W dniu pogrzebu ojca naszego przetaszczyłem brata z siedziska na wózek, ten z kolei przez dwa wysokie progi, aż do okna, do samego parapetu. Widok i tak mizerny, zakurzone szyby przepuszczają niewiele światła, zboże w tym roku dorodne, aż po pasmo gór, zasłania drogę. Razem z bratem moim udawać będziemy, że zobaczyć stąd więcej można.

Miskę z wodą ustawiłem przy kaloryferze; niby że kapie. Mieli przyjść po mnie sąsiedzi, żebym z chałupy sam do kaplicy nie szedł, pogrzeb ojca, uważali, poważna sprawa. Upewniłem się również, że po ceremonii samochodem do domu odwiozą, z góry dziękując za wyświadczoną przysługę.

Przyszli, uścisnęli rękę moją i ramię brata mojego, młodszy nawet potknął się o miskę, chlupnęło trochę na podłogę; wpadłem w panikę, że za mało będzie, chwyciłem ścierkę z kuchni i dawaj wycierać, wyżymać. Sąsiedzi chrząknęli raz i drugi. „Jochanek – usłyszałem – czekają na nas, potem posprzątasz”. Nie spojrzałem nawet na brata mojego, wyszliśmy na rozgrzane podwórko, oślepiło mnie słońce. „Jochanek – sąsiad dodał – nie zamykamy na klucz. Jakby co”.

Poszliśmy. Dziwiłem się bratu mojemu i ojcu naszemu, że tak upodobali sobie ten pofałdowany krajobraz, porżnięty miedzami pól – w lecie – jak teraz, tumany kurzu unoszą się przy każdym szurnięciu nogą. Zimy nie lepsze mamy, zaspy po szyję i mróz taki, że po splunięciu sopelek na ziemię spada. Jak się wiośnie u nas bliżej przyjrzeć, to też więcej szkody niż pożytku – roztopy od lutego do maja, potok wylewa, do mostku wtedy trzeba, a to daleko, wzdłuż torów niewygodna droga, dziur pełna. Potem pod górę, do autobusu. W czasach, o których lepiej głośno nie mówić, przystanek kolejowy mieliśmy, spod samego domu niemal, tylko do skarpy trzeba było dojść kawałeczek, tam schodki dobrzy ludzie zmajstrowali, dla kobiet z tobołami, dla dziatek, żeby do szkoły bliżej miały, i ogólnie dla wygody ludzkiej. Wielokrotnie też, podczas wchodzenia szczególnie, snułem refleksje o trudzie, znoju i zmyślności budowniczych. Nie wiążę ze schodkami żadnej anegdoty, wiem tylko, że raz na trzy, cztery lata ojciec nasz z sąsiadami wymieniali spróchniałe bale na świeże, z lasu prosto. Schody w kamieniu i ziemi wyrżnięte, szerokie, dla bezpieczeństwa okraszone żerdziami poprzybijanymi wzdłuż linii drzew, od pnia do pnia. W dole już tylko urwisko, z leszczyną i brzozą gdzieniegdzie, jeżyn najwięcej. Dalej nasyp kolejowy, tory i dwa kierunki, wschód albo zachód. Na południe góry, na północ pagórki, pociąg tylko po płaskim jeździ, doliną, na wschód i na zachód.

Cóż, nie mogę odmówić okolicy, tej dostępnej wzrokiem, malowniczości i harmonii. O ile – odkąd przestałem wyjeżdżać samodzielnie ze wsi, ćwierć wieku temu – mierzi mnie widok wciąż tych samych chałup i twarzy, tak pagórki i lasy wciąż potrafią kusić tajemnicą. Metafizyka pejzażu, można powiedzieć. „A kto ten las tak namalował?” – brat mój głośno zapytał i stanął z rozdziawioną gębą na samym środku pola. Po krowę pierwszy raz matka nasza obydwu nas zabrała, mnie i brata mojego. Krówsko pognało w łąki; rżyskiem szliśmy, wśród swądu palonych łęcin. Dym w oczy szczypał, aż łzy wyciskał, a brat mój stanął na szczycie wykoszonego wzgórza i wpatrywał się jak urzeczony w kolorową linię lasu. Dęby, buki, brzozy i modrzewie tworzyły paletę barw, niezwykle intensywnych teraz, o zmierzchu. Nie moja rzecz rozwodzić się nad widokiem, jednak matka roześmiała się głośno i długo jeszcze, do śmierci przecież, przytaczała opowieść o zachwycie brata mojego nad złocistym odcieniem usychających liści. Ja miałem lat dziesięć, brat pięć, siedem lat nas wtedy dzieliło od chwili, kiedy powiedziałem mu – prosto w oczy, z całą złością, która kipiała aż we mnie – że kiedyś go zabiję: szarpię brata mojego za ramiona, popycham mocno na ścianę stodoły, upada, chwytam za poły koszuli i tłukąc chudymi plecami o ubitą ziemię, ze złością zapierającą oddech, z kropelkami śliny mojej na twarzy brata mojego, charczę mu prosto w oczy, że kiedyś go zabiję.

Zeszliśmy w dół pola, do rzeczki, tam łaciata uciekła, matka i brat uradowani niezmiernie, ja zły coraz bardziej, gołe nogi przez trawy mam pocięte, krowa ryczy, wydoić trzeba, a pętak raki wypatrzył. Jedną ręką uczepiony gałęzi, drugą próbował zanurzyć w wodzie. Matka wesołym tonem powiedziała, żebym brata zabrał znad wody. Stałem wyżej, tylko ja łaciatą widziałem; krzyknąłem, zsuwając się w dół po wysokim brzegu, że krowę znowu gdzieś ciągnie, palik chyba za słabo wbity. Kiedy zatrzymałem się obok brata, sylwetka matki zniknęła za gałązkami jarzębiny. Woda nie była tutaj głęboka, młody bezpiecznie kucał nad brzegiem, ja zaś, spojrzawszy raz jeszcze, czy matki naszej nie widać, z impetem wpadłem do strumyka.

– Co ty robisz? – krzyknąłem, stojąc po kolana w wodzie; matka musiała usłyszeć plusk, stała obok brata, przestraszona. Krowa skubała zielsko na górze skarpy. – Popchnął mnie – powiedziałem i ugiąłem kolana, żeby z brzegu woda wydała się głębszą.

Brat mój rozpłakał się już przy rzeczce, a kiedy do gospodarstwa wróciliśmy i ojca zobaczył, tak w szloch przeszedł, słowa wydusić nie mógł.

– Do wody mnie wepchnął, gówniarz – zacząłem.

Matka odparła, że pewnie sam wpadłem, a brat, jeżeli miał w tym udział, to z pewnością niezamierzony, i żebym nie powtarzał, że mnie popchnął. Mały przestał łkać. Patrzył na mnie wzrokiem pełnym zdziwienia, z policzkami we łzach i smarkach, z lokiem jasnych włosów na czole, brat mój.

Ojciec kazał mi krowę wydoić, zmierzch już zapadł. Po raz pierwszy pomyślałem, że nie mam z bratem wiele wspólnego.

Hubert. Hubert Kamień, brat mój. Karol Kamień to ojciec nasz, matce naszej Maria dali, z domu Kotulak. Na mnie Jochanek wszyscy mówią, zdrobnienie sobie takie wymyślili, od imienia Joachim. Kiedy na chorobę moją zapadałem coraz głębiej, a właściwie zapadałem się w nią, wygodnie było osobom trzecim, podejrzewam, składać mi życzenia powrotu do zdrowia, używając zdrobnienia. I zostało – Jochanek. Ojciec nasz tak powymyślał: naokoło Staszki, Józki, Ryśki, a u nas Joachim i Hubert. Zresztą w naszej chałupie prawie wszystko było inaczej. Cała wieś na mszę w niedzielę na jedenastą, my na ósmą rano, kiedy w kościele same wdowy i stare panny. Co to za niedziela u nas była? Kiedy tylko z nabożeństwa wracaliśmy, ojciec nasz pantofle na gumiaki zamieniał i tak paradował do wieczora, w marynarce, koszuli, wyprasowanych spodniach i w uwalanych gnojówką kaloszach. Jak nie króliki nakarmić, to kurom podsypać, stajnię wyczyścić, wody przynieść, siano przerzucić albo krowę na łąkę wyprowadzić, co miało takie dobre strony, że chociaż przez chwilę w samotności mogłem złorzeczyć na swój chłopski los. W przaśnej rzeczywistości nie znajdowałem nic, co mogłoby nadać rangę mojej egzystencji wśród flory i fauny gór i dolin. W najmniejszym stopniu nie wzbudzały mojego entuzjazmu łany zboża, nie dostrzegałem niczego pasjonującego w skibie ziemi, a żywy inwentarz najchętniej powypuszczałbym ze śmierdzących obór, stajni, klatek i kojców prosto na łono natury. Wieś to nie było miejsce dla mnie. Las. Las ze swoją tajemnicą; do piętnastego roku życia chodziłem po okalających wieś wzgórzach i dolinach, znałem każdą ścieżkę; kiedy tylko mogłem wyrwać się z domu, to chłonąłem jary, zagajniki i strumienie, próbując wśród świerków, jodeł i buków znaleźć chwilę zapomnienia; kluczyłem między kilkudziesięcioletnimi dębami i jesionami, aby dojść do punktu, w którym las wokół mnie otwierał i zamykał przestrzeń, gdzie wśród paproci, pajęczyn i rosy wstąpię w otchłań. Cisza i półmrok wystarczały, abym tracił poczucie czasu; z przejęciem, na bezdechu, nieruchomo wpatrywałem się w strumień światła, aż załzawiony wzrok dostrzegał eksplozję barw, przebijające przez konary drzew promienie słońca ulegały załamaniu, przechodząc po chwili w pulsującą kolorami telluryczną linię. Widziałem miasta i pustynie, gaje oliwne i morskie zatoki, bitwy i hołdy; gęstniejący mrok podkreślał kontury postaci i budowli, niebieska kreska jest taflą wody, jeziorem wśród pagórków; na moment mogłem się zatrzymać; wędrowałem po światach, których kontynenty, oceany i kosmosy utkane były z przefiltrowanych przez listowie wiązek światła.

Czasami wracałem do domu późno, wychodziłem z lasu, kiedy nad łąkami mgła wisiała i ciemność; w przemoczonych trampkach, podrapany przez krzaki, słuchałem tyrad – obowiązek przede wszystkim, później dopiero przyjemności. Ojciec podejrzliwie podchodził do tłumaczeń, o ile się ich domagał, dlaczego chlew nieposprzątany, koń niewyczesany, a psia miska pusta. Byłem w lesie – zgodnie z prawdą odpowiadałem; bo co innego miałem powiedzieć. Następnym razem dostał szału, aż matka nasza z domu wybiegła i uspokajała go, on zaś, czerwony na twarzy, z zaciśniętymi pięściami, przyczepił się, że kpiny sobie robię; samo w sobie jest to naganne – dławił się – ale że z własnego ojca, za to razy mi się należą. I sprał mnie.

Potem było już tylko gorzej. Moja rosnąca niechęć do prac w gospodarstwie rozwijała się wprost proporcjonalnie do pasji ojca mojego, jaką stała się szeroko pojęta dyscyplina. Nie mogąc pojąć, że krew z krwi i kość z kości, chłop z chłopa, a nie traktuje z należnym szacunkiem roli na roli, jaką mu los – nie bez powodu przecież – przypisał, ojciec mój jął wprowadzać w czyn podręcznikowe przykłady wzorowego prowadzenia produkcji rolnej. Nie miałem lekko, kiedy przy lampie naftowej ściskałem krowie wymiona, na przemian, raz lewą, raz prawą ręką, kropla mleka nie miała prawa spaść poza kubeł; w przerwach ojciec podtykał mi pod nos podręcznik z rysunkiem gospodyni w chuście na głowie, zasłaniając tym samym światło. Wrzeszczał przy tym, że skoro on mnie nie nauczył, to pewnie i jego ojciec, a dziad mój, też o dojeniu nie miał pojęcia; jak tak będę pracował, to kółko rolnicze lepiej założyć, niż żeby gospodarkę szlag miał trafić; potu w tej ziemi tyle – krzyczał – pokolenia Kamieni z kurami wstawały, żebym ja, Joachim Kamień, mógł we własnym chlewie własne świnie chować. Czasami wpadał w ekstazę; stałem przyparty do muru i wysłuchiwałem opowieści o ziarnie dojrzewającego żyta, o radości, kiedy krowa się cieli; zaciśnięta pięść przed moimi oczami miała sugerować skibę czarnoziemu, jaki to on najlepszy, kiedy aż tłusty, a do rąk się nie przykleja. Po „przykleja” knykcie ojca do białości rozgrzane były tym ściśnięciem, a moje gardło – strachem.

Wspomnienie po latach, kiedy idę ojca mojego ziemią przysypać, i tak nie odwróci biegu wypadków, a po jednym epizodzie z przeszłości następuje projekcja następnych; żaden z nich nie wyzwala sentymentów. Kamienia nie powinni jednak piachem zakrywać, Kamień pod kamieniami powinien leżeć; tak myślałem, kiedy z podwórka kilka odłamków piaskowca, co go ojciec mój ostatnimi czasy łupał w polach i zwoził do gospodarstwa, do kieszeni marynarki wsadziłem i jako „tę grudkę” na trumnę chciałem sypnąć.

Karol Kamień, ojciec mój, tak o dziadach i pradziadach mamił, o chłopach, dumie i ziemi, że po pewnym czasie niemal przypisałem sobie chłopski etos jako przypadłość, która dotyka każdego; do chwili gdy oglądaliśmy całą wsią czarno-białą epopeję narodową, z bitwą ogromną na planie pierwszym. Większość przysiółka zgromadziła się na seansie u Gąsiorów, jedyni w okolicy mieli telewizor. Dzieckiem byłem, więc siedziałem na podłodze. Dla porządku obecni w pokoju widzowie, kilkanaście osób, pościągali obuwie, co psuło mi satysfakcję z miejsca w pierwszym rzędzie. Oglądały dziewczyny, matki i babcie, oglądały wyrostki i dzieciaki, oglądali dziadowie i ojcowie. Niewiele z widowiska pamiętam; mały ekran telewizora opowiadał historyczne wydarzenia, słabej jakości dźwięku nie poprawiały piski dziewczyn ani lamenty na temat młodzieży ze strony ciotek okupujących kanapę Gąsiorów; sam Gąsior nalewał męskiej starszyźnie wódki, panie zaś delektowały się słodkim winem, które Gąsiorowa uzupełniała z małej bańki. Pobrzękiwanie, kasłanie i wzajemne uciszanie; takie łączą mnie relacje z czarno-białym widowiskiem. Film się skończył, część towarzystwa przysnęła, dziewczyny komentowały urodę aktorek,a częściej jej brak, chłopcy rozglądali się po izbie w poszukiwaniu przedmiotów mogących imitować miecze; gospodyni zaczęła energiczniej żegnać gości. Ojciec mój z Gąsiorem dobrze się znali, sąsiadami od zawsze, można powiedzieć, byli, to i rozmawiać o czym mieli; matka moja z Hubertem w chałupie została, o mnie nie miał się kto zatroszczyć. Półleżąc na nylonowym dywaniku, schowany pod dużym blatem stołu, chłonąłem każde poruszenie obrazu; krótka relacja telewizyjna z turnieju tenisa ziemnego uświadomiła mi istnienie zupełnie innego świata niż ten, do którego ze wszystkich swych sił sposobił mnie ojciec. Nie wiem, gdzie odbywał się turniej, nie wiem niczego o zawodnikach, których oglądałem, choć sama dyscyplina sportu okazała się o tyle sprzyjająca, że mogłem przez długie minuty dość swobodnie śledzić obsadzone trybuny wokół kortu. Ze słów sprawozdawcy sportowego, który próbował zagłuszyć, o ile się nie mylę, francuskiego kolegę, dowiedziałem się, że spotkanie mistrzów rakiety trwało ponad sześć godzin, a owocem rywalizacji jest zwycięstwo jednego z nich. Nieszczęsny komentator paplał o nawierzchni i autach, liniach i setach, a ja nie mogłem oderwać wzroku od kilku osób, które w nonszalanckich pozach – część z nich chyba znudzona już oglądanym spektaklem, dwie, trzy pary zajęte konwersacją – spędziły sześć godzin na wpatrywaniu się w sportową rywalizację. Zwycięzca i przegrany ściskali prawice nad siatką, za moment podeszli do sędziego, na trybunach natomiast pojawił się kelner, a właściwie pikolak, z tacą pełną napoi. Zszedł po schodach kilka stopni, rozglądnął się; spostrzegłem i ja uniesioną dłoń trzydziestoletniej kobiety. Siedziała w środkowym rzędzie, w towarzystwie mężczyzny i chłopca, mojego równolatka. Kiedy pikolak, niewiele chyba starszy ode mnie, podszedł do tej trójki, chłopiec dostał prawo wyboru napoju; ledwo umoczył usta w dwóch szklankach, dopiero trzecią zaakceptował. Mężczyzna uśmiechnął się i skinął głową kelnerowi w geście odprawy.

Nie wiem, jak długo trwała ta scena, nie więcej niż kilkanaście sekund, kamera powędrowała za tenisistą i ogromnym pucharem, francuski sprawozdawca o tembr podniósł głos, polski kolega nie pozostał dłużny, do nich dołączyła Gąsiorowa, że zgasić telewizor trzeba, prądu szkoda. Czekałem pod stołem na moment, kiedy obiektyw znów uchwyci środkowe trybuny i czwórkę postaci. Nie czekała za to gospodyni, która szerokim zadkiem zasłoniła obraz. „Ciocia nie wyłącza!” – krzyknąłem, odpowiedziała: „A!” – też krzykiem. Zebrani najwyraźniej zapomnieli o mnie, ojciec aż poderwał się z kąta pokoju i za ucho mnie wyciągnął spod stołu; darł się, czemu z innymi nie poszedłem, do domu wcale nie tak blisko, do tego gospodyni uwagę zwracam, czego ona ma nie robić we własnym domu; o tym później pogadamy – zaznaczył – tymczasem sam muszę sobie radzić: on, ojciec mój, u sąsiada zostaje – oznajmił – ja natomiast do domu mam odmaszerować. Gąsiorowa zareagowała poprawnie, że smyk przecież jeszcze jestem, jak po ciemku do domu mam iść; o tym telewizorze to nie ma co gadać, zagapił się mały, każdy chciałby do końca obejrzeć; jak już zaczął, niech zostanie, na obrazki popatrzy i z ojcem wróci.

Nie obejrzałem „obrazków”; Gąsiorowa co prawda nie wyłączyła telewizora, za to skutecznie zasłaniała, ojciec mój postąpił zaś według własnych metod wychowawczych: za chwilę byłem przed gankiem, na pełnym błota podwórku. Miałem sobie radzić. Co to za chłop, żeby do własnej chałupy we własnej wsi nie mógł trafić?! Ojciec nie dawał za wygraną, kiedy podpity Gąsior stawał w mojej obronie: noc przecież, dziecko jestem, jak wypuścić samego w taką ciemnicę, lampkę da.

– Nie chcę – odpowiedziałem przez łzy; dostrzegłem w spojrzeniu ojca mojego nutę podziwu dla zdecydowania, z jakim odmówiłem latarki, ale wątpliwa satysfakcja nie powstrzymała płaczu z bezsilności. Ruszyłem w mokrą, ciemną noc, chlipiąc pod nosem i przeklinając chłopską przypadłość, dzięki której we własnej wsi sam do własnej chałupy musiałem trafić.

Nie zobaczyłem więcej zdjęć z trybun, zanim jednak wylądowałem przed domem Gąsiorów, usłyszałem jeszcze fragment relacji; turniej tenisowy zakończył się poprzedniego dnia i byliśmy świadkami epokowego pojedynku gigantów. Brnąłem zapłakany przez wysoką, pełną rosy trawę i nie mogłem wymazać z pamięci czworga ludzi ze środkowego rzędu. Nie zapamiętałem ich twarzy, raczej gesty, sylwetki; lekki sportowy strój dwójki dorosłych, ciemne spodnie i jasną koszulę z długimi rękawami pikolaka. Niósł tacę z gracją, w sposobie prezentowania napoi widać było wprawę. Jednak zakłócało obraz złamanie, można powiedzieć, równowagi geometrycznej. Stanąłem pod starą lipą, żeby nos wysmarkać i zastanowić się, która droga najkrócej do domu poprowadzi. Pochlipywałem jeszcze, kiedy powrócił kadr; wyraźny, niepokojący obraz pojawił się w momencie, gdy arbiter wychylił się z ambony, by pogratulować zawodnikom; chłopiec i pikolak byli mniej więcej w jednym wieku, sądząc po szerokości ramion i rysach twarzy, być może jednego nawet wzrostu, jednak kelner musiał się nisko schylić, by podać napoje. Mężczyzna i kobieta byli obok siebie, ale nie na tyle blisko, bym nie dostrzegł, może przez przysłowiowy ułamek sekundy, że chłopiec siedzi na wózku inwalidzkim.

Zapomniałem o czarno-białym filmie i ojcu moim, o Gąsiorach, łzach i drodze do domu. Ciągle miałem przed oczyma scenkę z trybuny; nie potrafię wytłumaczyć, dlaczego moja uwaga skupiła się akurat na tych postaciach. Obojętnym spojrzeniem minąłem parę Azjatów w średnim wieku, obok nich była grupka ośmiu-dziesięciu osób z transparentem, dalej młody mężczyzna z dziewczyną, oboje pod przeciwsłonecznym parasolem; zdaje się, że chłopak kręcił nim, kiedy partnerka z przejęciem śledziła uderzenia rakiet. Na dole trybun ustawiono kamery, przy samym korcie kręciło się dwóch nastolatków do podawania piłki z autu. Tłoczniej natomiast było na wyższych trybunach, ale nie tak, żeby ktokolwiek komuś przeszkadzał; nie miałem jednak czasu przyjrzeć się dokładnie, moją uwagę przykuł pikolak.

Do samego poranka nie było wiadomo, czy o własnych siłach na pogrzeb pójdę, sąsiedzi moi gotowi byli autem przyjechać, jednak liczyłem zarówno na przychylne spojrzenie zgromadzonych na ceremonii pogrzebowej – wcześniej lub później będę korzystał z ich pomocy – jak również na możliwość odbycia tak długiego spaceru; wątpliwe wydaje mi się, aby ktokolwiek gotów był bezinteresownie ze mną pospacerować. Idziemy wolno; ja z powodu choroby, oni przez obowiązującą w takich sytuacjach szeroko pojętą wstrzemięźliwość. Mam na sobie płaszcz, jedyną część garderoby należącą do mnie, która nie jest za ciasna; swetry, marynarki, koszule, nawet palto zimowe już od dawna są za małe. Ze wstydem muszę przyznać, że w dniu pogrzebu ojca mojego spodnie z guzika mam rozpięte, na pasku trzymają się tylko, a i tak gniotą w pasie. Gorąco zaczęło mi być, buty stare na nogach, rozłażone; smalcem nasmarowałem, nawet błyszczały, ale wygody chodzenia zabieg ten nie przywrócił. Spodnie też nie na tę porę roku, wełniane z szafy wyjąłem, kant się na nich trzymał.

Zakręciło mi się w głowie, nie skarżę się jednak towarzyszom; stają ze mną przy sadzie Obrasków, gdzie cień, a oni widzą przecież, ile potu leje się ze mnie. Nie jest dobrze; płaszcz zdejmuję, marynarkę zdejmuję, koszula mokra na piersiach, łapię powietrze ustami i nosem równocześnie, krztusząc się przy tym. Sąsiedzi wyrozumiali, po papierosku zapalają i prowadzą dyskretną rozmowę za moimi plecami, też pewnie zdobnymi w plamę potu. Ochłonąłem, marynarkę z powrotem wkładam, spodnie spięte tylko paskiem wystają na środku brzucha. Opiekunowie moi proponują, żebym w koszuli samej dalej szedł, przed kaplicą włożę resztę, mówią, poniosą garderobę, płaszcz i marynarkę, nikt nie zobaczy, przekonują, przecież cała wieś już na pogrzebie. Dziwią się niezmiernie, że w kieszeniach kamieni tyle, ciężkie ubranie, pocić się przez to muszę, zagaduje jeden; pyta nawet, czy rzeczywiście te kamienie trzeba taki kawał drogi dźwigać. Odpowiadam, że tak; patrzą na siebie, jak to mówią, porozumiewawczo, i milkną.

REDAKCJA: Katarzyna Wojsław

KOREKTA: Monika Pruska

OKŁADKA: Paulina Radomska-Skierkowska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Maciej Lepianka i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7722-989-7

NOVAE RES — WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.