Okładka

Strona tytułowa

Katarzyna Manikowska

BIAŁE DRZEWO

Strona redakcyjna

REDAKCJA: Roman Honet

KOREKTA: Katarzyna Czapiewska

OKŁADKA: Krystian Żelazo

SKŁAD: Monika Burakiewicz

© Katarzyna Manikowska i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7722-627-8

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.

Konwersja do formatu EPUB:

Legimi Sp. z o.o. | Legimi.com

0.

Et quoque aliquid
Ante postea

„My name is Duncan MacLeod, of Clan MacLeod. I was born in 1592 and from 1622 I am an Immortal”.

Pamiętacie to zdanie? Początek filmu „Highlander” z 1986 roku. Ładne jest, prawda?

Prawda.

To teraz moja kwestia:

Nazywam się Benedykt del Monte, chociaż przez pierwsze 65 lat mojego drugiego życia używałem nazwiska Andrzej Wilczeński. A jeszcze wcześniej, gdy żyłem po raz pierwszy, nosiłem imię Józefa Sǿrena.

Urodziłem się w 1953 roku, a gdzieś około 1683 stałem się Długowiecznym.

Mam już niemal czterysta lat.

Inaczej mówiąc – jestem elfem.

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej byłem oficerem marynarki wojennej, z której z wyrokiem śmierci wyleciałem na zbity pysk. Odbyłem podróż poprzez czas i przeżyłem. Żyłem w siedemnastowiecznej Polsce i byłem jej królem. Abdykowałem, bo stałem się długowiecznym elfem.

Zwariowana historia.

Na początku oczywiście było Słowo, jak mówi Ewangelia. Na początku mojej – Benedykta – historii był profesor Przemysław Pakosz. Moja historia w ogóle nie zaczęłaby się opowiadać, gdyby najpierw nie opowiedziano historii Przema.

Przemo: matematyczny geniusz, twórca teorii podróży poprzez czas. Człowiek, dzięki któremu żyję. Człowiek, dzięki któremu stałem sie Długowiecznym, dzięki któremu jestem elfem.

Przemo. Zacznijmy zatem od Przema.

1.

Gdynia. Dużo wcześniej

– Co się stało, Przemo?

– Co się miało...

– Mało mnie nie zabiłeś, tak machałeś rękami. I popatrz, jesteś cały spocony.

– Sen chyba miałem jakiś... Partia mi się śniła.

– Cała?! Jezus.

– Całej bym nie przeżył, nawet we śnie. O rety.

– Wstajesz już? Piątej nie ma...

– Zrobię Zośce śniadanie i pojadę do instytutu. Chyba już nie zasnę. Poleż sobie jeszcze, Martuś.

Co za sen.

Co ja wczoraj robiłem, że takie głupoty mi się śniły?

Wymiary przestrzeni liczyłem. Cztery. Muszą być cztery, trzy to za mało...

Może zjadłem za ciężką kolację?

Kolację nie zjadłem, na czorta mi kolacja? Śniadanie dla Zośki zrobić, aha, żebym nie zapomniał. I kanapki do szkoły.

Ser żółty?... Wczoraj jakiś był... Ktoś zeżarł i zostały same dziury. Gdzie one są?

Poszły w czwarty przestrzenny?

No przecież mówię, że musi być czwarty wymiar przestrzeni, musi, bo mi się równania nie domkną...

Papier śniadaniowy też wyszedł? Epidemia jakaś... Jest.

Cztery wymiary przestrzeni. I czas.

Czas.

Aha... tylko w jakiej postaci?... jak go doliczyć?...

Czas też ma więcej wymiarów. Zaraz... zaraz...

Ołówek.

– Mmm... tatuś?

– Ołówka szukam... przepraszam cię, córcia...

– W piórniku. Czekaj, nie tam... o, masz.

– Przepraszam, śpij...

– Liczyłeś coś? Pokaż.

– Czas ma więcej wymiarów, Zochna. Musi mieć. Bo inaczej, no zobacz sama, równania mi się wewnętrznie kłócą... no patrz...

– Nie na papierze śniadaniowym, tatuś! Przyniosę ci kartkę... weź choćby tę.

– Twój zeszyt?

– Weź, prawie nie zapisany. Zrobić ci kanapkę?

– Zaraz ci zrobię, Zochna, tylko... poczekaj... zapiszę...

– Może być z twarogiem?

– ...

– Tatuś?

– ...

– Czyli musi być z twarogiem.

Wychodząc z prymarnego wierzchołka grafu skierowanego... z korzenia... no oczywiście, że to musi być drzewo... graf acykliczny i spójny, oczywiście... czy na pewno spójny? Poczekaj... potrafisz to napisać? Sprawdź tę spójność... Może wystarczy wyjąć jedną z krawędzi i nie będą ci się śniły takie sakramenckie głupoty jak dzisiaj? Jakie skutki dla drzewa czasu będzie miało usunięcie którejkolwiek z krawędzi?...

– Tatuś? Zjedz tę kanapkę. Co ci się śniło?

– Co?

– Co ci się śniło, pytałam. Coś fajnego?

– Przeraźliwie głupiego, córcia. Partia mi się przyśniła, aż się z wrzaskiem obudziłem i wystraszyłem Martę.

– Opowiesz?

– Ale to straszne głupoty były.

– Powiedz, pośmiejemy się razem.

– Ale to głupie... takie głupie, że aż się wystraszyłem.

– Tym bardziej powiedz. Dobra kanapka?

– Pewnie... W sumie to ja miałem ci zrobić śniadanie.

– Ty liczyłeś. Opowiedz swój sen, tatuś, no proszę...

– Syna miałem.

– A ja brata?

– No właśnie nie, Zochna, ciebie tam nie było. Dziwnie to wszystko wyglądało, jak to we śnie. Jakby w jakichś dawnych czasach, ale zabij, nie wiem jakich. No i miałem tego syna, takiego trochę młodszego od ciebie, ze dwanaście lat? czternaście? I wiedziałem, że powinienem go zmusić, żeby przeczytał Tolkiena. Całego, i to szybko.

– Po co? I czemu sam nie chciał czytać?

– A żebym ja to wiedział!... Wiem, że strasznie ważne to było, żeby przeczytał. I nie mogłem go namówić, nie i koniec. I wiesz, kto mi pomógł?

– No kto?

– Przyjaciel. Mój najlepszy przyjaciel, super kumpel, taki, że konie moglibyśmy razem kraść, rozumiesz?

– Aha, aha... kto to był? znam go?

– Na szczęście nie.

– Dlaczego na szczęście? Kto to?

– Pierwszy sekretarz KW PZPR w Gdańsku, córcia.

– O Jezu.

– No właśnie. Moim najlepszym przyjacielem był w tym śnie pierwszy sekretarz komitetu wojewódzkiego! I jeszcze syna mi pomagał wychowywać... Dziwisz się, że się z wrzaskiem obudziłem?

– To ja ci zrobię kakao, tatuś. Chcesz? Zostało jeszcze trochę po świętach.

– Pytanie...

– Kocham cię, tatuś.

– Ja ciebie też, córcia.

2.

Gdynia, wiosna 1991

– Pan profesor raczy żartować, prawda?

– Nie, panie sekretarzu. Nie raczy.

Witold Rychert, I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Gdyni, zamilkł. Z konsternacją wpatrywał się w swojego rozmówcę, drobnego i kruchego, pełnego wewnętrznej siły profesora Pakosza. W tej chwili Pakosz właśnie – na zimno, spokojnie, absolutnie nie tracąc panowania nad sobą – zaczynał się wściekać.

– Ale panie profesorze, mimo wszystko, jeśli można...

– Nie można. – Pakosz wstał sprężyście, pełnym stanowczości ruchem dosunął krzesło do stołu. – Żegnam pana.

Odwróciwszy się na pięcie, ruszył do wyjścia. Rychert nie wytrzymał: poderwał się za nim, z hukiem przewracając swój stołek. Dogonił Pakosza tuż przy drzwiach.

– Panie profesorze...

Pakosz posłał mu jedno jedyne, ostre spojrzenie spod gniewnie ściągniętych brwi. Rychertem aż zachwiało. Położył dłoń na klamce.

– Pożegnałem już pana, prawda? – spytał cichutkim, mroźnym głosem profesor. – Ma mi pan coś jeszcze do powiedzenia?

– Mam prośbę – stęknął Rychert. – Niechże pan nie wychodzi, proszę.

Pakosz czekał, zaplótłszy ręce na plecach, z nieskończoną cierpliwością wpatrując się w obite dermą drzwi. Rychert odetchnął głębiej.

– Bo panie profesorze – zaczął niemal płaczliwie. – Bo ja rozumiem, że nie do końca podziela pan nasze... eee... poglądy...

– W ogóle ich nie podzielam – warknął Pakosz. – Dalej proszę.

– Gdyby jednak zmienił pan zdanie...

Błąd! Pakosz fuknął i bez słowa wyciągnął rękę w stronę klamki. Rychert czuł, że koszulę na plecach ma już zupełnie mokrą.

– Przepraszam, źle się wyraziłem...! Gdyby zmienił pan zdanie nie co do naszych... swoich... Jezu. Poglądów...

– Jezusa też proszę zostawić w spokoju, razem z moimi poglądami na pańską partię i pański socjalizm. – Obrócił się twarzą do sekretarza, wciąż lodowato wściekły. – Krótko proszę. Czego oczekują ode mnie pańscy mocodawcy?

– Gdyby pan profesor może zechciał spocząć?...

– Nie zechcę. Słucham.

Rychert czuł, że zaczyna się dusić.

– Oczekują... oczekujemy – starał się mówić spokojnie i z rozwagą – że weźmie pan udział w przedsięwzięciu... naukowym przedsięwzięciu... o którym zacząłem mówić.

Pakosz nabrał w płuca powietrza i wypuszczał je powoli, jakby całą siłą woli powstrzymując wybuch.

– Co do samego przedsięwzięcia, panie sekretarzu, zdołaliśmy już osiągnąć porozumienie, o ile pamiętam – mówił powoli, artykułując głoski tak wyraźnie, jakby mówił do dziecka. – Powiedziałem, że wezmę w nim udział. Dalej proszę.

– Nie mogę wyrazić zgody na pańskie żądania, panie profesorze, z całym szacunkiem nie...

– Skoro pan nie może, to proszę zawołać tu kogoś, kto może. – I znowu odwrócił się do Rycherta plecami. Ten stęknął z cichą rozpaczą.

– Nie dlatego nie mogę, że nie mogę, tylko dlatego, że...

– Że pan nie chce. To też już ustaliliśmy. Proszę więc przyjąć do wiadomości, że dopóki pan nie zechce chcieć, ja nie zechcę móc. Przyjął pan?

– Eee... Tak.

– Więc, powtarzam: w eksperymencie wezmą udział wszyscy, którzy wyrażą taki zamiar. Wszyscy, panie sekretarzu, to kwantyfikator ogólny. Nie szczegółowy. Czy to jasne?

– Tak, panie profesorze.

Pakosz posłał mu przeciągłe, chłodne spojrzenie spod niedowierzająco uniesionych brwi. Rychert zakręcił się jak uczeń, którego przyłapano z nieodrobionymi lekcjami.

– Ja rozumiem, wszyscy, panie profesorze, ale...

– Na pewno pańscy mocodawcy mają jakieś listy, wykazy czy akta. Mają?

– Sądzę...

– Pańskie sądy mnie nie interesują, panie sekretarzu! Mają?

Rychert żałośnie pokiwał głową.

– Więc zaprosicie do udziału w eksperymencie wszystkich, którzy znajdują się na tych listach. Nie sądzę, żeby było ich wielu. Większość z nas wymordowaliście przecież w osiemdziesiątym dziewiątym.

– My nie...

– Wy tak. Przyznaję, że udało wam się zdezintegrować i de facto unicestwić opozycję. – Przez moment Rychert miał wrażenie, że profesor zgarbił się i osłabł, ale natychmiast znowu przygwoździło go ostre spojrzenie zza szkieł okularów w niemodnych prostokątnych ramkach. – Ale o tym nie będę z panem rozmawiał. Powiedziałem: wszyscy opozycjoniści z waszych list proskrypcyjnych, to raz. Więźniowie polityczni, to dwa. Tyle. Czy to jasne?

– Jasne... tylko...

Pakosz zdjął okulary i pełnym znużenia gestem potarł powieki.

– Do jasnej cholery, panie sekretarzu komitetu partyjnego. Czy jest pan aż takim idiotą, czy raczej usiłuje pan ze mnie robić kretyna? Mówię do pana po polsku, cały czas w prostej, potocznej polszczyźnie, właściwej dla pańskiej sfery. Nie używam wyrazów obcych ani zwrotów obcojęzycznych. Z pańskiego zachowania wynika, że moja wypowiedź nie jest dla pana niezrozumiała. Więc ile jeszcze razy, panie partyjny sekretarzu, mam powtarzać?

– Ja...

– Będzie pan łaskaw chwilowo zamilknąć. Pańscy komunistyczni mocodawcy są zainteresowani uruchomieniem temporalnych transferów... czy też podróży w czasie, jeśli to sformułowanie łatwiej panu przyswoić. Pańscy komunistyczni mocodawcy mają świadomość, że bez moich wyliczeń mogą zbudować co najwyżej szpadel, nie maszynę czasu. Zgodziłem się te wyliczenia udostępnić, zgodziłem się sam zostać pasażerem tej maszyny, co pańskim mocodawcom daje jedyną szansę definitywnego pozbycia się ze świata żyjących resztek opozycji. W zamian zażądałem, aby w podróż mogli się wraz ze mną udać wszyscy ci, którzy zechcą, a których i tak macie na swoich listach albo w swoich więzieniach. Czego tym razem nie potrafi pan zaakceptować?

– Politycznych! – skorzystał z okazji Rychert. – To naprawdę nie w mojej...

Pakosz spokojnie skinął głową.

– Więc powiadomi pan swoich mocodawców i uzyska ich zgodę. Naprawdę nie obchodzi mnie, jak pan tego dokona. Przedtem proszę nie zawracać mi głowy. Szkoda mojego czasu na jałowe pogawędki. Jak już będzie pan tę zgodę miał, przystąpimy do pracy. A teraz żegnam.

Odwróciwszy się plecami do Rycherta, nacisnął klamkę i wyszedł, zanim sekretarz zdążył zareagować. Chwilę jeszcze słychać było na korytarzu stanowcze stukanie jego obcasów, a potem drzwi zamknęły się z trzaskiem i gruba derma wytłumiła kroki.

– Chryste Panie! – niemal załkał Rychert. – Jezusie Chrystusie!...

Miał niejasne przeczucie, że jako ateista nie powinien wzywać na pomoc osoby boskiej, lecz nie potrafił sobie jakoś wyobrazić skutecznej inwokacji do Lenina czy Stalina.

Niech diabli wezmą Pakosza, pomyślał jeszcze, a potem sięgnął po słuchawkę czarnego telefonu.

3.

Szedł powoli w stronę skrzyżowania Władysława IV i 10 Lutego. Myślał, że chyba miałby ochotę podjechać jeszcze dziś do Instytutu, zostawić Joannie i jej doktorantom trochę roboty na jutro. Na świat powoli zaczynała wyglądać mokra, wietrzna nadbałtycka wiosna. Dociągnął mocniej węzeł szalika i postawił kołnierz płaszcza. Wiało. W Gdyni wiało zawsze. Wiatr swobodnie przebiegał szerokie wąwozy ulic, wspinał się na czerniejące za torami wzgórza i zeskakiwał z powrotem na plecy miasta. Wiatr był dobry.

Minął szary, pokaleczony przestrzelinami budynek PLO. Na ścianie znowu ktoś odważył się namalować w nocy jakiś symbol, teraz oczywiście już zapaćkany świeżą farbą stalowego koloru. Machinalnie odkłaniał się znajomym. Teraz dopiero, dochodząc już do dworca kolejki, zaczynał się zastanawiać, czy aby nie przeszarżował. Rychert był idiotą, to fakt. Był tępym aparatczykiem z awansu z prawdopodobnie wieczorową maturą (jeśli w ogóle z maturą, pomyślał cierpko; ukłonił się doktorowej Korczyńskiej). Rycherta łatwo było zapędzić w kozi róg. Ale teraz, wiedział już, Rychert zadzwoni po kogoś sprytniejszego, inteligentniejszego i zdecydowanie wyżej postawionego. Tego zresztą Pakosz chciał: miał świadomość, że cały ten zwariowany temporalny eksperyment musi zyskać akceptację Komitetu Centralnego, jak nie gorzej. Nie miał cierpliwości przebijać się przez kolejnych miejskich i wojewódzkich sekretarzy, tłumaczyć im rzeczy, których i tak nie chcieli przyswoić. Im szybciej, myślał, zawezwą go na spotkanie z kimś mającym prawo podejmować decyzje, tym lepiej.

Wszedł do obskurnego budynku dworca podmiejskiego, po wyślizganych schodach wdrapał się na odsłonięty peron. Wiatr uderzył z boku i niemal odebrał mu oddech. Odwrócił się twarzą w stronę wzgórz, szukając iluzorycznego schronienia za ażurową konstrukcją osłaniającą schody. Zegar pokazywał trzy minuty do odjazdu kolejki. Daleko po prawej, na wysokości przystanku Gdynia Stocznia, widać już było okrągłe żółte ślepia nadjeżdżającego pociągu.

Zastanawiał się, czy nie powinien był w ogóle odmówić zgody na udział w eksperymencie, czy błędem – teraz już nieusuwalnym – nie było samo podjęcie rozmów z władzami. No ale podjął je, zaczął rozmawiać, na koniec wreszcie wyraził zgodę. Wydawało mu się wtedy – teraz zresztą nadal był tego samego zdania – że lepiej próbować uratować choć kilkanaście, kilkadziesiąt osób, niż bezwolnie pozwolić wszystkich po kolei wyłapać, pozamykać, zneutralizować. Nie był typem wojownika, nie uśmiechała mu się walka dla samej walki. Wolał tak dobierać środki, by mieć chociaż cień nadziei na zwycięstwo. Czynny opór, choć niewątpliwie bohaterski, wydawał mu się jałowym, bezsensownym marnotrawstwem sił i ludzi. Dwa lata temu można jeszcze było mieć nadzieję, dzisiaj już nie. Dzisiaj zbyt wielu dobrych ludzi już nie żyło, inni siedzieli w więzieniach, nielicznym udało się uciec za granicę albo ukryć w kraju. Dzisiaj, po wypadkach wrześniowych osiemdziesiątego dziewiątego, nie było już na nic nadziei. Nie tutaj. Nie pod tym niebem.

Wsiadł do przegrzanej kolejki, rozpiął płaszcz i usiadł. Myślał, że trzeba się będzie na chwilę wcielić w Konrada Wallenroda i jeśli już nie rozwalać zakonu krzyżackiego od wewnątrz, to przynajmniej sobie i paru innym osobom otworzyć szansę ucieczki poza krawędź świata, poza granice czasu. Wiedział, że w ciągu kilku miesięcy zdoła doprowadzić do końca teoretyczne wyliczenia. Wiedział też, że maszyny czasu – komputera transferującego – sam zbudować nie zdoła. Był matematykiem teoretykiem, nie inżynierem informatykiem. Zresztą tego rodzaju urządzenia w domu ani w stodole za pomocą młotka, sznurka i śrubokręta zbudować się nie da. Do tego potrzeba potężnego zespołu, całej wielkiej logistyki, surowców i sprzętu, który do zwariowanego przedsięwzięcia aportem postanowiła wnieść Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – z sobie tylko wiadomego, chytrze ukrywanego przed maluczkimi powodu. Powodu, którego Pakosz oczywiście się domyślał, i który nawet akceptował. Chcą pozbyć się resztek opozycji, a jednocześnie wejść w posiadanie maszynerii? Proszę bardzo. Wejdą. Będą się nią mogli bawić... przez chwilę. Bo przecież celownik tego rodzaju machiny nie jest czymś, co można raz na zawsze ustawić i zablokować. Pakosz przeczuwał – te równania wciąż jeszcze czekały na rozwiązanie – że po każdym użyciu urządzenie trzeba będzie na nowo kalibrować, ustawiać, wycentrowywać... jakkolwiek to zresztą nazwać. Centrować kolejnymi ciągami skomplikowanych równań, podstawiając jako zmienne probabilistycznie przybliżone rozwiązania funkcji: wiedział, że zapanowanie nad kwantowymi fluktuacjami równań przekracza nawet jego możliwości. Tyle że on potrafił kontrolować równania intuicyjnie, jeśli już nie intelektualnie, balansować nimi jak linoskoczek ciałem – poza nim nie umiał tego nikt inny. Nie na tym poziomie przynajmniej.

Kolejka dojeżdżała już do Wzgórza Nowotki. Pomyślał, że szkoda zmarnować dwadzieścia minut podróży i z wewnętrznej kieszeni płaszcza wyjął sfatygowany notatnik z zatkniętym za okładkę ołówkiem. Sekundę później otoczyły go równe, przyjazne rządki cyfr i matematycznych symboli. Zanurzył się w nich z autentyczną radością, umościł pośród ciepłego bezpieczeństwa równań, uporządkował ostatnie wyliczenia i ruszył dalej, ku funkcjom falowym, ku intrygującej niedookreśloności rachunku perturbacyjnego, ku fascynującym głębinom prostego z pozoru równania Schrödingera.

Wokół nagle zrobiło się ciemno. Zaskoczony podniósł głowę, mrugając oczami, patrzył na osłonięty niskim zadaszeniem peron w Oliwie. Dopisał jeszcze dwa wersy równań, a potem z żalem zamknął notesik: na Przymorzu musiał już wysiąść i pieszo dojść do instytutu. Uśmiechnął się przyjaźnie do podglądającego go z lewej człowieczka w wełnianej czapce. Ten natychmiast odwrócił wzrok. Nie szkodzi, myślał schodząc z peronu, niech podgląda. I tak na pewno nic nie rozumie.

Szedł na skróty przez rozmiękłe błoto, zostawiwszy za sobą niski, brzydki budynek rektoratu. Odkłaniał się studentom. Próbował przypomnieć sobie rozkład zajęć Joanny, doktor Grabowskiej, poprawił sam siebie. Ćwiczeń chyba nie miała, środa dzisiaj... konsultacje? Nie pamiętał. Najwyżej, postanowił, zostawi jej notatki w szufladzie. Jutro po południu powinna mu oddać rozwinięte już rozwiązania. Wykonywała za niego żmudną, nieefektowną analityczną robotę i zdawała się znajdować w tym autentyczną przyjemność. Wdzięczny był Opatrzności za mądrość i lojalność młodej współpracownicy.

Jego myśli znów podryfowały ku kwantowej teorii pola i przestrzennym wymiarom czasu. Uśmiechał się łagodnie, wchodząc przez oszklony wiatrołap do budynku instytutu. W tej chwili nawet wszyscy komuniści świata nie byliby w stanie wyrwać go ze stanu delikatnego, cichego matematycznego zachwycenia.