CZĘŚĆ PIERWSZA

Drogi na Wschód
1928–1969

DO 1939 CIESZYN

Tamtego lata wracałem ze szkoły później niż zwykle. Wojska Polskie wkroczyły na Zaolzie i miasto Cieszyn, dotychczas podzielone przez rzekę Olzę, powiększyło się niespodziewanie o nowe dzielnice. Był rok 1938. Po szkole, zamiast wracać do domu, nasza paczka czwartoklasistów wałęsała się po czeskich ulicach i badała cierpliwość nowych mieszkańców miasta. Dzielnice czeskie były dużo nowocześniejsze od historycznego, polskiego starego miasta. Domy miały na ogół zamykane klatki schodowe i dzwonki przy bramie. Naszym ulubionym zajęciem było naciskanie ich, chowanie się za najbliższym rogiem i obserwowanie reakcji nowych cieszyniaków. Jeśli któryś z nich nie przyjmował wyzwania z pokorą, a rozglądał się rozzłoszczony za sprawcą i miotał nieznane nam przekleństwa, zapadała decyzja: Tu warto jeszcze podzwonić.

Ale poza tym byliśmy bardzo grzeczni i dobrze wychowani. Błąkaliśmy się wzdłuż skarpy po czeskiej stronie Olzy, szperali długimi patykami w krzakach, szukając nieodkrytych skarbów. Czasami natrafialiśmy na białe podłużne baloniki gumowe, lekko zaplute, natykaliśmy je na nasze patyki i wypełniali czystą rzeczną wodą. Potem niosąc je jak proporczyki bojowe, wracaliśmy do miasta. Na ogół nie trwało to dłużej niż do następnej ulicy, kiedy jakiś dorosły porządniś nakazywał nam, nie wiedzieć dlaczego: Rzućcie te świństwa do kosza.

1938 – Autor, legitymacja szkolna, 4 klasa

Wielka operacja „wyzwolenia” Zaolzia nie zrobiła na mnie specjalnego wrażenia. Parę dni przed tym widziało się w mieście więcej wojskowych niż normalnie, a kiedy na trzeciomajowej defiladzie ujrzałem cały oddział wojskowy na rowerach, to stało się dla mnie jasne, że ta armia nie może przegrać żadnej wojny.

Liczyłem wtedy lat dziesięć i już od pięciu sam jeździłem na dwukołowym rowerze, dlatego też miałem pojęcie o szybkości rowerzysty. Nieco później zderzyłem się ze starszym cyklistą i z pęknięciem czaszki wylądowałem w szpitalu. A w 1939 roku – wiadomo – wojskowi cykliści też nie zdobyli rozgłosu.

Większość czasu poza szkołą spędzałem na dworze. Po odrobieniu zadań nie miałem w domu żadnych obowiązków. O tym, jak nam się wtedy wiodło, nie umiem jednoznacznie wyrokować.

Ojciec Edward miał małą fabrykę wyrobów galanteryjnych z tworzyw sztucznych. Bardzo rozpowszechnione solniczki w kształcie muchomora należały do jego standardowych produktów. Ale też stojaki na serwetki, cygarniczki, ołówki do kręcenia i nawet Budda z kości słoniowej na czarnym postumencie należały do palety wyrobów firmy EWC – Edward Weber Cieszyn.

Mam jednak wrażenie, że – wbrew pozorom – nie żyliśmy zbyt bogato. Ojciec odziedziczył po dziadku kasę pancerną, ale tam leżały tylko srebrne pięciozłotówki naszej gosposi Milki. Sami nie mieliśmy niczego godnego kasy pancernej.

Z jednej strony pamiętam, że kiedy na środku centralnego skrzyżowania, przed pomnikiem Legionów, zatrzymał się przyjaciel Ojca w małym polskim fiacie, to Ojciec zapytał mnie potem: Pewnie chciałbyś, abyśmy też mieli samochód? I widząc mój zachwyt, dodał: Niedługo…

Ale był on dobrodusznym idealistą, może powiedziałbym dziś – „artystą”. Mama kiedyś wspominała, że raz tylko widziała Ojca ze łzami w oczach, na koncercie słynnego austriackiego tenora, Richarda Tauberta. A jakieś dziesięć lat później sam widziałem Ojca stojącego bezradnie na środku uzbeckiej lepianki, ze łzami w oczach, kiedy Matka skarciła go, bo chciał wieczorem zjeść kawałek chleba z porcji przewidzianej na następny dzień. To było w czasie wojny, w 1943 roku, ale kolejne lata wyrzeczeń, upokorzeń i cierpień były jeszcze przed nami.

Ojciec w austriackim wojsku, lata 1916–1918

Z drugiej strony pamiętam, że pewnego dnia Matka, Regina, powiedziała przy obiedzie, że ona nie rozumie, jak to się dzieje, iż firma ma zamówienia, pracuje bez przestoju, a dochodu nie widać. Sama postanowiła zająć się tą sprawą. A to nie wróżyło niczego dobrego ani Ojcu, ani firmie, bo Mama, jak się do czegoś zabierała, to gruntownie i skutecznie.

Mama zatrudniła się w pomieszczeniu produkcyjnym, opanowała polerowanie matowych jeszcze grzybków i cygarniczek i bacznym okiem patrzyła, co się wokół dzieje. Po dwu tygodniach opuściła produkcję i oświadczyła Ojcu: Wysoko wykwalifikowany rzeźbiarz, ten, co to rzeźbił Buddy i róże z kości słoniowej, robi cichcem na własną rękę, majster Hans S. wychodzi wieczorem z pękatą teczką, a tokarz robi więcej przerw na papierosa, niż stoi przy maszynie. Wyciągnij odpowiednie konsekwencje.

Dobrodusznemu Ojcu nie pozostało nic innego, jak zwolnić jednego, ostrzec drugiego i upomnieć trzeciego. Po jakimś czasie okazało się, że – jak zawsze – Matka miała rację i szansa na małego polskiego fiata stawała się realniejsza. Ale już teraz wyznam, że małego fiata nigdy później nie było.

Ojciec Edward, urodzony w 1897 roku, był wysoko cenionym brydżystą, grywał na międzynarodowych turniejach, a jego ręczna omega, którą odziedziczyłem po nim o wiele za wcześnie, była nagrodą za pierwsze miejsce zdobyte właśnie w jakimś międzynarodowym turnieju.

Ojciec pasjonował się techniką użytkową. Fotografował nowoczesnym aparatem Kodak Retina, radio marki Hornyphon sprowadził w 1935/36 z Wiednia. W ogóle, stolicą świata był dla Ojca Wiedeń, a cesarza Franciszka Józefa darzył najszczerszym szacunkiem, aż do swojej śmierci w 1961 roku. Jak się okaże, z tego przywiązania do monarchii austro-węgierskiej i ja nieco skorzystałem.

Wszelką miarą był Wiedeń, i to jeszcze w 1957 roku. Kiedy Matka życzyła sobie telewizor, aby wieczorami mieć rozrywkę, skoro mąż grywał w brydża, Ojciec uważał, że póki nie można wybierać programu według własnych upodobań i oglądać telewizji z Wiednia, to nie ma co kupować telewizora. Kup Mamie lepiej pralkę, aby miała łatwiej w domu – radził Ojciec. Kupiłem wtedy i pralkę, i telewizor, gdyż mając lat około trzydziestu, uświadamiałem sobie powoli, że Rodzice mieli za sobą bardzo trudne lata życia i współżycia.

Matka moja Regina, urodzona w 1905 roku, była sierotą i wychowywała się u wujostwa, którzy mieli w Ostrawie (Czechy) gospodę. Biedną krewną traktowali raczej jak pomoc w gospodarstwie, niż jak dziecko rodziny. Do szkoły Matka uczęszczała tylko tyle, ile wymagały przepisy administracyjne. Kiedy pojawił się pierwszy kawaler, Matka liczyła wtedy lat dwadzieścia jeden, krewni natychmiast nalegali na ślub, aby mieć ją „z głowy”. A Matka – nie umiem powiedzieć dlaczego – nie chciała wyjść za tego adoratora. To był mój Ojciec. I tak zrozumiałem, dlaczego Matka nie była szczęśliwa w swoim małżeństwie, dlaczego była niezwykle surowa dla mnie, pierworodnego, którego pewnie nie chciała.

Kiedy pięć lat po urodzeniu mnie Matka ponownie zaszła w ciążę, do mnie dotarło to dopiero, gdy przed porodem leżała w domu i ciotki przychodziły ją odwiedzać. Mnie to ani grzało, ani ziębiło. Ojciec poświęcał mi wówczas szczególnie dużo czasu. To, czego nie znalazłem wtedy u Matki, otrzymywałem po stokroć od Ojca.

Do Cieszyna przyjechał na gościnne występy wielki czteromasztowy cyrk KORONA. A może po niemiecku: KRONE? Do dziś pamiętam z tego przedstawienia występ słoni. Na arenę wtoczono wielki bęben o średnicy czterech metrów i położono na ziemi. Dompteur wprowadził cztery słonie i ustawił je symetrycznie wokół bębna. Potem zagrała orkiestra cyrkowa, słonie stanęły przednimi nogami na bębnie i zaczęły rytmicznie bębnić do taktu muzyki. Byłem oczarowany. Już nigdy w życiu nie natknąłem się na podobny numer, choć długo się za nim po cyrkach rozglądałem. W takim nastroju przejęcia i entuzjazmu wróciliśmy do domu. Wpadłem do pokoju Mamy, by o tym cudzie opowiedzieć, a tam ciotki siedziały wokół łóżka i jeszcze zanim otworzyłem usta, zasypały mnie pytaniami: A co byś wolał, Kurtek, małego braciszka czy małą siostrzyczkę? Więc ja – pod wrażeniem cyrkowego przeżycia – powiedziałem szczerze: Jakby Mamie było wszystko jedno, to małego słonia…

To oczywiście zaskoczyło nieprzyjemnie gości i nastała cisza.

Mój młodszy brat Robert urodził się prawie dokładnie pięć lat po mnie, w 1933 roku. To on miał się stać ulubieńcem Matki, i kiedy miałem lat dziesięć, a Robert pięć, i kiedy jednego razu nie chciałem zabrać go do naszych zabaw w „policjantów i złodziei”, bo mało byłoby z niego pożytku, Matka powiedziała: Ty jeszcze będziesz go prosił o chleb… Później wyszło zupełnie inaczej, ale to zdanie pozostało mi w sercu przez całe życie i może było też przyczyną, że nasze stosunki braterskie były poprawne, ale nie serdeczne.

Matka była niesłychanie bystra i nie bała się żadnej pracy. Ale pamiętam też zdjęcie Matki z lat trzydziestych, na jakimś statku, z papierosem w długiej bursztynowej cygarniczce, zresztą produkcji EWC. To było czyste zadawanie fasonu, bo osobiście nie widziałem Matki przez całe jej osiemdziesiąt cztery lata życia z papierosem w ustach.

A w lecie 1937 roku, trzydziestodwuletnia Matka stwierdziła, że łamie ją reumatyzm. Ojciec szykował się do podróży do Jugosławii, do Nowego Sadu, gdzie żył jego starszy brat Oskar Weber z rodziną. Nie wiem, jakie w tej sprawie były zakulisowe rozmowy Rodziców, w każdym razie Matka pojechała na dwa tygodnie do Piszczan (Słowacja), a Ojciec zabrał dwóch synów (lat dziewięć i cztery!) w podróż po Europie. Dziś wydaje mi się, że wszystko było organizowane dla naszej, mojej i Brata, przyjemności. Najpierw pojechaliśmy pociągiem z Cieszyna do Bratysławy. Tam wsiedliśmy na statek pasażerski na Dunaju. Statkiem płynęliśmy chyba dłuższy czas, bo mieliśmy własną kabinę. Gdzieś tam, pod koniec podróży, pojawił się na statku wujek Oskar, który wyjechał nam naprzeciw. Wujka Oskara zobaczyłem wtedy po raz pierwszy. Był on drugi w linii siedmiu braci Weberów. Jeden z braci poległ w I wojnie światowej jako austriacki żołnierz, dwu żyło poza Cieszynem, a czterech (i jedna siostra, Roza – moja ciotka) mieszkało w Cieszynie.

Wujek Oskar pracował w Jugosławii w branży drzewnej, ożeniony był z ciotką Elzą, małą, bardzo żywą Węgierką, z którą mieli syna jedynaka, bardzo przystojnego Pali (pewnie od imienia Paweł). Pali był najstarszym kuzynem, chyba jakieś pięć lat starszym ode mnie. Wtedy, w 1937 roku liczył sobie lat czternaście.

W czasie naszej wizyty u wujostwa Pali nie poświęcił Robertowi i mnie ani jednej chwili. To była inna liga zainteresowań.

Po tygodniu, który mi się trochę dłużył, pojechaliśmy pociągiem do Budapesztu, gdzie w programie był ogród zoologiczny. Dopiero stamtąd pojechaliśmy do Wiednia i tu moje wspomnienia nabierają kolorów. Chyba ze dwa dni spędziliśmy w Praterze. Przetestowaliśmy wszystkie możliwe rozrywki. Najmocniej utkwiła mi w pamięci jazda po zamkniętym torze, w miniaturowym samochodzie z prawdziwym spalinowym silnikiem. Tu mogłem już prowadzić auto, którego w rzeczywistości nadal nie mieliśmy. Przy tej atrakcji spędziliśmy sporo czasu, bo jechałem chyba kilka razy. A od drugiej jazdy młody pomagier na torze nie siadł z tyłu na bagażniku, by zapobiec ewentualnemu wyskoczeniu z toru i powiedział ojcu: On tego nie potrzebuje, on jedzie całkiem pewnie sam. To napełniło mnie dumą.

Pamiętam jeszcze próbę jazdy na koniu. Wsadzono mnie na wysokie siodło i koń na smyczy biegł wokół maneżu. Na początek powiedziano mi, abym się lekko unosił w strzemionach w rytm biegu konia. Ale chyba coś robiłem nie tak, bo przy każdym kroku konia siodło waliło od dołu w moją pupę i na koniec tej tortury szczęśliwy byłem, że mnie zdjęto z siodła. Do dziś nie rozumiem, cóż to ma być za przyjemność, siedzieć na koniu i zmuszać go dla własnej satysfakcji do skoków, biegów i nawet tanecznych kroków. Nieraz się zastanawiałem, dlaczego Liga Ochrony Zwierząt zabrania występów słoni, na przykład z grą na bębnie w cyrku, ochrania miejsca wylęgowe dzikich kaczek, a pozwala na tak brutalne eksploatowanie koni na torach wyścigowych, turniejach skoków i w popisach tresury.

Po podróży wdrożyliśmy się w normalny tryb obowiązków, których jeden miał więcej, a drugi mniej. Ja należałem do tych, co mieli ich mniej.

Rodzina żyła w intensywnym kontakcie i aż do roku 1935 wszystko koncentrowało się wokół dziadków Rudolfa i Adeli Weberów. Ale tak naprawdę ton nadawała wszystkiemu Babcia Adela. Coś mi się wydaje, że wszyscy Weberowie mieli za żony osobowości silniejsze od nich samych, co jednak często wychodziło im na dobre.

Na Pesach cała rodzina schodziła się do Dziadków. Przy stole siedziało wtedy około dwudziestu osób. Babcia była rewelacyjną kucharką i gospodynią. U nich się nie przelewało, bo pozostało mi w pamięci powiedzenie, że jedni rodzice są w stanie utrzymać siedmioro dzieci, zaś siedmioro dzieci z trudem utrzymuje jednych rodziców. Ale kto to powiedział i przy jakiej okazji, tego nie pamiętam. Podczas świątecznej kolacji nie było znać jakichkolwiek ograniczeń. Było hojnie i pogodnie. Nie pamiętam żadnych przemówień, a już na pewno nie było przemówienia Dziadka. Dziadek patrzył na swoje dzieci, pewnie nie bez dumy, lecz i nie bez troski, bo nie wszystkim wiodło się dobrze. A kiedy w 1936 roku zmarła Babka, to rodzina odsiedziała siedem dni żałoby „sziwa”. Niedługo potem zmarł i Dziadek, który pewnie nie chciał dłużej żyć sam.

Rodzina Weberów w 1931 roku

Dzieci: kuzynka Erika Schulmann, Kurt, kuzyn Paweł (Pali), kuzyn Herbert i kuzynka Ita; Siedzą: ciotki Gizela i ??, dziadkowie Adala i Rudolf, ciotka Mina; Stoją: wujek Moritz, wujek Oskar, Matka, wujek Leo Schulmann, ciotka Róża Schulmann (z domu Weber), wujek Erwin, wujek Artur i mój Ojciec, który rodzinę fotografował

W domu mówiło się po niemiecku, na ulicy porozumiewaliśmy się z koleżkami śląską gwarą i dopiero w szkole poznałem literacki język polski.

Moi koleżkowie na ulicy byli przypadkowo trochę starsi ode mnie. W zabawie „złodzieje i policjanci” nie odgrywało to specjalnej roli. Biegałem szybko, skradałem się sprawnie i dobrze znałem ulice naszego rewiru.

Czasem chodziłem z łukiem i strzałami polować na parki tłamszące się w krzakach nad Olzą. Raz facet, ze smużką krwi na twarzy, tak mnie pogonił, że ledwo dopadłem naszej bramy. Jednak w tych sprawach męsko-damskich byłem kompletnie zielony. Nie wiem, skąd mi się to wzięło, ale przekonany byłem, że jak mężczyzna leży na kobiecie, to urodzi się chłopak, a jak kobieta na mężczyźnie – dziewczynka.

A przecież ojciec przyjaciela, Władka P., miał nad Olzą gospodę, w której jedyna kelnerka dorabiała sobie i innymi usługami. Podpatrywaliśmy, jak przyjmowała synów cieszyńskich notabli, adwokatów, przemysłowców, lekarzy. Niewiele przy tym było do odkrycia. Kelnerka spotykała młodych w gospodzie, a potem znikała z nimi w swoim pokoiku z maleńkim okienkiem na stronę wewnętrznego podwórka. Z boku, między budynkiem gospody a pokoikiem kelnerki, był szeroki dach, chroniący część podwórkowych rupieci. Tam skonstruowaliśmy naszego „gordon-bennetta”, kosz od węgla z grubą liną, przerzuconą przez belkę stropową daszku. Polska święciła wtedy zwycięstwa w Zawodach Balonowych o Puchar Gordona-Bennetta. Jeden z nas wsiadał do kosza, a reszta wciągała go pod daszek, aby stamtąd zaglądał do okna i donosił, co dzieje się w pokoiku. Sam też byłem w „gordon-bennetcie”, ale nic mi to nie dało. Okno podzielone było kratownicą na małe poletka, z których wiele miało mleczne szyby, i niczego nie dało się zobaczyć. A kiedy po wielu próbach sznur się przetarł i kosz z kolegą runął z wysokości trzech metrów na ziemię, to skończyła się balonowa przygoda i niczego się nie dowiedzieliśmy.

Zastanawiałem się kiedyś, skąd wziął się wtedy u mnie ten bzdet z poczęciem chłopca, jak mężczyzna na górze, lub dziewczynki, kiedy na górze kobieta. No i skąd w ogóle ta wiedza, że jeden na górze, a drugi pod nim?

Dziś wydaje mi się, że ten ciąg do wiarygodnego, przekonującego wyjaśniania wszelkich zjawisk, opartego na logicznej konstrukcji przyczynowo-skutkowej, jaki mną dziś jeszcze kieruje, już w dziecku dochodził do głosu.

Ten imperatyw logicznego rozwiązywania napotkanych problemów stosowałem też w pedagogice. Mnie wydawało się dyletanckim tłumaczenie studentom, że zbliżenie i półzbliżenie się ze sobą „po prostu nie montuje”. Aby znaleźć wiarygodne, logiczne wytłumaczenie tej rzemieślniczej reguły, zająłem się swego czasu solidnie psychologią postrzegania. I rzeczywiście jest logiczne wytłumaczenie, dlaczego w postrzeganym ciągu ujęć widza irytuje półzbliżenie po zbliżeniu. Jednak dużo później, kiedy zainteresowałem się religią i kiedy przeczytałem esej Leszka Kołakowskiego na temat wiary, odkryłem, że istnieją szerokie pola emocjonalnego życia, które nie wymagają logiki, a wręcz mogą jej zaprzeczać. Wtedy opuścił mnie ten nakaz logicznego myślenia. A Fellini w „8½”, uspokoił mnie ostatecznie, że nie wszystko da się – i nie wszystko trzeba – do końca logicznie tłumaczyć.

W „8½” jest bardzo poetycka scena, kiedy zmęczony Guido (reżyser) ogląda wieczorem w kuracyjnym parku występ iluzjonisty. Iluzjonista w sposób kompletnie metafizyczny przekazuje samymi myślami swojemu medium na scenie, co panie mają w swoich torebkach.

Po przedstawieniu okazuje się, że iluzjonista jest szkolnym kolegą Guido, więc ten pyta poufale: Powiedz, jaki to jest trik z tym przekazem zawartości torebek na scenę? A iluzjonista uśmiecha się tajemniczo i odpowiada: To jest trik i to nie jest trik. A kiedy pod koniec filmu Guido nabiera znowu wiary w swoje powołanie i kończy przerwane zdjęcia do filmu, to pomaga mu właśnie ten iluzjonista, już jako jego najbliższy asystent. Fellini chciał nam dać do zrozumienia, że oddziaływanie filmu jest po części misterium, niedającym się do końca logicznie wytłumaczyć.

Jako czwartoklasista chodziłem już do kina, jednak na zupełnie nieszkodliwe filmy. Kino lubiłem i kino mnie fascynowało. Kiedyś zobaczyłem w kronice sprawozdanie z zawodów pływackich. Przy jakimś artystycznym skoku z trampoliny zastosowano zdjęcia zwolnione i skoczek szybował przez sekundy jak ptak, zanim się elegancko zanurzył w szklanej powierzchni wody. Oczywiście nie wiedziałem, że ta elegancja lotu wynikała z techniki zdjęciowej. Wydawało mi się, że to sam skoczek „hamuje” w powietrzu swój lot i to wydawało mi się warte naśladowania. Przy następnym pobycie na pływalni wypróbowałem tę technikę i mimo najusilniejszego zapierania się w powietrzu runąłem jak kamień do wody, i to plackiem na brzuch. Jakoś odeszła mi ochota do dalszych prób w skokach i zostałem zwyczajnym pływakiem w stylu klasycznym.

Ja nie wiem, czy to w dzisiejszych czasach możliwe, ale w wieku lat siedmiu lub ośmiu nie wiedziałem nawet, jak funkcjonuje kompas. Coś mi świtało, że „pokazuje on kierunek”. Tłumaczyłem więc młodszej kuzynce Erice S., że jak zapytam, gdzie jest tata, a potem potrząsnę kompasem, to igła zawaha się trochę i pokaże mi kierunek, gdzie znajduje się Ojciec. Zapytałem, potrząsnąłem i igła pokazała w stronę domu wujostwa. Potem zapytałem, gdzie jest ciotka Rosa (matka Eriki) i igła pokazała znowu w stronę domu wujostwa. W końcu zapytałem: Gdzie jest kuzyn Herbert? – igła również tym razem wskazała dom wujostwa. Tak więc powiedziałem do kuzynki: Chodźmy też do wujostwa, tam się wszyscy naradzają.

A z tym kuzynem Herbertem Weberem miałem swoje problemy. Był on o trzy, cztery lata starszy ode mnie. Jego ojciec Moryc, najstarszy brat mojego ojca, był – w przeciwieństwie do niego – bardzo surowy. Herbert był pewnie dobrym uczniem w szkole, ale wiem, że musiał się też uczyć gry na skrzypcach.

Ale kompletnie zdruzgotany poczułem się po jego trzynastych urodzinach i związanym z nimi odprawieniem żydowskiej bar micwy.

Chłopcy w wieku trzynastu lat uznani są w judaizmie za dorosłych i muszą to udowodnić publicznym wystąpieniem w synagodze i odprawieniem odpowiedniej modlitwy. Już sam ten fakt spędzał mi sen z oczu, bo ani nie umiałem się modlić, ani nie znałem jednej hebrajskiej litery. A biedny kuzyn Herbert miał szczególnie ambitnych rodziców i im nie starczało, by Herbert ją zwyczajnie odmówił – on miał modlitwę śpiewać! To była najwyższa szkoła jazdy i oczywiście bałem się, że moi rodzice nie zadowolą się czymś skromniejszym niż rodzina wujostwa.

Jeść mi się odechciało, bawić mi się odechciało – a wszystko to na myśl, że będę musiał modlić się publicznie na oczach pięciuset krytycznych gości. Nawet na myśl mi nie przyszło zapytać, jak to było u ojca, skoro zauważyłem, że on sam modli się raz do roku, w Jom Kippur, i to z niemieckiego, a nie z hebrajskiego modlitewnika.

Byłem kompletnie sparaliżowany myślą, że czeka mnie odprawienie bar micwy w synagodze. W tym strachu i bezsilności prosiłem przed zaśnięciem Pana Boga, aby „coś zrobił” i mnie jakoś wyratował z tej opresji.

I Pan Bóg wysłuchał mojej modlitwy i zrobił „coś”. Wybuchła II wojna światowa i rozwiało nas na cztery strony świata. I mowy nie było ani o synagodze, ani nawet o bar micwie. Ja wiem, że straszna okazała się cena, jaką narody zapłaciły za to, że nie musiałem odprawiać bar micwy. Ale ja doprawdy – nie chciałem tak radykalnie. Ja chylę się w respekcie i pokorze przed wszystkimi, którzy tę moją myśl uważają za bezczelność i świętokradztwo. Ja nie tak chciałem. Z naszej dwudziestokilkuosobowej rodziny Weberów pozostało po wojnie osiem osób.

1939–1942 LWÓW I DALEJ NA WSCHODZIE

Pod koniec sierpnia 1939, w obliczu nadciągającego zbrojnego konfliktu, Rodzice postanowili, że Ojciec, który zresztą nie wierzył w wojnę, pozostanie parę dni sam w Cieszynie, by czuwać nad całością fabryki, zaś Mama z Robertem i ze mną uda się w bezpieczne miejsce, dalej od granicy. Bezpieczniej miało być, jakieś sześćdziesiąt kilometrów od granicy, w… Oświęcimiu. Tam mieszkał daleki krewny Ojca, u którego się zatrzymaliśmy.

Nie wiem, jak krótko tam byliśmy. Ojciec, niepoprawny optymista, kompletnie fałszywie ocenił sytuację. Zbrojna lawina runęła na Polskę i Niemcy zaraz pierwszego dnia wkroczyli do Cieszyna. Drugiego zaś dnia obserwowaliśmy w Oświęcimiu, jak wycieńczone jednostki polskie ciągnęły przez miasto na wschód. Matka spakowała nas w pośpiechu i ruszyła na dworzec. Z oddali słychać już było armatnie detonacje, a kiedy odwróciłem się za siebie, w stronę wybuchów, to widziałem w oddali kłęby dymu i rozpalone od ognia niebo. A może był to po prostu czerwony zachód słońca?

Pamiętam, że mijaliśmy luźną grupkę umorusanych żołnierzy, ja patrzyłem za siebie, może za Ojcem, może na żołnierzy, kiedy zdeterminowana Mama ciągnęła nas do przodu. Jeden z żołnierzy powiedział w stronę Matki: Czego pani męczy dzieci… Już i tak po wszystkim…

Matka nie zwolniła kroku. Później, ale nie wiem już, ile później, znaleźliśmy się w przepełnionym wagonie osobliwego pociągu, który za lokomotywą miał wagony towarowe, a dalej kilka wagonów osobowych. Pociąg posuwał się nieregularnie na wschód. A to zatrzymywał się niespodziewanie w lesie, a to przejeżdżał przez miasteczka, nie przystając na dworcu. Aż po jakimś czasie, może nawet po paru dniach, w słoneczny, wrześniowy dzień, pociąg stanął w szczerym polu. Od przodu pociągu dochodziły odgłosy ruchu i podniecenia. Wzdłuż pasażerskich wagonów biegł młody oficer, otwierał gwałtownie drzwi wagonów i nakazywał: Ludzie, wysiadajcie szybko i biegiem w pole. Pasażerowie ociągali się, nie chcieli opuszczać pozyskanych miejsc w jadącym na wschód pociągu. Młody oficer był już przy naszym wagonie i przynaglał: Uciekajcie szybko, i to jak najdalej od torów. Matka, pewnie ujęta zatroskaną, bezradną twarzą młodego oficera, wysiadła z wagonu, pociągnęła nas za sobą i potoczyliśmy się z kolejowego nasypu w otwarty teren. Widziałem, że i nieliczni inni pasażerowie poszli za naszym przykładem. Biegliśmy przez łyse pole, jakieś sto pięćdziesiąt metrów, aż do pierwszego zagajnika. Tam przykucnęliśmy zdyszani, a nad nami rozległ się złowrogi pomruk samolotów. Po chwili samoloty zrzuciły swoje czarne, poświstujące cygara na pociąg, i na torach rozgorzało piekło. Strzępy wagonów pasażerskich leciały przez powietrze, ludzie krzyczeli i biegli we wszystkie strony. Potężna detonacja zagłuszyła wszystko, kłęby dymu zasnuły resztki pociągu. Nastała krótka chwila ciszy, a potem usłyszeliśmy niekończącą się serię mniejszych wybuchów. W wagonach towarowych transportowano amunicję i młody oficer, który pewnie sam zginął przy pociągu, chciał ludzi ustrzec przed nieszczęściem. Nie wiem, czy było to w ogóle prawdopodobne, ale później pokazywałem rówieśnikom utwardzenie pod skórą skroni i twierdziłem, że to maleńki odprysk z tamtego wybuchu. Dziś nie wykluczyłbym, że był to po prostu zaschnięty, stwardniały pryszcz pod skórą, jednak wtedy nikt nie kwestionował mojego „odprysku”.

Dalej szliśmy pieszo, czasem udawało nam się rzucić tobołki na jadącą równolegle furmankę, ale na odpoczynek czasu nie było, bo front był ciągle tuż za nami. Na noc Matka szukała schronienia w jakichś stodołach, a czasem też dostawaliśmy u gospodarza coś ciepłego do jedzenia.

Po siedemnastu dniach dobrnęliśmy pod Łuck. Matka znów znalazła nocleg w stodole, a kolejnego ranka oznajmiono nam, że ze wschodu wkroczyli Rosjanie, że wojna skończona i że jesteśmy od dziś na terenie Związku Radzieckiego.

O Ojcu słuch zaginął.

Nigdy nie dowiedziałem się, co kierowało Matką, kiedy postanowiła cofnąć się trochę na południowy zachód i przebić do Lwowa. Ale decyzja była absolutnie słuszna. Większość potoku uchodźców skierowała się instynktownie do dużego miasta, do Lwowa.

Pierwszą noc we Lwowie zorganizował pewnie miejscowy komitet obywatelski, bo wylądowaliśmy w jakimś prywatnym mieszkaniu. Spać musiałem w dawno wysłużonym, maleńkim łóżeczku dziecięcym, zabezpieczonym dookoła siatką, a moje gołe nogi sterczały pomiędzy prętami okratowania. Roberta straciłem z oczu. Właścicielem mieszkania był jakiś mężczyzna, który mi się wcale nie podobał, bo był za blisko Mamy.

W ogóle to ci mężczyźni ze Lwowa rysowali mi się dość dziwacznie. Raz przyjechał ze Lwowa do Cieszyna przedstawiciel firmy Ojca na wschodnią Polskę. Po kolacji poprosił o „herbatę”, której u nas w domu nie pito, a ja w ogóle nie znałem. No i dostał taki jasnożółty, przeźroczysty płyn, jakiego pewnie jeszcze nigdy nie pił. Mnie zaś przypominał on coś, co zupełnie, ale to zupełnie nie nadawało się do picia.

Buntowałem się przeciw temu dziecięcemu łóżku i nie ufałem gospodarzowi. Więcej z tej bezinteresownej dobroczynności nie pozostało w mojej pamięci nic, bo Matka dość szybko znalazła sublokatorskie mieszkanie.

Zamieszkaliśmy na stromej bocznej ulicy, odchodzącej od Łyczakowskiej, w obszernym mieszczańskim mieszkaniu dwu samotnych, zamożnych sióstr. Mieszkanie składało się z pięciu pokoi, z czego siostry pozostawiły sobie trzy, a do dwu przyjęły dwie rodziny uchodźców. Nie pamiętam, abyśmy mieli dostęp do jedynej łazienki, do kuchni pewnie też nie, bo tam, w naszym pokoju, przy rozpalaniu piecyka, rozpętałem mój pierwszy pożar.

Tygodniami czekaliśmy tam na Ojca.

Na pytania o Ojca słyszałem bardzo cienkie odpowiedzi. Poczta między Gubernią a ukraińskim Lwowem nie funkcjonowała, telefony pewnie też nie, ale to było bez znaczenia, bo telefonu w mieszkaniu w ogóle nie było. Do nas docierały jedynie przypadkowe informacje od późniejszych przybyszy z Cieszyna. Ojciec podobno stracił fabrykę, a więc wygasł powód pozostawania na miejscu. Konfiskatą i rozdaniem wyposażenia fabryki kierował zresztą jego ulubiony majster, Hans S. Wtedy nie widziałem w tej wiadomości niczego nadzwyczajnego, później mnie jednak zastanawiało, jak to los z człowiekiem igra – nie, raczej: jak to człowiek ze swoim losem igra – bo pamiętałem przecież, że w czasie defilad trzeciomajowych Hans S. był sztandarowym Związku Weteranów Polskich i paradował dumnie w ciemnozielonym mundurze. Teraz Cieszyn wcielony został do Rzeszy, Hans S. stał się volksdeutschem, zaś Ojciec szykował się do nielegalnej wyprawy przez zieloną granicę do Lwowa.

Mnie zapisano do czwartej klasy ukraińskiej szkoły, brat Robert nie rzucał się w oczy – przynajmniej mnie, a Mama borykała się energicznie z problemami bieżącego dnia. Czasem coś zahandlowała, czasem sprzedawała coś z własnej biżuterii. Do domu przynosiła zupełnie nowe warianty pożywienia, jakiś masło-miód, jakby człowiek nie umiał sobie sam posmarować chleba z masłem i miodem. Już wtedy dotarło do mnie, że do taniego miodu miesza się droższe masło i pozostaje przy cenie masła, co handlarzom przynosiło wyraźny zysk.

Ojciec pojawił się u nas gdzieś w listopadzie, a więc dwa miesiące po naszym przyjeździe. Przyjechał nielegalnie, przekraczając prowizoryczną granicę między ówczesną Gubernią i Rosją. Później zresztą, kiedy Ojciec był z nami, Mama sama wybrała się dwa razy przez granicę w okolice Krakowa, ale to już jedynie w sprawach handlowych, dla interesu. Gwoli sprawiedliwości dodam, że i Ojciec starał się coś zarobić, ale to było „pożal się Boże”. Razem ze swoim przyjacielem Fritzem W. otworzyli „interes”. Widziałem ten interes na starym amatorskim zdjęciu: dwu czterdziestolatków w dobrych humorach, stoi przed stolikiem z rozłożonym „towarem” – na pchlim targu, we Lwowie. Rok, dwa lata później uśmiechnięty przyjaciel już nie żył. Taki był los tych, których Niemcy dopadli we Lwowie.

1940 – Lwów, stoisko na pchlim targu,

pośrodku stoi Ojciec, obok jego przyjaciel

Dla mnie skończyły się niefrasobliwe popołudnia. Po szkole musiałem zająć się naszym pokojem i rozpalić ogień w piecu, aby pod wieczór, kiedy wszyscy się zejdą, w mieszkaniu było ciepło. Nie było to moje ulubione zajęcie. Pewnego razu, kiedy szczapy na rozpałkę nie chciały złapać ognia, sięgnąłem po flaszkę ze spirytusem i chlusnąłem do piecyka. Natychmiast trzasnęły języki ognia, objęły mnie i pobliskie krzesło, liznęły przygotowany na rozpałkę papier, i pół pokoju stało w płomieniach. Nie pamiętam więcej, jak ten ogień zagasiłem, w każdym razie, kiedy wrócił ojciec, firanki leżały zdarte pod oknem, meble były poprzewracane i wszędzie leżały czarne plamy sadzy. Do dziś pozostał mi zabobonny respekt przed ogniem. Dwa razy sprawdzam, czy niewinny toster się wyłączył, i jako pierwszy zainstalowałem w domu czujniki przeciwpożarowe.

Rodzice chadzali czasem do kawiarni De la Paix, na ulicę Mikołaja. Ale oni nie chadzali tam dla rozrywki. Kawiarnia De la Paix była giełdą informacji, ale też miejscem nielegalnych interesów. Tam spotykali się członkowie rodziny rozsiani po mieście. We Lwowie byli wujkowie Moryc, Leo, Erwin i Artur z rodzinami. Kiedy władze rosyjskie nalegały, by zdecydować się na przyjęcie obywatelstwa i paszportu rosyjskiego, to uczynił to jedynie wujek Artur. On był najlepiej usytuowanym wśród braci Weberów, miał do wojny sklep kolonialny na Zaolziu i, jakby na przekór losowi, był komunistą. U niego, na zapleczu prosperującego sklepu, zbierała się miejscowa grupa partyjna i on myślał, że we Lwowie znalazł spokojną przystań.

Problem przyjęcia paszportu albo powrotu do Guberni dotyczył wszystkich uchodźców. Stosunki niemiecko-rosyjskie były na tyle harmonijne, że Niemcy otworzyli we Lwowie konsulat, i kto chciał wrócić do Guberni, mógł się tam zarejestrować. Z braci Weberów nikt nie zdecydował się na ten krok. Ale już nasi sąsiedzi-uchodźcy w mieszkaniu sióstr zarejestrowali się w konsulacie i szykowali do powrotu w swoje strony.

Ojciec mój nie chciał wracać do Guberni i nie chciał rosyjskiego paszportu. Ubiegał się o paszport nansenowski, o paszport „bez obywatelstwa”. A takiego dokumentu Rosjanie nie znali i nie uznawali. Tak więc byliśmy bez ważnych papierów i czekaliśmy na rozwój wypadków.

A wypadki potoczyły się szybko w całkiem nowym kierunku. Stosunki niemiecko-rosyjskie pogarszały się z dnia na dzień. Rosjanie bez ceregieli zajęli budynek niemieckiego konsulatu i zarekwirowali wszystkie papiery. Rozumując bardzo prosto, że przyjaciele ich nieprzyjaciół nie mogą być im potrzebni, rozpoczęli wywozić na wschód ludzi, według list znalezionych w konsulacie. Do nich należeli sąsiedzi.

Pewnej nocy, około godziny czwartej nad ranem rozległ się dzwonek u drzwi. Obudzeni raptownie, staliśmy cicho w naszym pokoju i z bezpiecznej ciemności słuchaliśmy wypadków w korytarzu. Oficer zapytał o sąsiadów, a dwu żołnierzy ze spiczastymi bagnetami na lufach pilnowało otwartych drzwi do sieni. Zrozumieliśmy, że sąsiedzi dostali dwadzieścia minut na spakowanie manatek. Żal nam ich było, bo dotknięci tym samym nieszczęściem, żyliśmy w mieszkaniu zamożnych sióstr harmonijnie. A teraz, kto wie, co ich czeka. Może więzienie, może Sybir, może łagier. Na korytarzu szurały buty żołnierzy, czasem padały jakieś rosyjskie słowa. Po dwudziestu minutach zrobiło się głośniej, sąsiedzi z tobołami opuścili swój pokój i usłyszeliśmy pytanie sąsiada, czy może się on pożegnać z nami. Myślę, że sąsiadom chodziło nie tylko o pożegnanie, ale też o szansę pozostawienia jakiejś wiadomości dla ich bliskich. W każdym razie rozległo się pukanie, Ojciec zapalił światło i otworzył drzwi. Bezpieczna ciemność prysła. Sąsiedzi żegnali się z rodzicami, a ja patrzyłem na oficera, który lustrował nasze twarze. Po chwili zapytał: A co to za ludzie?, i poprosił o dokumenty. Kiedy ojciec pokazał dawny polski paszport, pewnie ten, który służył nam w podróży po Europie, oficer zawyrokował: Uchodźcy, bez dokumentów. Macie dziesięć minut, pakujcie manatki, idziecie z nami.

Na ulicy przed domem stała drabiniasta furmanka, gdzieś daleko spostrzegłem w świetle latarni inny podobny wóz. Tobołki rzuciliśmy na furę, oficer siadł obok woźnicy, a my ruszyliśmy na piechotę w nieznane, eskortowani przez dwu apatycznych żołnierzy.

Ojciec spojrzał jakby obojętnie na wyższe piętra przeciwległej kamienicy, mój wzrok powędrował za Ojcem, a tam dostrzegłem za lekko uchyloną firanką, przyjaciela Ojca, uciekiniera jak my. Był to Erwin Meyer (syn Paul, był jakieś trzy lata starszy ode mnie), jeden z najbogatszych Żydów Czeskiego Cieszyna. Ojciec opuścił wzrok i dyskretnie nakazał mi nie patrzeć na sąsiedni dom. Furmanki ruszyły w dół, chyba ulicą Stalową, w stronę Łyczakowskiej.

Na kolejowej bocznicy stał zestaw wagonów towarowych, dookoła rosyjscy żołnierze. Z różnych stron przybywały furmanki z podobnymi do nas nieszczęśnikami. Matka była niepocieszona, nikt nie powiedział nam, co nas czeka. Po prostu trafiło nas nieszczęście. Mnie może najmniej, bo nie zdawałem sobie sprawy z powagi sytuacji.

Wagony się zapełniały, rodzice wymościli słomą kącik dla nas, a wojskowi zaczęli przydzielać wyżywienie na drogę. Był chleb i były śledzie suszone, tak twarde, że można było nimi wbijać gwoździe w deski wagonu – gdyby zaszła potrzeba. Pociąg ruszył, nikt nie wiedział dokąd. Zamkniętym w wagonie ludziom zaczęły się rozwiązywać języki, starali się sondować sytuację i przepytywać współuczestników nieszczęścia.

Przezorna Matka zabrała ze sobą resztki pożywienia, więc pierwszego dnia mogłem wybrednie zapomnieć o twardym śledziu, bo dostałem chleb z masłem i serem. Na postojach przydzielano nam „kipiatok” (wrzącą wodę) i można było sobie pozwolić na coś w rodzaju herbaty, pewnie daleko nie tak dobrej, jak ją swego czasu u nas pił lwowski przedstawiciel firmy. Potem skończył się ser i był tylko chleb z masłem, a po dwóch, trzech dniach podróży skończyło się masło i pozostał nam suchy chleb. Albo chleb z rozmiękczonym w wodzie śledziem. Z czasem i on stawał się coraz smaczniejszy, a wynikało to nie z poprawy jego smaku, tylko z tego, że jedzenia było coraz mniej, a głód pozostawał taki sam.

Kiedy przybyło mi lat i w pamięci wracałem do tych dni, to z żalem i pewną pogardą myślałem o słabości ludzkiej natury. Najpierw wybredność i pycha wobec twardego śledzia, a jak trochę poczekać, trochę przycisnąć, to się i z twardym śledziem człowiek zaprzyjaźni. Ale pewnie to bardzo niesprawiedliwe, bo w końcu takie są zasady przystosowania i reguły przetrwania istot żyjących w zmieniającym się środowisku.

Eszelon zakończył swoją podróż po czternastu dniach, na dworcu rejonowego miasteczka Joszkar-Oła, w województwie Kazań. Joszkar-Oła była stolicą Maryjskiego Autonomicznego Rejonu, a miasta na oczy nie widzieliśmy, bo z dworca zaczęto nas transportować furmankami do miejsca przeznaczenia. Jakieś siedemdziesiąt kilometrów od Joszkar-Oły, głęboko w bezludnym lesie, na wielkiej polanie, nad jeziorem, stały cztery obszerne baraki. Ogrodzenia, drutów kolczastych nie było, bo i po co? Dookoła dzikie lasy, pełne wilków i też podobno niedźwiedzi. Przez całe osiemnaście miesięcy pobytu w łagrze „Oziero” (nazwa bierze się od pobliskiego jeziorka) nie mieliśmy jednego wypadku ucieczki z obozu.

***

Pierwsze tygodnie były szczególnie ciężkie. Obcy sobie ludzie stłoczeni we wspólnym baraku starali się stworzyć jakieś minimum intymności. Przydzielone prycze zaczęto prowizorycznie osłaniać zbytecznymi prześcieradłami, wszędzie rozciągały się sznury, na których przewieszone były odzienia. W jakimś kącie baraku była rosyjska namiastka wodociągu, taki mniej więcej trzylitrowy zbiorniczek blaszany na wodę, z wymyślnym zaworkiem u spodu. Z pojemnika sterczał u dołu dziesięciocentymetrowy metalowy drążek zakończony ciężarkiem. Górne zakończenie drążka miało formę stożka i zatykało pojemnik na wodę od wewnątrz. Kiedy pchnęło się drążek lekko w górę, to stożkowy zawór się podnosił i woda ciekła na ręce. Odrywało się zaś ręce spod zaworka, to ciężarek pociągał zawór w dół i zamykał przepływ wody. Ja do dziś zachwycam się tym prostym, bardzo ekonomicznym urządzeniem i aktualnie, w XXI wieku, w dobie nawoływań do oszczędnego obchodzenia się z resursami natury, dziwię się, że żaden przedsiębiorca nie wpadł na pomysł dostosowania tego zaworu do współczesnej łazienkowej armatury.

Ubikacje stały wstydliwie na skraju osady, takie proste drewniane budki, z otworem w drewnianym siedzeniu, i jak „trzeba było”, to należało najpierw przebiec z trzydzieści, pięćdziesiąt metrów, a potem mieć szczęście, że nie wszystkie (dwie) budki były zajęte.

Mężczyzn przydzielono z miejsca do pracy w lesie i w zależności od wieku i kondycji fizycznej przyuczano pośpiesznie i skrótowo do pracy siekierą czy piłą, do zwałki drzewa czy do prowadzenia pary ciężkich koni.

Nie pamiętam dokładnie kiedy, ale na pewno niedługo po naszym przybyciu zainstalowano w „posiołku” jednoosobowy posterunek milicji, z własnym baraczkiem i telefonem. Ten luksus stanie się jeszcze przyczyną strasznej ludzkiej tragedii.

Najsprawniejszych pośród zesłańców przydzielono miejscowym cieślom do wyuczenia w budowie baraków, i obóz zaczął się powiększać o nowe baraki. Z czasem każda rodzina miała swój własny pokoik, z własnym „ruskim wodociągiem”. Powstała wiejska czteroklasowa szkoła, przyjechały dwie rosyjskie nauczycielki, które też dostały swój mieszkalny barak. Życie nabierało społecznego kolorytu ze wszystkimi odcieniami konfliktów, nieszczęść, ale też małych radości.

Wyżywienie było nadal bardzo skromnie przydzielane i Mama musiała dobrze kombinować, abyśmy nie byli zdani tylko na te wspaniałe, twarde śledzie. Kiedyś, w jesieni, pozwolono nam wyzbierać pozostałe na polu kołchozowym lekko przymarznięte ziemniaki, i Mama zabrała mnie i nawet Roberta, który wtedy już liczył siedem lat, na cały dzień zbiórki. Wracaliśmy pod wieczór, Mama niosła na plecach ćwierć worka zgniłych i trochę zdatnych do jedzenia ziemniaków.

Ojciec został przydzielony do zwałki drzewa. Dla ludzi nieobeznanych z pracą fizyczną było to niezwykle niebezpieczne zajęcie. Drzewa nie zawsze padały, gdzie padać miały, ludzie nie byli świadomi niebezpieczeństwa sytuacji. Tak też nie trwało długo i mieliśmy na „posiołku” wypadek śmiertelny, kiedy padające drzewo zabiło nieobeznanego z mocą natury adwokata.

Pewnego dnia Ojciec nie wrócił z lasu do późnych popołudniowych godzin. Niespokojna Mama wyglądała z baraku, pytała spotkanych mężczyzn, czy coś się w lesie stało, aż w końcu o zmroku zgłosiła milicjantowi, że Ojciec nie wrócił z lasu. Przez moment milicjant pomyślał zapewne o ucieczce. Ja tak na pewno nie myślałem. Milicjant zaczął organizować grupę do poszukiwań Ojca, a Mama wróciła do baraku.

Kiedy już zapadł zmrok, stanął w drzwiach pokoju beztroski i zdrowy Ojciec. Mamę targało między złością na niego a ulgą, że wrócił cały z lasu. Ale Ojciec nie wrócił z lasu. I Mama, czerwona ze wzburzenia, dowiedziała się, że Ojciec i wracający z nim z lasu kompani postanowili wpaść do pierwszego z brzegu baraku, by zagrać partyjkę brydża. To, trzeba powiedzieć, nawet mnie zaskoczyło. Mama posłała Ojca, by natychmiast się zameldował u milicjanta i odwołał alarm. A Ojciec, jak zawsze posłuszny wobec Mamy, poszedł cicho na milicję.

1941 – Posiołek, wspólna klasa; w pierwszym rzędzie siedzą pośrodku obie nauczycielki, w ostatnim rzędzie, drugi od prawej, autor

Ja (i tak samo Robert) znalazłem się w szkole. Znowu byłem w czwartej klasie, jednak nie byłem jedynym, co się tam znalazł w „podstarzałym” wieku. Wyższej klasy nie było, i wszystkich, którzy jeszcze niezdatni byli do pracy, upchnięto w czwartej klasie, niezależnie od tego, ile mieli lat. Dziwnym zbiegiem okoliczności nie spotkałem w kolejnych latach nikogo z tej klasy, poza Alą T., której późniejszy los jakoś zaistniał w moim życiu. Ala T. była jakieś trzy lata starsza ode mnie, też w tej rozdętej czwartej klasie. Ja, niepozorny, grzeczny podrostek, a ona już z dobrze zarysowanymi detalami dziewuchy. Ala przyciągała mój natarczywy wzrok, a ja byłem dla niej jak powietrze, ot, młokos niewarty uwagi.

Jednak prawdziwy dramat rozegrał się w baraczku milicyjnym. Wśród tylu uwięzionych na naszym „posiołku”, także tych troje Rosjan, dwie wybujałe nauczycielki i milicjant, ułożyło swoje życie. A może i oni byli w pewnym sensie zesłani, bo i dla nich życie na odizolowanej polanie, 70 km od najbliższego miasteczka, nie mogło mieć wielkiego uroku. Nauczycielki wyglądały na jakieś dwadzieścia pięć, trzydzieści lat, milicjant był może nieco straszy, więc czego się dziwić, że zawiązał się tam romans.

Dziś mógłbym jedynie zapytać, dlaczego z „tą”, a nie z „tamtą”, bo „tamta” nauczycielka wydawała mi się ładniejsza. Jednak, kto wie, jakie ta brzydsza miała zalety? W latach pięćdziesiątych w Łodzi łamaliśmy sobie głowy, jakim cudem ten pociągający nogą, lekko zaniedbany Ignac T. ma takie nieprzeciętne powodzenie u kobiet. A widać coś u Ignaca musiało być niezwyczajnego, bo on podrywał jakby w biegu, a nam zapierało dech z podziwu.

Pewnego wieczoru, zjawił się na „posiołku” dla inspekcji oficer milicji, z narzuconym zawadiacko na ramiona szynelem. Z tego, co do nas dotarło, pewnie przez jedną nauczycielkę do drugiej i od drugiej może do jej polskiego adoratora, rzecz miała następujący przebieg:

Oficer zastał parę na gorącym uczynku. Milicjant w gaciach, nauczycielka obficie obnażona. Oficer niczego nie mówi, rozgląda się po izbie, podnosi z ziemi służbową czapkę milicjanta, patrzy na milczącą parę i podchodzi do stołu, gdzie stoi telefon. A w tym momencie milicjant wybucha desperackim krzykiem, że on też człowiek, że sam nie wie, za co trafił na to wygnanie, że przecież nie opuścił się w służbie. Milicjant wyrywa oficerowi służbową czapkę, rzuca na ziemię, depcze nogami i krzyczy: Ja już mam dość tej służby w lesie, dzwoń, dzwoń, gdzie chcesz! Mnie już wszystko jedno. I wtedy odezwał się spokojnie oficer: Ty durak, przecież ja niczego nie powiedziałem, przecież ja nigdzie nie chciałem telefonować. Ja podszedłem do stołu, by odłożyć czapkę z godłem państwowym. Ale teraz muszę zadzwonić. Bo zdeptałeś godło państwowe. Teraz nie mam wyjścia, bo jak nie zadzwonię, to i ty, i może ta zdzira, doniesiecie kiedyś na mnie, że nie stanąłem w obronie symbolu proletariackiej władzy. I oficer sięgnął po słuchawkę i wezwał patrol milicji. Rano przyjechali ciężarówką i zabrali na zawsze miejscowego milicjanta.

***

Po ciężkiej zimie 1940 roku, kiedy wilki podchodziły w nocy pod same baraki, a raz nawet rozdarły na strzępy nieostrożnego posiołkowego psa, mrozy popuściły i z ośnieżonych drzew zaczęły spadać krystaliczne krople roztopionego śniegu. Na ziemi rozgrzany przez słońce śnieg przymarzał w nocy i na cienkiej zlodowaciałej skorupie mogliśmy się następnego ranka poruszać bez zapadania się w metrowe zaspy. Od miejscowych chłopów nauczyliśmy się nacinać korę brzóz i spijać słodki, klarowny sok drzewa. Ze świata docierały do posiołka informacje wybiórczo, a to usłyszał ktoś od nauczycielki, że „będzie wojna”, a to przyszedł czasem jakiś list do sąsiada z wiadomością, że wspólni znajomi są w innym łagrze, ale żyją.

W takich warunkach rodzice zapomnieli o bar micwie, a i ja sam nie pamiętam, by w dniu moich trzynastych urodzin przytrafiło się coś wyróżniającego. Daleki już byłem od idei, czemu zawdzięczam, że nie musiałem tego dnia śpiewać w synagodze.

Na posiołku interesowała mnie szkoła dużo więcej niż w Cieszynie. W Cieszynie miałem tyle rozrywek, że przedpołudnie w szkole było dla mnie po prostu straconym czasem. Tu, w łagrze, nie było wielkich ulicznych gier, nie było koleżków, więc uczyłem się dużo lepiej niż przed wojną. A na dodatek sala szkolna była dobrze ogrzana.

Ojciec nabawił się przepukliny, pewnie przy zwałce drzewa, a nie przy brydżu, i na wozie drabiniastym odwieziony został do szpitala w Joszkar-Oła. Odwiedzić Ojca nie było wolno, a ponieważ sam bardzo skąpo opowiadał o tych dziesięciu dniach, to nawet nie wiem, czy widział coś więcej aniżeli szpitalne sale.

W środku lata 1941, gruchnęła wiadomość, że wybuchła wojna z Niemcami. Jeżeli się nie mylę, to mniej więcej w tym czasie zawisł na słupie, pośrodku placu, wielki lejek głośnika radiowego. Wiadomości o wojnie, w rosyjskiej interpretacji, mieliśmy więc na bieżąco. Listy ze Lwowa, od tych szczęśliwych, co nie zostali wywiezieni w głąb Rosji, urwały się raptownie. Po jakimś czasie doszły wiadomości o tworzeniu się armii Andersa i pierwsze słuchy, że pewnie zostaniemy uwolnieni, aby mężczyźni mogli się zaciągnąć do wojska. Ale zanim te słuchy nabrały realnych form, minęła jeszcze jedna zima, już w zagospodarowanym posiołku, w uregulowanej małej społeczności, gdzie wiadomo było, czego można się po kim spodziewać.

Niemcy szybko przewalili się przez zachodnią Rosję, aż utknęli w jesieni 1941 pod Moskwą. Z utratą urodzajnej Ukrainy nastał w Rosji głód. Myślę, że głodowaliśmy nie inaczej, aniżeli miliony Rosjan. Później, w Azji Środkowej, kiedy widziałem, jakie kartki żywnościowe mieli radzieccy obywatele, przekonałem się, że przy wszystkich szykanach, jakim podlegaliśmy jako wywiezieni czy wręcz podejrzani, przydziały żywnościowe dla nas nie różniły się od tych dla obywateli Rosji.

Na wiosnę 1942 wiadomo było, że opuścimy posiołek. Ludzie naradzali się, w jakim kierunku porzucić łagier. Przyznanie nam swobody było z miejsca związane z ograniczeniem tej swobody. Mogliśmy się poruszać jedynie w odległości co najmniej dwóch tysięcy kilometrów na wschód od rzeki Wołgi. I nie wolno nam było osiedlić się w miastach powyżej dwustu tysięcy mieszkańców. Faktycznie oznaczało to, że opuścimy łagier w kierunku na wschód, na południowy wschód.

Rodzice widzieli jakąś szansę przetrwania wojny w Azji, może w republikach południowych Związku Radzieckiego, w Kazachstanie, Uzbekistanie czy Tadżykistanie. Liczyliśmy na to, że będzie tam cieplej, że głód nie będzie tak doskwierał, bo tam rośnie dużo owoców.

***

W rosyjskiej biurokracji istnieje ścisła hierarchia urzędowych pieczątek. Tak potocznie i na mniej ważne zaświadczenia przybija się pieczątki trójkątne, a tylko poważne dokumenty, przepustki i paszporty uwierzytelnia się okrągłą pieczątką. Myśmy dostali zaświadczenia tożsamości równoznaczne z ograniczonym glejtem, potwierdzone okrągłą pieczątką. To była przepustka na wolność, na rosyjską wolność, ograniczoną systemem i dodatkowo wojną.

Nasza podróż zaczęła się na dworcu kolejowym w Kazaniu nad Wołgą. Nie jestem pewien, czy Rodzice, w chwili opuszczenia łagru na drabiniastym wozie, wiedzieli dokładnie, gdzie chcą zakończyć tę podróż. Ostatni dworzec naszej wędrówki wydaje mi się dziś zbyt oddalony od głównych uchodźczych szlaków, aby miał on być z góry założonym celem.

REDAKCJA: Wioletta Cyrulik

KOREKTA: Alicja Maszkowska

OKŁADKA: Magdalena Zawadzka

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: © Gordan Poropat | Dreamstime.com

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

SKŁAD: Anita Sznejder

© Kurt Weber i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7942-334-7

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96 / 98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.