Prologos

Brat Seraphinos spędził sześć lat w codziennym trudzie, pisząc dzieło, którego przeznaczeniem było objąć całą wiedzę świata i które miało stać się kluczem do mądrości najwyższej, jaka nie przemija. Dzień po dniu, od jutrzni, którą słyszał przez okno swojej celi, aż do północy, kiedy zmęczone oczy odmawiały mu posłuszeństwa, kolejne karty zapełniał drobnym, równym pismem tak cenionym przez jego współbraci. Przez sześć lat dzień po dniu realizował to, co zostało mu nakazane, a praca pochłaniała go tak bardzo, że już nie zastanawiał się nad jej sensem. Pisał, dopóki zmorzony kamiennym snem, nie padał na swój siennik, a następnego ranka znów stawał przy pulpicie, aby zmagać się z niemal nadludzkim zadaniem. Drzwi celi otwierały się tylko po to, by milczący mnich mógł wnieść kolejny posiłek i zabrać naczynia z wczoraj. Widoczny przez niewielkie okno skrawek nieba zmieniał kolory, chmurzył się lub uśmiechał słonecznym światłem, a on pisał. W pisaniu zawierało się i okno, i niebo, i te skromne posiłki. Świat zewnętrzny nie istniał. Zresztą, cóż mogło być w nim interesującego, jeśli wszystko i tak zostanie zawarte w księdze? Czuł, że obejmuje cały świat, bierze go w siebie i przetwarza w potęgę uczuć, które otwierają drogę ku temu, co najwyższe i najwspanialsze. Trzeba jedynie z ufnością poddać się napływającym falom Bożej miłości.

Ostatniego dnia kwietnia roku Pańskiego 1523 brat Seraphinos obudził się w dość dziwnym nastroju. Zeszłej nocy postawił kropkę, która wszystko zakończyła. Oto powstała „Summa”, jakiej jeszcze nie było. Zadanie zostało wykonane, a on był nareszcie wolny i miał wyjść na zewnątrz. Przez okno słyszał odgłosy nadchodzącej wiosny, oznaki wracającego życia, jakby na jego przywitanie: przecież miał wrócić tam, skąd odszedł sześć lat temu.

A jednak właśnie teraz odczuł całym sobą, że wcale nie chce wychodzić ze swojej celi. Znów pojawiły się dawne wątpliwości. Nie wiedzieć czemu, nagle wróciły palące pytania, czy on, brat Seraphinos, był właściwą osobą. A może źle zrozumiał znaki? To prawda, że jego imię zdaje się być drogą od pierwszej, jeszcze dziecięcej analizy w początkowej literze do analizy ostatecznej, wszechogarniającej, nicującej świat na drugą stronę i pokazującej jego sens na końcu. Seraphinos to wędrówka od S, które wielkim hakiem jest wczepione w początek świata do S ostatecznie spinającego rozdartą zasłonę rzeczywistości w Miejscu Najświętszym ze Świętych.

Co jednak, jeśli wszystkie te znaki to tylko złudzenie podsunięte przez odwiecznego wroga, który teraz złośliwie naigrywa się z jego łatwowierności? Gdyby tak było, brat Seraphinos naraziłby na zgubę nie tylko samego siebie, lecz także opata, ponieważ ten surowy i jakże mądry człowiek sześć lat temu uznał jego szczególne posłannictwo i pozwolił wykonać, a przynajmniej rozpocząć, tytaniczną pracę, właściwie nie mając większych nadziei, że kiedykolwiek zostanie ukończona. Nie sprzyjały temu ani nastroje panujące w świecie, ani też nadchodzące zmiany. Nikt poza opatem nie miał dość odwagi, by uwierzyć.

Seraphinos. Imię oznaczające spalanie lub ognistego anioła z sześcioma skrzydłami, strażnika światłości i posłańca, który niesie światłość. Seraphinos to inaczej siódemka, siedem niebiańskich stopni jako podstawa dla boskiego tronu, siedem sfer niebieskich, gdzie po kryształowych torach krążą anioły, a siedem dźwięków składa się na harmonię wszechświata. Opat nie mógł się mylić. Wszak siedem to zajin, strzała mknąca do celu, niechybna i prosta, która pokazuje właściwy kierunek. Siedem to suma świętej trójki, która uwrażliwia serca na dobro, oraz czwórki otwierającej umysły na obfitą mądrość. Seraphinos znaczy zatem bogactwo płomiennych uczuć i jasnego umysłu zespolonych ze sobą w niezwykłej harmonii.

Z drugiej jednak strony cztery nie jest tak niewinne i czyste jak trzy. Czwórka to liczba ziemi i materii, ziarno zwątpienia zasiane przez zadufany w sobie umysł, który w zaślepieniu podąża błędną drogą od trójzębnego szin na początku imienia brata Seraphinosa do trójzębnego szin na końcu. Seraphinos to imię dziwaczne, jakby zawieszone między dwoma piekielnymi narzędziami. Być może jest to imię anioła zbuntowanego, który co prawda nie przestał być aniołem, lecz nie jest też przypisany niebu?

Gdyby jednak on, brat Seraphinos, stworzył dzieło doskonałe, odzwierciedlające Absolut w najczystszej postaci, dzieło pełne Bożej dobroci i piękna, mógłby przełamać tę niepewność i przekonać się, że prawidłowo rozpoznał znaki. Że opat nie mylił się. Co więcej, gdyby nawet okazało się, że to samo Zło podsunęło mu szaleńczy plan, żeby go oszukać i ośmieszyć, on swoją wytrwałością pokonałby siły mroku, tworząc dzieło, które obraca wszystko ku światłu. Trzeba tylko przezwyciężyć własną słabość i usilnie, niestrudzenie pracować, wytężając jakże słaby i zarazem jakże potężny umysł, aby zrozumieć przedwieczną Bożą mądrość.

Tego dnia samotny pisarz zażądał większej ilości wody i aż do pierwszych promieni wschodzącego nazajutrz słońca starannie zmywał słowa zapisane na kolejnych kartach. Po kamiennej posadzce celi rozlała się brudna woda, w której została zawarta cała „Summa”, dzieło jego życia, lecz on nie czuł żalu. Następny dzień spędził, nanosząc na pergamin nowe linie i ostrząc kilkanaście nowych piór. Nagle zniknął gdzieś jego niepokój. Smutna cela znów nabrała sensu, a on zapadł wieczorem w głęboki sen, szczęśliwy, że miał przed sobą jeszcze wiele lat pracy.

Kiedy minęło następne sześciolecie, nowa, doskonalsza „Summa” ujrzała światło dzienne, lecz i tym razem Seraphinos nie zaakceptował swego dzieła. Opat, który tuż przed śmiercią zapragnął dotknąć najwspanialszej z ksiąg napisanych kiedykolwiek przez człowieka, usłyszał, że nie jest jeszcze gotowa. Umarł zatem, nie wiedząc, że tak blisko, w zamkniętej celi, litery wymarzonej „Summy” spływają właśnie na podłogę.

Seraphinos nie miał już wątpliwości co do swego wybraństwa. Pogodził się z tym, że on jest najmądrzejszym, a przez to najnieszczęśliwszym z ludzi i jego zadaniem jest stworzenie księgi niedościgłej, która pozostanie wzorcem dla wszystkich myślicieli aż do końca świata. Księgi, która zatrzyma i rzuci na kolana nawet najzacieklejszych wrogów prawdy. To jednak oznaczało, że brat Seraphinos musi jeszcze raz przystąpić do pisania. Powinien stworzyć drzewo mądrości samech, gdzie sześćdziesiąt gałęzi jak sześćdziesiąt szczebli wiedzy nieomylnie poprowadzi innych ku najwyższej i jedynej prawdzie.

Seraphinos odkrył, że nie wystarczy rozum pojedynczego człowieka, żmudnie podążający w ślad za Rozumem Najwyższym. Trzeba przezwyciężyć własną słabość i pracować bez wytchnienia w imię ludzi, być mądrym mądrością innych, bo tylko poprzez innych można dotrzeć do szczytu. Praca dla współbraci jest pracą dla Najwyższego.

Sześć kolejnych lat upłynęło Seraphinosowi dokładnie tak samo jak poprzednich dwanaście. Z tą jedynie różnicą, że współbracia niemal zapomnieli już o istnieniu natchnionego samotnika, który wciąż pisał w zamkniętej celi. Zwłaszcza że wielu z nich zdążyło umrzeć, a młodsi nigdy nie mieli okazji spotkać brata Seraphinosa. Zdarzało się nawet, że zapominano o przyniesieniu mu codziennego posiłku.

W dodatku nowy opat nie był szczególnie zainteresowany powstającą księgą, ponieważ pochłaniały go sprawy dużo bardziej przyziemne, związane z coraz trudniejszym utrzymaniem klasztoru i obroną przed wrogami. Jednak z drugiej strony opat postanowił nie przeszkadzać dziwakowi, który dzięki temu, zupełnie nieświadomy wydarzeń w zewnętrznym świecie, mógł nadal pracować nad doskonałym zapisem Absolutu. Temu celowi postanowił poświęcić wszystko, całego siebie, aby odczuć, że to właśnie on został wybrany jako narzędzie niosące światło. Sam siebie nazywał w myślach Lucifero – Gwiazda Zaranna zapowiadająca jasność zbliżającego się dnia. Pragnął zrozumieć zamysł Boga i swoją w nim rolę. Chciał wreszcie udowodnić innym, że Brat Seraphinos nie marnuje czasu, lecz robi coś, co będzie służyło wszystkim niezależnie od zewnętrznej cielesności mnicha, który powoli blaknął i pleśniał w ciągłym półmroku celi. Czuł, jak jego nogi przemieniają się w korzenie, a te wnikają w kamienie pod spodem i już nigdy go stąd nie wypuszczą. Ale po cóż miałby wychodzić, skoro właśnie tutaj ma do spełnienia swoją misję?

Tym bardziej był więc przerażony i rozczarowany, kiedy kolejnej wiosny roku Pańskiego 1535 uświadomił sobie, że dopiero co ukończona trzecia „Summa” wcale nie jest doskonalsza od dwóch poprzednich. Jest zaledwie inna, chociaż w jakiś sposób do tamtych podobna. To jednak nie może wystarczyć, bo bycie innym lub bycie podobnym to nie jest bycie samodzielne, a jedynie bycie wobec czegoś. „Summa” zaś może być tylko samodzielnie.

W końcu więc ona też została zmyta z cierpliwego pergaminu, a brudna woda zapadła gdzieś pomiędzy kamienne płyty posadzki, aby użyźnić ziemię, z której wyrośnie kiedyś kwiat najwyższej mądrości.

Seraphinos doceniał trwałość pergaminowych kart, które mogły wydawać się czymś staroświeckim w porównaniu z dużo tańszym papierem, ale uznał, że wielka „Summa” zostanie spisana na szlachetnym pergaminie. Dzieło ma trwać na materiale, który jest niemal niezniszczalny, bo zdarty z istoty, która oddała swoje życie, żeby „Summa” mogła powstać.

O ile w ogóle powstanie.

Nieszczęsny mnich zaczął bowiem podejrzewać, że niebo mu nie sprzyja. A przecież bez błogosławieństwa niebios niczego nie mógł dokonać. Nie można wymusić ani wybłagać łaski nieba, tak samo jak nie ma kogo zapytać, czy łaska została nam dana. Jedynie ciężka praca zakończona sukcesem jest nieomylnym znakiem błogosławieństwa. Trzeba więc przezwyciężyć własną słabość i pracować, aby po latach wysiłków odkryć poszukiwaną prawdę. Nie narzucać jej, lecz potwierdzać przez pracę.

Pracować bowiem w imię Prawdy, która przerasta wszystko, to przeznaczenie niewielu. Przerasta ona nie tylko Seraphinosa i jego współbraci w klasztorze, ale nawet całą ludzkość, dla której uparty mnich zapragnął niegdyś napisać swoją księgę. Teraz jednak zrozumiał, że prawdziwych ksiąg nigdy nie tworzy się dla czegoś lub kogoś, ale wyłącznie dla siebie i dla wszystkiego.

Nigdzie nie odnotowano, kiedy brat Seraphinos umarł ani na co, chociaż głucha plotka głosi, że w ataku szaleństwa rzekomo powiesił się na kracie w oknie swojej celi 30 kwietnia, równo rok po zakończeniu tytanicznej pracy. Według szeptanych opowieści na jego twarzy zastygł dziwaczny, tajemniczy grymas, jakby pomieszanie strachu i szyderstwa. A może to był tylko zawód albo ból płuc złaknionych powietrza?

Kości samotnika spoczęły w podziemnym ossuarium obok kości setek innych mnichów, którzy w ciągu wieków przewinęli się przez mury klasztoru, i podobnie jak on nieodwołalnie odeszli w anonimową wieczność.

Czwarta wersja dzieła znaleziona w celi zaskoczyła zakonników przede wszystkim swoim tytułem; zamiast zamierzonej wielkiej „Summy” stała się skromnym „Prologosem”, czyli zapowiedzią, a nie podsumowaniem.

Na ostatniej zaś stronie u dołu widniały dziwaczne równania w żaden sposób niezwiązane z dziełem, chociaż bez wątpienia skreślone ręką Seraphinosa:

7

3 + 4 = 7

300 + 5 + 200 + 1 + 80 + 8 + 10 + 50 + 70 + 300 = 1024 = 7

1 + 60 + 1 + 60 + 1 + 60 + 1 + 30 = 214 = 7

6 + 6 + 6 + 6 + 1 = 25 = 7

30 + 04 = 7

7

Zapis w katalogu klasztornej biblioteki dokonany 25 maja w roku 1543 głosi, że rękopis Seraphinosa spoczął na półce w dziale prohibitów dostępnych tylko dla wybranych, ponieważ mógł wzbudzać zgorszenie w duszach chwiejnych lub mało wprawnych na polu rozważań metafizycznych.

Dopiero w maju roku 2009, kiedy przeprowadzano inwentaryzację klasztornej biblioteki, dziwaczny tekst został ponownie odkryty i stał się przedmiotem badań. Wykazały one, że pod literami widocznymi nieuzbrojonym okiem kryją się inne, kilkakrotnie zmywane lub ścierane z powierzchni pergaminowych kart. Było to o tyle ciekawe, że w XVI wieku triumfował już papier i druk, a więc znany w średniowieczu zwyczaj ponownego użycia starych pergaminów przestał mieć sens.

Zespół mnichów przez dwa lata przygotowywał komentarz do „Prologosu”, a na jednym z roboczych tekstów któryś z badaczy dopisał kolejne dziwaczne równanie, które jednak nie znalazło się w wersji wydanej drukiem:

finis et summa: 25 + 05 + 2011 = 05 + 2009 = 466 = 25 + 05 + 1543 = 7.

Subiectivum

s. 00.

Czuję.

s. 01.

Czuję, więc mam prawo przypuszczać, że istnieję jako indywidualny podmiot emocji. Wszelkie dodatkowe twierdzenia odnoszące się do odczuwania emocji są zjawiskiem wtórnym lub świadomą konstrukcją opartą na tym fundamentalnym przypuszczeniu (→ u. 01.).

s. 01.1.

Indywidualizm psychologiczny oznacza podkreślenie odrębności i wolności osoby jako świadomego i aktywnego bytu jednostkowego, który samodzielnie może wpływać na rzeczywistość. Takie ujęcie reprezentuje między innymi buddyzm, który zakłada, że wszystko jest dziełem świadomej istoty czującej, myślącej i działającej. Zgodnie z klasyfikacją C.G. Junga jest to optymistyczna wizja człowieka, który jest dość silny i mądry, aby mógł sam decydować o sobie.

Przeciwieństwem takiej interpretacji jest pesymistyczna wizja człowieka reprezentowana na przykład przez chrześcijan i wyznawców islamu, którzy uznają człowieka za istotę słabą i niezdolną do aktywności bez pomocy narzuconych z góry reguł, a zwłaszcza bóstwa.

s. 01.2.

Egocentryzm to szczególna koncentracja na mnie samym (egotyzm), ujmowanie wszystkiego w moich indywidualnych kategoriach i podporządkowanie wszystkiego moim potrzebom nawet z lekceważeniem potrzeb innych (egoizm), lub przekonanie o własnej wielkości i wyjątkowości (megalomania) (→ o. 01.2.).

Silny egocentryzm jest typowy dla dzieci, o czym pisał na przykład Jean Piaget, oraz osób niedojrzałych. Natomiast osobowość w pełni dojrzała i zrównoważona wykazuje egocentryzm jedynie w stopniu niezbędnym do funkcjonowania, a zwłaszcza do odbioru rzeczywistości. Zatem psychiczne dojrzewanie i prawidłowy rozwój osobowości polega między innymi na wyzwalaniu się z dziecięcego egocentryzmu.

s. 01.3.

Podejście egocentryczne oznacza odbiór rzeczywistości poprzez moje emocje, co przekłada się na powstanie swoistej, odczuwanej wizji bytu związanej z emocjonalizmem jako sposobem pojmowania świata. Emocje są istotnym elementem bytu pojmowanego egzystencjalnie w kategoriach indywidualnego odczuwania, myślenia i istnienia. Tak interpretowany byt ma charakter analogiczny, ponieważ cechy bytowania indywidualnego są przenoszone na hipotetyczny byt uniwersalny i zazwyczaj są maksymalizowane, a czasem wręcz absolutyzowane. Najważniejszym czynnikiem budującym taki byt jest świadome dążenie do ukształtowania wizji bytu zgodnie z moim nastawieniem, moją intencją i wolą.

s. 01.4.

Byt intencjonalny to konsekwencja aktów świadomości danej osoby, która nie tylko odbiera rzeczywistość, ale też kreuje własny świat niezależny od bytu realnego. Na byt intencjonalny składają się subiektywne emocje, myśli, pojęcia i nazwy produkowane przez daną osobę. Według R. Ingardena oznacza to, że byt intencjonalny jest całkowicie zależny od osoby i ma charakter wyłącznie aktualny, ponieważ zależy od chwilowego stanu danej osoby. A. Meinong zaś wskazywał, że byty intencjonalne, aczkolwiek nie istnieją w sensie obiektywnym, dla poznającego umysłu stanowią taki sam materiał analiz logicznych jak dane empiryczne. Nie jest bowiem istotne, że konkretny byt intencjonalny aktualnie nie istnieje, jeżeli jego cechy można określić w sposób jednoznaczny i niewątpliwy. Przykładem takiego bytu może być kula uranu ważąca tonę; nikt takiej kuli nie widział, lecz jej cechy są przewidywalne i można je logicznie analizować.

W kategorii bytów intencjonalnych mieszczą się niektóre zjawiska nazywane „nadnaturalnymi” lub cudami, które zdają się wykraczać poza znane prawa natury. Ich istnienie jest uwarunkowane przez czyjąś psychikę, czego przykładem mogą być między innymi stygmaty. Słynny zakonnik ojciec Pio miał podobno krwawe ślady w miejscach odpowiadających ranom Jezusa, co oczywiście uznano za cud lub swoisty dar od Jezusa. Charakterystyczne, że stygmaty zniknęły natychmiast po śmierci zakonnika, co wskazuje, że ich przyczyna leżała w psychice. Co więcej, ich umiejscowienie także sugeruje ścisły związek z psychiką ojca Pio, ponieważ rany znajdowały się podobno na środku dłoni, czyli tam, gdzie tradycyjnie pokazują je artyści. Tymczasem Rzymianie, przybijając skazańców do krzyża, zwykle wbijali gwóźdź powyżej nadgarstka, żeby mógł utrzymać ciężar ciała. Ewentualnie mogli przywiązywać skazańca, o czym jednak nie wspominają teksty ewangeliczne. A zatem stygmaty ojca Pio wydają się być raczej wytworem jego własnych wyobrażeń, a nie dziełem sił ponadludzkich.

s. 01.5.

Początek świata w sensie indywidualistycznym, czyli świata subiektywnego, jest tożsamy z początkiem mojej świadomości, a koniec takiego świata to zarazem koniec mojej świadomości, czyli jednostkowa indywidualna śmierć oznaczająca rozpad organizmu w sensie strukturalnym i funkcjonalnym.

Co ciekawe, tego rodzaju ujęcie może prowadzić do solipsyzmu, koncepcji monady lub do idei wielu światów.

s. 02.

Gdyby jednak istnienie moich emocji zostało zakwestionowane i uznane wyłącznie za złudzenie lub fałszywy obraz rzeczywistości, należałoby konsekwentnie odrzucić istnienie mnie jako czującego podmiotu, a następnie stwierdzić, że nie powinien też istnieć przedmiot emocji. Zniknąłby zatem nie tylko czujący podmiot, ale też cała odczuwana rzeczywistość, a wszelkie rozważania zostałyby przeniesione ze sfery aktualnej do sfery potencjalnej. W takim wypadku pozostałoby tylko paradoksalne odczuwanie bezprzedmiotowe i byt intencjonalny bez związku z bytem realnym reprezentującym rzeczywistość zewnętrzną wobec mnie (→ s. 00.).

s. 02.1.

Niebyt względny w sensie emocjonalnym to tylko zaprzeczenie emocjonalnego istnienia rzeczywistości czyli odczuwania bytu. Względność tak pojmowanego niebytu polega na jego wtórności wobec bytu, a przejawia się jako brak odczuwania.

s. 02.2.

Niebyt względny może być utożsamiany z ideą nieodczuwalnej pustki, czyli zaprzeczeniem czegoś, co w ogóle może być odczuwane.

Tego typu interpretacji odpowiada buddyjska nirwana tłumaczona w przybliżeniu jako pustka, nicość lub nieodczuwanie.

s. 02.3.

Zarówno byt, jak i niebyt są złudzeniem wynikającym z nastawienia świadomości odbierającej rzeczywistość w sposób subiektywny, wykluczający dotarcie do prawdy obiektywnej (awidja = niewiedza). Buddyzm określa to pojęciem maja i uznaje je za podstawowy element budujący wizję bytu, ponieważ nie ma w istocie innej możliwości niż subiektywna percepcja rzeczywistości.

s. 02.4.

Konsekwentne rozróżnienie bytu i niebytu oznacza rozróżnienie mojego indywidualnego, subiektywnego kosmosu i zewnętrznego wobec mnie chaosu. Mój kosmos to porządek i determinizm, a stanowiący jego antytezę chaos to brak porządku oraz indeterminizm, czyli brak uwarunkowania.

W ten sposób rozpoznaję fundamentalny dualizm mojego istnienia w świecie JA – nie-JA i zaczynam budować moją samoświadomość, czyli podmiotowość lub jaźń, wbrew zasadzie neti-neti głoszonej między innymi przez Buddhaghosę.

s. 02.5.

W roku 1970 G.G. Gallup Jr. wprowadził test lustra jako widoczny i względnie łatwy do weryfikacji wskaźnik umiejętności samoidentyfikacji. Tylko wysoko rozwinięte istoty są zdolne do rozróżnienia siebie i swojego obrazu w lustrze. Innymi słowy: rozumieją ideę makrokosmosu i mikrokosmosu.

s. 03.

Pojedyncza emocja to minimalna ilość informacji na temat stanu, w jakim znajduję się ja jako odczuwający podmiot.

s. 03.1.

Z kwestią natury emocji wiąże się sposób istnienia psychiki samoświadomego podmiotu.

Substancjalizm psychologiczny zakłada, że psychika jest samodzielną substancją duchową niezależną od materii fizycznej i materialnego ciała. Oznacza to dualizm materialno-duchowy typowy dla wielu poglądów religijnych, jak judaizm, chrześcijaństwo czy islam, a także dla systemów areligijnych w rodzaju sankhji lub jogi.

s. 03.2.

Przeciwne podejście reprezentuje aktualizm psychologiczny, według którego cała psychika i duchowość są sekwencją wydarzeń i aktów (czynów) ze swej natury chwilowych i ulotnych, zaistniałych tylko aktualnie.

Takie podejście reprezentuje na przykład buddyzm ze swoim strumieniem świadomości (ewentyzm) oraz W. Wundt jako twórca psychologii doświadczalnej koncentrującej się na obserwacji kolejnych aktów świadomości.

Zbliżony do tych nurtów, a rozwinięty przez J.B. Watsona behawioryzm zakłada, że podstawą psychologii może być wyłącznie obserwowane zachowanie podmiotu, zależność między bodźcem i reakcją, czyli odpowiedzią na ten bodziec. Behawioryzm z założenia pomija introspekcję, czyli próby wglądu w wewnętrzne życie psychiczne jednostki jako indywidualnej osoby lub świadomego podmiotu. To zaś oznacza, że behawioryzm odrzuca hipotezę ducha niezależnego od fizycznego ciała, a nawet hipotezę, że istnieje świadomość inna niż tylko szereg następujących po sobie reakcji na bodźce, Tak sądził na przykład I. Pawłow, rozwijając koncepcję odruchów jako automatycznych, pozaświadomych reakcji na określone bodźce.

s. 03.3.

Funkcjonalizm zakłada, że psychika jednostki to złożony, dynamiczny system procesów-funkcji, a nie statyczna struktura lub zasadniczo niezmienna substancja (substancjalizm). Co więcej, istotą jest nie treść zawarta w myśli lub pojęciu, lecz funkcja świadomości związana z tą treścią. Taką perspektywę postrzegania świadomości wypracował chicagowski psycholog J.R. Angell, uznawany za prekursora funkcjonalizmu. Rozwinięciem funkcjonalistycznej interpretacji świadomości jest zaś hormizm zapoczątkowany przez W. McDougalla, który podkreślał, że podstawowe dla świadomości są nieprzerwana aktywność i dążenie nakierowane na określony cel.

s. 04.

Moje emocje składają się na dynamiczną, względnie spójną całość, zwaną temperamentem (→ s. 09.).

s. 05.

Istnienie emocji, a więc i temperamentu, pozwala odróżnić to, co jest dla mnie istotne od tego, co dla mnie istotne nie jest. Dlatego emocje są ważne poprzez dostrzeżenie i wyróżnienie danego faktu, czyli obiektu emocji (→ u. 05.).

s. 05.1.

Emocjonalizm w formie skrajnej zakłada, że emocje stanowią jedyny dostępny sposób odbierania rzeczywistości, a zatem są jedynym źródłem poznania. Tak uważa wielu mistyków, w tym między innymi przedstawiciele tantryzmu, zen, sufizmu, chasydyzmu i orfików.

Emocjonalizm w formie umiarkowanej oznacza pogląd, według którego emocje są fundamentem wszelkiej aktywności poznawczej i praktycznej. W tym sensie emocjonalizm może być uznany za formę irracjonalizmu przeciwstawną racjonalizmowi, intelektualizmowi, sensualizmowi oraz woluntaryzmowi.

Emocjonalne ujmowanie rzeczywistości było charakterystyczne dla takich myślicieli, jak A.A. Shaftesbury, F. Hutcheson, D. Hume, J.J. Rousseau, F.E.D. Schleiermacher, F. Schiller, F.H. Jacobi.

s. 05.2.

Irracjonalizm wyraża się czasem w medytacji i mistyce, które prowadzą do swoistego pozarozumowego poznania rzeczywistości poprzez jej całościowy ogląd.

Tak twierdzą na przykład zwolennicy antycznej gnozy, czyli poznania Boga poprzez pozarozumowy ogląd, chociaż rezultaty tego poznania można przynajmniej częściowo wyrazić w pojęciach i słowach.

s. 05.3.

Wola, czyli ukierunkowanie mojego odczuwania, myślenia i aktywności na określony cel, może być uznawana za podstawową cechę lub władzę świadomości, co niestety przekłada się na błąd poznawczy (→ o. 36.4.). Taka interpretacja jest nazywana woluntaryzmem (pojęcie wprowadził F. Tönnies w roku 1883).

Szczególna rola woli jest dostrzegalna w wielu rozmaitych poglądach, na przykład u buddystów dążących do nirwany czy F.W. Nietzschego postulującego budowę nowego człowieka.

s. 06.

Całkowita obojętność emocjonalna wobec danego obiektu oznacza, że nie został on przeze mnie zauważony i wyróżniony jako ważny z mojego punktu widzenia. Tym samym przestaje dla mnie istnieć w wymiarze emocjonalnym i przestaje być faktem niosącym informację. Emocjonalne dostrzeżenie obiektu jest zaś równoznaczne z wykreowaniem informacji (→ s. 02.).

s. 06.1.

Negatywne emocje są związane z zakłóceniem mojego dobrostanu. Jednym z najbardziej elementarnych uczuć jest strach, który pojawia się jako reakcja na zagrożenie dla mojego trwania (niebezpieczeństwo śmierci), mojego zdrowia (niebezpieczeństwo choroby) oraz zagrożenie przez cierpienie (na przykład ból), czyli stan dyskomfortu, nieprzyjemności i braku czegoś istotnego. Negatywne emocje wywołuje również niezaspokojenie potrzeb energetycznych organizmu, czyli głód, niezaspokojenie seksualne oraz stres i smutek po zerwaniu więzi międzyosobniczych (śmierć członka grupy, kłopoty w rodzinie lub – szerzej – w społeczeństwie).

Szczególny rodzaj złych emocji pojawia się jako skutek złamania reguł społecznych, co przekłada się zwykle na wstyd i poczucie winy wynikające z internalizacji tych reguł przez osobnika.

s. 06.2.

Pozytywne odczucia, jako zadowolenie rozumiane w najszerszym znaczeniu tego słowa, są związane z moim dobrostanem, na który w pierwszym rzędzie składają się: zaspokojenie głodu, czyli uczucie sytości, wolność od strachu, czyli poczucie bezpieczeństwa, oraz zaspokojenie popędu seksualnego. Zachowania seksualne prowadzą do rozmnażania, czyli wytworzenia potomstwa, co jest głównym zadaniem żywego organizmu, który próbuje zapewnić trwanie swoim genom (samolubny gen).

W wymiarze społecznym zaś pozytywne emocje wiążą się z realizacją reguł narzuconych przez grupę, co może przejawiać się jako duma i poczucie spełnionego obowiązku.

s. 07.

Istnienie obiektu emocjonalnego, to znaczy jego faktualność, podlega stopniowaniu ze względu na wartość informacji zawartej w emocji.

Fakty emocjonalnie pełnowartościowe są dla mnie ważne i jako takie w pełni istnieją, czyli informacja w nich zawarta nie może być pominięta.

Fakty tła są dla mnie mniej ważne, stanowiąc jedynie otoczenie dla faktów pełnowartościowych. Ich wartość emocjonalna maleje stopniowo, zbliżając się aż do granicy emocjonalnego niebytu, czyli do stanu, gdy ich informacja nie odróżnia się od informacji obiektów z mojego punktu widzenia niedostrzegalnych. Innymi słowy taka emocja przestaje istnieć.

s. 07.1.

Pojęcie psychologizmu wprowadził J.E. Erdmann w roku 1878, opisując tendencję do analizowania wszelkich zjawisk w kategoriach psychologicznych i sprowadzanie wszystkich zagadnień do psychologii.

W tym ujęciu istnienie całej rzeczywistości oraz człowieka, a przede wszystkim poznanie, są wyłącznie lub przede wszystkim problemem psychologicznym. Ten sposób ujmowania rzeczywistości reprezentowali między innymi J. S. Mill, F. Brentano, W. Wundt i M. Schlick.

Psychologizm do pewnego stopnia jest bliski fenomenizmowi Ch. Renouviera i fenomenologii E. Husserla.

s. 08.

Co więcej, informacja emocjonalna okazuje się względna, ponieważ te same fakty-emocje mogą być ważne lub nie zależnie od okoliczności. Nie ma zatem wartości na stałe przypisanej określonym emocjom, a chwilowa ocena jest zawsze zależna od aktualnej sytuacji oraz od mojego temperamentu.

s. 08.1.

Relatywizm to pogląd zakładający chwilowość i lokalność wszelkich odczuć zależnie od okoliczności oraz stopniowalność ocen w przeciwieństwie do absolutyzmu.

s. 08.2.

Absolutyzm przyjmuje, że istnieje uniwersalny, niezmienny w czasie i przestrzeni, niezależny od podmiotu obiektywny system ocen, które są dzięki temu niestopniowalne i jednoznaczne. Taki pogląd reprezentują między innymi stoicy jak Zenon z Kition i Chryzyp z Soloj. Potem zaś absolutystami są na przykład taoiści, umieszczający system wartości w Bogu monoteiści oraz masoni.

s. 09.

Temperament to nie jest prosta suma moich emocji, lecz przede wszystkim mój zindywidualizowany, całościowy sposób odczuwania oraz ekspresji emocji.

Wraz z rozumem i zachowaniem temperament buduje moją samoświadomość jako poczucie tożsamości i porządku, które odgranicza mnie od wszystkiego, co nie jest mną i wyraża się w nieprzewidywalnym chaosie (→ o. 09.; → i. 09.).

s. 10.

Sposób odczuwania i ekspresji emocji w dużej części wynika z dziedziczenia biologicznego, czyli informacji otrzymanej od biologicznych przodków głównie w postaci genów. Dzięki temu korzystam z doświadczeń poprzednich pokoleń, których temperament pozwolił im przetrwać i pozostawić potomstwo. Jest więc prawdopodobne, że stare wzorce okażą się skuteczne także i teraz.

Ci przedstawiciele przeszłych pokoleń, których emocje były nieadekwatne do zaistniałych niegdyś sytuacji, dziś nie mają reprezentacji w moich genach. Inaczej rzecz ujmując, wymarli bezpotomnie, a z nimi zginęły ich geny. W ten sposób działa dobór, podczas którego zanikają formy nieskuteczne jako nieprzystosowane do danych warunków. Te zaś, które przetrwały, muszą aktywnie reagować na zmieniające się warunki i same podlegają zmianie.

s. 10.1.

Naturalizm jest blisko związany z determinizmem, ponieważ uznaje naturę za byt najwyższy, a prawa rządzące naturą za podstawowe. W tym ujęciu ja, jako jednostka, podlegam tym prawom we wszystkich aspektach swego istnienia, a przede wszystkim podlegam ciągłym przemianom wynikającym z dynamizmu materii.

s. 10.2.

Według dynamizmu wszystko jest efektem ciągłych przemian i przejawia się to zarówno w zmiennych emocjach, jak też w działaniu doboru.

Pokrewny dynamizmowi aktywizm podkreśla zaś działanie jako podstawowy sposób odbierania i oceny rzeczywistości w kategoriach skuteczności. Takie podejście prezentuje na przykład M. Blondel oraz W. McDougall, twórca hormizmu.

Dynamizm wykazuje powiązania z pragmatyzmem, okazjonalizmem oraz indywidualizmem.

s. 10.3.

Chaos to wielokierunkowe, często wzajemnie sprzeczne procesy, które razem nie tworzą dostrzegalnego ukierunkowania. Chaos jest jak rozwarta paszcza przedwiecznego żeńskiego potwora znanego Sumerom i innym ludom Mezopotamii, Egipcjanom i Żydom, a potem u Greków reprezentowanego przez potworną dusicielkę, czyli Sfinksa. Chaos pożera wszystko, a przecież jest niezbędnym początkiem wszystkiego.

Jego przeciwieństwo to Bóg Jedyny monoteistów oraz porządek i rozum, który kreuje świat i kieruje nim zgodnie z określonymi regułami. Zatem chaos jest antybogiem, który spersonifikowany staje się biblijnym Szatanem czy muzułmańskim Iblisem, i współtworzy dualistyczną rzeczywistość, gdzie przenikają się i wzajemnie warunkują przeciwstawne siły porządku i chaosu, światła i mroku lub dobra i zła.

s. 10.4.

Probabilizm oznacza uznanie, że w rzeczywistości współistnieją obok siebie przedmioty, procesy i zjawiska uporządkowane i chaotyczne, ukierunkowane i wielokierunkowe lub bezkierunkowe. Mogę więc jedynie zwiększać prawdopodobieństwo mojego indywidualnego trwania i możliwość poznawania rzeczywistości, lecz nigdy nie osiągam pewności trwania i poznania ze względu na wielokierunkowość procesów zachodzących jednocześnie i wpływających na siebie wzajemnie.

s. 11.

Gen stanowi kwant pozaświadomej pamięci biologicznej, czyli w danej sytuacji jednostkową ilość informacji dotyczącej mojej określonej cechy, przekazywaną z pokolenia na pokolenie w zasadniczo niezmiennej formie.

Z drugiej jednak strony moja indywidualna, niepowtarzalna tożsamość nie mogłaby nigdy powstać, gdyby informacja zapisana w genach była zawsze odczytywana w ten sam sposób. Działanie genu zależy bowiem od kooperacji z innymi genami, jest modyfikowane, a nawet blokowane, kiedy gen jest recesywny, czyli nie działa. Z mojego indywidualnego punktu widzenia taki gen recesywny w danym momencie nie istnieje. Odczuwam go dopiero wtedy, kiedy ujawnia się w określonych sytuacjach lub w następnych pokoleniach (czasem jako dziedziczna choroba, na przykład hemofilia).

s. 11.1.

Jako samoświadoma jednostka posiadam cechy charakterystyczne dla gatunku, do którego należę, ale dodatkowo mam też cechy indywidualne stanowiące o mojej odrębności oraz niepowtarzalności. Jestem zatem ujednostkowieniem lub indywidualizacją cech mojego gatunku. Na konieczność ujednostkowienia, żeby byt w ogóle mógł zaistnieć, wskazywali między innymi Arystoteles, Ibn Sina i J. Duns Scotus.

s. 12.

Charakterystyczną cechą genu i całego biologicznego poziomu organizacji jest odczuwana przeze mnie teleonomiczność, czyli ukierunkowanie niezależne od mojej woli. Gen jest bowiem jednostką ewolucji biologicznej, na którą ja sam nie mam wpływu.

s. 12.1.

Determinizm zakłada, że wszystko, łącznie z moimi emocjami, podlega obiektywnym prawom i uwarunkowaniom, na które nie mam wpływu, lub ewentualnie mam tylko niewielki wpływ. W skrajnej formie determinizm przyjmuje postać fatalizmu, co oznacza, że wszystko jest ściśle zaprogramowane i nie ma żadnej możliwości zmiany programu.

Taki pogląd głosi na przykład dżinijska szkoła adżiwików i jej wielki teoretyk Gośala Maskariputra. Na Bliskim Wschodzie zaś zwolennikiem jednoznacznego, absolutnego determinizmu był Jahm ibn Safwān, który odrzucał istnienie wolnej woli i przypadkowości.

s. 13.

Istnienie temperamentu zdaje się być pośrednią wskazówką, że prawdopodobnie istnieje też jakaś rzeczywistość zewnętrzna wobec czującego mnie, ponieważ temperament jest uznawany za wypadkową emocjonalnych reakcji na bodźce płynące z tej hipotetycznej rzeczywistości (→ s. 09.).

s. 13.1.

Dualizm JA i nie-JA jest podkreślany na przykład przez buddystów oraz J. Fichtego, a także wiąże się z założeniami illacjonizmu.

s. 13.2.

Realizm naiwny i percepcjonizm zakładają, że to, co podmiot odczuwa, koresponduje bezpośrednio z rzeczywistością zewnętrzną. Jest to ujęcie naturalne w tym sensie, że odpowiada sposobowi odbierania świata przez istoty żywe i dzięki takiej strategii organizmy żyją, co oznacza, że jest ona skuteczna (→ s. 10.).

s. 14.

Można hipotetycznie założyć, że bodźce odczuwane przeze mnie jako pochodzące z zewnątrz są w istocie moim wytworem, nie ma bowiem kryterium, które pozwoliłoby jednoznacznie odróżnić bodźce zewnętrzne od moich własnych. To oznaczałoby poważne osłabienie tezy o istnieniu świata zewnętrznego i pozostawiałoby mnie jako jedyną pewną formę istnienia. Odczuwanie i temperament w tych okolicznościach okazałyby się produktem moich emocjonalnych reakcji bez jakiegokolwiek związku z hipotetycznym światem zewnętrznym (→ s. 00.).

s. 14.1.

Solipsyzm zakłada, że tylko indywidualne JA może być obiektem odczuwania i poznania, ponieważ tylko JA jest bezpośrednio dostępne (idealizm subiektywny). Tak twierdził na przykład G. Berkeley.

Na tym samym założeniu opiera się idealizm immanentny, według którego każda świadoma istota, każde JA jest z natury ograniczone do własnych przeżyć psychicznych i nie może poza nie wyjść. Oznacza to, że rzeczywistość zewnętrzna jawi się jako wtórna, ponieważ jest w istocie produktem świadomości (idealizm subiektywny). Taki pogląd reprezentują między innymi G. Berkeley, D. Hume i buddyści. Na przykład Bodhidharma głosił, że świat zewnętrzny jest niedostępny poznaniu, można jedynie z życzliwym zainteresowaniem obserwować pojawiające się wrażenia, pamiętając jednak, że są to tylko wytwory umysłu.

s. 14.2.

JA może być traktowane jako monada, czyli wyodrębniona z otoczenia, samodzielna, indywidualna całość stanowiąca centrum istnienia.

s. 15.

Należy odnotować, że nawet przy założeniu realności świata zewnętrznego odczuwana rzeczywistość nie oznacza czegoś absolutnie oddzielonego ode mnie. Wręcz przeciwnie – jest to rzeczywistość jak najściślej związana ze mną jako czującym podmiotem, ponieważ inna nie byłaby w ogóle odczuwana, czyli nie zaistniałaby w sensie emocjonalnym.

s. 15.1.

Twórca hinduizmu, Śankara, podkreślał jedność, a zarazem dwudzielność poznającej i odczuwającej świadomości oraz poznawanego świata zewnętrznego, którą wyraża w doktrynie adwajta, czyli niedualizmu. Rzeczywistość w tym ujęciu jest całością, lecz wewnętrznie wykazuje zróżnicowanie na dwa aspekty, czyli dwie strony lub dwa sposoby istnienia.

Dość podobne poglądy głosił R. Avenarius, współtwórca empiriokrytycyzmu, który zakładał, że nie ma ścisłego rozdziału między rzeczą i jej obrazem w umyśle, ponieważ w istocie odbieramy rzeczy jako całości. Dopiero wtórnie w procesie introjekcji oddzielamy rzecz i jej obraz, wyróżniamy na przykład kształt, barwę czy wielkość, jakby były czymś samodzielnym wobec rzeczy. Tak jednak nie jest.

s. 16.

Zatem odgraniczenie mnie od wszystkiego, co mną nie jest, okazuje się względne. Nie może być traktowane jako jednoznacznie zdefiniowana, absolutnie nieprzekraczalna linia. Odczuwając siebie, wprowadzam granicę, która w danych okolicznościach jest dla mnie akceptowalna, lecz to nie oznacza, że w innej sytuacji tę granicę określę w ten sam sposób. Jedynym stałym elementem jest wymóg, żebym za każdym razem i w każdej sytuacji potrafił efektywnie odróżnić siebie od wszystkiego „na zewnątrz”.

s. 16.1.

Jednostkowe potraktowanie samego siebie i przeciwstawianie siebie wobec wszystkiego poza mną prowadzi do specyficznej postawy określanej jako indywidualizm.

s. 16.2.

Asocjacjonizm zakłada, że w każdym dającym się wyróżnić momencie obdarzona psychiką świadoma istota jest względnie spójną całością, konglomeratem reakcji na określone bodźce. To zaś oznacza, że świadomość to seria następujących po sobie odrębnych stanów psychicznych. Taki pogląd reprezentują psychologowie posługujący się wymiernymi i względnie jednoznacznymi danym empirycznymi, jak na przykład D. Hartley.

Podkreślając złożoność zjawiska i wielość elementów składowych rzeczywistości, asocjacjonizm wykazuje związki z atomizmem filozoficznym, empiryzmem, behawioryzmem, naturalizmem i ewolucjonizmem, które także zakładają, że świat stanowi złożenie rozmaitych składników.

s. 16.3.

Buddyjska koncepcja osoby z jednej strony przypomina asocjacjonizm, a z drugiej dynamizm. W myśl asocjacjonizmu świadomość w danym momencie jest chwilowym stanem wynikającym z reakcji na bodźce. Jednocześnie jednak kolejne stany tworzą ciąg, w którym obserwuje się bezustanną, płynną zmianę nazwaną strumieniem świadomości. To aktualny stan psychiczny oraz strumień świadomości odróżniają mnie od wszystkiego, co mnie otacza i w danych okolicznościach nie jest mną.

Buddyzm jednak wskazuje, że od tych dwóch elementów istotniejszy jest pierwiastek kosmiczny, z natury wieczny i niezmienny, który odpowiada duchowi całego wszechświata lub bytu. Ten pierwiastek zaś łączy osobę z otoczeniem, a nie odróżnia. Osoba okazuje się więc nie tylko odrębną całością, jak chciałby asocjacjonizm lub indywidualizm, ale jest także częścią większej całości.

s. 16.4.

Całość to każdy obiekt, który może być odgraniczony od reszty rzeczywistości, a dzięki swojej spójności może być rozpatrywany jako jedność, czyli integron, w oderwaniu od wszelkich innych obiektów i zjawisk. To oznacza, że JA stanowi całość przeciwstawną reszcie świata.

Korelatem całości jest element lub część, czyli taki obiekt, który wraz z innymi obiektami składa się na większą całość.

W tej perspektywie JA może być rozpatrywane jako złożenie elementów, lub też uznane za część większej rzeczywistości, w której to JA okazuje się elementem.

s. 16.5.

Całościowe ujmowanie JA opowiada założeniom holizmu, a szczególnie psychologii postaci, według której świadomość, osoba czy też myślący i czujący podmiot stanowi niepodzielną jedność. Ewentualne próby dzielenia JA na elementy nieuchronnie prowadzą do zagubienia specyfiki całości, ponieważ całość nie jest tylko sumą swoich części, lecz zawsze okazuje się nową jakością, nieredukowalną do części składowych.

Takie ujęcie wypracowali między innymi J.Ch. Smuts i J.B.S. Haldane.

s. 17.

Co ciekawe, przeciwstawienie mnie i świata zewnętrznego oznacza względność nie tylko granicy, lecz także względność mnie samego jako czującego podmiotu, który wymyka się jednoznacznie sformułowanym, sztywnym definicjom. Podmiot potrafi określić i odczuć siebie wyłącznie w odniesieniu do świata zewnętrznego.

s. 17.1.

Potwierdzeniem tezy o względności samookreślenia podmiotu są przypadki odizolowania człowieka od większości bodźców z zewnątrz, na przykład zagubionego w jaskini lub zasypanego w kopalni. Bez światła i dających się zaobserwować procesów przebiegających w otoczeniu rozregulowuje się poczucie czasu, ponieważ świadomość pozbawiona możliwości porównywania staje się bezradna. Zdarzyło się to między innymi Alojzemu Piontkowi zasypanemu w górnośląskiej kopalni w roku 1971. Przez tydzień leżał w kompletnej ciemności i prawie bez ruchu, a kiedy go odnaleziono, był przekonany, że przeżył pod ziemią zaledwie jedną dobę i spodziewał się rychłego ratunku.

s. 18.

Impulsy pochodzące z receptorów uznawanych za łącznik z rzeczywistością zewnętrzną dostarczają danych zmysłowych, czyli bodźców stanowiących punkt wyjścia dla moich emocji jako indywidualnych reakcji (→ s. 02.).

s. 18.1.

Sensualizm jako odmiana empiryzmu zakłada, że dane zmysłowe są dla psychiki jedynym źródłem wszelkich informacji, chociaż niekoniecznie wiadomo, w jakim stopniu te informacje odpowiadają rzeczywistości zewnętrznej.

O szczególnej roli zmysłów mówią na przykład cyrenaicy oraz H. Vaihinger, którzy twierdzą, że wrażenia są jedynym źródłem poznania.

s. 18.2.

Percepcjonizm zaś to pogląd zbliżony do sensualizmu, lecz przyjmujący, że zmysły są bezpośrednim i wiarygodnym łącznikiem między moją świadomością i rzeczywistością zewnętrzną.

s. 18.3.

Intuicjonizm postuluje bezpośredni, emocjonalny lub estetyczny kontakt mojej świadomości z rzeczywistością zewnętrzną. Intuicyjne wniknięcie w specyfikę danego obiektu postuluje na przykład H. Bergson. Natomiast B. Croce zakłada, że intuicyjne poznanie polega na odtworzeniu w mojej świadomości obrazu rzeczywistości oraz odpowiadających mu emocji.

s. 19.

Suma moich wrażeń, czyli informacji o danych zmysłowych i związanych z nimi stanach emocjonalnych, jest zapisywana w pamięci, która oznacza zdolność przywoływania wrażeń już doświadczonych.

s. 20.

Pamięć emocjonalno-zmysłowa stanowi podstawę i wzorzec dla procesów porządkowania i wartościowania informacji z mojego indywidualnego, subiektywnego punktu widzenia według kategorii przestrzeni, czasu, regularności, relacji, związków i zależności w zakresie zdefiniowanym jako przestrzeń percepcji emocjonalnej.

s. 21.

Moja przestrzeń percepcji emocjonalnej to wszelkie obiekty, które uwzględniam w swoim odczuwaniu rzeczywistości, a zatem odbieram jako fakty w jakiś sposób dla mnie istotne i ewentualnie godne zapamiętania (→ s. 05.).

s. 21.1.

Subiektywizm gnoseologiczny zakłada, że moje indywidualne uwarunkowania, emocje i wrażenia jako poznającej jednostki są jedynym źródłem wiedzy o rzeczywistości i jedynym sposobem poznania rzeczywistości (H. Vaihinger).

Konsekwencją takiej interpretacji jest subiektywizm ontologiczny, według którego cała poznawana rzeczywistość jest konstruktem mojej indywidualnej świadomości. Świat istnieje zatem tylko w takim stopniu i w taki sposób, jak go postrzegam. Tym samym subiektywizm ontologiczny zbliża się do solipsyzmu.

W filozofii buddyjskiej zaś przestrzeń percepcji emocjonalnej nosi nazwę dharmadhatu, czyli całkowitego pola odbieranych przez mnie sygnałów, odczuwanych emocji i nadawanych im znaczeń.

s. 21.2.

Tworzę swój indywidualny świat, który wydaje mi się uporządkowany i poddaje się procesom poznania.

Przeciwieństwem takiego świata jest chaos, czyli wszystko, co jest obce, groźne i nieuporządkowane, ponieważ znajduje się poza mną.

s. 22.

Istnieje dolna granica mojej percepcji określona przez atem, czyli kwant lub jednostkę informacji, jaką w danych okolicznościach potrafię świadomie wyodrębnić z tła. Atem warunkuje moją wrażliwość zmysłową i emocjonalną, co przekłada się na sposób określania granicy pomiędzy mną jako czującym podmiotem oraz rzeczywistością zewnętrzną w stosunku do mnie. Tak więc atem jest elementem określającym moją świadomość mimo dynamizmu całej rzeczywistości i mimo bezustannego procesu przekształcania mojej świadomości (→ s. 03.).

s. 22.1.

Strumień świadomości to pojęcie używane przez myślicieli buddyjskich, aby opisać proces ciągłej zmiany stanu psychiki danej osoby. W tym ujęciu psychika jest ruchem, a ewentualne zatrzymanie tego ruchu oznacza rozpad psychiki, czyli kres osoby.

Podobnie ujmuje to W. James, wskazując na ciągłość zjawisk psychicznych oraz ich całościowy, spójny charakter w opozycji do asocjacjonizmu.

s. 22.2.

W szerszym ujęciu strumień świadomości może być uznany za proces ponadjednostkowy, kiedy przyjmuje się reinkarnację, czyli wędrówkę dusz, przez Greków zwaną metempsychozą. Oznacza to przechodzenie świadomości (atemów składających się na świadomość) z jednej jednostki do drugiej, a zatem jakąś formę wieczności.

W Indiach wędrówka dusz, czyli reinkarnacja, rozumiana jako wcielanie się ducha w kolejne ciała, aby przeżyć kolejne życia, wiąże się z pojęciem samsara. Tym słowem określa się kołowrót wcieleń uznawany za źródło cierpienia, a uwolnienie od reinkarnacji, czyli osiągnięcie zbawienia, nirwany lub wiecznego spokoju, stanowi cel wysiłków istot żywych.

Przekonanie o istnieniu reinkarnacji występuje nie tylko w Indiach i na Dalekim Wschodzie, lecz jest wspólne wielu kulturom od australijskich Aborygenów, Papuasów i ludów murzyńskich po brazylijskich Indian, Eskimosów, Celtów i Słowian. Poszczególni myśliciele zaś wypracowują własne koncepcje reinkarnacji, czego przykładem jest chrześcijanin Orygenes zakładający preegzystencję dusz jako duchów istniejących odwiecznie, które wcielają się w kolejne istoty. Po śmierci każdej z nich wracają do pierwotnego stanu wolnego od ciała, aby potem znów wcielić się w nowe ciało.

Natomiast Ibn Ruszd (Awerroes) twierdzi, że Ziemię otacza sfera duchowa, z której przybywają dusze rodzących się ludzi i gdzie odchodzą dusze ludzi zmarłych, by czekać na ponowne narodziny (reinkarnacja).

s. 22.3.

Personalizm to doktryna stawiająca osobowość w centrum zainteresowania i uznająca samoświadomą osobę za wartość najwyższą. Tak ujmowany personalizm pojawia się u Ch. Renouviera (1903). Natomiast E. Mounier wskazuje dobro i rozwój osoby jako cel wszelkich działań intelektualnych i społecznych.

Budda, F.E.D. Schleiermacher i L. Feuerbach głoszą personalizm absolutystyczny, według którego, „ja” to ośrodek całego świata, a nie tylko społeczeństwa. Ta forma personalizmu przypomina zatem personalizm religijny monoteistów, gdzie Bóg Jedyny jest osobą i centrum świata (Schleiermacher, 1799). W buddyzmie personalizm absolutystyczny zakłada, że wszystko, co istnieje, jest wydarzeniem (ewentyzm) lub czynem aktywnej, czującej, myślącej i działającej istoty.

Personalizm etyczny zaś zakłada, że osoba jest miarą najwyższą w kwestiach moralnych. Tak uważa między innymi R. T. Flewelling.

s. 23.

Wyróżnienie atemu jako jednostki percepcji przynajmniej częściowo ma charakter teleologiczny w wymiarze psychologicznym, co oznacza, że jest świadomie celowe, ponieważ zależy od mojej woli i nastawienia. Dostrzegam i odczuwam przede wszystkim to, co chcę dostrzec i odczuć.

s. 23.1.

Woluntaryzm to ogólny termin utworzony przez F. Tönniesa w roku 1883, aby podkreślić wyjątkowe znaczenie woli w różnych wymiarach.

Woluntaryzm w wymiarze metafizycznym, głoszony na przykład przez A. Schopenhauera, zakłada, że podstawą rzeczywistości jest wola w przeciwieństwie do idealizmu wskazującego na idee oraz pojęcia.

Woluntaryzm w sensie psychologicznym oznacza założenie, że wola stanowi dominujący element ludzkiej psychiki. Według W. Wundta i W. Jamesa nawet intelektualne procesy poznawcze są wtórne wobec woli.

Natomiast w opinii J. Dunsa Scota od woli zależą także oceny moralne.

s. 23.2.

Podstawowym warunkiem woluntaryzmu jest założenie, że istnieje wolna wola, czyli zdolność podmiotu do podejmowania decyzji w sposób nieprzewidywalny dla ewentualnego obserwatora, lub w sposób, który dany podmiot odczuwa jako niezdeterminowany.

Dla konkretnego podmiotu nie ma przy tym znaczenia, że każdy akt woli musi być w pewnym stopniu uwarunkowany, czyli zawsze jest jakoś zdeterminowany, ponieważ nikt i nic nie jest absolutnie izolowane i niezależne. Szczególnie widoczne jest to w odniesieniu do monoteizmu, gdzie Bóg Jedyny jest wszechmocny i wszechwiedzący, całkowicie kieruje całą rzeczywistością i nie pozostawia miejsca dla czyjejkolwiek wolnej woli.

s. 23.3.

Doktryną bliską woluntaryzmowi jest libertynizm, który zakłada wolność podmiotu w podejmowaniu decyzji, czyli niezależność wyborów dokonywanych przez podmiot od czynników zewnętrznych. Swoboda wyboru z kolei przekłada się na różne formy liberalizmu (→ s. 01.1.).

s. 23.4.

Konsekwencją woluntaryzmu jest przyjęcie celowego działania podmiotu, co oznacza teleologię w zakresie psychologicznym, czyli ukierunkowanie na określony, świadomie i z góry założony cel, do którego zdąża podmiot.

s. 24.

Istnienie mojej przestrzeni percepcji emocjonalnej, na którą składają się wszystkie postrzegane i ewentualnie zapamiętane przez mnie fakty-emocje w określonym porządku emocjonalnym i czasowym, może być podstawą dla hipotezy o ewentualnym istnieniu innych przestrzeni, które pozostają poza moją percepcją.

s. 24.1.

Wyobraźnia to zdolność do ekstrapolowania posiadanych informacji na nowe sytuacje lub ewentualnie zdolność do kreowania nowych bytów myślnych.

s. 24.2.

Pluralizm zakłada istnienie wielu bytów myślnych.

s. 24.3.

Wyobraźnia może jednak prowadzić do nieświadomego zafałszowania obrazu rzeczywistości, co nosi nazwę konfabulacji. Byty myślne zostają wtedy uznane za rzeczywiste. Co więcej, sugestia ze strony innych pozwala rozbudowywać pamiętaną konfabulację, ponieważ stwarza poczucie, że inni odbierają lub pamiętają to samo, a zatem wrażenie lub wspomnienie musi być prawdziwe (→ i. 57.1.).

Przykładem takiego zjawiska jest incydent w Roswell w USA. W roku 1947 armia zebrała tam szczątki czegoś, co nazwała balonem meteorologicznym. Co prawda pojawiła się plotka o rzekomo rozbitym pojeździe spoza Ziemi, lecz wkrótce wszystko ucichło i o sprawie właściwie zapomniano. Jednakże 30 lat później świadkowie przypomnieli sobie nagle, że szczątki z Roswell wyglądały jak pojazd kosmiczny. Od tego momentu z każdym rokiem przybywało szczegółów i naocznych świadków. Okazało się nawet, że ktoś widział zwłoki kosmitów. Znamienne, że rzekomi świadkowie sami wierzą w to, co mówią, chociaż nie potrafią w sposób wiarygodny wyjaśnić, czemu nie opowiedzieli tych rewelacji tuż po odnalezieniu szczątków. Pół wieku po incydencie w Roswell amerykańskie władze ujawniły, że nie chodziło o balon meteorologiczny, lecz o balon szpiegowski, który stanowił część tajnego programu, mającego wykrywać radzieckie próby jądrowe dokonywane w atmosferze i na powierzchni ziemi. To jednak nie przekonało zagorzałych zwolenników odwiedzin z kosmosu i plotka żyje własnym życiem.

Mogłoby się zdawać, że tego rodzaju wydarzenia pokazują przede wszystkim słabość ludzkiego umysłu. Z drugiej jednak strony pokazują też, że człowiek jest istotą społeczną, dla której opinia publiczna, choćby w postaci plotki lub wiary, jest na ogół ważniejsza od indywidualnej oceny opartej na logice i wiedzy. Dzięki współpracy w grupie człowiek przetrwał jako gatunek i rozwinął cywilizację. Ceną za to jest jednak przemożny wpływ opinii publicznej i społecznej konwencji wyrażającej się w postaci prawdy intersubiektywnej, która zakłada, że najbardziej prawdopodobne jest to, w co wierzy większość, a nie moje indywidualne przekonania i przemyślenia.

REDAKCJA: Roman Honet

KOREKTA: Katarzyna Czapiewska

OKŁADKA: Paulina Radomska-Skierkowska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Leszek Żuk i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7942-780-2

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.