, tam, na Syberii

całe ich mrowia, Boże kochany!

Zabrali nam imię, miłość i wiarę,

Całun żałobny włożyli na twarze,

A o nadziei, chyba za karę,

Nie wolno było mieć nawet marzeń.

Ze śmiercią w kości o życie my grali.

W nędzy przez długie, mój Panie, lata,

Niewielu udało się, to wyjechali

Z Andersem szczęściarze do wolnego świata.

Potem Pahlewi, Teheran, mój Boże,

Luksus jak w Polsce Ludowej wczasy,

Okrętem płyniemy przez indyjskie morze,

Do serca Afryki, czarnej Mombassy.

Wsiadamy w pociąg, pełni euforii,

Tory się wiją, wśród gór i zieleni.

I nad jeziorem wysiadamy Wiktorii,

Do chaty ze strzechą prawie do ziemi.

Wiktoria to dla nas prezent aniołów,

Choć drogi mogiłą wysłane są gęsto.

W Ugandzie powstali jak Feniks z popiołów,

Lecz gorzkie to było, mój Boże, zwycięstwo.

Lata mijają, a my wciąż na wojnie,

Choć wojna skończyła się dawno w maju.

A my się pytamy wciąż niespokojnie,

Wracać, nie wracać, do jakiego kraju?

Czy jeszcze tę Polskę kiedyś zobaczą?

Tęsknota krwawi łagrów ran blizną.

W oczach łez brakło, choć oczy płaczą

Za mą ukochaną, mój Panie, ojczyzną.

Przywiodłeś nas, Panie, do ojczyzny łona,

Lecz ta ukochana Polska radziecka

Nie chciała wziąć nas w swoje ramiona

I przytulić do piersi niechcianego dziecka.

Dlaczego zagrałeś znów tą samą kartą,

Cóż warte były mego życia znoje?

Więzienia dla nas znowu są otwarte

I łagry sowieckie otwarły podwoje.

Oddaj mi wiarę, mój najdroższy Panie.

Nie wiem, czy jeszcze ją u siebie masz

Tę, co zabrali mi w tajdze Rosjanie,

Pamiętasz? Powiedz, kiedy mi ją dasz?

Kiedy się modlę, klęcząc na kolanach,

Cóż Ci powiedzieć, wielki Boże, mam?

Moja modlitwa jest tak rozczochrana,

Nie wiem, czy doleci do Twych nieba bram.

Gdy się wybiorę już w ostatnią drogę,

Przecież i tak kiedyś stąd odejść muszę,

Tylko pod furkę nie podstawiaj nogę

I przepuść do raju mą rogatą duszę.

Rozdział I

W roku 1939 jesień była pogodna i ciepła. Z jednej strony rzeki Szczary rozciągały się bezkresne łąki w części podmokłe, a daleko na horyzoncie czerniła się ściana lasu. Łąki otulone były porannymi mgłami, które niziutko snuły się nad nimi, jakby chciały ukryć jakąś tajemnicę, o której słyszały, a nie chciały zdradzić. Istotnie, był to czas wojny, która tutaj jeszcze nie dotarła, tu na kresy wschodniej Rzeczypospolitej.

Z drugiej strony rzeki stały siedziby ludzkie porozrzucane po okolicy. Były to tak zwane kolonie, w których mieszkali osadnicy wojskowi. Dostali oni ziemię po zwycięstwie nad bolszewikami w 1920 roku. Osada znana była pod nazwą Złotowo (gmina Byteń, powiat Słonim, województwo nowogrodzkie). Osada otoczona była częściowo przez ludność białoruską, z którą sąsiedztwo było raczej poprawne.

Na razie panował spokój. Ludzie krzątali się przy swoich gospodarstwach. Z rana zarówno dorośli, jak i dzieci wypędzali bydło na pobliskie łąki. Było wtedy gwarno, a porykiwanie bydła niosło się daleko, powracając echem, odbite od lasu. Ludzie też pokrzykiwali i czekali, aż ich własny głos do nich powróci. Było dużo śmiechu i radości.

Drzewa ubrały się już w kolorowe szaty, a wielobarwne liście, nawet przy łagodnym wietrzyku, leciały jak piękne motyle, siadając na trawie, tkając piękny kolorowy dywan szeleszczący pod każdym przechodzącym.

Niektóre gospodarstwa przylegały do rzeki pełnej ryb. Miejscowi chętnie wędkowali, łowiąc jazie, sumy, płocie. Rzeka była regulowana ze stopniem wodnym w ujściu Grywdy do Szczary, którą można było dopłynąć z Gdańska do Pińska przez sieć rzek i kanałów. W Pińsku stacjonowała marynarka wojenna na Prypeci.

Niedaleko znajdował się zakład karny dla skazanych, którzy kończyli już wyroki lub byli skazani na mniej niż dwa lata i stąd wychodzili na wolność. Więźniowie pracowali na pobliskich łąkach przy melioracji. Szli rano do pracy z łopatami na ramieniu i śpiewali: „O mój rozmarynie, rozwijaj się” lub „Rozkwitały pąki białych róż”. Stefan wisiał wtedy na płocie i słuchał tych piosenek.

Rodzina Wasilewskich miała dwadzieścia pięć hektarów ziemi ornej i dziesięć hektarów łąk. Gospodarstwo prowadził Stanisław Wasilewski z drugą żoną Ludwiką. Mieli pięcioro dzieci. Janina, Tadeusz i Leopold z pierwszą żoną Stanisławą oraz Halina i Stefan z drugą żoną. Gospodarstwo miało nowe zabudowania jak dom, oborę, stodołę i chlewnię z szesnastoma sztukami bydła, wieloma sztukami trzody, trzema końmi.

Gospodarstwo rozwijało się intensywnie, mając możliwości zbytu wszystkich swoich produktów do pobliskiego zakładu karnego. Korzyści były obopólne ku zadowoleniu jednych, jak i drugich. Strażnicy więzienni przychodzili tu czasem na pogawędki lub na grę w tysiąca. Gospodarz częstował miodem pitnym, od którego nie stronił. Wydawało się, że cenili to bardziej niż zwykłe kontakty towarzyskie, a i języki rozwiązywały im się łatwiej. Przy domu była spora pasieka, a pszczoły musiały się wiele natrudzić, żeby wypełnić miodem ule i zadowolić podniebienia biesiadników, zbierając nektar z kwiatów pobliskich łąk.

Osada administrowana była z gminy Byteń, gdzie Stanisław był radnym i sporo czasu poświęcał dla dobra gminy i jej mieszkańców. Dlatego też gospodarstwo musiało zatrudniać miejscowych do prac polowych i domowych.

W domu i w oborze pomagała Sonia, przyjaciółka i powiernica Ludwiki. Obie kobiety wspierały się nawzajem w trudnych chwilach. Sonia mieszkała w marnej chacie pod lasem i praca u Ludwiki była jej jedynym źródłem utrzymania. Do prac w polu najmowany był Aleksander Naliwko, chłopiec siedemnastoletni o mocnej budowie i wielce pracowity. Miał u Wasilewskich wikt i opierunek, a też pieniądze, które niezbędne były jego licznej rodzinie.

Pobliskie miasteczka jak Byteń i Słonim były reprezentatywne dla całych Kresów. Była to istna wieża Babel. Konglomerat wielu narodów, kultur, języków i wiary. Mieszkali tu Białorusini, Tatarzy, a na północy Litwini. Asymilacja była powolna, acz nieuchronna.

Białorusini chodzili do cerkwi, Polacy i część Białorusinów do kościoła, Żydzi do synagogi, a Tatarzy do meczetów. Nikomu to nie przeszkadzało, do czasu...

Miejscowa ludność, w większości uboga, pracowała na roli. Nieliczni w pobliskich miasteczkach, w warsztatach rzemieślniczych czy małych fabryczkach. Żydzi trudnili się handlem. Prawie cały system finansowy był w ich rękach, kontrolowali więc cały rynek. Pożyczali pieniądze na lichwiarskie procenty. Kupowali produkty od rolników za pół ceny. Miejscowa ludność nie darzyła ich sympatią.

Drogi były kiepskie, a najlepsza z nich to ta, która prowadziła z Moskwy do Warszawy. Z tego też względu ważną rolę odgrywała kolej przechodząca blisko osady. Pociągi kursowały trzy razy na dobę. Były wzorem punktualności. Kiedy pociąg dudnił, przejeżdżając przez żelazny most, słychać go było daleko. Wtedy mieszkańcy orientowali się, która jest godzina. Stacje były rzadkie, bo i miejscowości od siebie były znacznie oddalone. Do najbliższej stacji w Domanowie było dziesięć kilometrów.

Była 12:30, pociąg jak zwykle punktualny, przejeżdżał przez most, dymił i sypał iskrami, syczał i gnał przed siebie do celu, żeby zdążyć na czas. Jeszcze zagwizdał głośno i przeciągle, ostrzegawczo przed skrzyżowaniem z drogą, którą jechały furmanki z bazaru.

Chłopi byli zadowoleni. Swój towar sprzedali po niższej cenie, niż się spodziewali, ale mogli kupić towary potrzebne do domu, gospodarstwa i trochę słodyczy dla dzieci. Te czekały na wracających przy płotach. A wracali głośno, trzaskając z bata, bo według zwyczaju po dobiciu targu należało się napić wódki za pomyślność.

Z zachodu dał się słyszeć pomruk lecących samolotów. Zbliżały się szybko, do jadącego pociągu. Leciały wzdłuż torów. Dopadły pociąg pełen ludzi i zaczęły zrzucać bomby. Nastąpił potężny huk eksplodujących bomb i trzask rozrywanych wagonów. Jedna z bomb trafiła w kocioł parowozu. Ciśnienie pary rozerwało parowóz na strzępy. Kłęby pary i dymu zakryły zupełnie pociąg, który wypadł z torów i stanął. Oderwane odłamki szkła i żelaza ze świstem leciały na wszystkie strony. W wagonach słychać było krzyki i jęki rannych. Część ludzi została w środku, ale niektórych wybuch wyrzucił na zewnątrz.

Podczas nalotu furmani, którzy byli blisko torów, powyskakiwali do rowów, chowając się przed odłamkami. Spłoszone konie gnały ile sił w nogach na oślep. Z wozów wypadały zakupione towary. Niektóre wozy rozbijały się o przydrożne drzewa i tylko z dyszlem i przednimi kołami dopadały do domostw. Pokryte pianą konie drżały i żałośnie rżały. Kobiety wybiegały z domów. Załamywały ręce i pytały: co się stało? Nie znajdując odpowiedzi, czekały.

Przestraszeni i ogłuszeni furmani leżeli bez ruchu w przydrożnym rowie. Kiedy wszystko ucichło, zaczęli podnosić głowy i powoli wstawać. Spoglądali na siebie, dziwiąc się, że żyją. Nie do końca wierzyli, że są cali, bo tylko cud mógł sprawić, że żyją. Przed nimi stał dymiący i rozbity pociąg. Ze wszystkich stron biegli ludzie, spiesząc z pomocą. Oprzytomnieli więc i też poszli ratować tych, którzy być może ocaleli z pogromu. Wynosili rannych i kładli ich na ziemi. Wracali i wyprowadzali następnych, niemogących wyjść o własnych siłach. Rozglądali się, komu mogą pomóc. Zauważyli kobietę siedzącą nieruchomo przy rozbitym oknie. Siedziała jak posąg, wpatrzona gdzieś w dal. Wieczorek podszedł do niej, trącił w ramię.

– Proszę pani, nic się pani nie stało? – zapytał.

Kobieta obróciła powoli głowę w jego kierunku i spojrzała wzrokiem pełnym bólu. Chciała coś powiedzieć, ale otworzyła tylko usta i zamarła w takiej pozie. Była w szoku, drżała na całym ciele. Kogoś mu przypominała... zaraz, przecież to Danusia Sokołowska, sąsiadka. Wydała mu się o wiele starsza, i te siwe włosy...

– Staszek, chodź, pomóż mi wyprowadzić panią Danusię – powiedział Zygmunt do kolegi.

Wzięli ją pod ręce i raczej wynieśli, niż wyprowadzili z wagonu. Posadzili na trawie pod dębem, tak samo okaleczonym jak oni. Świeże powietrze i chłód płynący od rzeki pomogły przywrócić jej świadomość. Oddychała głęboko.

Pani Danusia była sąsiadką Zygmunta, znali się od lat. Płot dzielił ich zagrody. Przed tygodniem wyjechała do Baranowicz, do rodziców, z dziesięcioletnią córką. Dziś wracały do domu tym pociągiem. Mężczyźni stali przy niej i nie wiedzieli, jak mają jej pomóc.

– Panie Zygmuncie, to pan? – Poznała go. – Gdzie ja jestem? Gdzie moja córka Krysia? Niech mi pan pomoże, niech pan jej szuka!

Próbowała wstać, ale nie mogła.

– Niech pani tu siedzi, my poszukamy córki – zaproponował Stach.

We trzech poszli szukać dziecka. Chodzili wśród powykręcanych rur i powyginanych blach, pod nimi leżeli ludzie, którym nie można już było pomóc. Wszędzie było pełno krwi i czuć było swąd spalonych ciał.

– Chodźmy stąd, robi mi się słabo na ten widok – powiedział Stach.

Istotnie był blady i wyglądał, jakby za chwilę miał zemdleć.

– Chodźmy – odparł Zygmunt.

Wziął kolegę pod ramię i odprowadził trochę dalej od pociągu.

Coraz więcej ludzi spieszyło na ratunek. Jedni szli pieszo, inni jechali wierzchem na koniach, jeszcze inni furmankami. Wszyscy chcieli pomóc, bez względu na narodowość czy wyznanie. Na czele tego orszaku biegł mężczyzna średniego wieku, o gęstych czarnych włosach. Wyprzedził wszystkich i pierwszy dobiegł do rozbitego pociągu. To, co zobaczył, przeraziło go. Stał, patrzył na wrak pociągu i nie mógł zrobić ani jednego kroku. Tym pociągiem miała przyjechać jego żona i ukochana córeczka Krysia.

– Gdzie one są, gdzie one są...? – powtarzał bezwiednie. Stał nieruchomo niczym posąg.

Zygmunt poznał go. Był to mąż Danusi. Podszedł do niego ale nie wiedział, jak przekazać bolesną prawdę. Dotknął dłonią ramienia sąsiada. Ten powoli odwrócił się i spojrzał, jakby miał pretensje, że ktoś zakłóca jego spokój.

– A, to pan. Tym pociągiem miała – cedził powoli słowa.

– Wiem. Pańska żona...

– Tak? Gdzie, mów pan, bo chyba zwariuję!

– Siedzi tam, pod tym skaleczonym dębem.

Rzucił się w tamtym kierunku, ale po chwili zatrzymał się.

– A córka, widział pan moją córkę? – zapytał.

– Właśnie jej szukamy, ale na razie...

Nie czekał na dalsze wyjaśnienia. Podbiegł do żony. Parę razy potknął się o jakieś żelastwo. Po chwili był przy niej.

– Danuśka, Danuśka! – wołał z rozpaczą.

Kobieta poznała głos męża, wyciągnęła ku niemu ręce. Chciała wstać, ale nie mogła. Pomógł jej podnieść się, a potem wziął ją w ramiona i przytulił mocno.

– Danusiu, gdzie Krysia? – zapytał łamiącym się głosem. Szloch wyrwał się z jej piersi.

– O Jezu, Jezu ja nie wiem, gdzie jest Krysia! – łkała.

Mąż przytulił ją jeszcze mocniej i tak trwali ze sobą w bólu. Po chwili ochłonęli.

– Ja nie wiem, gdzie jest. Stała przy oknie z drugiej strony wagonu. Miałyśmy wysiąść w Domanowie. Chciała popatrzeć na Szczarę. Pamiętasz? Kąpała się często w rzece. Kiedy pociąg zbliżał się do mostu, nadleciały samoloty i zbombardowały nas. Boże, cały bok wagonu był rozdarty. Słyszałam tylko huk, dym i ogień i więcej nic nie pamiętam. – Zaczęła znowu płakać.

– Cicho, już cicho; zaraz pójdziemy wszyscy i poszukamy dziecka. Usiądź tutaj i odpocznij – powiedział mąż.

– Nie, pójdę z wami.

– Dobrze, dobrze, ale chodźmy już szukać.

– Widziałem, jak pierwsze bomby spadły niedaleko mostu. Najlepiej szukać ją nad rzeką – powiedział Stach.

– No, to chodźmy tam szybko.

Ruszyli w kierunku mostu. Jedni towarzyszyli im, bo chcieli pomóc, inni ze zwykłej ciekawości. Szli szeroką ławą, przeczesując zarośla. Dotarli prawie nad rzekę.

– O, tam ktoś leży – zawołał ktoś.

Zygmunt, Stach i Andrzej dobiegli pierwsi do leżącego na piasku dziecka. To chyba dziewczynka, bo ma warkocze. Widać było, że dziecko nie żyło. Leżała buzią w piasku. Ubranie było prawie zdarte i całe we krwi. Na jednej nodze nie miała bucika. Stali nad nią, a nikt nie miał śmiałości odwrócić dziecka twarzą do góry. Po chwili doszła do nich Danusia. Z początku nie poznała zmasakrowanego ciała. Przyglądała się długo.

– Boże! To nasza Krysia! – zawołała. – Sama wiązałam jej kokardę w warkoczach.

Zrobiło jej się słabo. Zemdlała. Staszek i Zygmunt podnieśli omdlałą kobietę. Andrzej pochylił się nad córką i wziął na ręce. Wszyscy poszli w kierunku osady.

Po godzinie na miejsce tragedii przybył wójt gminy Byteń i dwaj policjanci, którzy mieli pilnować porządku. Później przyjechał lekarz – kierował rannych do odpowiednich szpitali. Kolej podstawiła pociąg sanitarny, którym ciężej rannych przewieziono do Brześcia i Grodna, tych z lżejszymi obrażeniami do Baranowicz. Ludzi, którzy stracili życie, zabrali krewni. Tych, po których nikt się nie zgłosił, pochowani zostali na miejscowym cmentarzu. Niemieckie samoloty już tu nie latały, bo...

Rozdział II

W dniu 17 września 1939 roku wojska sowieckie bez wypowiedzenia wojny wkroczyły na tereny wschodniej Rzeczypospolitej, łamiąc pakt o nieagresji. Tłumaczyli to tym, że muszą bronić ludność białoruską przed Polakami. A przecież ludności białoruskiej nikt nie zagrażał. Przed wojną żyło tu kilka nacji w zgodzie, z drobnymi incydentami. Polskie wojsko pokonane było już przez Niemców, a ci, co zostali jeszcze na wschodnich rubieżach, mieli rozkaz nie walczyć z Sowietami.

Któregoś dnia przyszedł Aleksander Naliwko.

– Pani Wasilewska, ja od jutra nie będę przychodził do pracy.

– A czemuż to? – zapytała gospodyni.

– Bo mój ojciec nie pozwala. Powiedział, że będziesz robić dla burżujów.

– Aleksy, jakie my burżuje, przecież pracowaliśmy razem.

– Wiem, ale ojciec zakazał.

– To z czego będziecie żyli? – zapytała.

– Ojciec mówi, że władza radziecka nam da.

– A z czego wam da?

– Wam zabierze, a nam da i nie będziemy musieli nic robić.

– Aleksy, bez roboty nie ma niczego. Było ci u mnie źle?

– Nie, było mi dobrze, ale ojciec... To ja już pójdę.

– Zaczekajcie, Aleksander, zapłacę ci za ostatni tydzień.

– Nie trzeba – odparł.

Gospodyni jednak poszła do domu i przyniosła należną zapłatę.

– Weź, Aleksy, to ci się należy – powiedziała.

Wziął i powoli odszedł. Żałował, że nie może tu zostać. Było mu tu dobrze.

Sonia, która wyszła z mieszkania, słyszała rozmowę Ludwiki z Aleksandrem. Nie wiedziała, jak ma się zachować. Podeszła do Ludwiki.

– Pani Ludwiko... – rzekła.

– Sonia, zawsze mówiłyśmy sobie po imieniu.

– Wiem, ale teraz różne rzeczy ludzie mówią. Dziś podobno NKWD przejęło władzę w gminie. Wszystkich Polaków zwolnili z pracy, a na ich miejsce przyjęli nowych, których przywieźli ze sobą. Nam, Białorusinom, nie wolno teraz mówić po polsku. Za to grozi kara. W szkołach są nowi nauczyciele: Ruscy. Uczą dzieci tylko po rusku. Kto nie umie, to biją go linijkami po głowie. A skąd dzieci mają znać rosyjski, kiedy uczyli się tylko po polsku? Wiesz, Ludwiko, boje się. Ja też chyba nie będę mogła do ciebie przychodzić.

– Sonia, co ty mówisz, tyle lat!

– Wiem i też żałuję – odpowiedziała i wyszła furtką.

W pierwszych dniach października pod więzienie w Złotowie podjechały trzy ciężarówki pełne wojska. Żołnierze z bronią w ręku wyskakiwali z aut i biegli, tyralierą okrążając więzienie. Dwóch oficerów NKWD podeszło do bramy. Próbowali otworzyć, ale była zamknięta.

– Otwieraj! – zawołał. – Bo jak nie, to wysadzimy bramę – zagroził.

Za bramą panowała cisza.

– Otwieraj! – wrzasnął i serią z karabinu maszynowego przejechał po bramie.

– Otwieraj, job twoju mać, sukinsynu!

Z budynku wyszedł wartownik i podszedł do bramy.

– Kto wy? – zapytał.

– My nowaja włast’. Otwieraj.

Wartownik otworzył bramę. Podbiegli do niego.

– Oddaj broń! – krzyknął i wyrwał mu karabin z rąk. – Idziemy do naczelnika – rozkazał.

Przystawił bagnet do pleców i popychał w stronę budynku, gdzie mieściła się komenda więzienia. W bramie postawili swoją wartę.

Oficerowie NKWD z polskimi wartownikiem weszli do budynku, zamykając za sobą drzwi. Byli wewnątrz więzienia kilka dni. Brutalne przesłuchania trwały od rana do późnego wieczora. Czasami słychać było strzały. Na noc zapadała cisza. Na drugi dzień wznawiano przesłuchania. Jęki torturowanych ludzi mieszały się z wrzaskiem przekleństw w języku rosyjskim. Dochodziły one nawet do ludzkich sadyb, siejąc zgrozę. Brutalna selekcja trwała trzy dni. Czwartego dnia podjechały ciężarówki, na które zabrano polskie władze więzienne i więźniów. Wyglądało jednak na to, że służby więziennej było o połowę mniej niż przed przyjazdem NKWD. Część więźniów zwolniono do domów. Oni jednak nie mieli gdzie jechać. Kraj był podzielony na dwie strefy okupacyjne. Na zachód od Bugu Niemcy, na wschód Rosjanie.

Wczesnym rankiem matka wraz z dwoma przybranymi synami, czternastoletnim Tadeuszem i dwunastoletnim Leopoldem, poszli do porannego obrządku. Tadek z Polkiem zajęli się końmi i trzodą, matka – udojem szesnastu krów. Janka, piętnastoletni już podlotek, próbowała zrobić swoje pierwsze śniadanie dla rodziny. Jednak zdolności kulinarne miała marne. Ale za to na gminnych potańcówkach i zabawach wiodła prym. Pięknie tańczyła i śpiewała tak jak syrenka, która śpiewem uwiodła rybaka. Bracia mówili o niej z przekąsem: do taneczka przepióreczka. Zdolności te przejęła po ojcu, który był człowiekiem imprezowym. Chodził na zabawy sam, pięknie śpiewał. Lubił wypić, a wtedy bawił się na całego. Nie nadużywał alkoholu, choć czasami przebrał miarkę. Wtedy żona, Ludwika, zaprzęgała konie i przywoziła męża do domu. A na drugi dzień...

Chłopcy skończyli obrządek i wyszli ze stajni. W pewnej chwili zauważyli dwóch mężczyzn przed bramką. Przestraszeni, pobiegli do matki do obory.

– Mamo, mamo, jakichś dwóch panów stoi przed naszą bramką.

– Czego chcą? – zapytała.

– Nie mówili. Chcą się tylko widzieć z mamą.

Wstając od dojonej krowy, matka potrąciła nogą wiadro z udojem. Mleko wylało się na ściółkę.

– Choroba – powiedziała. Wstała jednak i zła na siebie, podeszła do bramy.

– Czego? – odezwała się obcesowo. Widać, że nie była w humorze.

– Dzień dobry pani. My do pani z prośbą.

– Jaką, słucham? – odezwała się niechętnie.

– My chcieli się zapytać, czy nie moglibyśmy się zatrzymać u pani na jakiś czas. Zwolnili nas z więzienia i nie mamy gdzie pójść.

– A co ja mam do tego? Czy siedziałam z wami w więzieniu?

– No, nie... ale tak się, droga pani, składa, że ludzie dzielą się na tych, co siedzieli, siedzą, i tych, co będą siedzieć.

– Co za androny pan opowiada, ja nie chcę tutaj złodziei!

– Jacy z nas złodzieje? – oburzył się jeden.

– A za co siedzieliście?

– Ja, no tego, ja...

– No gadaj, nie wstydź się – namawiał kolega.

– No, ja drzewko na budowę domu z lasu woziłem, ze swojego...

– Jak to ze swojego? I za to?

– No tak, jak ze swojego, bo rósł blisko domu, który budowałem, to tak jak ze swojego. No i sarna wpadła we wnyki. Chciałem ją ratować, ale złapali mnie przy tym i posadzili.

– A pan, za co pan siedział? – zapytała kobieta.

– Ukradłem sznurek.

– Sznurek? – zdziwiła się.

– Sznurek. Tylko ktoś na moje nieszczęście do tego sznurka przywiązał konia...

Chłopcy przysłuchiwali się tej rozmowie. Nie rozumieli, ale w końcu do nich dotarło. Popatrzyli po sobie i parsknęli śmiechem.

– Mamo, moglibyśmy...

– Cicho – nie dała mu dokończyć.

– My za jedzenie moglibyśmy w gospodarstwie pomagać.

– A wypis z więzienia macie?

– Mamy – odrzekli obaj jednocześnie.

– Mamo, zaraz zamarznie, a ziemniaki jeszcze w polu, mogliby pomóc przy wykopkach.

– Wejdźcie – powiedziała niechętnie. Bała się trochę obcych. Zajęli wolny pokój.

Po dwóch tygodniach zadomowili się i byli jak w rodzinie. Pomagali w polu i w zagrodzie. Ludwice i chłopcom było lżej, a tamci mieli dach nad głową.

Nadszedł listopad. Dnie były coraz krótsze i lada chwila spodziewać się trzeba było zimy. Wiał porywisty wiatr, grał smętne melodie na gałęziach drzew i porywał ostatnie liście. Deszcz zamieniał się w śnieg. Ludzie mówili, że w taką pogodę to i psa żal wypędzać. W domach było ciepło. Piec napalony grzał zmarzniętych domowników. Służył również jako łoże dla małżonków, a jak było większe, to i również dla dzieci.

Pod koniec listopada do zagrody Ludwiki przyszło dwóch mężczyzn. Jeden był cywilem, a drugi wojskowym. Podeszli do furtki. Była otwarta. Pies uwiązany przy budzie zaczął ujadać. Szarpał łańcuchem, stawał na tylnych łapach.

– Wot, charoszaja sabaka – odezwał się cywil.

– Tak, niezły – przytaknął wojskowy.

Na hałas w podwórku z domu wyszła gospodyni. Zobaczyła obcych.

– Wy do kogo? – spytała.

– Do was, my przyszli zobaczyć, czy jest w domu Stanisław Wasilewski? – jeden z nich mówił po rosyjsku.

– Nie ma.

– No to my poszukamy.

– Jak poszedł do wojska, to jeszcze nie wrócił.

– Nie kłam, wojna dawno się skończyła, a jego nie ma – spoglądał podejrzliwie.

– Może jest w niewoli u Niemców.

– Nie ma, my u nich pytali.

Zaczęli iść w kierunku domu.

– Nu, już my go znajdziemy, choćby schował się pod ziemię.

Weszli do mieszkania. NKWD-zista zobaczył dwóch mężczyzn siedzących przy piecu.

– A wy kto?

– My jesteśmy byłymi więźniami. Rosjanie nas zwolnili. Chwilowo jesteśmy tutaj.

– Zameldowaliście się w gminie?

– Nie, bo my nie wiedzieli, że tak trzeba – odrzekł jeden.

– Nu, Wasilewska, szpiegów w domu trzymasz, nu zobaczysz, czym to grozi – pokiwał jej palcem pod nosem.

– Ubierajcie się, pójdziecie z nami – rzekł wojskowy.

Zima przyszła nieoczekiwanie z początkiem grudnia, już na dobre. Najpierw przyszedł mróz, a potem spadł śnieg. Padał tak przez parę dni. Pola, dachy domów, a nawet płoty pokryły się białym puchem. Świerkowe gałązki udekorowane śniegiem wyglądały niczym delikatne bazie wiosną na wierzbinach. Kiedy poranne promyki wschodzącego słońca usiadły na ośnieżonych gałązkach, rozbłysły wielobarwną gamą kolorów. Zapalały się to tu, to tam kolorowe gwiazdki. Można było godzinami stać i patrzeć na ten bajeczny świat, wyczarowany przez śnieg i mróz. Wszystko to mówiło, że zbliżają się święta Bożego Narodzenia. Zapewne innego niż w zeszłym roku.

Święta Bożego Narodzenia zawsze niosły ze sobą nadzieję, ale czy teraz można było ją mieć? W zeszłym roku tata z Tadzikiem poszli do lasu po choinkę. Długo szukali takiej, brnąc w śniegu, zanim wybrali odpowiednią. Przynieśli ją do domu, ustawili na środku pokoju i wtedy z wielkim namaszczeniem wszyscy ją ubierali. Było parę kolorowych bombek, które czasem wymykały się z niesprawnych rąk dzieci i upadały na podłogę. Brzęk tłuczonego szkła przerażał wszystkich, patrzyli na niezdarę, ale po chwili znowu ubierali choinkę. Wieszali na niej kolorowe łańcuchy z papieru, rumiane jabłka i cukierki w kolorowych złotkach. Gdy na niebie pokazała się pierwsza gwiazdka, rodzina siadała do wigilijnego stołu. Nastrój był podniosły. Ojciec brał opłatek do ręki, taki biały... składał życzenia, łamiąc się nim z rodziną. Na stole było wiele potraw, lecz królował złocisty karp. Obok w misie były uszka z grzybami, podawane z czerwonym barszczem. Na koniec mama stawiała na stole ciasto drożdżowe. Ach, co to był za smak... Stefan, jak mówił, pamięta go do dziś. Po kolacji wszyscy siadali naokoło choinki i śpiewali kolędy. Zapalone świece też migotały w kolorowych bombkach.

Teraz wszystko się zmieniło. Ojciec gdzieś przepadł, jak kamień w wodę i nie wrócił, choć wojna się skończyła. Teraz nikt nie wiedział, co przyniesie następny dzień. Atmosfera gęstniała. Zastraszenie polskiej ludności narastało z każdym dniem. Nawet Sonia, najwierniejsza przyjaciółka rodziny, przestała przychodzić. Bała się swoich. Któregoś dnia, po świętach, po osadzie chodzili rosyjscy wojskowi. Pod wieczór przyszli do gospodarstwa Ludwiki.

– Gospodarz jest w domu? – zapytał jeden z nich.

– Nie ma – odparła zgodnie z prawdą gospodyni.

– Jak to nie ma? A gdzie jest?

– Nie wiem. Jeszcze nie wrócił.

– Zginął?

– Nie wiem.

– Nu, ja wam przyniósł nakaz dostawy siana dla koni sowieckiej armii -mówiąc to, wręczył kawałek kartki wydartej z notesu.

– Macie przywieźć furę siana na stację do Domanowa. Po wojnie zapłacimy za wszystko.

– Jeszcze nie ma wojny – zauważyła Ludwika.

– Dla nas zawsze jest, choć nie ma wroga, to my go znajdziem. Siano masz przywieźć jutro – powiedział i wyszli.

Gospodarze kosili trawę dwa, czasem trzy razy do roku. Łąki były podmokłe, więc trawa rosła szybko. Koszono ja ręcznie. Zazwyczaj kosiarzy było kilku. Szli jeden za drugim, machając kosami z wysiłkiem, bo trawa była gęsta. Za kosiarzem szły kobiety z grabiami i rozrzucały grube pokosy na cienkie warstwy, żeby szybciej schły. Jak była ładna pogoda i wiał wiatr, to po tygodniu można było grabić siano w wałki, a potem składać w kopki, aby „doszło”. Z kopek gospodarze układali stogi, które na łąkach stały do zimy, ponieważ łąki były mokre i wozy grzęzły. Zimą, gdy mrozy skuły łąki i zamarzła rzeka, gospodarze wozili siano do stodoły. Czasami wypędzali swoje bydło na zaśnieżone łąki, nie tyle, żeby się najadły, ale dla ruchu, żeby nie zesztywniały, stojąc całą zimę w oborach.

Było jeszcze ciemno. Ludwika wstała wcześnie, żeby nakarmić zwierzęta i wydoić krowy. Piętnastoletni syn Tadeusz musiał szybko wydorośleć, by zastąpić ojca w pracach na gospodarce, jak i wdrażać się w podejmowaniu niektórych decyzji w zarządzaniu. Trzynastoletni brat Tadeusza, Leopold, starał się, jak mógł, żeby wywiązać się z nałożonych na niego obowiązków. Ba, był nawet dumny, że może się do czegoś przydać.

Matka skończyła już obrządek i wydoiła krowy. Wróciła do domu, żeby obudzić Tadeusza. Żal jej było chłopaka, ale co było zrobić... Podeszła do śpiącego dziecka.

– Tadek, wstawaj – trąciła go delikatnie.

– Cooo – mruczał jeszcze przez sen.

– Wstawaj, trzeba dać koniom obrok. Wiesz, że musimy jechać dzisiaj po siano.

– Dzisiaj, w taki śnieg i mróz? Pojedziemy jutro, może będzie lepsza pogoda – ociągał się.

– Wstawaj, bo znowu przyjdą ruskie.

Chłopiec niechętnie zwlókł się z pościeli, nie do końca obudzony, poszedł do stajni. Wrócił wkrótce.

– Umyj się, zaraz podam śniadanie.

Ludwika naprędce zrobiła jajecznicę na słoninie. Zjedli i poszli przygotować konie do drogi.

– Tylko równo doczep bliźniaki, żeby trzymały ślad – zwróciła uwagę, gdy wychodził zaprząc konie.

– Mamo, ja też pojadę z wami – prosił Polko.

– Nie, synu, ty musisz zostać i pilnować domu.

– Janka jest starsza – próbował przekonać matkę.

– Tak, ale ty jesteś mężczyzną. Teraz dom i to wszystko jest na twojej głowie.

Polko nie powiedział nic, tylko przytulił się do matki. Był dumny, że jemu powierza pieczę nad domem.

Wyszła z domu. Tadek akurat założył orczyki do sań.

– Gotowe, jedziemy.

Wsiedli do sań. Tadek wziął lejce do ręki. Strzelił z bata.

– Wiooo – zawołał.

Wypoczęte konie ruszyły z kopyta, rozpryskując śnieg kopytami. Za saniami ciągnął się równy ślad odciśniętych płóz na świeżym śniegu. Wjechali na rzekę.

– Żeby tylko lód wytrzymał – martwił się Tadek.

– Wytrzyma. Od paru dni jest mocny mróz, to na pewno lód jest gruby.

– Tak, ale pod śniegiem mogą być przeręble.

Szczęśliwie przejechali na drugi brzeg i wjechali na łąki. Przy pogodnym niebie stogi były widoczne z daleka. Wyglądały jak krecie kopczyki na polu. Jechali w milczeniu, tylko konie parskały, nabierając w nozdrza zimne powietrze. Podjechali do stogu.

– Muszę najpierw zrzucić te czapy śniegu z wierzchu.

Wlazł na stóg. Matka podała mu widły.

– Dawaj, ja będę układała – powiedziała do syna.

Chłopic wbił widły w siano. Szło ciężko, trzeba było wyrywać go na siłę z ubitego stogu. Mimo mrozu koszula na plecach zaczęła się robić mokra od potu. Po godzinie ciężkiej pracy naładowali sanie sianem. Przywiązali je powązłem, żeby nie zgubili po drodze. Byli zmęczeni. Tadek zeskoczył ze stogu na siano i włożył lejce do ręki.

– Wiooo! – zawołał i cmoknął na konie.

Konie szarpnęły raz, drugi, ale sanie ani drgnęły.

– Wio! – krzyknął po raz drugi i strzelił z bata. Teraz szarpnęły mocniej. Coś trzasnęło przy płozach i wtedy sanie ruszyły.

– Pewnie przymarzły do śniegu – powiedziała matka.

– Na pewno – zgodził się syn.

Sanie sunęły teraz gładko. Konie szły równym stępem, wypuszczając z nozdrzy kłęby pary. Tadek odczuwał chłód przebiegający mu po plecach. Mokra koszula nasiąkała zimnem i przyprawiała o dreszcze. Zacisnął zęby i milczał, skulił sie tylko i zapiął kurtkę pod szyją. Dojeżdżali do rzeki.

– Uważaj teraz, brzegi rzeki są strome, łatwo można wywrócić sanie albo urwać płozy – powiedziała matka.

Nic nie odrzekł, ale wzmógł czujność. Przed nimi rysowała się rzeka pokryta lodem. Konie weszły na lód. Kasztanka pośliznęła się, ale nie przewróciła się. Sanie, zjeżdżając z brzegu, przyspieszyły i najechały na konie od tyłu. Te odskoczyły, szarpiąc sanie. Zbliżali się do drugiego brzegu. Konie znowu przyspieszyły, instynktownie wyczuwając niebezpieczeństwo. Tadek mocniej chwycił lejce. Konie wchodziły na drugi brzeg. W tym miejscu nie był taki wysoki. Najechał na niego z ukosa.

– Wio! Wio! – krzyknął i strzelił z bata.

Konie wskoczyły na brzeg i sanie mocno się przechyliły. Mało brakowało, a Tadek z matką wypadliby z sań.

– Wio! Wio! – darł się Tadek, ile miał pary w płucach. Sekundy były takie długie. Wreszcie i drugie sanie wjechały na brzeg. Zaprzęg wyprostował się, ale siano przesunęło się na jedną stronę. Konie drżały z wysiłku i pokryły się pianą.

– Uff! – odetchnął Tadek. Teraz był mokry ze strachu, nie z zimna.

– Myślałem, że się wywalimy – powiedział, ocierając pot z czoła. Nie odezwała się. Wierzyła w niego. Był dla niej podporą po brakującym mężu. Kiedy strach minął, zapytał: – Mamo, dlaczego ojciec do nas nie wraca?

– Nie wiem, Może boi się...

– Czego?

– Widzisz, twój ojciec brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Za udział w wojnie dostał to gospodarstwo. Bolszewicy o tym wiedzą i pamiętają.

– A co mu zrobią, jak wróci?

– Pewnie aresztują. Może dlatego nie wraca. Boi się. Jego dziadowie byli wywiezieni w głąb Rosji za udział w powstaniu listopadowym czy styczniowym. Może tego się obawia, bo już tam był. Może i ma rację, ale teraz my przez to cierpimy. A co będzie dalej, nie wiem... – zamyśliła się.

– Mamo, co my teraz zrobimy? – wyrwał ją z zadumy.

– Jakoś musimy dać sobie radę. Za parę lat dorośniesz. – Zamilkła i znowu pobiegła gdzieś myślami. Nie wiedziała, jak sobie da radę sama z pięciorgiem dzieci, między ludźmi, którzy z dnia na dzień stają się sobie wrodzy, a nowa władza wyraźnie tę wrogość podsyca. Jechali w milczeniu. Nagle Tadek wyrwał ja z zadumy.

– Mamo, ty znałaś moją prawdziwą mamę?

Zdziwiło ją to pytanie.

– Nie, jak wyszłam za twojego ojca, ona już nie żyła.

– I ja ją mało pamiętam. Ale teraz ty jesteś naszą mamą, prawda? – Spojrzał na nią z czułością.

– Jestem i nigdy nie przestanę nią być. – Przygarnęła chłopca do siebie. Nigdy nie przypuszczała, że jej przybrany syn stanie się jej bliski i będzie jej podporą.

Mieli jeszcze spory kawałek drogi przed sobą, kiedy chłopiec powiedział:

– Mamo, jestem głodny, zjadłbym coś.

– Ja też. – Wyjęła chleb z boczkiem z torby. Odwinęła papier i podała połowę.

Obserwowali drogę i jedli ze smakiem. Mijali właśnie wioskę o dziwnej nazwie Gnojno. Domy stały blisko jeden obok drugiego, przeważnie drewniane. Niektóre kryte były słomą, bogatsze – gontem.

– Mamo, dlaczego ten dom ma tak nisko okna?

– Widać, podwaliny spróchniały i dom usiadł.

Obok stały domy nowe, ogrodzone płotem. W oknach wisiały firanki.

Za wsią rozciągał się las. Z brzegu był rzadki. Widocznie mieszkańcy podbierali drzewo i żaden gajowy nie mógł ich upilnować. Za to oni pilnowali gajowego, żeby ich nie złapał. Lasy były rozległe i należały do właścicieli ziemskich lub do miejscowych Żydów.

Wjechali w las. Zrobiło się mroźno. Niektóre ośnieżone gałązki zwisały nisko i trącane przez jadących, sypały śniegiem za kołnierze. Uwolnione od śniegu, unosiły się do góry i kołysały się przez jakiś czas. Tadek otrzepywał ze śniegu siebie i mamę i obydwoje śmiali się z tej przygody. Schylali się nisko przed każdą zwisającą gałązką z czapą śniegu.

– Komu tak się kłaniasz, bałwanom siedzącym na gałęziach?- żartowała matka.

– A mama też się kłania – śmiał się syn.

Nagle śmiech się urwał. Zaczęli nasłuchiwać. Gdzieś daleko słychać było wycie wilka. Najpierw jeden. Z drugiej strony odezwał się drugi, a potem zaległa cisza.

– Mamo, słyszałaś? Czy to są wilki czy psy? – zapytał chłopiec.

– Nie wiem, pewnie bezpańskie psy – odrzekła bez przekonania.

– Słyszałem, że w zeszłym roku wilki zagryzły psa u Falanów w zagrodzie i wyniosły go.

– Jak są głodne, to przychodzą, ale w nocy. W dzień boją się ludzi.

– A pamiętasz, jak przyszedł do nas leśniczy? Opowiadał, że dwa lata temu jakiś chłop z Leśnej jechał zimą przez las, wilki go zaatakowały. Koń się spłoszył, na wyboju chłop wypadł z sań. Konie bez woźnicy wróciły do domu.

– Nie pamiętam, chyba nie było mnie wtedy w domu.

– Oj, byłaś, pamiętam jak dziś. Zrobiłaś mu wtedy naleśniki z serem. Jak zjadł, to mówił, że jutro też przyjdzie.

– Nie pamiętam, ale mów dalej.

– Wtedy cała wieś szukała go w lesie przez dwa dni.

– I co, znaleźli go?

– Znaleźli tylko ogryzione kości, bez nóg. Były dalej w lesie w butach, tyle po nim zostało...

– Przestań opowiadać takie historie.

– Ja tylko mówię, co słyszałem.

– Lepiej uważaj na drogę – powiedziała matka, chcąc zakończyć tę makabryczną opowieść.

Jechali w milczeniu. Las robił się coraz rzadszy i zaczęło widnieć. Z naprzeciwka jechały jakieś sanie. Odetchnęli z ulgą. Gdy mijali się, zauważyli, że w saniach byli rosyjscy żołnierze, którzy ich zatrzymali.

– Wy dokąd jedziecie – zapytał po rosyjsku jeden z nich.

– Do Domanowa, z sianem dla sowieckiej armii.

– Aaa, nu charaszo, już niedaleko. Jedźcie dalej.

Po chwili las się urwał i wyjechali na zaśnieżone pola. Niedaleko widać było domy. Dojechali do Domanowa.

– Gdzie jest stacja? – Ludwika zapytała pierwszego napotkanego człowieka. Zdziwił się, że ktoś pyta o drogę po polsku. Obejrzał się z obawą, czy nikt nie słyszy.

– Druga ulica w prawo – odpowiedział i pospiesznie odszedł.

Przejechali pierwszą ulicę i skręcili w drugą w prawo. Na wprost przed końmi zobaczyli budynek z czerwonej cegły. Podjechali bliżej. Na frontonie budynku widniał napis po rosyjsku: DOMANOWO. Byli na miejscu. Przed dworcem stało kilku żołnierzy, którzy kontrolowali wchodzących i wychodzących. Nieco dalej stali żołnierze z bronią gotową do strzału. Podjechali bliżej.

– Gdzie mamy złożyć zamówione siano? – zapytała.

Nie zrozumiał.

– A wy kto?

– Przywieźliśmy siano dla ruskich – odpowiedziała wymijająco.

– A ty co, nie umiesz mówić po ludzku?

– Nie – odrzekła hardo, choć prawie wszyscy na Kresach znali ten język. Podała mu kartkę z nakazem dostawy.

– Nu, my was nauczymy wszystkiego, nie tylko mówić – mruknął.

– Wasia, znowu ktoś do ciebie przyjechał – krzyknął do żołnierza stojącego pod szopą.

– Nu dawaj. – Machnął ręką.

Podjechali. Przy prowizorycznej szopie stało pary żołnierzy i palili skręty.

– Wasia, kobieta do ciebie przyjechała, i to na sianie.

Roześmiali się rubasznie. Wasia poszedł do sań i spojrzał na kobietę niechętnie, zły, że zakłóca mu błogi spokój.

– Zwalcie tam – powiedział i wskazał na szopę. Postał chwilę i odszedł.

Podjechali, gdzie było już siano. Zwalając je, zauważyli, że było tam więcej baraków, przy których stały sanie i ludzie znosili do nich ziemniaki, zboże, słomę. Na bocznicy kolejowej stało wiele wagonów towarowych i dużo ludzi, którzy coś robili wewnątrz. Zwalili siano i mieli już wyjeżdżać. Wtedy podeszło do nich trzech żołnierzy. Chodzili koło koni, klepali po zadach...

– Wot, charoszyje łoszadzie – mówił jeden.

– Da, oczen’, podobają mi się – mówiąc to, głaskał kasztankę po szyi.

– My te konie zabieramy.

– Jak to zabieracie?! Te konie są moje. – Zdenerwowała się Ludwika.

– Nu, teraz są nasze. Sowieckiej armii. Damy wam kwit, a po wojnie władza radziecka wam zapłaci.

– Kwit do domu sań nie zaciągnie. Czym wrócimy? – zapytała Ludwika.

– Zaprzęgniesz tego szczeniaka.

Jeden chwycił za lejce, a drugi zdejmował orczyk.

– Co robisz? Zostaw! – kobieta krzyknęła z rozpaczą.

Wtedy podbiegł Tadek i chwycił konie za uzdę.

– Puszczaj, malczyk – warknął. Złapał go za kołnierz i pchnął z całej siły. Tadek zarył nosem w śnieg. Szybko się podniósł, podbiegł i plunął żołnierzowi w twarz. Zbaraniał. Nie spodziewał się takiej reakcji chłopca. Wytarł rękawem twarz. Złość wykrzywiła mu gębę. Zdjął karabin z ramienia i walnął kolbą chłopaka w twarz. Tadek upadł na śnieg, krew buchnęła z jego ust. Żołdak podbiegł i zamierzył się drugi raz. Nie zdążył. Ludwika skoczyła jak lwica w obronie syna. Mocowali się przez chwilę, ale żołnierz nie dał rady. Złość dodała jej sił. Chwyciła za karabin i chciała mu go wydrzeć. Odskoczył do tyłu i zarepetował broń.

– Odejdź, bo zabiję ciebie i to szczenię – warknął i wymierzył w nich broń.

– Co się tutaj dzieje? – zapytał lejtnant, który akurat tędy przechodził.

– Ten polski szczeniak opluł mnie, towarzyszu lejtnant – dyszał ze złością.

– Nu, jakże to, ty plamisz mundur rosyjskiego żołnierza, pod sąd pójdziesz – groził.

– On chciał nam zabrać konie – mówiła zdenerwowana Ludwika.

– Nu i co, że chciał wziąć. My was oswobodzili, a ty nam koni żałujesz?

– Wania, bierz konie, a jakby co, strzelaj! – powiedział do żołnierza. Wziął za lejce, zdjął orczyk i odprowadził konie za barak. Opluty żołnierz trzymał broń wymierzoną w Ludwikę.

– Spokojnie, odłóż broń – rozkazał lejtnant.

– Nu, wy, Polacy, tak szybko chcecie umierać, a tu trzeba dla władzy radzieckiej trochę popracować – dodał z sarkazmem.

Ludwika podeszła do syna i podniosła go ze śniegu i posadziła na saniach. Wytarła zapuchniętą twarz śniegiem. Oczy nabiegły mu krwią. Spojrzał na żołnierza z nienawiścią.

– Mamo, jak my teraz zajedziemy do domu? – pytał Tadek, wypluwając wybite zęby.

– Nu, ja tobie dam jednego konia, dobrego, za te dwa – powiedział lejtnant.

– To po co zabraliście nasze konie, jak chcecie dać drugie.

Nie odezwał się.

– Wania, przyprowadź konia.

– Którego, towarzyszu lejtnancie? – zapytał. – Tego, co my mieli...?

– Milcz, idź i przyprowadź.

Długo go nie było, ale w końcu pojawił się. Szedł wolno. Z daleka było widać, że koń kuleje. Podszedł bliżej i podał Ludwice sznur, do którego był uwiązany koń.

– Bierz swego konia – powiedział ironicznie i spojrzał znacząco na lejtnanta. Uśmiechnęli się obaj.

Od konia doleciał nieprzyjemny odór. Był pokaleczony na całym ciele, zapewne od bicia. Cały zad miał spuchnięty. Widać, że obchodzono się z nim okrutnie.

– Ten koń nie dociągnie sań do domu.

– Dociągnie, to twardy ruski koń.

– Bez orczyka i tak nie da rady.

– Wania, przynieś pani orczyk i niech ich cholera... – zaklął.

Wania przyniósł orczyki i rzucił w śnieg.

– Masz – warknął. – Na drugi raz zabiję – powiedział, spojrzawszy na Tadka.

– Chodź, idziemy, daleko tym koniem nie zajadą, mieliśmy go zabić. Wania, co się ociągasz!

– Mam chęć wrócić się i temu szczeniakowi jeszcze poprawić – powiedział.

– Daj spokój, to jeszcze dzieciak.

– Dzieciak, ale jaki hardy. Oni wszyscy...

– Mamo, jak my wrócimy tym koniem do domu? Niedługo zrobi się ciemno.

– Mieszka tu niedaleko nasz znajomy, kolejarz. Pójdziemy do niego, to nas przenocuje, a rano pomoże nam wrócić do domu. Zaprzęgajmy. – Podprowadziła konia do sań. – Nazad! – Koń zrozumiał i cofnął się. Założyła postronki do orczyka.

– Mamo, on ma całkiem zniszczone chomąto.

– Wytrzyma, sanie puste – odpowiedziała kobieta i wzięła konia za uzdę. – No, wio, biedaku, idziemy.

Koń powoli ruszył, ciągnąc z wysiłkiem puste sanie. Szli powoli, Tadek popychał sanie. Minęli stację kolejową, przeszli na drugą stronę torów. Zaczęło się ściemniać i w oknach domów zapalały się światła. Wkrótce domy zostały w tyle i szli w zupełnej ciemności.

– Daleko mieszka ten kolejarz? – spytał z niepokojem Tadek.

– Jeszcze kawałek.

Na niebie pojawiły się gwiazdy. Niektóre były blisko i mrugały, jakby drwiły z ludzi, którzy cały swój wysiłek poświęcają na gromadzenie majątku, który można stracić w jednej chwili. Świeciły jasno, zapowiadając mroźną noc.

Byli już niedaleko. Najpierw zobaczyli światła w oknach, apotem z mroku wyłonił się dom. Pies zaczął mocno ujadać. Zaniepokojony gospodarz wyszedł przed dom. Zobaczył zaprzęg na podwórku. „Kto to może być” – pomyślał. Ruszył w kierunku sań. Zobaczył konia, był jakiś obcy.

– Kogo to Pan Bóg po nocy nosi? – zawołał i podszedł bliżej. – Boże, to ty, Ludwiko? Co to za koń? Co ty tu po nocy robisz? – zarzucił ją pytaniami.

Chciała odpowiedzieć, ale coś trzymało ją za gardło. Cała się trzęsła, łzy popłynęły jej po policzkach. Tadek podszedł i przytulił się do niej.

– Na miłość boską, co się stało!? Chodźcie do domu, bo zamarzniecie.

Wziął ją za rękę i poprowadził do domu. Otwierając drzwi, zawołał od progu:

– Teresa, Teresa, zobacz, kto do nas przyjechał.

Teresa wyszła z kuchni i zobaczyła swoją przyjaciółkę. Domyśliła się, że musiało się stać coś złego.

– Ludwika. – Podeszła do przyjaciółki i objęła ją serdecznie.

– Zajmij się gośćmi, ja pójdę odprowadzić konia do stajni – powiedział gospodarz i wyszedł.

Zabrał latarkę z komórki i poszedł do konia. Wyprzągł go z sań i zaprowadził do stajni. Powiesił latarkę wysoko na gwoździu i zaczął oglądać konia ze wszystkich stron. Trudno mu było uwierzyć, że ten koń przyszedł ze stacji i przyciągnął jeszcze sanie, tak był okaleczony. Nabrał wody do wiadra i postawił pod pysk konia. Siorbnął dwa razy i położył się. Dyszał ciężko. Zostawił wiadro przy koniu, poszedł naszykować obrok. Przyniósł i wsypał do żłobu. Nie był pewny, czy to zwierzę przeżyje noc. Zgasił latarnię i wrócił do domu. Zastał obie kobiety w objęciach, tak jak je zostawił. Obie płakały. Kiedy Antoni wszedł, uwolniły się z objęć.

– Chodź, Ludka, do kuchni, zrobię herbatę, bo na pewno zmarzłaś – odezwała się kobieta do przyjaciółki. Postawiła czajnik na płycie. – A teraz opowiadaj, co się stało.

Ludwika zaczęła opowiadać o wszystkim, co się dzisiaj wydarzyło. Antoni przyglądał się chłopcu, który siedział na ławie ze spuszczoną głową.

– Coś ty taki zapuchnięty, pobili cię czy co?

Tadeusz spuścił głowę jeszcze bardziej i milczał.

– No, powiedz, nie jestem twoim wrogiem. Kto cię pobił?

– Ruski sołdat – burknął.

– Dlaczego?

– Bo nie chciałem im oddać naszych koni. – Tadek zaczął opowiadać. O nakazie dostawienia siana, o tym, jak zabrali im konie i pobili, jak ruski o mało matki nie zastrzelił. Z kuchni wyszła Teresa.

– Kolacja na stole, chodźcie.

Weszli i usiedli przy stole. Teresa podała naleśniki z serem, z czarnymi jagodami, posypane cukrem. Jedli z apetytem, bo naprawdę byli głodni. Tylko Tadek krzywił się przy każdym kęsie, a szczególnie gdy popijał gorącą herbatę. Parzyła go w rany po wybitych zębach. Mimo bólu jadł, bo był bardzo głodny. Po kolacji Tadek podszedł do matki.

– Mamo, jestem już zmęczony, chciałbym się położyć.

– Dobrze, idź najpierw się umyj, ja ci przygotuję łóżko – powiedziała Teresa. Nalała wody do miednicy. Mył się i syczał przy każdym dotknięciu twarzy.

– Ciekawy jestem, jak Janka i Polko dają sobie radę przy obrządku tak dużego inwentarza.

– Nie wiem, Halina i Stefan są jeszcze mali, a Janka, choć prawie dorosła... Stanisław mówił, że jest jeszcze młoda, niech się pobawi. No i teraz nie bardzo można na nią liczyć.

– A Stasiek nie wrócił jeszcze do domu?

– Nie i nie wiem, gdzie jest. Nie wiem, jak damy radę z tak dużym gospodarstwem.

– Tadek już śpi – rzekła Teresa, wychodząc z sypialni. – Wiesz, Ludko, Antoni już tydzień nie pracuje na kolei. Zwolnili go i wszystkich Polaków. Nawet Białorusini musieli odejść, co za Polski pracowali na kolei. Jak teraz będziemy żyć? Z tego poletka przy domu nie utrzymamy się. Ludzie mówią, ze coś się szykuje w Domanowie. Widziałam na stacji tyle wagonów towarowych! Dzień i noc Rosjanie coś w nich robią. Niektórzy mówią, że tymi wagonami mają wywozić Polaków na Sybir, ale ja w to nie wierzę.

– Trudno w to uwierzyć, żeby tyle ludzi można było wywieźć w wagonach. Przecież tutaj mieszkają miliony Polaków.

– Jak to wywozić? – zapytała Ludwika. – Tutaj urodziliśmy się. Tutaj mamy domy i cały dobytek. Tutaj mieszkali nasi dziadowie, a teraz chcą nas wyrzucić z gniazda?

– Po ruskich można się wszystkiego spodziewać. Mają duży kraj i ciągle im mało. Nie wezmą się sami za robotę, tylko innych napadają, mordują i kradną. I tak było zawsze. Już za cara gnębili Polaków i wywozili na Sybir.

– A ten Naliwko, co u was pracował? Przychodzi jeszcze?

– Nie, ojciec mu zakazał pracować dla burżujów.

– To sobaka. Słyszałem, że teraz wstąpił do milicji, jak wielu innych.

Poprzewracali im w głowach. Wmówili im, że teraz władza należy do ludu, a oni są jego przedstawicielami i mają stanowić prawo.

– Co to znaczy, Antoni? – zapytała Ludwika.

– Znaczy to, że mogą przyjść do ciebie, zabrać ci krowę, konia, pobić albo podpalić. Za to dostaną pochwałę od ruskich, a nawet nagrodę – odparł.

– Toż to świństwo i granda, tak przecież nie można!

– Można, można. A tobie można było zabrać konie, którymi przywiozłaś siano? A za co pobili Tadzika? Sama widzisz, jakie teraz prawo. NKWD-ziści będą robić te świństwa rękami wyrostków, którym dali broń i którzy zachłysnęli się władzą, i zrobią, co tylko im każą. W każdej chwili mogą powiedzieć, że to zemsta ludu wyzyskiwanego przez Polaków, a oni mają ręce czyste. Tych młodych będą mieli w garści i przypomną im, jak będzie trzeba, ich zbrodnie i gwałty. I nie będą mogli się wycofać.

– No, już późno. Chodźmy spać, nie ma co się martwic na zapas. Ty, Ludka, pójdziesz spać z Tadzikiem – rozporządziła Teresa.

– Dobranoc – pożegnała Teresę Ludwika.

– Dobranoc.

Ludwika weszła do sypialni. Co zaczęła modlitwę, to myśli biegły do wydarzeń mijającego dnia. Parę razy zaczynała zdrowaśkę, ale nie mogła skończyć. Przeżegnała się tylko i położyła do łóżka. Długo nie mogła zasnąć. Miała zamęt w głowie. Przewracała się z boku na bok, wreszcie około północy udało jej się zasnąć. Sen miała niespokojny. Zrywała się parę razy, coś krzyczała, aż wreszcie nad ranem zasnęła.

Przez całą noc ze stacji dochodziły odgłosy przetaczanych wagonów. Gdzieś daleko ciszę nocną przerywały serie karabinów maszynowych, a potem znów zapadała cisza. Pyzaty księżyc szedł gdzieś na zachód, zaglądał do okien, malując mroźne kwiaty na szybach. Nad ranem zaszedł za lasem, zostawiając srebrny szron na drzewach.

Dochodziła piąta. Kogut w kurniku dawał swój poranny koncert. Obudził gospodarza. Antoni wstał. Był ciekawy, czy ruski koń żyje. Zapalił światło i wszedł do boksu, gdzie leżało zwierzę. Przestraszone, zarżało i powoli wstało. Zajrzał do żłobu. Był pusty. Zdziwił się, spodziewał się zupełnie czegoś innego. Ucieszył się. Wziął wiadro i przyniósł wody. Koń pił powoli, aż wypił wszystko.

– No, ruski, twardy jesteś, ja na twoim miejscu pewnie dawno bym zdechł. – Poklepał go po zadzie, zgasił latarnię i wrócił do domu. Położył się do jeszcze ciepłego łóżka. Kiedy kładł się, obudziła się Teresa.

– Co, ty nie śpisz?

– Byłem w stajni zobaczyć, czy koń żyje.

– I co?

– Żyje, nawet obroku zżarł, co mu wczoraj nasypałem. A teraz wypił całe wiadro wody. Twardy jest, będzie żył.

– Antoni, co teraz Ludwika zrobi bez koni i męża na gospodarce?

– Nie wiem, będzie musiała sobie jakoś radzić. Tadek jest już spory, pomoże jej.

– Antoni, a czemu jej Stasiek nie wraca?

– Boi się, był wojskowym. Już parę razy o niego pytali. Gdyby wrócił, toby go zabili.

– Za co?

– Oj, śpij, też znalazłaś sobie porę na pogawędkę! Niedługo będzie świtać, a ty gadasz i gadasz.

Zamilkła. Antoni zamknął oczy, ale nie zasnął. Myśli kłębiły mu się w głowie. „Czy ja, kolejarz, funkcjonariusz na państwowej posadzie, mogę czuć się bezpieczny?” – zadawał sobie pytanie. „Skoro zwolnili z pracy, to mogą mi zabrać tego jedynego konia. A krowa? Teraz na zimę zapuściła się i nic z niej nie ma, ale jeść trzeba dać”. Tak bijąc się z myślami, zasnął.

Istotnie, gdyby nawet miał kawałek ziemi, to nie umiałby jej uprawiać. Całe życie był kolejarzem. Powodziło im się dobrze. Dostawał sto złotych na miesiąc – krowę można było za to kupić. Miął odłożone trochę grosza, ale co one teraz były warte? Czarno rysowała się ich przyszłość.

Na dworze zaczęło szarzeć. Pierwsze promyki słońca usiadły na wierzchołkach drzew, a potem zaglądały do okien. „Trzeba wstawać” – pomyślał Antoni. „Jest trochę chudoby, muszę dać im jeść, a potem napalę w piecu. Po śniadaniu odwiozę ich do Złotowa”.

Wstał szybko, ubrał się i wyszedł na dwór. Śnieg skrzył się i skrzypiał pod butami. Wszedł do stajni i zagadnął do konia. Ten zarżał.

– No, no, będzie jeszcze z ciebie pożytek. – Wsypał obrok i podszedł do krowy. Kiedy skończył, wziął naręcze drzewa z drewutni i przyniósł do domu.

Teresa już wstała i krzątała się po kuchni. Ludwika też już była na nogach. Tylko Tadek jeszcze kradł ostatnie chwile snu. Pod pierzyną było ciepło, nie chciało się wstawać. Przeciągnął się. Twarz bolała mniej. Przypomniał sobie tego kacapa, co go uderzył. Zacisnął pięści.

Teresa nakroiła boczku i położyła na patelni.

– Wstawaj, śniadanie. Zaraz będziemy zbierać się do domu.

Wstał niechętnie, ubrał się i poszedł do kuchni. Na taborecie stała miska z wodą.

– Umyj się – powiedziała matka.

Zamoczył ręce w wodzie, zwilżył twarz. Raczej udawał, że się myje. Choć nie było co wycierać, wytarł się ręcznikiem.

Boczek skwierczał na patelni. Teresa tłukła jedno jajko po drugim. Przyjemny zapach rozszedł się po kuchni.

– Gotowe, siadajcie do śniadania – zaprosiła Teresa.

Usiedli i jedli w milczeniu. Kontemplowali smak jajecznicy. Antoni spojrzał na Tadzika.

– O, widzę, że i na tobie goi się szybko. Jesteś tak samo twardy, jak ten ruski koń – zażartował.

– A co z koniem? – zapytała Ludwika.

– Za parę dni będziesz mogła nim orać.

– Chyba śnieg w polu – odpowiedziała żartem.

Po śniadaniu poprawiły im się humory.

– No, będziemy się zbierać. Idę zaprzęgnąć konia do sanek, jak będę gotowy, zawołam. – Antoni wyszedł.

– Przyjedźcie do nas na święta, co będziecie siedzieć sami. Naokoło Białorusini i ruskie, też krzywo na was patrzą – powiedziała Ludwika.

– Pogadam z Antonim, zobaczymy, jak się co nie zmieni. Wiesz, teraz każdy dzień jest niepewny.

Otworzyły się drzwi i do izby wszedł Antoni.

– No, jedziem – rzekł.

Kobiety pożegnały się, a kiedy Ludwika z synem wychodziła, Teresa zrobiła za nimi znak krzyża.

– Jedźcie z Bogiem.

Wsiedli do sań i przykryli nogi kocem.

– No, to w drogę! – krzyknął Antoni. Cmoknął na konia.

Ruszyli. Jechali wolno, bo ruski przecież nie był jeszcze w pełni sił. Wkrótce dotarli do stacji. Wszędzie było pełno żołnierzy, kontrolowali wszystko i wszystkich. Przy wagonach wrzała praca. Jedni wnosili belki, inni deski do wagonów. Uwijali się jak w ukropie. Zewsząd dochodził stukot młotków przy przybijaniu desek. Przejechali przez tory i zbliżali się do skrzyżowania dróg. Nie wiadomo skąd pojawiło się przy nich kilku żołnierzy. Mieli broń przewieszoną przez ramię.

– Stój, stój! – krzyknął jeden z uniesioną ręką.

Zatrzymali się.

– Wy dokąd jedziecie?

– Do Złotowa – odparł Antoni.

– Przepustkę masz?

– Nie mam, zawsze jeździliśmy bez przepustek i dojeżdżaliśmy, gdzie trzeba.

– Nu, Polak, nie bądź taki mądry, nauczymy was pokory. U nas w sawietskam sojuzie wszyscy muszą mieć przepustki, jak jadą do innej dierewni.

– Przecież tu jeszcze nie sawietskij sojuz.

– Teraz już jest, nie masz przepustki, to złaź z sań, idziemy do komendanta.

Antoni ociągał się, ale żołnierz zaczął go poganiać, powoli zdejmował karabin z ramienia. Wysiadł wreszcie z sań i poszli na stację do komendantury milicji. Żołnierz zapukał.

– Wejść – usłyszeli ze środka.

Sołdat otworzył drzwi i wepchnął Antoniego do środka. Za biurkiem siedział lejtnant z papierosem w zębach.

– Towarzyszu komendancie, my zatrzymali kobietę z chłopcem i tym tutaj. Oni nie mają przepustek – zameldował.

– Dziękuję, możecie odejść. Nu, jakże to. Nie macie przepustek i chcecie jechać? A dokąd, a?

– Do Złotowa.

– Władza radziecka musi wiedzieć, gdzie są i co robią jej obywatele. Partia nasza dba o ludzi i żeby ich chronić, musi o nich wiedzieć wszystko. A jak ma was chronić, jak wy rozłazicie się niczym karaluchy. Takich jak wy wsadzamy do turmy, rozumiesz!? – ryknął.

Po chwili uspokoił się.

– A ta kobieta z synem to kto?- zapytał.

– Ona wczoraj przywiozła siano dla sowieckiej armii, a wy jej syna pobili, zabrali konie, a przecież mówicie, że dbacie o ludzi...

– Milcz swołocz! – Wściekły wstał z krzesła. – My jej dali drugiego konia, a ten szczeniak znieważył radzieckiego żołnierza. Za to idzie się pod sąd!

– Dzieci chcecie wsadzać do tiurmy i zęby im wybijać za to, że bronią swego?

– A ty kto, że ze mną tak rozmawiasz? – przepuścił jednak uwagę mimo uszu, bo wiedział, że Antoni ma rację. Usiadł na krześle.

– Co z tym koniem?- zapytał.

– Dzisiaj w nocy zdechł – skłamał Antoni.

– O, jaka szkoda, jaka szkoda, taki dobry koń.

– Może dobry, lecz cały opuchnięty od bicia.

Komendant nie odezwał się. Popatrzył na Antoniego i zapisał coś pisać w notesie.

– Ty ze mną tak nie rozmawiaj – cedził wolno słowa, bo wsadzę do tiurmy albo wyślę na niedźwiedzie – zagroził.

– Panie lejtnant, jak wszystkich wsadzicie, to kto dla was będzie robił?

– Ludzi u nas mnogo – mówił i pisał dalej. – Nu, dobra, dam ja wam przepustkę. Nazwisko?

– Antoni Kołodziej i Ludwika Wasilewska.

Wpisał nazwiska do gotowego druku i przybił pieczątkę.

– Masz i na drugi raz nie wyjeżdżaj bez przepustki. Aha, radzę ci trzymać język za zębami, bo mogą ci wybić jak temu młodzikowi.

Antoni wyszedł i podszedł do sań. Pokazał przepustkę.

– Jedź – rozkazał żołnierz.

Ruszyli. Po przejechaniu kilometra skręcili w lewo na drogę przy torach, mało uczęszczaną, ale o wiele krótszą.

Nie wiadomo skąd na niebie zaczęły pojawiać się małe obłoczki, które rosły w oczach. Z dala nadchodził dziwny szum, który bardzo szybko się zbliżał. Zrobiło się prawie ciemno i po poranku nie było ani śladu.

– Chyba będzie padać – odezwała się Ludwika.

– Ludwika, spójrz, jaka ciemna chmura. Ja jeszcze w życiu takiej nie widziałem.

Nagły błysk przeciął na pół ołowianą chmurę, a po nim huk pioruna przetoczył się po niebie.

– Co to jest, żeby w zimie grzmiało – dziwił się Antoni. Chciał jeszcze coś powiedzieć, gdy nagle rozpętała się potężna wichura. Widoczność spadła niemal do zera. Wiatr ze śniegiem ciął po twarzach, oblepiał konie, niósł śnieg po polach. Zakrył wszystko białym całunem. Konie szły wolno, niepewnie, niczym ślepy, który stracił orientację. Antoni zatrzymał sanie.

– Musimy przeczekać tę burzę – przekrzykiwał wycie wichury.

Ludwika nic nie odpowiedziała, tylko wtuliła głowę w kołnierz, chroniąc się przed śniegiem. Gdzieś z całkiem bliska słychać było gwizd parowozu, a zaraz potem sapanie lokomotywy. Antoni przestraszył się, czy w tej ciemności nie wjechał na kolejowe tory. Skulił się i czekał na... uderzenie. Pociąg z gwizdem przejechał obok.

– Uff – odetchnął z ulgą.

Burza śnieżna, jak szybko pojawiła się, tak szybko odeszła, pędząc tumany śniegu na zachód. Po chwili znów zaświeciło słońce.

– Myślałam, że nad nami ciąży fatum. Nawet pogoda sprzysięgła się przeciw nam – powiedziała kobieta do Antoniego.

– Widzisz, jest takie powiedzenie, że nieszczęścia chodzą parami.

– A ja myślałam o innym powiedzeniu: Na kogo Pan Bóg, na tego i wszyscy święci.

Konie ruszyły w dalszą drogę. Zaczęli otrzepywać się ze śniegu, którym byli oblepieni.

– Dzięki Bogu, bałam się, że albo ta burza nas pochłonie, albo zabłądzimy. Omal nie sprawdziło się stare przysłowie: Kto drogi prostuje, ten w domu nie nocuje. – Roześmiali się, choć obojgu nie było do śmiechu. Nawet Tadek uśmiechnął się półgębkiem.

Niedaleko było widać kolejowy most, przy którym rozegrał się dramat ludzi z bombardowanego pociągu. Wjechali na drogę prowadzącą wprost do osady. Minęli parę zagród i wjechali na podwórze. Zatrzymali konie przed gankiem i wysiedli z sań. Z domu wybiegł Polko, za nim Halina i Stefan. Bali się bardzo i martwili, że mama z Tadzikiem nie wrócili na noc. Tulili się do matki szczęśliwi, że wreszcie wróciła. Objęła ich ramionami jak kokoszka pod swoje skrzydełka pisklęta. Stali tak szczęśliwi na mrozie. I wtedy zrozumiała: mogą mi zabrać wszystko, ale miłości i dzieci nigdy mi nie zabiorą.

Antoni przyglądał się scenie powitania i uczuciom, jakie temu towarzyszyły. „Ta rodzina naprawdę musi się kochać” – pomyślał. Trochę zazdrościł Ludwice i nie mógł od nich oderwać oczu. Nagle zrozumiał, że on nigdy tego nie doświadczy. Zrobiło mu się smutno. Z Teresą nie mieli dzieci. Teraz widział, ile stracił.

– No, dobrze, już dobrze, przestańcie. Chodźmy do domu, bo pomarzniecie. Antoni, ty też chodź.

– Dobrze, tylko wyprzęgnę konia i zaprowadzę do stajni.

– Mamo, co się stało, gdzie byliście tak długo? – pytał Polko.

– Opowiem wszystko, tylko wejdźmy do domu.

– Gdzie nasze konie? – nadal pytał Polko.

– Lepiej nie pytaj. – Matka odwróciła głowę.

– Tadzik. Coś ty taki zapuchnięty? Spadłeś z sań?

– Jeszcze gorzej, ale to teraz nieważne. – Machnął ręką i usiadł przy piecu.

Po chwili do mieszkania wszedł Antoni i choć miał na sobie kożuch, podszedł do pieca, zacierając ręce.

– Janka, zagotuj wodę i zrób nam herbatę z miodem, to się rozgrzejemy. A ty, Halina, z Polkiem idźcie do komórki i obierzcie ziemniaków na obiad. Antoni, rozbierz się, przecież nie będziesz siedział przy piecu w kożuchu.

– Nie, ja zaraz jadę z powrotem do domu, wiesz, Teresa została sama.

– Bez obiadu cię nie puszczę.

Antoni zdjął kożuch i usiadł przy piecu. Ciepło zaczęło go obejmować. Powieki zrobiły się ciężkie jak z ołowiu i ogarniała go senność. Nie wiedział, czy śpi czy nie. Wprawdzie słyszał rozmowę chłopców coraz ciszej. Przed oczami jawiły mu się wydarzenia ostatnich dni. Klatka po klatce, jak film w zwolnionym tempie. Zobaczył Teresę, która wyciągała do niego ręce. Chciał do niej podejść, ale nie mógł. Ona oddalała się od niego coraz bardziej i bardziej, aż zniknęła zupełnie. Słyszał jeszcze tylko jej głos: Antoni, Antoni.

– Antoni, Antoni, ty śpisz – Ludwika potrząsnęła go za ramię i wyrwała z drzemki.

Wzdrygnął się i szybko wrócił do rzeczywistości. Cała rodzina siedziała przy stole. Wszyscy czekali na niego. Wstał spod pieca i usiadł przy stole.

– Dziwny miałem sen, niby nie spałem, a jednak mi się śniło.

– Co takiego?

– Ach, sen mara, Bóg wiara – powiedział tylko i zabrał się za jedzenie.

Jadł, ale myślami był przy Teresie. Kończyli już obiad, kiedy na podwórzu zaczął szczekać Azor. Drzwi do mieszkania otworzyły się gwałtownie. Weszło trzech NKWD-zistów.

– Smatri, Wania, trafiliśmy na obiad – powiedział jeden z nich.

– My już po obiedzie, ale nie pamiętam, żebym was na obiad zapraszała – odezwała się Ludwika.

– Nu, my sami się zaprosili – odparł, rozglądając się po mieszkaniu. – Tu mieszka Wasilewski?

– Tu, ale w domu go nie ma.

– Poszukamy, poszukamy, zobaczymy, czy jest czy nie ma.

Otwierali wszystkie drzwi, przetrząsnęli cały dom i wrócili do kuchni.

– To mówisz, że męża w domu nie ma, a?

– Nie ma.

– A to kto? – zapytał jeden, pokazując palcem na Antoniego.

– Znajomy z Domanowa.

– A co, on nie umie mówić? Co tu robisz, skoro jesteś z Domanowa?

– Jem obiad – odparł Antoni, ubawiony nieco komiczną sytuacją.

– To widzę. Nie będzie ci do śmiechu. Dokumenty masz?

Antoni wyjął z kieszeni legitymację i przepustkę i podał NKWD-ziście. Ten sprawdził i przyglądał się Antoniemu. Trzymał legitymację w prawej ręce i uderzał nią w kciuk lewej. Nie wiedział, co zrobić.

– Ty, Kołodziej, skoro jesteś tutaj, to musisz być szpiegiem. Musimy zabrać cię na komendę. Tam dowiemy się, kim naprawdę jesteś. Najadłeś się dobrze?

– Najadłem, i nawet mi smakowało.

– To dobrze, bo pewnie długo nie będziesz jadł – powiedział. – Ubieraj się i paszli.

W drzwiach odwrócił się.

– My tu jeszcze wrócimy. – Wyszedł i zostawił drzwi otwarte.

Pies głośnym szczekaniem odprowadził ich do bramy.

– Mamo, dlaczego oni zabrali pana Kołodzieja? – zapytał Polko.

– Nie wiem, każdego Polaka uważają za szpiega, nawet dzieci, widocznie wszystkiego się boją.

– Mamo, co teraz będzie z nami? – zapytała Halinka.

– Co Bóg da, to będzie. Kończcie obiad, bo do reszty wystygnie.

Zabrali się do jedzenia, ale szło im to niesporo. To, co stało się przed chwilą, odebrało im apetyt i napełniło strachem. Odtąd bali się każdego szczekania psa i zaraz biegli do okien zobaczyć, kto idzie. Pocztą pantoflową dowiadywali się o kobietach gwałconych przy mężach i dzieciach. O mordach popełnianych na całych rodzinach.