Spis treści

MIKOŁAJKI

NOWE MIASTO

KURZĘTNIK

NOWE MIASTO II

Jan Parandowski napisał uroczą powieść o swoim dzieciństwie. Po jej przeczytaniu wpadłem w zachwyt, nie tyle z powodu wyrażonych tam treści, bo w zbliżonych środowiskach i epokach dzieciństwa w istocie są podobne, ile z powodu podjęcia samego tematu i znalezienia we wczesnej młodości materiału literackiego. Jakże różnie przebiegało moje dzieciństwo przypadające na czasy niecodzienne, o codzienności wręcz tragicznej dla dziecka, tragicznej nawet, gdy w owym dzieciństwie nie zaszły prawdziwe dramaty, jakie dotknęły wiele innych dzieci. Ów tragizm wynikał z epoki, w której przyszło mi przeżywać moje najmłodsze lata. Pamięć o tamtych czasach pozostaje w umysłach pokolenia schodzącego ze sceny życiowej, a dla obecnych generacji jest zakryta i zapewne nigdy nie zostanie ujawniona, gdy zabraknie takich jak ja pamiętnikarzy. Literackiego obrazu dzieciństwa czasów, w których przyszło mi żyć, w literaturze polskiej ostatnich czasów – jak mi się wydaje – nie ma. Obserwując dzisiejsze pokolenie, z jego wielkimi możliwościami, z otwartym na oścież światem przeżyć, nauki, kultury, przygody, pomyślałem sobie, że może spróbować przedstawić obraz swojego niełatwego dzieciństwa, niech ten obraz stanowi dla młodych ludzi zachętę, by te możliwości rozumnie wykorzystać. Będzie to pisanie zapewne niezbyt udolne, pozbawione polotu, inaczej niż twórczość Parandowskiego, wszak był on rasowym pisarzem, z którym mało kto może się równać, a co dopiero amator. Usprawiedliwieniem braku literackiego pazura w tym pisaniu niechaj będzie oryginalność tematu, czasów i przeżyć, jakich oby nikt więcej nie doznawał. Inna jest i sama treść przeżyć, inne tło i inny bohater.

Wypada podać kilka słów o historii mojej rodziny. W jakimś sensie jest to historia typowa dla czasów, w których żyliśmy, aczkolwiek – w porównaniu z dziejami rodzin moich rówieśników z Nowego Miasta – odbiega od standardu. Byliśmy rodziną imigrantów, co rzutowało potem w pewnym stopniu na moje usadowienie wśród rówieśników. Po prostu jako rodzina napływowa byliśmy trochę wyobcowani. Nie osiągnęliśmy nigdy takiej pozycji, jaką mieli rodowici nowomieszczanie. Nasz status społeczny to było drobnomieszczaństwo.

Za mojego życia stosunek do drobnomieszczaństwa ulegał ewolucji. Najpierw lepsze było pochodzenie robotnicze czy chłopskie. Osoby pochodzące z tych klas społecznych miały łatwiejszy dostęp do uczelni (w pewnym okresie pochodzenie społeczne premiowane było punktami podczas naboru na studia) i stanowisk. A w polemikach prasowych oskarżano, na przykład twórców, o drobnomieszczańską metrykę. Takie oskarżenie dyskwalifikowało. Z biegiem czasu, wraz z zanikiem prywatnej przedsiębiorczości, w miejsce „drobnomieszczaństwa” pojawiło się pojęcie „inteligencji pracującej”. W obecnych czasach, mimo że wyrażenia „drobnomieszczaństwo” nie używa się w języku potocznym prawie wcale, a i w publicystyce także rzadko, to ta warstwa rozrasta się bujnie i nadaje koloryt współczesnej rzeczywistości. Chociaż nie jest to już tożsama warstwa społeczna. Wyższym stopniem w hierarchii społecznej jest mieszczaństwo, pojęcie także dzisiaj niefunkcjonujące w języku potocznym. Mówi się raczej „klasa średnia”. Przed wojną w skład drobnomieszczaństwa wchodziła duża liczba Polaków pochodzenia żydowskiego, a że w Polsce dość żywy był antysemityzm i społeczność ta żyła w pewnej izolacji, to była to warstwa niejednolita.

Jako przeciętna rodzina z małej miejscowości nie przykładaliśmy wagi do eksponowania naszej genealogii, więc o przeszłości moich rodziców wiem niewiele – tyle, ile trafiło do moich uszu ze wspomnień, które snuto przy różnych okazjach; więcej od mamy niż od taty.

Moja mama pochodzi z rodziny chłopskiej. Urodziła się w Westfalii, dokładnie w Duisburgu. Ta informacja jest ważna, bowiem znajdzie w przyszłości swój epilog. Dziad z jej strony, pochodzący z Jarocina Szymczak (do dziś w Jarocinie żyje wielu Szymczaków), wyemigrował za chlebem do Westfalii. Był podobno górnikiem. Uległ wypadkowi, otrzymał odszkodowanie i za te fundusze kupił gospodarkę na Pomorzu. Jego rodzina kilkakrotnie zmieniała miejsce zamieszkania, aż osiadła w Małym Pułkowie niedaleko Kowalewa Pomorskiego. Jak to bywało w tamtych czasach, była to rodzina wielodzietna – miałem wiele wujów i ciotek. Mój dziad ze strony mamy umarł długo przed wojną; zmarł nagle, podobno podczas przyjęcia weselnego, zapewne na zawał serca. Jego rodzina musiała być dość rozkrzewiona, skoro jeden z Szymczaków, pochodzący z Jarocina, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, zapewne jeszcze w XIX wieku, a jego potomek zajmował wysokie stanowisko we władzach finansowych rządu USA. Relacje o nim wyczytałem w piśmie „Ameryka”, które ukazywało się w Polsce w czasach Gomółki.

Z kolei babka Szymczakowa była osobą długowieczną, żyła ponad dziewięćdziesiąt lat. Z domu nazywała się Figiel, była spokrewniona z pisarką Janiną Porazińską, którą mama spotykała w dzieciństwie. Ja byłem ulubionym wnuczkiem babki Szymczakowej. Podczas wojny i już po niej w niemal każde wakacje gościłem u babci na wsi w Małym Pułkowie. Jej posiadłość jest znaczna – to charakterystyczny budynek usytuowany tuż za zakrętem szosy prowadzącej do Wąbrzeźna. Jej gospodarstwo prowadził wuj Roman, ojciec mojej ulubionej w przyszłości kuzynki – Wandzi. Po wielu latach, gdy ujrzałem Wandę już jako dojrzałą pannę, tak mi się spodobała, że pożałowałem naszego pokrewieństwa.

Tam, u babki, zbierała się podczas wakacji cała gromada kuzynek i kuzynów. Tam też przyjaźniłem się z moim kuzynem Eguchem (Eugeniuszem), synem ciotki Celiny, który był mi jak brat. Był moim rówieśnikiem, zazdrościłem mu umiejętności gry na pianinie, której nauczył go ojciec. Już jako dorosły grywał na weselach i zabawach na akordeonie i na trąbce. Grywał też na organach do mszy w kościele w Kowalewie, gdy tuż po wojnie zabrakło organisty. Był trochę podobny do Chopina: szczupła twarz i lekko zgarbiony nos; cieszył się powodzeniem u dziewcząt, czego nie mogę powiedzieć o sobie. Druga moja ciotka, Wiktorka, wyszła za Miszczaka, gospodarza z Małego Pułkowa. Podczas wojny mieszkała w domu babki, z kolei jej mąż przedostał się do Generalnej Guberni i nie mieliśmy z nim kontaktu. Był działaczem podziemia akowskiego. Po wojnie powrócił do rodziny i wtedy zamieszkali razem z teściami. Ich dwie córki, Renia i Halina, też były uczestniczkami wspólnych zabaw.

Mój tata zaś wywodzi się z osiadłego w Dębicy rodu Pawłowskich. I tam żyje wielu Pawłowskich, zapewne dalekich krewnych ojca. Dziadek z jego strony był podobno na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku burmistrzem Dębicy. Z innego źródła wiem, że ponoć był kowalem. Te szczegóły będą miały swój epilog, więc zamieszczam je jako kluczową informację. O rodzinie ojca, o jego dzieciństwie i młodości wiem niewiele. Jego rodzice zmarli wcześnie, został sierotą w wieku dwunastu lat. Miał podobno trzech braci. Znam pobieżnie losy dwóch: obaj wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, najpewniej jeszcze przed pierwszą wojną światową. Trzeci – jak mi wiadomo ze szczątkowych relacji – zmarł czy zginął niedługo przed pierwszą wojną. Ojca wychowywała jakaś ciotka w Krakowie, gdzie uczęszczał do Szkoły Handlowej (mam świadectwa z tej jego nauki). Na tym kończy się moja wiedza o jego dzieciństwie. Z opowieści taty wiem, że podczas pierwszej wojny światowej służył w austriackiej armii, po demobilizacji walczył w składzie Orląt w obronie Lwowa (krakowska Legia Akademicka), posiadam jego dyplom podpisany przez generała Rozwadowskiego, to rodzinna relikwia. Maszerował z Piłsudskim na Kijów i tam kwaterował, potem brał udział w odwrocie (służył w 17 Kompanii Łączności). Z jego służby wojskowej pozostało kilka zdjęć; jedno zostało opublikowane w polskiej prasie, a dokładnie – w piśmie „Wiedza i Życie”. Dalsze jego losy nie są mi znane. Zamierzałem namówić tatę do napisania pamiętników, powstrzymywałem się długo w obawie o złe przyjęcie tej propozycji, pomyślałby, że liczę się z jego rychłą śmiercią, wszak jestem lekarzem, mogłem coś złego podejrzewać. Aż przyszedł naprawdę tragiczny czas dla niego i wtedy taka prośba byłaby naprawdę nie na miejscu. Z trójki jego braci pozostał mu jeden, Bolesław, w Stanach Zjednoczonych, a i ten zmarł tuż przed wojną. Pozostało po nim pięcioro rodzeństwa, a obecnie ich dzieci i wnuki. Kolejny brat ojca, Edward, zmarł w USA w nieznanych mi okolicznościach, chyba we wczesnych latach po pierwszej wojnie.

Jak doszło do spotkania dziewczyny z Pomorza z chłopakiem z Dębicy? Z rozmów mamy, prowadzonych z przyjaciółką domu, podsłuchanych niechcący, wynikało, że miała narzeczonego. Pan Barański (tak się nazywał narzeczony mamy) zerwał zaręczyny dla, podobno, jakiejś hrabiny, a że był przystojny, starzejąca się pani, mimo swojej proweniencji, zaakceptowała przystojnego adoratora nie ze swojej sfery. Z tego małżeństwa urodziła się dziewczynka, późniejsza aktorka, odtwórczyni głównej roli w Nocach i Dniach Jerzego Antczaka i jego żona. Czy to prawda, czy tylko zmyślone opowieści mojej mamy, trudno dociec. Zawiedziona i zrozpaczona dziewczyna powędrowała w świat, zapewne z ogłoszeniem o pracy w ręku. Owa praca znalazła się w Limanowej, małej mieścinie na Podkarpaciu. No i tu spotkała mojego ojca. Małżeństwo zostało zawarte; małżonkowie, zapewne za namową mamy, przywędrowali na Pomorze, do domu mojej babci (dziadek, ojciec mamy, już wtedy nie żył). Należało znaleźć sposób na życie. Mój tata skończył Szkołę Handlową w Krakowie, jako kawaler pracował w restauracji w Limanowej, czy był nawet jej właścicielem, nie wypadało zatem nic innego, jak otworzyć interes. Tym interesem był sklep spożywczy w wioseczce Mikołajki w pobliżu Nowego Miasta. Taki sklepik nazywano wtedy sklepem kolonialnym lub kolonialką. W rzeczywistości była to karczma, bo taką wiejską kolonialkę nazywano i karczmą. Nazwa karczma bardziej pasowała do owego interesu, bowiem sklepik był połączony z małą salką – miejscem zabaw wiejskich.

Zdjęcie ślubne rodziców autora: Mariana i Wandy (z domu Szymczak) Pawłowskich w Limanowej

Mikołajki

Tu, w tych Mikołajkach, zaczyna się moje dzieciństwo. Mam stąd kilka wspomnień, być może dla dzisiejszego czytelnika egzotycznych; niektóre są banalne, niektóre niecodzienne.

Jedno z najwcześniejszych wspomnień dotyczy radia, pierwszego odbiornika w rodzinie. Owe radio nie było podobne do dzisiejszych urządzeń ani nawet do kolejnych aparatów, jakie ukazały się już po wojnie. Było to tak zwane radio kryształkowe (w tamtym czasie były już dostępne radia lampowe, ale zapewne były drogie), którego kryształek drgał pod wpływem impulsów odbieranych z anteny. Fale były odbierane przez długą antenę rozciągniętą na żerdziach powyżej dachów zabudowań. Owym kryształkiem był minerał galenit, siarczek ołowiu. Odbiór głosu następował poprzez słuchawki, a głos był nikły. Na brzdącu takie radio musiało wywrzeć nie lada wrażenie, skoro scenę słuchania zapamiętałem tak dokładnie.

Innym egzotycznym przeżyciem dla cztero- czy pięcioletniego chłopca było kino. Tak, tak, w tamtych czasach do mieszkańców polskiej wsi docierało kino objazdowe. Seanse odbywały się w salce przy naszej karczmie. Musiałem zapewne obejrzeć niejeden film. Mama sadzała mnie na podwyższeniu z tyłu sali, obok operatora. To było kino osobliwe. Aparat terkotał, a napędzany był korbką przez samego operatora; na polskiej wsi nie było wtedy elektryczności; jedynym sposobem na pokazanie sztuki filmowej społeczności wiejskiej mogły być takie seanse. Jakiś przedsiębiorczy obywatel znalazł sobie sposób na życie i wyświetlał filmy po wsiach. Obraz na zawieszonym u powały prześcieradle drgał, gdy operator zwalniał niechcący bieg taśmy, a gdy go przyspieszał, postacie śmiesznie przyspieszały chód. Jedna scena utrwaliła się w mojej pamięci nader wyraźnie. Nosiłem tę scenę w sobie, nie znając jej pochodzenia, tytuł filmu oczywiście pozostał dla mnie nieznany, aż do czasu pojawienia się telewizji. Bo oto pewnego razu, już w czasach pełnej dominacji jedenastej muzy, ukazała mi się owa scena po raz wtóry. A był to film z udziałem Rudolfa Valentino, znanego przedwojennego aktora, idola, bożyszcza kobiet, obok Marleny Dietrich, Poli Negri, Glorii Swanson i Sonii Henie jednej z najsławniejszych postaci dawnego kina. I ja go oglądałem już przed wojną, jako mały chłopiec!

Pamięć wczesnych lat dziecięcych pozbawiona jest ciągłości. W głowie tkwią strzępki wspomnień nieukładające się w harmonijną całość. Takich strzępków noszę w pamięci wiele. Są one mało ciekawe, jeśli nie zawierają w sobie jakiejś specyfiki, czegoś charakterystycznego dla tamtejszych czasów.

Kołacze się w głowie obraz przejażdżki łodzią po Jeziorze Skarlińskim, zapewne z rodzicami, i widok jakichś dziwnych pali wbitych w dno jeziora blisko brzegu. Dzisiaj wiem, że mogły to być ślady starożytnej osady Prusów. Właścicielem łodzi był zaprzyjaźniony z rodzicami miejscowy rybak, Cicholski. Miał sążniste wąsy, był szczupłym dziadkiem.

Najwcześniejszym wspomnieniem jest wędrówka z tatą po chleb. W tamtych czasach rodzina chłopska zaopatrywała się w pieczywo we własnym zakresie. Gospodyni wygniatała ciasto w kopońce lub drewnianej misie, a gdy wyrosło, formowała bochenki chleba. Wypiek odbywał się w ceglanym piecu kuchennym. Obserwowałem takie wypieki dużo później, w gościnie u mojej babki w Małym Pułkowie albo u naszych przyszłych sąsiadów Laskowskich. Taki domowy wypiek był dość interesujący. Gospodyni rozrabiała mąkę z wodą w kopońce lub dzieży, dodawała kwas chlebowy, mieszała ciasto rękoma, a po otrzymaniu jednolitej masy formowała wielkie kluchy, które, złożone na deskach, rosły przez kilka godzin pod wpływem owego kwasu. W wiejskiej kuchni znajdował się ceglany piec, a w jego wnętrzu palenisko do wypieku. Tu płonęły polana i rozgrzewały ściany tego paleniska. Do tak rozgrzanego pieca specjalną szuflą wkładało się wyrośnięte ciasto, a następnie ryglowało zamknięcie. Po wymierzonym czasie wysuwało się wypieczone bochny. Taki wiejski chleb, często naszpikowany od spodu węgielkami po spalonym drzewie, posiadał chrupiącą, rumianą skórkę i smakował znakomicie, nawet bez omasty.

Tak zaopatrywali się w pieczywo chłopi. Mąka pochodziła z małego przedsiębiorstwa, w które dokonywano tak zwanej „wymiany mąki”. Wiozło się worek zboża do owego zakładu i dostawało w zamian worek mąki, a młynarz otrzymywał prowizję w postaci części ziarna.

W Mikołajkach była jednak mała grupa, która musiała zaopatrywać się w chleb w karczmie. Ksiądz, nauczycielstwo, pewnie kowal, rybak, bezrolni komornicy żyjący z pracy u gospodarzy i inni. Dla nich to mój tata sprowadzał chleb z Nowego Miasta. Zapewne od piekarzy – Perszkiego lub Zillmanki.

Otóż wczesnym rankiem z Nowego Miasta wyruszał kryty furgon z chlebem, przemierzał szosę na Marzęcice, a zapewne inny podążał ku kolejnym wsiom, zostawiając na drodze w wyznaczonych miejscach worki z chlebem. Mikołajki położone są na uboczu, kilometr od szosy głównej, i u wylotu drogi do Mikołajek furman pozostawiał wór z chlebem, po który wczesnym rankiem wyruszał tata. Bywało, że mu w tej wyprawie towarzyszyłem. Tak zapewne było, skoro teraz mogę o tym pisać.

W mej pamięci tkwią też sceny z kuźni usytuowanej nieco w głębi, niedaleko za karczmą, oraz sceny zabaw z dziećmi sąsiadów, którymi byli Szczepańscy, mieszkający w budynku szkolnym, ponieważ głowa rodziny była nauczycielem miejscowej szkoły. Była to szkoła czteroklasowa, bo takie tylko bywały w mniejszych wsiach, czy może w każdej wsi? Z młodymi Szczepańskimi byłem zaprzyjaźniony, bywałem w ich domu, tu kiedyś poczęstowano mnie specyficznym daniem, które należało do codziennego jadłospisu wielu wiejskich rodzin w tamtych czasach. Były to gotowane kartofle w mundurkach, czyli łupinkach, maczane po zdjęciu łupinek w oleju i posypywane solą. Smak tego dania czuję do dzisiaj. Ze Szczepańskimi, Wiesiem i Edkiem, spotkałem się ponownie po wojnie, obydwaj byli bowiem uczniami szkoły, do której i ja uczęszczałem, a nasza znajomość trwa do dzisiaj.

Autor w wieku dwóch lat w Mikołajkach

W gościnie u babki Szymczakowej w Małym Pułkowie (autor i kuzyn Eguch z matkami)

To dzieciństwo w Mikołajkach składało się z wielu takich codziennych, może niektórych niecodziennych, małych przeżyć.

Bo oto pojawił się sen, w którym ścięto głowę mojej mamie. Widzę przekrój szyi z otworem w środku, niby przełyk, a mama trzyma głowę w ramionach. Musiałem bardzo się przerazić tym snem, skoro pamiętam go tak wyraźnie. Zrodził się pewnie pod wpływem jakiegoś strachu o mamę. Może to przez zabitą przez kogoś kurę na rosół, której obcięto łepek, a ta kura, wyrwawszy się, biegała po podwórku bez tej głowy, aż padła. Byłem świadkiem takiej sceny. Scena nie dla dziecka i utrwalona na amen.

W Mikołajkach próbowano zrobić mi zdjęcie, ja zaś uznałem, że po jego wykonaniu zejdę z tego świata, więc nie mogę na to pozwolić, i podobno bardzo się broniłem, chowałem za kanapą. Moje rozumowanie było proste: rodzice chcą mnie zachować w postaci zdjęcia na zawsze, jako żywy mogę w każdej chwili umrzeć, więc lepiej mieć dziecko na zdjęciu. Rozumowanie po dziecięcemu logiczne.

Są też i pierwsze próby… seksualne, wstyd się przyznać, ale były – zdejmowanie majteczek rówieśnicom, podglądanie i dotykanie ich… wiadomo czego. Był to pewno wpływ starszych kolesiów. Już w prawie dorosłym życiu byłem świadkiem zabawy mojej kilkuletniej kuzynki z koleżankami, zabawy w… poród. Z późniejszych lektur wiem o rodzeniu się seksualności już we wczesnym dzieciństwie, o seksualnych zabawach dzieci, z takimi kłopotami zgłaszały się do mnie, jako lekarza rodzinnego, matki małych chłopców. Cóż mogłem im poradzić? By nie karciły, nie potępiały, delikatnie odwodziły od takich zabaw. Nie jest to zjawisko patologiczne. W pamięci pozostały własne najwcześniejsze próby. Seksualność towarzyszy człowiekowi od wczesnych lat dziecięcych do późnej starości, tyle że w tej ostatniej fazie życia pozostaje już tylko… myślenie o seksie, może oglądanie nagości w internecie, bo na nic innego nas wtedy nie stać. Czy tak jest?

W Mikołajkach odwiedziła nas moja babcia Szymczakowa, posiadam duże zdjęcie rodzinne, na którym stoi na tle sklepowych półek z towarami. Babka wygląda dość staro, co ciekawe, pamiętam, że taka była od zawsze i do późnej starości, niepozorna i wysuszona staruszka, ale krzepka. Urodziła dziesięcioro dzieci i dożyła dziewięćdziesięciu kilku lat. Na tym zdjęciu jest też przyjaciel taty, który został rozstrzelany przez Niemców 8 grudnia 1939 roku w Nowym Mieście razem z piętnastoma innymi mieszkańcami.

Przez całe dzieciństwo towarzyszył mi piesek, biały pudelek Pikuś, któremu wyrządziłem wielką krzywdę. Otóż założyłem mu na mordkę gumkę, która schowała się we włosach i ten piesek przez kilka dni nie pił i nie jadł, martwili się wszyscy, aż tu się wydało po dokładnym sprawdzeniu przez mamę, jaka jest przyczyna jego nieszczęścia. Po zdjęciu tej gumki piesek oszalał z radości, podskokom nie było końca, piesek biegał po pokoju, raz po raz chlipał napój i połykał psie jadło. Piesek Pikuś, przyjaciel z mojego dzieciństwa.

Co jeszcze tkwi w mojej pamięci z tego wczesnego okresu życia? Podobnych epizodów było więcej, fascynacja kowalem i wiejską kuźnią, pobliskim kościołem, oczarowanie kinem, odkrycie tajemnicy dziewczynki, rówieśnicy. Każde dziecko ma swoją własną, odrębną, fascynującą czy tajemniczą zawartość dzieciństwa, ta moja jest zapewne odmienna w szczegółach, lecz typowa dla tamtych czasów. Podobno przeżycia wczesnego dzieciństwa rzutują na kształtowanie charakteru, a tym samym na przyszłe życie. Widzę w tych moich dziecięcych przeżyciach, tych i innych, i nieco późniejszych, pewne składniki wpływające na moje przyszłe zachowania i skłonności. Pogląd ten trąci Freudem, coś jednak w tym jest.

Z takich to drobnych przeżyć – niektórych oryginalnych, niektórych banalnych dla dzisiejszego czytelnika – składało się moje wczesne dzieciństwo w Mikołajkach. Do szóstego roku życia.

W karczmie w Mikołajkach (rodzice autora, babka Szymczakowa, Alfons Zawadzki, rozstrzelany w 1939 roku w Nowym Mieście)

Redakcja: Katarzyna Juszyńska

Korekta: Monika Pruska

Okładka: Jagoda Karłowska

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Janusz Pawłowski i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7722-666-7

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96 / 98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.